सिनेमामय आठवडा, भाग#२

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील दुसरा भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. पहिला भाग, जो उद्घाटनाचा होता. आजचा शिबिराचा दुसरा दिवस. आजपासून पुढील सहा दिवस NFAI चे कोथरूड मधील नवीन कॅम्पस आहे तेथे असणार होते. मी पूर्वी कधी येथे आलो नव्हतो. हे ठिकाण वेताळ टेकडीच्या मागे आहे. लवकर सापडलेच नाही. गुगलने घोटाळा केला. मस्त झाडी, आणि निवांत जागेत आहे. जवळच दूरदर्शनचे केंद्र देखील आहे. FTII म्हणजे पूर्वीची प्रभात स्टुडिओची ही जागा. मला तरी हे ठिकाण प्रथमदर्शनीच आवडले. आमचे सगळे कार्यक्रम दुसऱ्या मजल्यावरील प्रेक्षागृहात होणार होते. पहिल्या मजल्यावर NFAI विविध विभाग आहेत.

पहिल्या सत्रात श्यामला वनारसे यांचे ‘आस्वाद आणि प्रतिसाद’ या विषयावर बोलल्या. त्यांनी चित्रपट हे कला अभिव्यक्तीचे माध्यम इतर माध्यमांपेक्षा कसे वेगळे आहे हे विषद केले. चित्रपट आवडला म्हणजे काय, तो समजून कसा घ्यावा, ह्याची जाण म्हणजे रसास्वाद हे सांगितले. त्यांनी तीन लघुपट दखवले. पहिला होता Happy Anniversary. हा लघुपट एका जोडप्याच्या लग्नाच्या वाढदिवशी, दोघांच्या आयुष्यात, वेगवेगळ्या ठिकाणी, काय होते हे दाखवतो. दुसरा होता Glass. हा लघुपट म्हणजे काच कारखान्यात काम करणाऱ्या कामगाराच्या कामावर आहे. तिसरा होता तो जगातील पहिला संगणकावर तयार कार्यात आलेला animation लघुपट, Hunger. हे तीनही लघुपट अतिशय वेगळे अनुभव देणारे, काही तरी सांगणारे, आणि दृक्‌श्राव्य माध्यमाच्या विविध शक्यता तपासणारे असे होते.

दुसऱ्या सत्रात सुधीर नांदगावकर हिंदी चित्रपटांचा १९१३ ते २०१३ या शंभर वर्षांच्या वाटचालीवर बोलले. हा इतिहास बऱ्यापैकी सर्वाना माहिती असतो. मध्यंतरी हरिश्चंद्राची फॅक्टरी नावाचा पहिल्या भारतीय चित्रपटाची कहाणी सांगणारा चित्रपट येवून गेला होता. पण त्यांच्याही आधी हरिश्चंद्र भाटवडेकर(उर्फ सावे दादा) यांनी पहिले चित्रीकरण(जो चित्रपट असा नव्हता) केले होते. मूकपट, श्वेतधवल, रंगीत, बोलपट, आणि आज तयार होणारा डिजीटल चित्रपट असा प्रवास त्यांनी उलगडला. १९५०चे दशक हे कसे चित्रपटांच्या दृष्टीने सुवर्णयुग होते हे सांगितले. त्या वेळी जगात चित्रपटाने कलेकडे प्रवास सुरु केला होता, तर भारतात संगीतामुळे झालेले युग असा तो काळ होता.

दुपारच्या भोजनानंतरचे तिसरे सत्र खुले सत्र होते ज्यात कालच्या आणि आजच्या दाखवण्यात आलेल्या चित्रपट आणि लघुपटाबद्दल खुली चर्चा होती. बरेच जण अर्थात इराणी दिग्दर्शक मजीद माजिदी यांच्या चित्रपटांबद्दल बोलले.

