माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#४

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तच्या त्याच्या आईने, वासंती पदुकोण, यांनी लिहिलेले कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१) आणि लगेचच दुसरा भागही सदर केला होता(भाग#२). ह्या महिन्यात(सप्टेंबर) मध्ये तिसरा भाग देखील दिला होता(भाग#३). आज चौथा भाग देत आहे. ह्या भागात पंडित उदय शंकर यांच्या पत्नी अमला यांचा उल्लेख आहे. अमला यांचे, ज्या स्वतः उत्तम नर्तकी होत्या, नुकतेच १०० व्या वर्षी निधन झाले. इतिहासातील एक दुवा निखळला. 

मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#४

१९४२ च्या ९ ऑगस्ट रोजी आम्ही मंगळुरूला पोहोचलो; पण तसेच तेथून बसने निघालोही; कारण माझ्या आईला मी तिच्याकडे गेल्याचे आवडले नव्हते. मी आणि माझी चार मुले सगळे धैर्य एकवटून मुंबईला निघालो. रस्त्यात आम्हाला ९ ऑगस्टच्या चाले जाव(Do or Die) चळवळीच्या मोर्चा ठिकठिकाणी दिसला. महात्मा गांधी आणि कस्तुरबा गांधी यांना कैद केले गेले होते. त्यामुळे सगळीकडे हरताळ सुरु होता. आमचा प्रवास त्यामुळे अडखळतच सुरु होता. पुण्याला आलो तेव्हा आमची गाडी चुकली होती, त्यामुळे एक रात्र तेथे एका नातेवाईकांकडे काढावी लागली. मुंबईला पोहोचली तेव्हा शहरात युद्धामुळे अनेक लोकं घरदार सोडून गेले होते. मुंबईत ऑस्ट्रेलियाचे सैनिक नागरिकांना धमकावत, त्रास देत फिरत असत. आम्ही माटुंगा येथे माझ्या वाहिनीच्या मुलाकडे मुक्काम केला. पंधरा दिवसात आम्हाला नवीन घर मिळाले. आम्ही कलकत्त्याहून गडबडीत घर तसेच टाकून आलो होतो, सगळे सामान तेथेच होते. माझ्या चित्रकार भावाने काही आवश्यक समान, वस्तू पाठवल्या. उरलेले समान कुठे गेले, काय झाले कळलेच नाही. आमचे घर थोडेफार सजले. दोघा मुलांना बालक-मंदिरात पाठवायला लागले. धाकटी दोन मुले घरीच राहिली. विजयाला अजून चालायला, बोलायला देखील येत नव्हते. मी काहीतरी काम करण्यावाचून गत्यंतर नव्हते. एका महिन्यानंतर एका बंगाली कुटुंबात शिकवणी मिळाली. पण नोकरी मिळाली नाही. माझ्याकडे प्रमाणपत्रे नव्हती, त्यामुळे मला कोणी नोकरी देत नव्हते. अल्मोडा मध्ये नोव्हेबर मध्ये अतिशय थंडी असते, त्यामुळे केंद्र बंद असते. गुरुदत्त अचानकपणे मुंबईत आमचे घर शोधत शोधत आला. तो आला तेव्हा मी काहीतरी घरकाम व्यस्त होते. त्याने आई अशी हाक मारली, मी वळून पाहते तर गुरुदत्त! आश्चर्य संतोष अशा अनेक भावना मनात उचंबळून आल्या. त्याने मला नमस्कार केला. त्याच्या डोक्यावर हात ठेवून आशीर्वाद दिला. त्याचे क्षेम-समाचार विचारायच्या आधीच मुले त्याच्या भोवती गोळा झाली आणि नाचू बागडू लागली. मी त्याला परत पाहिले. किती उंच झाला होता! किती सुंदर दिसत होता! त्याचा आवाज देखील भारदस्त झाला होता. मनात असेल तर आपल्याला कुरूपदेखील सुस्वरूप दिसू लागते! गुरुदत्त आधीपासूनच देखणा होता, मग काय विचारता? गुळगुळीत चेहरा, डोक्यावर घनदाट काळे कुरळे केस होते, काळसर मिश्या, चकाकणारे डोळे, चेहऱ्यावर सुहास्य, उंचापुरा रसरशीत असा देह. मी त्याला पाहून जवळ जवळ एक वर्ष होत आले होते. त्या रात्री मी आणि तो भरभरून बोलत होतो. रात्र कधी सरली समजलेच नाही. घरातील परिस्थिती पाहून तो खूपच हळहळला. मला तो म्हणाला, ‘मी विजयचा सांभाळ करतो, तू नोकरी कर’. पण त्या वेळी मुंबईत उदयशंकर यांचे कार्यक्रम होत होते. त्याला तेथे जावे लागे. मुंबईच्या न्यू एम्पायर नाट्यगृहात कितीतरी कार्यक्रम झाले. गुरुदत्तने एकदा माझी उदयशंकर यांच्याबरोबर ओळख करून दिली. त्यांनी गुरुदत्तची खूप प्रशंसा केली, ते ऐकून माझा उर अभिमानाने भरून आला.

