माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#३

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तच्या त्याच्या आईने, वासंती पदुकोण, यांनी लिहिलेले कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१) आणि लगेचच दुसरा भागही सदर केला होता(भाग#२).

आज तिसरा भाग देत आहे. मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#३

लहानग्या गुरुदत्तला त्या सगळ्या मुलांना सोडून जावेसे वाटत नसावे. पण रेल्वेचा प्रवास असेल किंवा त्या घरातून बाहेर पडलो असेल ह्यामुळे त्याच्या चेहऱ्यावर तरी उत्साह होता. रेल्वे निघाल्यावर त्याने मुलांना हात हलवून ‘बाय बाय’ केले. काळा सारखी जशी जशी रेल्वे पुढे जात होती, तसे तसे त्या मुलांचे चेहरे धूसर होत गेले. गुरुदत्त थोड्याच वेळात झोपी गेला. दीड दिवसाच्या रेल्वे प्रवासानंतर आम्ही कलकत्त्याला पोहोचलो. गुरुदत्तला मागील कलकत्ता भेटीची आठवण असावी असे वाटले. तो कलकत्त्याला पोहोचल्या पोहोचल्या त्याच्या त्यावेळच्या बंगाली मित्रांकडे गेला. यजमानांना देखील छोटीशी नोकरी मिळाली. दीड महिन्यात मला दुसरा मुलगा झाला. गुरुदत्तच्या आनंदाला पारावार उरला नाही. बाळाला सोडून एक क्षण देखील जात नसे. त्याने खेळणे देखील सोडून दिले. पाळण्याला झोके देणे, बाळ रडले तर त्याला टाळ्या वाजवून शांत करणे हे त्याचे काम झाले होते. बाळाला पाहून त्याला ते एखादे बाहुले आहे कि काय असे वाटत असावे. बाळाला तीन एक महिने झाल्यावर जवळच एक खोली भाड्याने आम्ही घेतली. जवळच एक मोठेसे मैदान देखील होते. संध्याकाळी तेथे एक जण काही बंगाली मुलांना घेऊन येऊन त्यांना विविध खेळ शिकवत असे. तसेच टागोरांची प्रार्थना-गीत शिकवत असे. माझ्या मावशीचा मुलगा देखील जवळच राहत असे. त्यांची मुले आणि गुरुदत्त हि सर्व मुले त्या मैदानात जात, आणि इतर मुलांसोबत खेळत. तेथे शिकलेली गाणी गुरुदत्त घरी येऊन माझ्यासमोर येऊन म्हणत असे. तो साधारण चार वर्षांचा असावा. त्याला शाळेत घालायचे होते. त्याच्या वडिलांना बंगाली भाषेबद्दल तिरस्कार होता. गुरुदत्तला बंगाली शाळेत पाठवू नये असा त्यांचा हट्ट होता. त्यामुळे जवळ असलेल्या एका नगरपालिकेच्या शाळेत त्याचे नाव घातले. त्या शाळेतील शिक्षकांची वागणूक, विद्यार्थ्यांना मारपीट हे सर्व पाहून गुरुदत्त मनातून बिचकला. संध्याकाळी शाळेतून घरी आल्यावर त्याचा चेहरा पडलेला असायचा, ते पाहून माझ्या पोटात कालवाकालव होत असे. गुरुदत्तचा शाळेत जायचा उत्सव काही दिवसातच मावळला.

ह्या दरम्यान माझा दुसरा मुलगा शशिधर आजारपणामुळे, तीन दिवस अस्वस्थ होता, त्यातच तो गेला. गुरुदत्तला अतोनात दुःख झाले. त्याला ज्वर चढला. मी घाबरले. भावाच्या घरी जावे तर येऊ देईना. कलकत्त्याजवळ पद्दपुकुर गावाच्या रस्त्यावर अजून एकजण नातेवाईक राहत असत, त्यांच्या कडे गेलो. तिथे गेल्या वर गुरुदत्तला बरे वाटू लागले. नवीनच सुरु झालेल्या मद्रासी शाळेत त्याला पाठवयला लागले. फक्त पाच मुलांना घेऊन सुरु झालेली ती शाळा राष्ट्रीय पातळी वरील शाळा झाली. वर्षभरात जन्माला आलेला आत्माराम आणि गुरुदत्त त्याच शाळेत शिकले. जीवनातील शांती गेली होती, ती हळू हळू पूर्ववत येऊ लागली. गुरुदत्त त्याच्या भावासोबत दिवसभर राहू लागला. त्याला लहानपणापासूनच लाल रंगाचे आकर्षण. एके दिवशी मी स्वयंपाक संपवून स्टोव्ह बंद करून बाळाजवळ गेले. गुरुदत्त कुठून तरी धावत आला, आणि त्या गरम स्टोव्हला हात लावला. आणि चटका लागून जोरात ओरडला. जवळ जाऊन पाहते तर त्याची बोटं भाजलेली होती. डोळ्यातून पाणी येत होते, पण तोंडातून आवाज नव्हता. त्याची ती सहनशीलता त्याच्या वयपरत्वे अधिकच होती असे आता वाटते.

