And the birds started chirping again

भारतात डॉक्युमेंटरी फिल्म(documentary film, वार्ताचित्र) तयार करण्याची गेली कित्येक वर्षांची परंपरा आहे. पूर्वी चित्रपटगृहातून अशी वार्ताचित्रे चित्रपट सुरु होण्याच्या आधी बऱ्याच वेळेस दाखवली जात असत. फिल्म्स डिव्हिजन(Films Division) तर्फे ही बनवलेली असत. बरीचशी वार्ताचित्रं अतिशय चांगल्या विषयावर, तसेच उत्तम पद्धतीने, थोड्या वेळात मांडली गेली जात असत. कला, इतिहास, सामाजिक प्रश्न, भारताची विविध क्षेत्रातील प्रगती, आदिवासी परंपरा, आणि इतरही बऱ्याच विषयांवर ती असत. आता गेल्या काही वर्षांपासून माध्यम क्रांती मुळे, छोट्या छोट्या फिल्म्स, वार्ताचित्रं सर्वसाधारण लोकं देखील बनवू लागले आहे. लोकांना व्यक्त होण्याचे माध्यम म्हणून हे नवीन साधन हाती लागले आहे, आणि त्याचा अतिशय चांगला वापर होताना दिसतो आहे. तसेच रुपेरी पडद्याकडे वळण्यासाठी सुलभ मार्ग निर्माण झाला आहे. मीच ह्या ब्लॉग वर एक-दोनदा त्यावर लिहिले आहे. माझ्या मित्रांपैकीच विराज गपचूपने पाणी-बचतीवर फिल्म बनवली होती आणि अच्युत चोपडेने, तर चित्रपट क्षेत्रात उतरण्याच्या तयारीने, वेगवेगळी short films बनवत आहे.

आमच्या भागात राहणारे गिरीश गोडबोले ह्यांनी सुद्धा ओडिशामधील चीलिका(चिल्का, Chilika Lake) सरोवराच्या परिसरावर एक वार्ताचित्र बनवले आहे हे त्यांनी मला गेल्या वर्षी असेच एकदा संध्याकाळी फिरताना भेटल्यावर सांगितले होते. त्यांच्याशी नुकताच परीचय झालेला होता. त्यांचे कार्यक्षेत्र हे वाणिज्य आणि एका सेवाभावी संस्थेतून ते मोठ्या पदावरून निवृत्त झाले आहेत असे समजले होते. सामाजिक क्षेत्राचा मोठा अनुभव त्यांच्या जवळ आहे हे समजले होते. त्यातच ते short films देखील बनवतात हेही समजले होते.

Girish Godbole

Screen shot from the film itself

परवाच त्यांच्या त्या फिल्म बद्दल Indian Express मध्ये आलेले वाचले, त्यांना परत भेटलो, आणि त्याबद्दल भरभरून सांगत होते. फिल्मचे नाव आहे And The Birds Started Chirping Again. ती फिल्म YouTube वर देखील आहे, ती पाहिली. चीलिका सरोवर हे तर भारतातील अतिशय मोठे वैशिष्ट्यपूर्व सरोवर, पक्ष्यांचे नंदनवन. दोन दशकांपूर्वी सरोवर परिसरातील गावकरी, आपल्या इतर उद्योगांव्यतिरिक्त, सरोवरातील पक्ष्यांची शिकार करून, पकडून ते विकण्याचा व्यवसाय करत असत. पण तेथील काही सेवाभावी संस्थांनी, तसेच सरकारी प्रयत्न करून, गावकऱ्यांना त्याबद्दल समजावून सांगितले, तसेच महत्वाचे म्हणजे, त्यांना पर्यावरणपूरक पर्यटनाच्या(eco-tourism) माध्यमातून उत्पन्नाचे साधन उपलब्ध करून दिले. Chilika Development Authorityने मंगलाजोडी नावाच्या गावातील गावकऱ्यांच्या जवळ असलेले पक्ष्यांचे ज्ञान, त्यांना थोडेसे प्रशिक्षण देऊन त्यांना पर्यटन मार्गदर्शक म्हणून काम दिले. त्यामुळे पक्ष्यांना जीवदान मिळाले, तसेच तेथील रहिवाश्यांना देखील रोजगार मिळाला, आणि ते पर्यावरण-संवर्धन कार्यात त्यांचाही हातभार लागला. भक्षकच कसे रक्षक बनले त्याची ही कहाणी ही छोटीशी फिल्म सांगते. सर्वसमावेशक प्रगती, किंवा सकारत्मक बदल जर सर्वाना सामावून, वेगवेगळया संधी उपलब्ध करून दिल्यातर, कसे वेगळे काम होते याचे हे उदाहरण. अर्थात हे काही पहिलेच असे उदाहरण नाही. अरुणाचल प्रदेश मधील हॉर्नबिल पक्ष्याची गोष्ट सुद्धा वेगळी नाही. त्याबद्दल गेल्यावर्षी पुण्यात हॉर्नबिल महोत्सव भरला होता तेव्हा समजले होते. गिरीश गोडबोले यांची ही फिल्म Consortium for Educational Communication(CEC) च्या प्रकृती फिल्म फेस्टिव्हल मध्ये निवडली गेली आहे. ती फिल्म आणखीन इतर ठिकाणी जावून, पर्यावरण जतनाचे काम करावे अशी अपेक्षा आहे.

तर परत एकदा आठवण करून देतो. फिल्म्स डिव्हिजनकडे त्यांनी बनवलेल्या फिल्म्सचा खजिना आहे. फिल्म्स डिव्हिजनची नवी-जुनी वार्ताचित्रं जर कोणाला हवी असतील तर ती आपल्या सुदैवाने उपलब्ध आहेत. त्यांच्या संकेत-स्थळावर ती विक्रीस उपलब्ध आहेत. जरूर पहा.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s