१९४२ च्या फेब्रुवारी मध्ये उदयशंकर यांचा मुक्काम परत अल्मोडा येथे गेला. गुरुदत्त देखील त्यांच्या बरोबर निघाला. त्याला निरोप देताना अतिशय दुःख झाले. तो मुंबईत असे पर्यंत मला घराची चिंता नव्हती. त्याच वेळेला मला श्री सीताराम पोतदार शाळेत मला काम मिळाले होते. गिरगावात जावे लागे. मी घरी परत येई पर्यंत विजयला गुरुदत्तच सांभाळत असे. आणि भात आणि डाळ शिजवून स्वयंपाक देखील करून ठेवत असे. मुलांचे कपडे शिवून ठेवत असे, बाजारात जाऊन वस्तू आणत असे. अश्या रीतीने तो मला अनेक प्रकारे सहाय्य करत असे. तो तरी त्याचे शिक्षण सोडून किती दिवस राहू शकेल? तो गेल्यावर घरी काम करण्यासाठी एका बाईला त्याने सांगून ठेवले होते, असे नंतर समजले.

गुरुदत्त त्यानंतर देखील पत्र लिहित असे. त्या वर्षी अमला नावाची मुलगी अल्मोडा केंद्रात आली. श्रीमती सुशीला राणी यांची छोटी बहिण सुनीती हि देखील तिथे आली. देशातून अनेक ठिकाणाहून तिथे नृत्य शीकायला मुली आल्या असे त्याने लिहिले होते. लक्ष्मी शंकर, रमा गांगुली ह्या सुद्धा तिथे आल्या.

१९४३ च्या नोव्हेंबर मध्ये परत केंद्राला थंडीची सुट्टी मिळाली. उदयशंकर यांचा नृत्य संच परत मुंबई, अहमदाबाद, उत्तरप्रदेश अश्या अनेक ठिकाणी नृत्याचे कार्यक्रम करत फिरू लागले, त्यांचे सगळीकडे अजून नाव होऊ लागले होते. ह्या वर्षी दौऱ्याचे प्रमुख आकर्षण होते ते Swan Dance हे नृत्य. ते गुरुदत्तने लिहिलेले होते, आणि दिग्दर्शन देखील त्याचेच होते, रंगभूमीवर ते अद्भुतपणे सदर होत असे. सर्वाना ते अतिशय आवडत होते. उदयशंकर यांच्या मुलीने देखील नवनवीन नृत्य बसवली होती.