एप्रिल मे महिन्यात बंगाली लोकांचा ‘पोयला बैशाख’ हा उत्सव असतो, तो आमच्या घराजवळ साजरा होई. त्या ठिकाणी जत्रेसारखे स्वरूप येई. गावागावातून विविध रंगांच्या बाहुल्या विकायला येत, विविध प्रकारची खेळणी देखील येत. आठवडाभर हा उत्सव चाले. तो पाहायला पंचक्रोशी मधून लोकं येत. त्यांच्या रात्रीभर मनोरंजनाचे कार्यक्रम देखील होत असत. नाटक, गाणी, संगीत, नृत्य आदींचे कार्यक्रम आयोजित केले जात. गुरुदत्त देखिल शेजाऱ्यांबरोबर तेथे जात असे. त्याला भाषेचा विशेष अडसर नसे. हिंदी, बंगाली तो चांगली बोलत असे. तमिळ देखील त्याला थोडेसे येत असे. त्याला तेहील प्रत्येक गोष्टीत रुची होती. रात्री जे जे पहिले ते सारे तो मला दुसऱ्यादिवशी कथन करे.

गुरुदत्त सहा वर्षांचा झाला तेव्हा आम्ही सध्या राहत असलेले घर सोडून, जवळच त्याच रस्त्यावरील दुसऱ्या एका घरी राहायला गेलो. दोन खोल्यांचे स्वतंत्र असे ते घर होते. असे घर आम्हाला पहिल्यांदाच मिळाले होते. आमच्या शेजारी आमच्या दूरच्या नात्यातील एकजण राहत होते. मुलांना खेळण्यासाठी अंगण होते. गुरुदत्तने तेथे त्याच्या छोट्या बॅटने क्रिकेट खेळायला सुरुवात केली. आजूबाजूच्या मुलांना गोळा करून त्याने स्वतःचे एक टोळके तयार केले होते आणि खेळत असे. खेळ नसला कि माझ्याकडून तो पुस्तकातील गोष्टी ऐकत असे, नंतर तो स्वतः वाचत असे. उरलेल्या वेळात तो आत्माराम बरोबर खेळतच असे. आमच्या भागात कोणी एक ख्रिश्चन कुटुंब राहत असे. ते प्रोफेसर होते. ते गुरुदत्त बरोबर भोवरे, गोट्या खेळायचे, त्याला थोडेफार गणित शिकवायचे. एकदा त्यांना सुट्टी असताना, दार्जीलिंगला त्यांच्याबरोबर गुरुदत्तला घेऊन जाईन असे म्हणाले. माझी आणि आणि यजमान नको म्हणाले. त्यांच्या बरोबर गप्पा मारायला गुरुदत्तला आवडे. ते दोघे काय असे बोलत असत, देवालाच माहित.

गुरुदत्त काही बाबतीत खूप आग्रही होता. त्याच्या मना सारखेच झाले पाहिजे. शाळेतील अभ्यासाकडे, लिहिण्या-वाचण्याकडे त्याचे विशेष लक्ष नसे. पण कथा, गोष्टींची पुस्तके खूप वाचे. अभ्यासाकडे दुर्लक्ष करे, सांगितलेले ऐकत नसे, त्यामुळे कधी कधी माझ्या कडून त्याला मार बसे.

त्या घरात आम्ही पाच वर्षे राहिलो. लहानपणापासूनच त्याला बंगाली लोकनाट्य पाहायला आवडे. घराजवळ असलेल्या मैदानात अशी लोकनाट्ये रात्रभर होत असत. रामायण, महाभारत, राजा हरिश्चंद्र या सारख्या पौराणिक कथेवर रचलेली नाटके तेथे होत असत. पुरुषच स्त्री पात्रे करत असत. गुरुदत्त त्याच्या मित्रांना घेऊन रात्रभर ती नाटके पाहत असे. दिवसभर भावासमोर पाहून आलेल्या नाटकातील प्रसंग अभिनय करून दाखवत असे. आत्माराम देखील त्याचा तो आवेश पाहून हसत असे. गुरुदत्तचा आवाज विशेष चांगला नव्हता. तरीसुद्धा तो गाणी म्हणण्याचे थांबवत नसे. त्याचे गाणे ऐकून आत्माराम टाळ्या पिटत हसत गोधंळ घालत असे. आमची आर्थिक परिस्थिती तर कायमच ठीक नसे. असलेल्या पैश्यातून थोडे बाजूला ठेऊन गुरुदत्त साठी जुनी पुस्तके आणून देत असू, तेव्हा गुरुदत्त खुश होत असे. ती तो त्याच्या मित्रांना अभिमानाने दाखवत असे. आत्माराम सुद्धा चार वर्षे झाल्यावर त्याला शाळेत दाखल केले. गुरुदत्त आणि तो एकमेकांचे हात धरून शाळेत जात तेव्हा राम-लक्ष्मण यांची जोडी डोळ्यांसमोर येई. त्याच सुमारास आमची मुलगी ललिता हिचा जन्म झाला. गुरुदत्त त्याच्या भावाचा म्हणजे आत्मारामचा सांभाळ करत असे. मी हॉस्पिटल मधून आल्यावर दोघांना किती आनंद झाला! ती दोघे एकमेकांना सोडून राहत नसत. हि मुलगी मात्र ‘रोती सुरत’ होती, कायम रडत असे. प्रकृतीने अतिशय अशक्त देखील होती. गुरुदत्त त्याच्या परीने तिला शांत करत असे.

