Origin of theatrical arts

The 96th edition of Akhil Bhartiya Marathi Natyasammelan(अखिल भारतीय मराठी नाट्य संमेलन) was held in Thane near Mumbai last month. Last year, it was at Belgavi in Karnataka, where it took place after 58 years. I thought of sharing an article on origins of theatrical arts as found in Natyashastra. This article is part of Kannada book Agomme Igomme which I am translating, authored by famous playwright Girish Karnad. Hope you find this interesting. I had shared another interesting article(translated) on state of Marathi theater on the occasion of last year’s Marathi Theater Day.

नाट्य-उत्पत्ती, नाट्य धर्म

भरताच्या नाट्यशास्त्राच्या पहिल्या अध्यायात नाट्यकलेच्या जन्मासंबंधी अशी कथा येते:

पूर्वीच्या काळी, कृतयुग संपून त्रेतायुग सुरु झाल्यानंतर, समाज हा चंगळवादी होवू लागला, इर्षा, क्रोध कामवासना वाढीस लागली, आणि एकूणच अराजक पसरू लागले, आणि त्यामुळे सुखात देखील लोक दुखी राहू लागले.

हे जाणल्यावर, देव-देवतानी इंद्राला हाताशी धरून ब्रम्ह्देवाकडे गेले. त्यांना परिस्थिती समजावून अशी विनंती केली, ह्या समस्येवर उतारा म्हणून समाजाला एक मनोरंजनाचे साधन देण्याची विनंती केली. हे साधन दृश्य आणि श्राव्य स्वरूपात हवे, तसेच समाजातील सर्व थरातील लोकांना त्याचा आस्वाद घेता येईल असे पाचवा वेद निर्माण करावे असे त्यांनी ब्रम्हाजवळ त्यांनी आपले म्हणणे मांडले. त्यांचे म्हणण्यानुसार ब्रम्हदेवाने चारही वेदामधून काही विशिष्ट भाग संकलित करून त्यांना हवा होता तसा पाचवा वेद निर्माण केला.

ब्रम्हदेवाने इंद्राला देवतांना हे नाट्यवेद सोपव असे सांगितल्यावर, त्याने देवतांची योग्यता नसल्याचे सांगून, फक्त ऋषि-मुनी(मनुष्य) हे घेवून त्याचा उपयोग करू शकतील अशी खोटी घातली. त्याप्रमाणे, हा नाट्यवेद पृथ्वीवर भरत मुनीकडे सोपवला गेला. भरत मुनीने त्याच्या शंभर पुत्रांना हा वेद शिकवला, त्याचे तंत्र शिकवले. नाट्यशास्त्रातील लास्य प्रकटित करण्यास स्त्री हवी असल्याने, ब्रम्हदेवाने अप्सरा निर्माण करून दिल्या. नारद हे पहिले वाहिले संगीतकार म्हणून भरत मुनिपाशी आले. विविध देवतांनी सुद्धा आपले आशीर्वाद त्यांना दिले. अशा प्रकारे त्या सगळ्यांनी मिळून इंद्राच्या विजयोत्सवाच्या निमित्ताने एका नाटक बसवले, ज्याचा विषयच मुळी इंद्राच्या नेतृत्वाखाली असुरांवर सुरांनी मिळवलेला विजय असा होता. ते नाटक गडबड-गोंधळ-अंगांग-विच्छेद यांनी पुरेपूर भरलेले होते. हे सर्व पाहून, ब्रम्हदेव संतुष्ट झाले. त्यांनी देवता-गण, भरत मुनी आणि त्याच्या चमूला आशीर्वाद दिले.

प्रेक्षकात बसलेले दैत्य-गण मात्र, देवतांनी नाटकात असुरावर मात केकेल्याचे दृश्य पाहून क्षुब्ध झाले. हे असले नाटक थांबवले पाहिजे असा निश्चय केला. नाटकाच्या संवादफेकी मध्ये, एकूणच प्रयोगात त्यांनी आपल्या मायावी शक्तीने अडथळे आणून ते थांबवले. असुरांचे हे वर्तन पाहून इंद्र क्रोधित झाला. त्याने असुरांवर त्याच्या ध्वजदंडाच्या साह्याने प्रहार करून, त्यांचा जर्जर केले, आणि परत प्रयोग सुरु झाला. पण हे असे परत परत होवू लागले, प्रयोगात विघ्न येत राहिले. हे सर्व पाहून ब्रम्हदेवाने विश्वाकार्म्याला सांगून एक नाट्यगृह बांधून घेतले. पण त्याच्याही विशेष उपयोग झाला नाही.

