P C Sorcar: Magical Life, Part#1

ह्या वर्षाच्या सुरुवातीला म्हणजे जानेवारी २०२० मध्ये एका कन्नड मासिकात जादुगार पी सी सरकार यांच्या चरित्रात्मक पुस्तकाच्या परिचयाचा एक लेख आला होता. त्याचे मराठीत अनुवाद करण्याचे मनात होते बऱ्याच दिवसापासून, आज योग आला आहे. तो आज मी तो अनुवाद ह्या ब्लॉगरुपात देतो आहे(मूळ लेख मोठा आहे, त्यामुळे काही भागात देणार आहे). पण थोडेसे त्याआधी माझे असे थोडेसे प्रास्ताविक!

जादू पाहायला कोणाला आवडत नाही. आपल्यापैकी बऱ्याच जणांना ती थोडीफार माहिती देखील असते, जसे पत्त्यांची जादू, एखादी हातचलाखी! भारतात इतर अनेक कलांप्रमाणे जादूची कला, जादूविद्या ह्याला देखील मोठी परंपरा आहे, इतिहास आहे. ह्या कलेचा कोणी इतिहास लिहिला आहे कि नाही ते माहित नाही. शोधले पाहिजे. पण एक मात्र आहे, कि याचे मूळ अथर्ववेदात सापडतात. तिथे तिला यातूविद्या असे संबोधले आहे. भारतीय गुढविद्या सुद्धा प्रसिद्ध आहे(black magic), मोहिनी विद्या, वशीकरण वगैरे याचेच प्रकार आहेत. मी Indian rope-trick नावाची दोरीची जादू असा प्रकार आहे या बद्दल कुठेतरी वाचले आहे.

आपल्या सर्वांप्रमाणे मी देखील अगदी थियेटर मध्ये जाऊन तीन तीन तासांचे जादूचे खेळ पहिले आहेत. मला वाटते कि २००३ मध्ये के लाल ज्युनिअर(K Lal Junior)यांचा टिळक स्मारक मंदिरात प्रयोग होता तो मी पाहिला होता. तसेच नंतर कधीतरी एका लहानग्या जादुगार मुलीचा जादुगार आंचलचा प्रयोग पाहिल्याचे आठवते आहे. छोटा जादुगार नावाचा जादुगार कुटुंबावर आधारित धमाल 3D चित्रपट देखील पहिला होता. गेल्या काही वर्षांत खरेतर जादुगाराचे प्रयोग पुण्यात झाल्याचे आठवत नाही. भारतात जादूविद्येचे अनेक प्रकार आहेत. तंत्र मंत्र असेल, मोहिनी विद्या असेल, किंवा पुराणांत आणि इतर मिथक कथांमध्ये जादूचा उपयोग केल्याचे भरमसाट उल्लेख आणि उदाहरणे आहेत. आजकाल असे दिसते कि विविध कार्यक्रमात(जसे कि वाढदिवस), एखादा स्थानिक थोडीफार हातचलाखी, नजरबंदी, जादू माहित असलेला कलाकार काही मिनिटांचा प्रयोग करतात, पण मला ते रुचत नाही. जादूचे प्रयोग अनुभवण्याची लज्जत ते रंगमंचावर पाहण्यात आहे. गेल्या काही वर्षांपासून mentalist नावाचा अजून जादूचा एक प्रकार प्रसिद्ध झाला आहे, तो प्रामुख्याने दूरचित्रवाणीवरील कार्यक्रमामुळे. लहानपणी Mandrake The Magician नावाची एक कॉमिक मालिका इंग्रजी वर्तमानपत्रातून येत असे, ती देखील दिसलेली नाही बऱ्याच वर्षांत. बऱ्याच वेळेस जादूचे काही प्रयोग धोकादायक अंगाचा थरकाप उडवणारी असतात. गेल्या वर्षी एक दुर्दैवी घटना वाचाल्याचे आठवते आहे. कोलकात्याजवळ कोणी एक जादुगार(चंचल लाहिरी) हुगळी नदीत एक प्रयोग करत असता, बुडून मरण पावला.

माझ्या तरी जादूगारांचे चरित्रांचे किंवा इतर पुस्तके विशेष दृष्टी पडली नाहीत. पुण्याचे जादुगार रघुवीर भोपळे यांनी लिहिलेली एक-दोन पुस्तके अपवाद आहेत. पण तीही मिळत नाहीत. त्यांनी दोन पुस्तके लिहिली आहेत. एक आहे चरित्र, ज्याचे नाव आहे प्रवासी जादुगार, आणि दुसरे मी पाहिलेला रशिया. त्यांची इतक्यातच म्हणजे २० ऑगस्टला स्मृतिदिन होता. असो. बंगालचे जादूकलेत, जादूविद्येत मोठे नाव आहे. पी. सी. सरकार तेथीलच. आधुनिक भारतीय जादू कलेचे प्रणेते असे त्यांना संबोधतात. जादूगार तसेच सर्कस ह्यात भारतीयांनी खूप नाव कमावले आहे. सर्कस वर मी पूर्वी येथे तीन भागांत लिहिले आहे. दोन्ही व्यवसाय म्हणून तसे कठीण, मोठा लवाजमा बाळगायचा, कलाकार, प्राणी आणि इतर सामग्री घेऊन ठिकठिकाणी प्रवास करायचा आणि कला सादर करायचे, तसे सोपे काम नाही. असो. तर ह्या पी. सी. सरकार यांचे चरित्र इंग्रजीत आले आहे ज्याचे नाव आहे PC Sorcar The Maharaja of Magic आणि ते लिहिले आहे त्यांच्या मुलाने म्हणजे PC Sorcar Jr यांनी. त्यांनी स्वतःचे देखील आत्मचरित्र My Life My Magic या नावाने लिहिले आहे.