ह्या दरम्यान माझ्या भावाला बर्मा मध्ये देशात जावे लागले. त्यामुळे त्यांच्या घरी आम्ही राहायला गेलो. तेथे जवळच कालीमातेचे मंदिर होते. नवरात्रीच्या वेळेस तेथे मोठा उत्सव होत असे. दुर्गाष्टमीचा दिवस तर विशेष असे. नाटके, गाणी-बजावणी, नाचगाणी होत असत. गुरुदत्त ते सर्व तहानभूक, झोप विसरून पाहायला जात असे. सकाळी संध्याकाळी पूजेसाठी हजर असे. नमस्कार करत असे, जवळ असलेले पैसे तो तेथील भिक्षुकांना वाटत असे. पैसे नसतील तर जवळ काही खायला असेल तर ते देऊन टाकत असे. घरासमोरील मैदानात मुलं मुलं खेळत असताना काहीतरी भांडण तंटा झाला, मारामारी झाली तरी घरी काही सांगत नसे.

त्या वेळेस गावाकडून कामासाठी आलेल्या एकाला आमच्या घरी कामाला ठेऊन घेतले. दुर्दैवाने तो एका आठवड्यातच आजारी पडला. हि सगळी मुले त्याची सुश्रुषा त्यावेळी करत असत. त्याचे दावा-पाणी, पथ्य वगैरे गुरुदत्त पाहत असे. चौथ्या दिवशी माझा चित्रकार असलेला भाऊ आला. भावाने त्याला पहिले. त्याच्या अंगावर कांजिण्या उठल्या होत्या. मुले त्याच्या जवळ जातात म्हणून तो मला रागावला. त्याची हॉस्पिटल मध्ये रवानगी करायची व्यवस्था त्याने केली. नंतर काही दिवसांनी तो हॉस्पिटल मधून पळून गेला अशी बातमी आली, तर काही लोकं म्हणत कि तो मरण पावला आहे. अजूनही त्याचे काय झाले हे समजले नाही.

१९२४ मध्ये बिहार मध्ये आणि कलकत्त्यात देखील भयंकर भूकंप झाला. बिहार मध्ये हजारो लोकं मृत्यूमुखी पडले. घरं पडल्यामुळे कित्येक लोकं बेघर झाले. कलकत्त्यात देखील भूकंपाचे लहान लहान धक्के आम्हाला जाणवेल. पण विशेष हानी झाली नाही, असे असले तरी गरीब लोकांच्या झोपड्या वगैरे पडल्या, काहींनी प्राण देखील गमावले. मुले मैदानात खेळत असताना तेथे असलेली एक मोठी भिंत पडली होती. नशिबाने कोणाला काही झाले नाही. त्यांच्या कडे जावे तर भूकंपाच्या धक्क्यांमुळे उभे राहता, चालता अशक्य झाले होते. काही वेळाने भूकंप थांबल्यावर सगळी मुले आपल्पल्या घरी गेली. रात्री सगळे घाबरले होते, परत भूकंप होतो कि काय, छप्पर पडते कि काय अशी भीती. देवाच्या दयेने तसे काही झाले नाही.

बर्मा देशातून मधून माझा भाऊ परत कलकत्त्याला आला. आम्हाला परत दुसऱ्या घरी जावे लागले. नवीन घर जरा लांब असल्या कारणाने मुलांना शाळेत बसने जावे लागत असे. ह्या घरात खोल्या वेगवेगळ्या ठिकाणी होत्या, स्वयंपाकघर एकीकडे तर न्हाणीघर दुसरीकडे, आणि झोपण्याची खोली तिसरीकडे. त्यामुळे घरात फेऱ्या मारून दिवसभर मी दमत असे.

ललितेला तीन वर्षे पूर्ण झाली होती. लहानपणापासूनच ती हट्टी. त्यामुळे ती माझ्याकडून सारखा मार खाई. माझी आई भावाकडे त्याला मुलगा झाल्या कारणाने गेली होती. मला तीन तीन मुलांचे करणे, घरातील कामे, यजमानांचे करणे, मुलांच्या खोड्या, मस्ती हे सगळे सांभाळता सांभाळता नाकी नऊ येत होते. गुरुदत्तची त्याच सुमारास शाळेतील वेंकट नावाच्या मुलाशी मैत्री झाली होती. त्यामुळे परत तो घरी वेळेवर घरी येत नसे. शाळेत देखील जात नाही असे कानावर आले होते. इतका हुशार मुलगा कुसंगतीमुळे वाया जाऊ नये अशी मला कायम काळजी वाटत असे. त्यामुळे मला संशय आला. आणखीन एका घटनेने माझा संशय आणखीन बळावला. अनेक वेळेस घरात एके ठिकाणी ठेवलेले पैसे गायब होऊ लागले होते. एके दिवशी ह्याच्या खिशातून दहा रुपये घेताना माझ्या दृष्टीस पडले. त्या दिवशी मी त्याला जेवढे मारले तेवढे कधीही मारले नव्हते. गुरुदत्तचे मन हळवे झाले. त्याला त्याची चूक उमगली, त्याने क्षमा मागितली, आणि पुढे असे करणार नाही असे वचन देखील दिले. वेंकट बरोबरची मैत्री त्या दिवशी पासून तुटली. त्या तसेच तो पुढे कधीही खोटे बोलला नाही, दुसऱ्यांनी खोटे बोलले त्याने खपवून घेतले नाही. गुरुदत्त परत जसा होता तसा झाला.