शेवटी ब्रम्हदेवाने असुरांची भेट घेतली. त्यांना नाट्य-कर्माचे निज-स्वरूप समजावून सांगितले: ‘तुम्ही कोपित होण्याची अथवा दुखी होण्याची आवश्यकता नाही. नाटकात तुमच्यात आणि देवतांमध्ये भेदाभेद नाही. त्यात त्रिलोकात असलेल्या सर्व अवस्थांचे, भावभावनांचे चित्रण आहे, काही ठिकाणी धर्म, क्रीडा, अर्थ, शांती, तर काही ठिकाणी युद्ध, काम, संहार, असे सर्व काही नाटकाच्या सामग्रीचा भाग आहे. नाटकातून आदर्श गुणांचे-जसे इंद्रियनिग्रह, धैर्य, उत्साह, यांचे दर्शन होते’

या ठिकाणी हा अध्याय संपतो. नाटकाचे पुढचे प्रयोग यशस्वी झाले की नाही, हे ‘नाट्यशास्त्र’ सांगत नाही.

नाट्यशास्त्राचे अभ्यासकांच्या मते, ह्या अध्यायात दैत्य-गणाचे वर्तन चुकले आहे असे गृहीत धरले आहे. त्यांना नाटकाचे स्वरूपच कळाले नाही. त्यामुळे त्यांनी नाटकात वारंवार विघ्न आणला, असा मुद्दा मांडतात. असाच अर्थ असेल तर, नाटकाच्या प्रयोजानाचे सार ब्रह्मदेवाचे विचार सांगून जातात असे म्हणावे लागेल.

माझ्या मते ह्या अभ्यासकांना कथेचे आकलन नीटसे झाले आहे असे दिसत नाही.

मला आकलन झालेला काही अंश असा आहे की, दैत्य-गण, इंद्राप्रमाणे, दैहिक हिंसाचार करत नसून, त्यांनी केवळ, नटांचे संवाद, हालचाल, तसेच त्यांची स्मृतीमध्ये अडथळे आणण्याचा प्रयत्न केला. असे जर असेल, तर माझ्या मते दैत्याना, अभिनय कलेचे सूक्ष्मतम ज्ञान झाले होते.

त्याही पेक्षा महत्वाची बाब अशी की, ‘नाट्यशास्त्र’ हा आदीग्रंथ आहे. नाट्यकलेच्या विविध अंगाचा परिचय व्हावा ह्या दृष्टीने ते रचले गेले. त्यात रंगवलेले नाटक, हे मानवाच्या इतिहासातील पहिले नाटक आणि त्याचा पहिला प्रयोग आहे. त्यात ब्रम्हदेव, इंद्र, इतर देवता-गण, भरतमुनी, त्यांचे नाट्य-कलाकार, अप्सरा, थोर संगीतकार-नारद, या सर्वांचा सहभाग होता. असे होते तर, त्या प्रयोगास, ‘न भूतो न भाविषति’ असे यश मिळावयास हवे होते. पण तसे न होतं, प्रयोग, अर्ध्यावरच थांबला, आणि ही गोष्ट ‘नाट्यशास्त्र’ प्रामाणिकपणे मान्य करते.

असा ह्या गोष्टीचा मतितार्थ, रंगभूमीचा अनुभव नसलेले, तसेच नाटकाशी फक्त पुस्तकरुपातच संपर्क असलेल्या अभ्यासकांना, उमजलेला दिसत नाही. अथवा, असा अर्थ समजलेला असूनही, तो मान्य करण्यास संकोच वाटत असावा. कारण, संस्कृत काव्यमिमांसेच्या उत्तर-काळात लोकप्रिय असलेला अभिनवगुप्त या सारख्या पंडित, तो स्पष्टपणे सांगत नाहीत.