जादुई जीवन
भारताने न विसरण्याजोग्या कलाकाराचे पी सी सरकार यांचे जीवन

मूळ कन्नड: श्रीहरी
मराठी अनुवाद: प्रशांत कुलकर्णी

१९४०-५० च्या दशकात भारत संपूर्ण स्वातंत्र्य मिळवण्याच्या काळ हा फक्त राजकीय स्वातंत्र्य इतकाच मर्यादित नव्हता. सांस्कृतिकरित्या स्वातंत्र्य देखील मिळवण्याचा तो काळ होता. बंगालमधील प्रोतुल चंद्र सरकार त्यावेळी तारुण्यात होते. त्यांच्या हातात ‘मंत्रदंड’ होते. सांस्कृतिक वेगळेपण अभिव्यक्त करण्यास जादूच्या कालेसारखे माध्यम त्यांनी निवडले. आजच्या जादुगारांना देखील अनुकरणीय अश्या प्रतिभावंत जादूगाराच्या जीवनाचे हे कथन आहे.

१९५६ च्या एप्रिल १० ची तारीख…
लंडनच्या डेली मिरर या वर्तमानपत्राच्या पहिल्या पानावर ठळक अक्षरात बातमी छापलेली होती- Girl Cut in Half, Shock on TV. ह्या बातमीच्या खाली भरजरी पोशाख आणि फेटा बांधलेल्या युवराजासारख्या दिसणारी एक व्यक्ती, समोर मेजावर असलेल्या सुंदर तरुणीचे दोन भाग केले असे दिसणारे छायाचित्र छापलेले होते! त्या बातमीत दाखवलेले दृश्य लंडनवासी काही पहिल्यांदा पाहत नव्हते. कारण आदल्या दिवशीच, म्हणजे, एप्रिल ९ ला रात्री, बीबीसी दूरचित्रवाणी वरील Panorama या कार्यक्रमात त्यांनी ते पाहिले होते. चित्रातील तो युवराज, तरुणीला करवतीने दोन भागांत कापताना त्यांनी प्रत्यक्ष पाहिले होते! प्रेक्षकांनी ते पाहून तोंडात बोटे घातली होती. पण तो कार्यक्रम तेथेच संपला. त्या मुलीचे पुढे काय झाले हे सांगितले नाही. घाबरलेल्या, चिडलेल्या लोकांनी बीबीसीला पुढील तीन-चार तास दूरध्वनी करून हैराण केले होते. काहीजण तर मिळेल त्या वाहनाने बीबीसी कार्यालयासमोर जमा झाले. त्या मुलीचे पुढे काय झाले हि गोष्ट talk of the town झाली होती. ती सगळी गरम गरम चर्चा आणि शंकेचे शमन मिररच्या बातमीने केले होते. बातमीत त्यांनी ज्या मुलीला कापले गेले होते, त्या मुलीचे, दीप्ती डे, हिचे हसरे छायाचित्र छापले होते. मी जिवंत आहे, प्रकृती देखील छान आहे, आणि मला काही झाले नाही असे तिचे निवेदन देखील आले होते.

तेवढ्यावरच हे प्रकरण थांबले नव्हते. एप्रिल ९ च्या संध्याकाळी बीबीसी एक पंधरा मिनिटांचा कार्यक्रम प्रसारित केला होता. भारतातून आलेल्या जादुगार पी. सी. सरकार यांची हातचलाखीचे प्रयोग दाखवणार आहेत असे संयोजकांनी सांगितले होते. सरकार यांनी त्या कार्यक्रमात युवराजच्या सारखा पोशाख परिधान केला होता. चमचम करणारा निळा अंगरखा, तसेच लांब शाल त्यांनी ओढली होती. त्यांना मिळालेल्या पंधरा मिनिटात सरकार यांनी अनेक प्रयोग करून आश्चर्याने प्रेक्षकांच्या भुवया उंचावयास भाग पडले होते. मोकळ्या पट्ट्यातून कबुतर प्रगट करणे, हातरुमालातून ससा बाहेर काढणे, पत्त्यांच्या हातचलाखीचे प्रयोग हे सर्व त्यांनी केले. आणि कार्यक्रमाच्या शेवटी, त्यांनी मुलीला मधोमध कापण्याची जादू त्यांनी सादर केली होती. त्यानंतर परत मंत्र म्हणून मुलीला जोडून जिवंत करण्याचा भाग बीबीसीने दाखवलाच नाही, कार्यक्रम अर्ध्यावरच थांबवला आणि प्रेक्षकांची उत्सुकता ताणली होती. त्या काळी देखील TRP वाढवण्याचे खूळ होते कि काय माहित नाही! त्या मुलीचे काय झाले हा प्रश्न त्या सर्व प्रेक्षांकाना साहजिकच सतावत होता. बीबीसी च्या अधिकाऱ्यांना लोकांची समजून काढता काढता नाकी नाऊ आले होते. आपल्याला मिळालेल्या पंधरा मिनिटांचा प्रभावी वापर करून लंडन मध्ये घराघरात आपले नाव पोहाचावलेले जादुगार म्हणजे पी. सी. सरकार!
(क्रमशः)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s