Music of Satyajit Ray

पुढील आठवड्यात ह्या वर्षीच्या जगप्रसिध्द ऑस्कर चित्रपट पुरस्कारांची घोषणा होईल. गेले काही वर्षे मराठी चित्रपटांची ऑस्करमध्ये वर्णी लागण्याची चर्चा होत आहे. पण मला ऑस्कर म्हटले की १९९१ मध्ये दूरदर्शनवर पाहिलेल्या ६४व्या ऑस्कर सोहळ्याची आठवण येते. त्यात प्रसिद्ध भारतीय/बंगाली चित्रपट दिग्दर्शक सत्यजित राय यांना विशेष पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते. गतकालातील प्रसिद्ध अभिनेत्री ऑड्री हेपबर्न(Audrey Hepburn) ही त्यांच्या बद्दल त्यावेळेस बोलली. वयोवृद्ध असे सत्यजित राय अतिशय आजारी होते, हॉस्पिटल मध्ये आपल्या पलंगावर आडवे पडलेले, आणि ऑस्करची बाहुली हातात घेऊन त्यांनी केलेले छोटेखानी भाषण या सर्वाचे दृश्य अजून डोळ्यासमोर आहे. (नंतर त्यांना १९९२ मध्ये निधनापूर्वी भारत रत्न पुरस्कार देखील मिळाला). पण त्यावेळी ह्या चित्रपट दिग्दर्शकाचे कर्तृत्व समजण्याचे वय आणि समजही नव्हती. नंतरही काही विशेष उमजले असे काही नाही, कारण चित्रपट माध्यम साक्षरता, आस्वाद साक्षरता हा प्रकार माझ्या गावीदेखील नव्हता. कित्येक वर्षे पुण्यात FTII, NFAI यांसारख्या चित्रपट क्षेत्रात काम करणाऱ्या संस्था असूनही त्या विषयाकडे लक्ष गेले नव्हते. गेल्या वर्षी चित्रपट रसास्वाद शिबिरात गेलो आणि ह्या माध्यमाचे, कला प्रकारचे विविध पदर, वेगवेगळया व्यक्तींचे काम या सर्वांची तोंडओळख झाली. त्यात सत्यजित राय यांचे नाव अर्थातच भारतीय चित्रपट क्षेत्राच्या निमित्ताने सर्वात आधी घेतले गेले त्याचे कारण त्यांच्या मुळेच भारतात समांतर सिनेमा(parallel cinema), किंवा कलात्मक चित्रपट(art film) या नावाखाली वास्तववादी सिनेमाची अशी जी चळवळ किंवा लाट आली हे होय.

हे सर्व आठवण्याचे कारण परवा एक सत्यजित राय यांच्या चित्रपटातील संगीत कामगिरीचा आढावा घेणारी एक डॉक्युमेंटरी पाहिली( Music of Satyajit Ray) आणि एका वेगळ्या पैलूची ओळख झाली, त्याबद्दल थोडेसे वाटून घ्यावेसे वाटले म्हणून हा प्रपंच. जाता जाता, त्यांचे आडनाव रे की राय हा प्रश्न मराठी लिहिताना होता. काही जण रे असे लिहितात, तर काही राय. मी मात्र बांगला भाषेत कसे लिहितात हे पहिले, आणि त्यावरून ‘राय’ असे वापरण्याचे ठरवले. चूक भूल द्यावी घ्यावी! तसे पाहिले तर मेरी सेटन लिखित सत्यजित राय यांच्या चरित्रात्मक पुस्तकात(Portrait of a Director-Marie Seton) सत्यजित राय आणि संगीत याबद्दल एक प्रकरण आहे. पण हा माहितीपर चित्रपट पाहून आणखीनच त्यांच्या ह्या पैलूची ओळख होते. गतकालातील या महान कलाकाराच्या चित्रपट, संगीत या विषयाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन समजतो. चित्रपट १९८४ मधील आहे, आणि तो National Film Development Corporation(NFDC) ने बनवला आहे. दिग्दर्शक आहेत उपलेंदू चक्रवर्ती. चित्रपट इतिहासाच्या सुरुवातीच्या काळात अर्थातच चित्रपट हे मूकपट होते, त्यात ध्वनी नव्हता, पण चित्रपट चालू असताना पडद्याच्या बाजूला बसून समयोचित, प्रसंगानुरूप संगीत वाजवत, गाणी अशी नव्हतीच. जेव्हा बोलपट युग सुरु झाले, तेव्हा चित्रपटात गाणी सुरु झाली. भारतीय रागदारी संगीत, पाश्चिमात्य संगीत, वाद्य या सगळ्या मधून एक वेगळेच मिश्रण भारतीय संगीतात अगदी सुरुवातीपासून दिसू लागले. आणि बाकीचा सारा इतिहास आहेच. विशेषतः भारतीय चित्रपटांच्या बाबतीत चित्रपटातील गाणी हा एक प्रमुख विषय होऊन बसला आहे(आणि अर्थात त्याच्या जोडीला गाण्यावर केले जाणारे नृत्य हा देखील महत्वाचा विषय झाला आहे). मी २०१४ मध्ये अमीरबाई कर्नाटकी या १९४०-५० च्या दशकातील प्रसिद्ध चित्रपट गायिकेच्या चरित्राचे कन्नड मधून मराठी भाषांतर केले होते. चित्रपट संगीत आणि त्याचा इतिहास हा आणखी विशेष अभ्यास करण्याचा विषय नक्कीच आहे. पण तूर्तास सत्यजित राय सारख्या चित्रपट दिग्दर्शक चित्रपटातील संगीत विषयाकडे कसे पाहत हे समजावून घेणे नक्कीच उद्बोधक आहे.