मला चार महिन्यांचा गर्भ राहून तो पडून गेला. त्यामुळे मी अशक्त झाले होते. न्हाणीघरात गरम पाणी नेत असताना मी पाय घसरून पडले आणि मला मुका मार लागला. तसेच पोटावर गरम पाणी देखील पडले. औषध चालू होते तरी पण मी एकूणच संसाराला वैतागले होते. ह्यातून मी बरी झाले तर ठीक असे वाटत होते. गुरुदत्त वर सगळा भर पडला होता. माझी आई सकाळी येऊन स्वयंपाक करून जात असे. बाकी सगळे गुरुदत्तच करत असे दिवसभर, इतर मुलांना सांभाळायचा देखील. डॉक्टरांनी सहा महिन्यांची सक्तीची विश्रांती सांगितली होती, त्यामुळे परत निरुपायानेअहमदाबादेचा आश्रय घ्यावा लागला. घरी सगळ्या तऱ्हेच्या सोयी होत्या. त्यांना दोन मुले होती. एक मुलगा आणि दुसरी मुलगी, जी आत्मारामच्या वयाची होती. मुलगा ललिताच्या वयाचा होता. गुरुदत्त तेच दहा वर्षांचा होता. त्या वयात मुलांना कुतूहल जास्ती असते. माझ्या सासऱ्यांना विचारून तो त्यांच्या बरोबर कापडाच्या गिरीणीत जात असे. तेथे सुतकताई कसे करतात, त्याला रंग कसा देतात हे सर्व तो पाहत असे. सासरे मोटार गाडी चालवत असताना त्यांच्या शेजारी बसून हजार प्रश्न विचारी. मोटार गाडी चालवताना लक्षपूर्वक पाहत असे.
त्याकाळी कामगारांची युनियन असे काही नव्हती. त्यांची पिळवणूक होत असे. काही चूक झाली की सासरे सोट्याने मारत असत. गुरुदत्तला हे बघवत असे. पण हे असे का असे विचारायचे धैर्य त्याच्या जवळ नव्हते. आम्ही तिथे २-३ महिने राहिलो आणि माझ्या भावाला नकोसे वाटू लागले.

भावाने एकदा विचारले कि मी काही काम का करत नाही ते. त्यावेळी मी वर्तमान पत्रातून, मासिकातून लिहित असे. माझे स्वतःचे, तसेच यजमान देखील लिहून देत ते देखील मी माझ्या नावावर देत असे. त्याने ते बोलून दाखवले. माझ्या मनाला ते लागले. त्यामुळे मी मनाचा हिय्या करून पंधरा दिवसांत हिंदी भाषेत स्वतः चित्रपटाची कथा लिहिली, तिचे नाव ‘जवानी के जुर्म’. मला चित्रपट व्यवसायाबद्दल काही माहिती नव्हते. काही दिवसातच मुंबईला आल्यावर एका ओळखीने रणजीत स्टुडीओ मध्ये गेले आणि चंदुलाल शहा, चतुर्भुज दास यांना भेटले. त्यांना मी माझी चित्रपट कथा दाखवली. त्यांना ती आवडली आणि ती ठेवून घेतली. त्यावेळी मिस गोहर ही अभिनेत्री प्रसिद्ध होती. काही कारणाने चित्रपट सृष्टीत पाउल ठेवणारी मी पहिली असेन. काही वेळी शुटींग पाहायला गेले असता गुरुदत्तला बरोबर घेऊन गेले होते. तो सर्वांना आवडला होता. पुढी त्याच्या जीवन-कार्यासाठी हिच नांदी ठरली. मुंबई मध्ये त्या वेळी असताना श्रीमती हिराबाई बडोदेकर, श्री अब्दुल करीम खान यांच्या संगीत मैफिलीला जाण्याचे सौभाग्य मला आणि गुरुदत्तला मिळाले होते. गुरुदत्त तर तीन तीन तास तल्लीन होऊन तो त्यांचे गाणे ऐकत असे! त्याला कंटाळा येत असे.

