अमेरिकेतील ज्यू लोकांचा इतिहास

परवा जर्मनी मधील ज्यू लोकं आणि त्यांच्यावर झालेल्या अत्याचाराशी(holocaust) निगडीत एक The Reader नावाचा सुंदर चित्रपट पाहिला(ह्या विषयावर खरे तर बरेच चांगले चित्रपट आहेत-Schindler’s List, The Boy in the Striped Pyjamas, वगैरे) . एका प्रसिद्ध जर्मन कादंबरीवर तो बेतला होता. त्या चित्रपटाला अनेक पदर आहेत, त्याबद्दल नंतर कधीतरी लिहिणार आहे. चित्रपटाच्या शेवटी एक ज्यू स्त्री, जी अत्याचारांमधून बचावली असते, आणि अमेरिकेत वास्तव्य करीत असते, तीला मिळालेले धन ती अमेरिकेतील शाळेला देऊन टाकते, असा प्रसंग आहे. अमेरिकेत ज्यू लोकं कित्येक वर्षांपासून येत आहेत, आणि तेथेच मिसळून जात आहेत. अर्थात ज्यू लोकांचे मूळ म्हणजे इस्राईल. तेथेच त्यांना राहणे मुश्कील होत गेल्याने, कित्येक दशकांपासून तो समाज जगभरात, प्रामुख्याने अमेरिकेत, युरोपात विखुरले गेले. जर्मनीत अर्थात त्यांच्यावर हिटलरने अंगावर काटा आणणारे अत्याचार केले. अशा ज्यू लोकांचा अमेरिकेतील इतिहास सांगणारे मी संग्रहालय पहिले होते त्याची या चित्रपटातील प्रसंगामुळे आठवण झाली.

मी पाहिलेले हे संग्रहालय, ज्याचे नाव आहे National Museum of American Jewish History, ते  फिलाडेल्फिया या शहरात Independence Mall भागात आहे. आता हा भाग म्हणजे अगदी भन्नाट आहे, येथे अमेरिका देशाचा जन्म झाला. त्याबद्दल कधीतरी परत. अमेरिकेतील ज्यू लोकांचा इतिहास सांगणारे, हे चांगले भले मोठे संग्रहालय आहे-चार मजले आहेत. मी बराच वेळ घेत हे संग्रहालय पहिले. अमेरिकेत बरेच प्रथितयश लोक ज्यू वंशीय आहेत. आपल्या महाराष्ट्रात अलिबाग येथे बेने इस्राईली नावाचे लोक आहेत, ते मुळचे ज्यू आहेत, त्याबद्दल माहिती होते, तसेच पुण्यात देखील ज्यू लोकांचे लाल देवल नावाचे synagogue आहे. तर अमेरिकेतील ज्यू लोकांचा अमेरिकेच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभाग, तसेच पुढील प्रगतीत खूप मोठा वाटा आहे त्याचा इतिहास, तसेच अमेरिकेच्या काही वादग्रस्त राजकीय निर्णयांचा(ज्यू समाजाप्रती, इस्राईल देश असेल, holocaust असेल) इतिहास येथे पाहता येतो. दुसऱ्या जागतिक युद्धाच्या वेळेस, holocaust चा दरम्यान, अमेरिकी सरकारने immigration policy सैल सोडली असती तर कित्येक ज्यू लोकांचे प्राण वाचले असते, ही सल अजूनही त्या समाजात आहे. त्याबद्दल एका दालनात सविस्तर, सचित्र माहिती आहे. ज्यू संस्कृती, धर्म, भाषा, पारंपरिक जीवन, त्या समाजातील आजचे प्रश्न, संस्कृती टिकून ठेवण्याचे आव्हान इत्यादी विषय देखील पाहता येतात. ज्यू लोकांनी सतराव्या शतकात अमेरिकेत पाऊल ठेवल्या पासून, ते आज पर्यंत, हा समाज कसा टिकला, वाढला, त्यांनी वेगवेगळया क्षेत्रात कशी प्रगती साधली याचे सविस्तर चित्रण दिसते.

प्रत्येक मजल्यावर कित्येक जुनी छायाचित्रे, विविध जुन्या पुराण्या वस्तू ,मांडून ठेवल्या आहेत. ह्यातील बऱ्याच वस्तू ज्यू लोकांनी त्यांच्या वैयक्तिक संग्रहातून ह्या संस्थेला दिल्या आहेत, हे विशेष. एकूणच अमेरिकेत राहून ज्यू लोकांनी आपली अस्मिता जागरूकपणे जपून ठेवली आहे असे दिसते(पारशी लोकांप्रमाणे ज्यू लोकं सुद्धा त्यांच्या समाजातच विवाह करण्याचे पसंत करतात). अमेरिकेतील निवडक प्रथितयश ज्यू लोकांची माहिती(उदा. अल्बर्ट आईनस्टाईन) सुद्धा एका दालनात दिसते. एकूणच ह्या अत्याधुनिक, multi-media, आणि भव्य अश्या संग्रहालयातून फेरफटका मारताना ज्यू समाजाच्या इतिहासात डोकावून आल्यासारखे वाटून गेले. संग्रहालयाच्या दारातच Religious Liberty नावाचे एक शिल्पसमूह आहे, जे संग्रहालयात जाणाऱ्याला ज्यू लोकांनी अस्मितेसाठी, स्वातंत्र्यासाठी दिलेल्या लढयाचीच आठवण करून देते.

माझे एक-दोन ज्यू मित्र आहेत. इस्राईल मध्ये ते पूर्वी होते, आता अमेरिकेत राहत आहेत. अर्थात ते आताच्या पिढीचे आहेत. इस्राईल मध्ये Palestine बरोबर सुरु आहे, त्या पार्श्वभूमीवर ते अमेरिकेत आलेले आहेत. त्यांच्या बरोबर एकदा ह्या सर्व विषयाबद्दल बोलून जाणून घ्यावेसे वाटू लागले आहे. तसे पहिले ज्यू आणि holocaust चा इतिहास सांगणारे आणखी एक संग्रहालय अमेरिकेत आहे. या पार्श्वभूमीवर ते पाहायला हवे. भारतीय लोकं देखील आता अमेरिकेत जाऊन १०० वर्षे होऊन गेली. भारतीयांनी अमेरिकेत केलेल्या भरीव कामगिरीचे एक संग्रहालय अमेरिकेत करायला हरकत नाही. अमेरिकेतील आफ्रिकन वंशाचे लोकही त्याहून अधिक काळापासून आहेत. त्यांचे देखील एक संग्रहालय फिलाडेल्फिया मध्ये आहे, ते मी पाहिले होते. त्या बद्दल नंतर काधीतरी.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s