थोर गणिती रामानुजन

जानेवारीत मी अमेरिकेत बोस्टन याठिकाणी कामानानिमित्त गेलो होतो. कुठेही गेलो की स्थानिक गोष्टी जाणून घेण्यासाठी तेथील वर्तमान पत्रे वाचण्याची मला सवय. माझ्या राहण्याच्या ठिकाणी हॉटेलमध्ये लॉबीत Community Advocate नावाचे दर आठवड्याला प्रसिद्ध होणारे एक पत्रक होते. त्यात मला एक लेख आढळला जो त्या भागातील Donald Manzoli नावाच्या एका व्यक्तीवर होता. आयुष्यात अनेक टक्के टोणपे खाल्लेला, पण गणितावरील प्रेम जागृत असलेल्या नावाच्या व्यक्तीवर तो होता. त्याने म्हणे थोर भारतीय गणिती रामानुजनच्या काही गणिती सूत्रांवर काम करून प्रतिष्ठित Rocky Mountain Journal of Mathematics मध्ये प्रसिद्ध केले होते. मी ते वाचून चकित झालो. एक तर त्या व्यक्तीच्या जिद्दीबद्दल, गणित विषयावरील प्रेमावर. त्याहून अधिक चकित झालो ते आपल्या रामानुजनची अजूनही असलेली कीर्ती.

गेल्यावर्षी केव्हातरी पुण्यातील एका रस्त्यावर एके ठिकाणी जुन्या पुस्तकांच्या ढिगात मी पुस्तकं शोधत होतो. ब्रिटीश राजवटीच्या काळात दक्षिण भारतातील अल्पायुषी ठरलेल्या श्रीनिवास रामानुजन नावाच्या गणितज्ञाची कहाणी सांगणारे पुस्तक हाती लागले होते. पुस्तकाचे नाव ‘श्रीनिवास रामानुजन-एका गणितज्ञाची घडण’, लेखक प्रा. द. भ. वाघ, १९८७ साली, म्हणजे, रामानुजनच्या जन्मशताब्दीच्या निमित्ताने प्रकाशित झाले होते. रामानुजन बद्दल मला थोडेफार जुजबी माहिती होतीच. शाळेत गणित या विषयात, आपल्यापैकी कित्येकांसारखेच, माझी विशेष काही गती अशी कधीच नव्हती. पण पुढे शिक्षण संगणकक्षेत्रात तसेच व्यवसाय देखील त्यातच असल्यामुळे गणिती ज्ञान आवशक होते, संगणकक्षेत्रातील त्याचा उपयोग, तसेच गणिताची एकूणच महती जाणत असल्यामुळे ते पुस्तक मी उचलले, पण वाचण्याचा काही योग आला नाही. हा ब्लॉग लिहिण्याच्या निमित्ताने ते वाचले. प्राचीन भारताची गणित विषयातील प्रगती सर्वज्ञात आहे. आर्यभट्ट, वराहमिहीर आणि इतर प्राचीन गणितज्ञ यांच्यासारखी प्रतिभा असलेला रामानुजन, वैयक्तिक आयुष्यात दारिद्र्य, सामाजिक परिस्थिती, आजारपण यांना तोंड देत देत आपले गणितातील काम करत राहिले.

E722715B-3E56-4081-9D7F-A934A06C5219

तसे पहिले तर रामानुजनवर इतक्यातच एक सिनेमा आणि एक नाटक देखील आले आहे. सिनेमाचे नाव आहे The Man Who Knew Infinity आणि नाटकाचे नाव आहे Death of a Mathematician. चित्रपट काही अजून पाहता आला नाही, पण नाटक मी पहिले होते. दोन्ही अर्थातच त्याच्या आयुष्यावर आहे. जेवढे गणितातील त्याचे कार्य प्रसिद्ध आहे, तेवढेच त्याचे व्यक्तिमत्व, त्याचे आयुष्य रोचक आहे, नाट्य आहे, जे इतके दिवस सर्वसामान्यांना अपरिचित होते. ते या दोन कलाकृतींमुळे पुढे आले आहे. मूळ इंग्रजीत श्रीनिवास शारंगपाणी यांनी लिहिलेले हे नाटक हिंदीत स्वतंत्र थिएटर या नावाच्या नाटक मंडळीने गेल्यावर्षी नोव्हेंबर हिंदी नाट्यमहोत्सवात सादर केले होते. रामानुजन यांच्या व्यक्तीमत्वात असलेला साधेपणा, खरेतर भोळेपणाकडे झुकणारा स्वभाव, त्यांची नमक्कलदेवी वर असलेली अपार भक्ति, घरचे दारिद्र्य, धार्मिक वातावरण, यांचे दर्शन नाटकात येते. त्यांची पत्नी आणि आई यांच्यात असलेले घरगुती भांडण, वादविवाद यामुळे निर्माण झालेले ताणतणाव, भावनिक आंदोलने यांचे चित्रण येते. याची परिणीती म्हणून, वयाचा तेहतीसाव्या वर्षी झालेला अतिसारामुळे झालेले निधन हे सर्व चटका लावून जाते. The Man Who Knew Infinity हा चित्रपट त्याच नावाच्या पुस्तकावर आधारित आहे. तोही पाहिला पाहिजे.

रामानुजानने विद्यापीठीय शिक्षण घेतले नव्हते, कुणाकडून मार्गदर्शन विशेष असे मिळाले नव्हते, ग्रंथालयाची देखील मदत झाली नव्हती. अल्पायुषी रामानुजन हे गणितात एवढे अचाट काम केले की लंडनच्या Royal Society तसेच केम्ब्रिजच्या ट्रिनिटी कॉलेजची फेलोशिप त्याला मिळाली, त्याच्या सर्व गणिती सूत्रांचा, प्रमेयांचा, शोधांचा संग्रह केम्ब्रिज विद्यापीठाने प्रसिद्ध केला, हे सर्व अद्वितीय आहे. रामानुजनचा जन्म दिवस, म्हणजे डिसेंबर २२, हा भारतात, राष्ट्रीय गणित दिवस(National Mathematics Day) म्हणून साजरा केला जातो, याचा मला थांगपत्ताच नव्हता. अजून दोन वर्षांनी म्हणजे २०२० मध्ये, रामानुजनच्या अकाली मृत्यूला १०० वर्षे होतील. या निमित्ताने नक्कीच जगभर, विशेषतः केम्ब्रिज विद्यापीठात कार्यक्रम होतील. तामिळनाडू मध्ये त्याच्या नावाची एक गणित संशोधन संस्था देखील आहे, जिचे नाव आहे Ramanujan Mathematical Society.

जाताजाता एक सांगितले पाहिजे, अमेरिका हा देश जसा वरून भोगवादी आहे, तसाच तितकाच ज्ञानाधिष्ठित आहे, यांचे पदोपदी दर्शन आपल्या घडू शकते, अर्थात आपण जर ते पाहायचे ठरवले तर! अशी कितीतरी उदाहरणे देता येतील. त्याच बोस्टन प्रवासात मला भेटलेल्या एका कॅबचालकाबद्द्ल, ज्याने Media Ecology या विषयात प्राविण्य मिळवले आहे, याबद्दल मी पूर्वी लिहिले होते.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s