त्याच सुमारास मुंबईत प्रसिद्ध नर्तक उदयशंकर यांचा दौरा होता. त्यांच्या कार्यक्रमाचे कोणी एका ओळखीच्या माणसाने दोन प्रवेशपत्र आणून दिले. गुरुदत्तला माझ्या बरोबर यायचे होते, पण त्याला जमले नाही. किती सुंदर कार्यक्रम होता तो! ह्या जन्मात मी काही ते विसरणार नाही. त्यांचे ‘शिव-पार्वती’ हे नृत्य पाहताना साक्षात शिव-पार्वती कैलास येथून अवतरले आहेत कि काय असे वाटले. पुरातन वाद्ये, पौराणिक वेश-भूषा परिधान केलेले वेगवेगळी पात्रे, आणि साऱ्या रंगमंचावर त्यांचा वावर, त्यामुळे डोळे एका ठिकाणी ठहरत नव्हते. तो कार्यक्रम पाहून मी धन्य झाले. मुंबईला आले त्याचे सार्थक झाले असे वाटले. परत घरी आले आणि माझ्या आनंदावर विरजण पडले. गुरुदत्त त्याला घेऊन गेले नाही म्हणून रुसला होता, रडून झाले होते, जेवला देखील नव्हता. त्याची समजूत काढे पर्यंत माझा जीव गेला. पुढचे तीन दिवस त्याच्या मनात रुतून बसले होते. तो मला म्हणे, ‘आई, मी उदयशंकर यांच्या सारखे रंगभूमी वर नक्की येईन. तू पहाच.’ मुलांच्या बोलण्याकडे कोणी लक्ष देते का? मी हसले होते त्यावेळेस. पण एकदा त्याच्या मानाने घेतले कि तो ते करणारच हे देखील पुर्वानुभावावरून मला माहिती होते.

आम्ही सगळे कलकत्त्याला परत गेलो. मी काहीतरी काम करून पैसे कमावले पाहिजेत असे वाटत होते, तर गुरुदत्तला उदयशंकर यांच्या सारखे व्हायचे होते. माझा चित्रकार भाऊ जाहिरातीचे काम करत असे त्यामुळे त्याची उदयशंकर यांच्याशी चांगलीच ओळख होती. गुरुदत्त माझ्या भावाचे प्रवेशपत्र घेऊन अनेक वेळाला उदयशंकर यांच्या कार्यक्रमाला जाई, त्यांच्या नृत्यसंचातील अनेकांच्या ओळखी त्याने करून घेतल्याचे मला कितीतरी नंतर समजले. मुलांना चित्रपट पाहायला घेऊन जाण्याचा तो काळ नव्हता तरी, तो भावाबरोबर अनेक उत्तमोत्तम इंग्रजी चित्रपट पाहायला जाई. माझ्या पासून तो काही लपवत नसला तरी, तो नृत्य शिकतो आहे हे त्याने गुप्त ठेवले होते. आम्हा सर्वाना आश्चर्यचकित करायची त्यांची इच्छा होती.

मी ‘भोला-मेन्शन’ मध्ये राहायला आले, तेव्हा दोन गुजराती महिलांना इंग्रजी शिकवायला सुरु केले. दहा रुपये देत. पहिल्यांदा मला दहा रुपये मिळाल्यावर मला इतका आनंद झाला काय सांगू! केवढा आत्मविश्वास, धैर्य माझ्या मनात गोळा झाले त्यामुळे. नव्यानेच सुरु झालेले शिवमंगल प्रतिष्ठान च्या हॉस्पिटलच्या नर्सना मी इंग्रजी शिकण्यासाठी मदत करत असे. औषधांची नावे, शस्त्रक्रियेच्या अवजारांची नावे मी त्यांना सांगत असे. श्रीमती सरस्वती पालेकर नावाच्या कोणी श्री रामकृष्ण मठाच्या शिष्या होत्या. ती घरोघरी जाऊन रुग्णांना हॉस्पिटल मध्ये दाखल करत असे. ह्याच हॉस्पिटल मध्ये माझ्या एका मुलाचा जन्म झाला होता. श्रीमती सरस्वती यांना काही जणींना एल सी पी एस या वैद्यकीय अभ्यासक्रमासाठी पाठवावे असे वाटले. त्यावेळी मात्रिक झालेल्या लोकांना देखील तो कोर्स करता येई. माझी पण त्यांनी निवड केली. आणि आम्ही पाच जण होतो. सुरुवातीला त्या आम्हाला दहा रुपये शिष्यवृत्ती म्हणून देत असत. सहा महिने मी घरच्यांचा रोष पत्करला. घरातील काम, माझ्या शिकवण्या सांभाळून मी तो वैद्यकीय अभ्यासक्रम पुरा केला. डॉक्टर पाल म्हणून कोणी होते ते आम्हाला फिजीओलॉजी, बायोलॉजी शिकवत असत. मी पदवी मिळवून, डॉक्टर होऊन लोकांची सेवा करत, परोपकार करायचे असे शेख मुहम्मदी स्वप्न पाहत होते. असे असले तरी देवाच्या मनात काहीतरी वेगळेच होते. आम्हाला मिळणारी शिष्यवृत्ती थांबली. त्याच्या शिवाय मला शिक्षण सुरु ठेवण्यासाठी अर्थसहाय्य नव्हते. त्यातच मला दिवस गेलेले. माझी डॉक्टरकी तेथेच थांबली. माझ्याबरोबरील इतर लोकं होती त्यांनी चारही वर्षे शिकून संपवली.त्यातील एकीने, इंदिरा तिचे नाव, तिने प्रसूतीगृह सुद्धा सुरु केले. तिथेच माझा शेवटला मुलगा जन्माला आला. गुरुदत्त त्या वर्षी शालेय परीक्षेत नापास झाला. शाळेतील अभ्यासक्रमाची पुस्तके तो वाचत नसे. कादंबऱ्या, नाटके, काव्ये, आणून तो वाचत बसे. तो नापास होण्यास मीच कारणीभूत आहे असे माझ्या आईने मला सुनावले. त्या वेळेस मी matric च्या परीक्षेसाठी बाहेरून बसावे असे ठरवले. मी बाळंत होई पर्यंत शिकवण्या करत, तसेच परीक्षेचा अभ्यास करत बसे. बनारस मधील काशी विश्वविद्यालय मध्ये त्या वेळी बाहेरून matric परीक्षेसाठी बसता येत असे. तेथे संगीत हा विषय घेऊन पदवी पर्यंत शिकता येते हे समजले, तेव्हा मी संगीत देखील शिकू लागले. पुरोहित नावाचे एक संगीत शिक्षक होते, त्यांच्या कडे तीन महिने शिकले. ते शिकवताना आत्माराम जवळ असे. त्यांचे तबला वादन तो लक्षपूर्वक ऐकत असे. तो कधी कधी गुरुजी नसायचे तेव्हा साथ देत असे. मला परीक्षेला बसायला बनारस येथे जायचे होते, पण ह्यांनी मनाई केली, त्यामुळे ते प्रकरण तेथेच मिटले.