चौथे सत्र सुषमा दातार यांचे होते, आणि विषय होता चित्रपटातील प्रकार(किंवा त्यांनी वापरलेला शब्द विधा, जो इंग्रजी genre या शब्दाला वापरला होता). त्यांनी आधीच व्याख्यानाचा सारांश म्हणून एक-दोन छापील कागद दिले होते. विशिष्ट प्रेक्षकांसाठी विशिष्ट चित्रपट यातून चित्रपटांची genre तयार होत गेली. वर्गीकरण करताना विविध निकष, जसे, वास्तवदर्शन, लांबी, तंत्रज्ञान, निर्मितीचा हेतू इत्यादी लक्षात घेण्यात येऊ लागले. त्यांनी विविध उदाहरणे दिली. Waking Life ही Richard Linklater याची फिल्म docu-fiction अशी होती. एखादा चित्रपट वास्तवदर्शी आहे अशे जेव्हा म्हणतात, तेव्हा ते तसेच १००% असते का, याची पण त्यांनी तात्विक चर्चा केली. संगीतिका(musical) हा प्रकार म्हणजे काय हे देखील त्यांनी सांगितले. काही दिवसांपूर्वी मी Chicago हा चित्रपट(musical) उडत उडत थोडा पहिला, त्यावेळी काय चालले हे समजलेच नाही, आणि नाद सोडून दिला होता. खूप पूर्वी Sound of Music हा प्रसिद्ध चित्रपट पहिला होता त्याची आठवण झाली. आजचा प्रसिद्ध दिग्दर्शक उमेश कुलकर्णी याची डिप्लोमा फिल्म Three of Us ही दाखवण्यात आली. Film Noir अथवा falling art ह्या प्रकारात काय चालले आहे, हे ही त्यांनी उलगडून दाखवले. शेवटी त्या असेही म्हण्याला की, ‘सजग प्रेक्षक व्हायचे असेल तर विविध प्रकारचे सिनेमे पाहायला हवेत, तरीही वैयक्तिक आवडनिवड हवीच’

त्यानंतर हवाहवासा वाटणारा चहाचा ब्रेक झाला आणि त्या नंतरच्या सर्वात शेवटल्या सत्रात लागोपाठ दोन सिनेमे दाखवण्यात आले-पाथेर पांचाली ही बंगाली आणि Bicycle Thieves, जी इटालियन आहे. कुठल्याही film appreciation course किंवा फिल्म सोसायटी मध्ये हे दोन सिनेमे सर्वात आधी दाखवणे हे जवळ जवळ अलिखितच झाले आहे. सत्यजित राय यांच्यावर Bicycle Thieves चा फार मोठा प्रभाव आहे. दोन्ही सिनेमे वास्तववादी सिनेमाची उत्कृष्ट उदाहरणे आहे. या दोन्ही चित्रपटांबद्दल मी विशेष काही लिहावे असे काही नाही. दोन्ही अतिशय प्रसिद्ध, आणि बरेच चर्चिले गेलेले चित्रपट आहेत. दोन्ही चित्रपट हे दुसऱ्या महायुद्धाच्या आसपासचे, वेगवेगळया वातावरणातील. पाथेर पांचाली नंतर, सत्यजित राय यांनी आणखीन दोन चित्रपट अपु या प्रमुख व्यक्तिरेखेवर काढले. त्या तिन्ही चित्रपटांना मिळून नंतर Apu Trilogy अशी संज्ञा प्राप्त झाली.

आज मी ब्लॉग लिहितो आहे, त्या दिवशीची चित्रपटसृष्टीशी निगडीत अशी अतिशय वाईट बातमी पाहतच लिहितो आहे, ती म्हणजे मुंबई मधील(चेंबूर) जुना R K Studio हा आगीत जाळून खाक झाला. आता ह्या आगीत किती अनमोल ठेवा, जो जपून ठेवावा असा असणार, तो कायमचा नष्ट झाला असणार. काय करणार, दुर्दैव आपले, आणि काय!

Advertisements

2 thoughts on “सिनेमामय आठवडा, भाग#२

  1. Dr Sanjay Borse says:

    Felt like extended FA course. Still not come out of hangover of FA. You have captured the FA very aptly. Getting inspired from you to do so many things. Keep on posting such good things.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s