ब्रम्हदेवाला सुद्धा ह्या कथेचे फक्त बाह्यरूप दर्शवत असलेला अर्थ मान्य झाला नसता.

ह्या कथेचा मला समजलेला अर्थ असा आहे:

एखाद्या नाट्य-प्रयोगासाठी कितीही श्रम घेतले तरीही, कितीही श्रद्धापूर्वक तयारी केली असली तरी, तो प्रयोग यशस्वी होईलच असे सांगणे अशक्य आहे. प्रयोगाच्या प्रत्येक क्षणी, तो अयशस्वी होण्याची शक्यता असते. हेच नाट्य-क्रियेचे मर्म आहे.

एखादा नाट्य-प्रयोग रंगभूमीवर कमीत कमी एक व्यक्ती(नट) असणे आवश्यक आहे. त्या व्यक्तीने दुसऱ्या कुठल्यातरी व्यक्तीचे पात्र रंगवायला हवे आहे. हे जे सर्व घडते आहे, ते पाहण्यास तिसरी व्यक्ती(प्रेक्षक) तेथे असणे आवश्यक आहे. या सर्व गोष्टीच अनिश्चिततेने भरल्येल्या आहेत. त्या मुळे नाट्य-गृह असून सुद्धा देवतांना नाटकात येणारे विघ्न टाळता आले नाही. विघ्न उत्पन्न होतो तो दैत्यामध्ये, नट-प्रेक्षक संबंधामध्ये. असा विघ्न येताच, सहोदरही दैत्य बनतो.

आज जगात आपल्याला आढळणाऱ्या, वेग-वेगळ्या नाट्य-क्रिया, आपल्या इतिहासात पुढे मागे नव्हत्या. रेडियो, फिल्म, टेलीव्हिजन, ध्वनी-मुद्रण, विडियो, तसेच प्रत्येक दिवशी येणारे नवीन माध्यम, यामुळे आपल्या आजू-बाजूला सगळी कडे नाट्य-क्रिया आज दिसत आहे. ही सर्व माध्यमे, आज आपले मनोरंजन नक्कीच करत असतील, पण, यातील कोठल्याही प्रकारातील प्रेक्षक नाट्य-क्रियेवर प्रभाव पडू शकत नाही, त्यात बदल घडवू शकत नाही. प्रेक्षकांनी कितीही आवाज केला, कोलाहल केला, तरीसुद्धा त्या माध्यमातील नाट्य हे, प्रेक्षकांना टाळून, पुढे जात राहते. नाटकात तसे होत नाही. त्यात प्रेक्षकाचा सहभाग अत्यावश्यक असतो. नाट्य-उत्पती संबंधी ही कथा हेच सत्य सांगते.

नाटक सुरु असताना नाटककार, दिग्दर्शक, नट आणि प्रेक्षक या सर्वात एक प्रकारची हुरहुर निर्माण होते. कारण त्यातील अस्थिरता-प्रत्येक क्षणाला बदलत जाणारी परिस्थिती ही त्याप्रेक्षा स्फोटक असू शकते.

या मुळेच, कितीही काळजी घेतली, तरी रंगभूमी आपली अनिश्चितता दाखवून देते. तसेच आपण कितीही नाटकाच्या भविष्याबद्दल बोललो तरी, ति एक जिवंत कला असल्यामुळे, तिचे समाजात स्थान हे राहणार आहे, नी मात्र निर्विवाद आहे.

[मार्च १७ हा युनेस्कोच्या आंतरराष्ट्रीय नाट्यसंस्थान तर्फे प्रत्येक वर्षी ‘आंतरराष्ट्रीय दिन’ साजरा केला जातो. २००२ मध्ये साजऱ्या झालेल्या हा दिनानिमित्त त्यांनी मला संदेश देण्यास पाचारण केले. त्या निमित्त हे लिखाण केले होते]

Advertisements

4 thoughts on “Origin of theatrical arts

  1. खरे कलाकार रंगभूमीत घडतात हे अापण वेळोवेळी अनुभवतो. ब्रम्हदेवाला हे माहिती होत 🙂

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s