१९३४ मध्ये मला अजून एक मुलगा झाला. त्यावेळेस कलकत्त्यात blackout चा सराव करत असत. युरोपात युद्ध सुरु होते. आपल देश ब्रिटीशांच्या हातात होता, त्यामुळे आपल्याला युद्धाची झळ लागेल असे लोकं म्हणत. गुरुदत्त त्यावर्षी शाळेत परीक्षेत पास झाला. तरीसुद्धा माझे कुटुंबीय म्हणत, ‘त्याला सगळ्यात रुची असते. पण तो कुठल्याच विषयात पुढे जाणार नाही. ह्या मुलाला पोट भरण्यासाठी काही विद्या शिकणार नाही. दुसरेच प्रयोजन नसलेले उद्योग करणार हा’ आणि निरुत्साही करत. कोणी काही म्हटले तरी माझा गुरुदत्तवरील विश्वास काही कमी झाला नाही. तो सुद्धा माझा विश्वास कमी होणार नाही असे वागत होता. त्याला एकाएकी अंगावर कांजिण्या उठल्या आणि तीन महिने तो त्यातून बरा झाला नाही. शाळेत जाऊ शकला नाही, पण शाळेतील मित्रांकडून अभ्यास समजावून घेऊन तो परीक्षा उत्तीर्ण झाला.

मला माझ्या एका बंगाली मैत्रिणीकडून समजले कि कलकत्ता विश्वविद्यालय देखील बाहेरून matric परीक्षेसाठी परवानगी देते. ह्या मैत्रिणीने मला अनेक प्रकारे सहाय्य केले होते. १९४१ मध्ये मी परीक्षेला बसले, आणि चांगल्या गुणांनी उत्तीर्ण झाले. मनात राहिलेली माझी कित्येक वर्षांची आकांक्षा आज पूर्ण झाली होती.

१९४१ मध्ये गुरुदत्त देखील matric परीक्षा उत्तीर्ण झाला. त्याचे वय त्यावेळेस पंधरा वर्षांचे होते. परीक्षा संपल्यावर टायपिंगच्या क्लासला जावे असे मी सुचवले. त्याने ते मनावर घेतले नाही. ह्याच दरम्यान त्याने रंगभूमीवर अनेक नृत्य सदर करून पदकं देखील मिळविली होती. तो करत असलेल्या नृत्यांपैकी स्नेक-चार्मर हे नृत्य खूप मनमोहक असे. त्याच्या बरोबर एक शिख मुलगी देखील नाचत असे. तिचे नाव अमरजित. ती मुलगी वारंवार घरी येऊ लागली. मला हे पटत नव्हते. तेवढ्यात त्याच मुलीने, आई-वडिलांच्या धाकाने, नृत्य थांबवले.