या माहितीपर चित्रपटातून सत्यजित राय यांच्या मुलखातीमधून आपल्याला समजते की संगीताचे संस्कार त्यांच्या वर अगदी लहानपणी झाले, आणि संगीत हे त्यांचे पहिले प्रेम होऊन बसले. त्यातही पाश्चिमात्य संगीताची त्यांना सुरुवातीपासून ओढ होती, विशेषतः बेथोवेनचे संगीत. बंगालचे रविंद्र संगीत तर जसे सर्व बंगाली घरांतून असते तसे ते त्यांच्या घरातही होतेच. त्यांच्या कारकीर्दीच्या सुरुवातीचे काही चित्रपट त्यांनी समकालीन शास्त्रीय गायक/वादक यांच्या बरोबर काम करून चित्रपट संगीत करवून घेतले. ह्या डॉक्युमेंटरीमध्ये त्यांची मुलाखत आहे, त्यांना बोलते केले आहे, त्यांच्या चित्रपटातील दृश्ये(जसे कांचनजंगा, घरे बाईरे), तसेच ते काम करत असतानाचे दुर्मिळ चित्रण, त्यांनी केलेली रेखाटने, ठिकठिकाणी निवेदनाच्या ओघात आले आहे. ते म्हणतात, ह्या गाजलेल्या संगीतकारांबरोबर(पंडित रवी शंकर, उस्ताद विलायत खान, अली अकबर खान) काम करणे त्यांच्या व्यस्ततेमुळे सत्यजित राय यांना थोडेसे अवघड होऊ लागले होते. तसेच चित्रपटात विविध ठिकाणी, गाण्यात काय आणि कसे संगीत असावे हे त्यांच्या मनात अगदी सुरुवातीपासूनच काही ठोकताळे असत, त्यामुळे त्यांनीच स्वतः आपल्या चित्रपटांचे संगीत दिग्दर्शन करण्यास १९६१ मध्ये सुरुवात केली, ते अगदी शेवटपर्यंत. चित्रपट संगीत म्हटले की पार्श्वसंगीत तसेच त्यातील गाणी आणि त्यांचे संगीत दोन्ही आले. त्यातही पार्श्वसंगीताचा ते किती खोलवर विचार करतात हे समजते. पार्श्वसंगीत हे कमीत कमी वापरले जावे याकडे सत्यजित राय ओढा होता, हे उघड आहे. प्रत्येक फिल्ममेकरने संगीत विषयाकडे लक्ष द्यावे असे त्यांचे म्हणणे त्यांनी मांडले आहे. भारतीय आणि पाश्चिमात्य संगीत, वाद्ये(जसे पियानो) यांचा त्यांनी मेळ घालून पार्श्वसंगीत, किंवा गाण्याचे संगीत त्यांनी कसे दिले, वादाकांबरोबर त्यांनी कसे काम केले, नोटेशन्स कसे शिकले या सारख्या गोष्टी या डॉक्युमेंटरी मध्ये आपल्या समोर उलगडले जातात.

तुम्ही जर सत्यजित राय यांचे, त्यांच्या चित्रपटांचे चाहते असाल, आणि ही डॉक्युमेंटरी पहिली नसेल तर नक्की पहा. त्यांच्या जीवनातील अनेक दुर्मिळ क्षण, मुलाखती, त्यांचे विचार, music sheet हातात घेऊन वादकांबरोबर, गायकांबरोबर काम करणारे सत्यजित राय इत्द्यादी पाहता येतात.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s