गुरुदत्तच्या मनाला दुःख झाले असणार. त्याच सुमारास त्याला महिना चाळीस रुपयांची नोकरी लागली. पहिला पगार त्याने घरातील सर्वाना भेटवस्तू आणून खर्च केला. त्याच्या गुरुजीना भगवत गीता आणून दिली. पुढच्या पगारात त्याने दहा रुपयात एक सायकल घेतली. ती नवीन सायकल अधून मधून स्वच्छ करण्यात तो वेळ घालवू लागला, बहिणीला त्यावर बसवून फिरवून आणत असे. त्या वेळेला हिटलरने झेकोस्लोव्हेकिया वर विजय मिळवला होता. त्यामुळे सगळीकडे ‘व्ही फॉर व्हिक्टरी’ असे बोर्ड लागले होते. त्याच सुमारास माझा धाकटा मुलगा झाला होता, त्याला गुरुदत्तने त्यामुळे विजय हे नाव दिले. काही दिवसात दुसऱ्या महायुद्धामुळे परिस्थिती गंभीर झाली. बर्मा देशावर जपानी सैन्याने बॉम्ब टाकले. कलकत्त्यातील जनता घाबरून घर, गाव सोडून जात होती. सगळे गोंधळून गेले होते. असेही कानावर येत होते कि शत्रू पिण्याचे पाणी देखील दुषित करू शकतात. मारवाडी लोकं त्यांचे गाठोडे(पैसा-अडका) बांधून घेऊन गावी जात होते. आम्ही कुठेही जायचे नाही असे ठरवले होते. पण मुले सगळी लहानही होती. त्यांना घेऊन ह्या धामधुमीत कसे इथे राहायचे? शेवटी कामबंगडी येथे जायचे ठरवले. तेथे माझे रामदास नावाचे एक दीर राहत होते. त्यांचा तेथे एक आश्रम होता. माझी त्यांच्यावर श्रद्धा होती. माझ्या एका मुलाला आत्माराम हे नाव त्यांनीच दिले. आमचे सहा जणांचे कुटुंब होते, दानधर्मावर चालणाऱ्या त्या आश्रमात आम्ही गेलो होतो. त्यावेळी आमची परिस्थिती देखील ठीक नव्हती. मी सौदामिनी मेहता नावाच्या एका समाज-सेविकेच्या शाळेत महिना तीस रुपयावर नोकरी करत होते. ती सोडली आणि देवावर भरवसा ठेवून आम्ही कलकत्ता सोडण्याचा निर्णय घेतला. गुरुदत्तने मात्र कलकत्ता सोडून न जाण्यावर हट्ट धरून बसला होता. माझ्या यजमानांचे कार्यालय मुंबईला जाणार अशी आवई उठली होती. त्या दोघांना तिथेच कलकत्त्याला सोडून, बाकीचे आम्ही निघालो. केवढा गोंधळ त्यावेळेस! रेल्वेत ही मुंग्यांसारखी गर्दी. अशा स्थितीमध्ये मी दोन रात्री आणि एक दिवस रेल्वेने प्रवास करून मद्रासला पोहोचेपर्यंत जिवंत राहू कि नाही असे आम्हाला वाटत होते. एका पायावर उभी राहून हटयोग्याप्रमाणे तपश्चर्या करून प्रवास केला. मद्रासला पोहोचल्यावर मग काय करायचे? सगळीकडे खंदक खोदले गेले होते. ब्रिटीश सैनिक ट्रक मधून ये जा करत होते. खांद्यांवर बंदुका ठेऊन बुटांचा आवाज करत फिरणाऱ्या ब्रिटीश सैनिकांना पाहून धडकी भरत होती. अश्या ठिकाणी येऊन मला रात्रीचा मुक्काम करावा लागला. Air Raid च्या चेतवण्या ऐकून छाती दडपून जायची. कामबंगडी येथेच राहिलो असतो तर बरे झाले असते का एक मनात विचार, तर कलकत्त्यात गुरुदत्त आणि यजमान जसे राहत आहेत हा दुसरीकडे विचार मनात येत होता.

माझ्या यजमानांचे बर्माशेल कंपनीचे कार्यालय मुंबईला हलवले गेले, त्यामुळे ते मुंबईस आले. गुरुदत्तला उदयशंकर यांच्या अल्मोडा केंद्राकडून नृत्य शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती मिळाली. तो अल्मोडा येथे निघून गेला. काही दिवसांत अशी बातमी आली कि आम्ही राहत असलेल्या इमारती वर बॉम्ब पडून ते बेचिराख झाले. त्यावेळी माझा चित्रकार भाऊ कलकत्त्यामध्येच राहत असे.

आश्रमात आमचे झालेले स्वागत मी कधीही विसरणार नाही. मुंबईमधील अनेक श्रीमंत दानशूर व्यक्ती आश्रमाला पैसे दान देत असत. आम्ही गरीब होतो, पैसे नसत जवळ. असे असले तरी माझ्या कडे येत असलेल्या पैश्यांपैकी काही मी आश्रमात माताजी(कृष्णाबाई) यांना देत असे. रामदास यांच्या पत्रांचे भाषांतर करत असे, आश्रमातील मुलीना शिकवत असे, आणि इतर काही कामे मी आश्रमात करत असे. रामदास यांना लहान मुले आवडत असत. माझ्या सात महिन्यांच्या विजयला ते खेळवत. असे असले तरी आश्रमातील बाकीचे लोकं आमच्याकडे हीन दृष्टीने बघत असत. आश्रमात परमार्थसाधनेपेक्षा भौतिक विचार, लौकिक साधना अधिक चाले. एकमेकांकडे संशयाने पाहणे, नीट न वागवणे, गरीब-श्रीमंत असा भेदभाव करणे हे सर्व तेथे होत असे.

गुरुदत्तची पत्रे माझ्यापर्यंत पोहोचायला सात दिवस लागत. तो आठवड्यातून तीन पत्रे लिहित असे. ती देखील सविस्तरपणे. अल्मोडा येथील उदयशंकर यांच्या केंद्रात होत असणाऱ्या घडामोडी तो विस्ताराने कळवत असे. तो तेथे आनंदात आहे असे लिहित असे. तो तेथे सर्वात वयाने लहान होता, त्यामुळे सर्वजण त्याची काळजी घेत, असे त्याने लिहिले होते. उदयशंकर तर त्याला मुलासारखे वागवत असे त्याने लिहिले होते. केंद्रातील शिक्षक नावाजलेले कलाकार होते असेही त्याने लिहिले होते. कथकलीसाठी गुरु नम्बुद्रीपाद होते, तसेच मणिपुरी आणि भरतनाट्यम साठी देखील त्याकाळचे नावाजलेले कलाकार शिकवत होते. विविध वाद्य-वादन शिकवण्यासाठी अल्लाउद्दिन खान, अली अकबर, रविशंकर, अबनी भट्टाचार्य, श्री शांतीवर्धन या सारखे प्रसिद्ध कलाकार होते. श्री विष्णूदास शिराळी हे विविध प्रकारची जुने मृदंग वाजवायला शिकवत असत. उदयशंकर नाट्यशास्त्रातील त्यांना उपयोगी पडणारे भाग, आपला अनुभव जोडून ते शिकवत असत. ह्या सर्वाचा गुरुदत्तच्या मनावर चांगला परिणाम झाला असावा. तेह्तील शिस्त कडक होती, प्रत्येकाने आपला अभ्यास वेळच्या वेळेस करणे भाग होते, आपण आपले नाटकातील अभिनय सराव करणे, रंगभूषा, वेशभूषा करणे आवश्यक होते, तसेच रंगभूमी वरील प्रत्येक काम सगळ्यांनी करायचे असा नियम होता. त्यामुळे अल्मोडा हे सिद्धी प्राप्त कार्यासाठी प्रसिद्ध झाले होते. गुरुदत्त देखील आपल्या गुरूची एकाग्रतेने सेवा करत असे पत्रातून लिहिले होते. मनातील सर्व शंका तो विचारात असे. तो माझ्या जवळ नसला तरी, हे सर्व वाचून माझ्या मनात काही चिंता नव्हती. आम्हाला सोडून तिथे राहायचे म्हणजे त्याला सुरुवातीला कंटाळा आला असेल. त्याला नाच शिकायला पाठवल्याबद्दल सर्व जण मला दोष देत असत. कधी कधी मला सुद्धा ते सर्व ऐकून त्याच्या भविष्याबद्दल चिंता वाटत असे, नाही असे नाही. पण मनातून एक विश्वास देखील होता; शेवटी देवच्या मनात काय असेल ते होईल.

आश्रमातील माताजी यांच्या कडे बाहेरून आलेल्या काही मंडळीनी माझ्या बद्दल चुगल्या करायला सुरुवात केली, ‘हिला नवऱ्याकडे नांदायला जायचे नाही. मुलांना बरोबर घेऊन स्वतंत्र जीवन तिला जगायचे आहे, नोकरी करायची तिला खुमखुमी आहे.’ असे काहीबाही. जेणेकरून मी आश्रम सोडून जावे. एके दिवशी तीन वर्षांच्या देविदासला त्यांनी, काही मस्ती केली, खोड्या केल्या म्हणून, त्याला उन्हात एक तासभर उभे केले. ते सगळे असह्य होऊन मी तडकाफडकी आश्रम सोडून मुंबईला जावे; तिथे राहणे जमले नाही तर गांधीजींच्या वर्धा येथील आश्रमात जावे असा विचार करून, निघाले.

१९४२ च्या ९ ऑगस्ट रोजी आम्ही मंगळुरूला पोहोचलो; पण तसेच तेथून बसने निघालोही; कारण माझ्या आईला मी तिच्याकडे गेल्याचे आवडले नव्हते. मी आणि माझी चार मुले सगळे धैर्य एकवटून मुंबईला निघालो. रस्त्यात आम्हाला ९ ऑगस्टच्या चाले जाव (Do or Die) चळवळीच्या मोर्चा ठिकठिकाणी दिसला. महात्मा गांधी आणि कस्तुरबा गांधी यांना कैद केले गेले होते. त्यामुळे सगळीकडे हरताळ सुरु होता. आमचा प्रवास त्यामुळे अडखळतच सुरु होता. पुण्याला आलो तेव्हा आमची गाडी चुकली होती, त्यामुळे एक रात्र तेथे एका नातेवाईकांकडे काढावी लागली. मुंबईला पोहोचली तेव्हा शहरात युद्धामुळे अनेक लोकं घरदार सोडून गेले होते. मुंबईत ऑस्ट्रेलियाचे सैनिक नागरिकांना धमकावत, त्रास देत फिरत असत. आम्ही माटुंगा येथे माझ्या वाहिनीच्या मुलाकडे मुक्काम केला.

(क्रमशः)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s