रामलीला नावाचे shadow play ह्या कार्यक्रमाने तर अतिशय प्रसिद्धी मिळाली होईत. त्यात सचिन शंकर(उदय शंकर ह्यांचा पुतण्या) हा राम झाला होता, तर गुरुदत्त लक्ष्मण झाला होता. श्रीमती सिमकी(French student Simkie) ह्या कैकयी, तर ताटकी ह्यांनी शूर्पणखेचे पात्र साकारले होते. मुंबईतील ह्या कार्यक्रमाच्या वेळी तुडुंब गर्दी झाली होती, तिकिटाचे दर देखील कमी होते, तेही कारण असेल. दौरा संपल्यानंतर गुरुदत्तला दोन महिन्याची सुट्टी मिळणार होती. गुरुदत्त थोडासा निराश झाला होता. अल्मोडा केंद्रात अमला नावाची जी मुलगी आली होती, तिच्या मुले तेथील वातावरण थोडेसे गढूळ झाले होते, असे त्याने लिहिले होते. अमला आणि उदय शंकर यांच्यामध्ये प्रेम संबंध जुळले होते. ते एकाच घरात एकत्र राहत होते, पण त्याच बरोबर गैरसमज, संशय अश्या गोष्टी देखील सुरु झाल्या होत्या. परत सगळे अल्मोडा केंद्रात गेल्यावर उदय शंकर आणि अमला यांचा विवाह झाला. ह्या मुळे सिमकी, ह्या फेंच मुलीचा प्रेमभंग झाला होता. तिने उदय शंकर यांच्याबरोबर केंद्रात अनेक वर्षे काम केले होते, तिच्या मुले फ्रांस मधून देणग्या मिळत असत; दोघे एकमेकांना आवडत असत. त्यांच्या वरील रागाने त्यामुळे तिने प्रभात नावाच्या एका मुलाशी विवाह करून ती अम्लोडा मधून निघून गेली. त्यामुळे केंद्र बंद करण्याची वेळ आली होती म्हणे. अनेक विद्यार्थी पुढे काय होणार ह्या चिंतेत होते. गुरुदत्त देखील त्याच्या चार मित्रांसोबत मुंबईला निघून आला. रवि शंकर, अली अकबर, शांती वर्धन हे सर्व बोरीवली मध्ये एक भाड्याची खोली घेऊन राहत होते. उरलेली मुले त्यांच्या त्यांच्या गावी परत निघून गेली. गुरुदत्तने माझा आश्रय घेतला, त्यानेच असे आश्रय शोधात फिरावे हे ऐकून माझ्या डोक्यावर आकाश कोसळ्यासारखे झाले. एकदा नृत्य, अभिनय, या सारख्या कलेच्या क्षेत्रात गेल्यावर, कार्यालयात बसून काम करणे अवघड होते, हे मला समजत होते. उपाय नव्हता. मी माझ्या चित्रकार भावाला काय करायचे असे विचारले. त्याने सांगितले कि एका कामासाठी मुंबईला येणार, तेव्हा पाहू असे आश्वासन दिले. त्यावेळी प्रभात फिल्म कमानीत बाबुराव पै नावाचे कोणी भागीदार होते. त्यांचा आणि माझ्या भावाचा परिचय होता. ते गुरुदत्तला त्यांच्याकडे घेऊन काही काम देण्यास विचारले. एवढ्या लहान मुलाला काय काम देणार असे म्हणाले. शेवटी त्याला नृत्य दिग्दर्शक म्हणून तीन वर्षांचा कराराने त्याला काम दिले. त्याला चित्रपटातून छोट्या छोट्या भूमिका करण्याच्या संधी मिळत गेल्या. लाखाराणी चित्रपटात त्याला थोडशी मोठी भूमिका मिळाली होती. नंतर हम एक है या चित्रपटात रहमान, देव आनंद, दुर्गा खोटे या सारखे कलाकार त्याच्याबरोबर होते. त्यावेळी देव आनंद आणि गुरुदत यांची चांगलीच मैत्री जमली. एकाच खोलीत ते राहत असत. देव आनंद हा सद्गृहस्थ होता, पदवीधर होता, चांगल्या सुसंकृत घरातून तो आला होता, त्यामुळे त्यांच्या मैत्रीत कधी फाटे पडले नाहीत. एकमेकांना यश मिळवण्यासाठी संधी देण्यासाठी दोघांनी मदत करण्याचे वचन दिले होते. देव आनंद याला मुंबईत दुसऱ्या काही चित्रपटातून काम मिळाल्यामुळे त्याने पुणे सोडून मुंबईला राहायला आला.

त्याच सुमारास श्री विश्राम बेडेकर यांनी गुरुदत्तमधील साहस, कलाकौशल्य आदी गुण हेरून त्यांच्या चित्रपटात सहाय्य करण्याबाबत विचारले. गुरुदत्तने ते स्वीकारले आणि आधी सुरु असलेल्या कामांसोबत हे देखील विनासायास करू लागला.

एकदा घरात मी गणपती पूजा संपवून मंगलारती घेत होते तेवढ्यात गुरुदत्त एका मुलीला घरी घेऊन आला. दोघे माझ्या पाया पडले. विस्मयाने मी दोघांकडे पाहिले. त्यावेळेस गुरुदत्त हसत हसत म्हणाला, ‘आई, हि विजया, तुझी होणारी सून’. मुलगी दिसायला साधारणच होती. गुरुदत्तने तिला पसंद केले असल्यामुळे, मी तिचे यथोचित स्वागत करावे या हेतूने, तिचा हात धरून तिला पाटावर बसवले, आणि गणपतीचा प्रसाद दिला. रात्रीचे जेवण करून, रातोरात ते दोघे पुण्याला परत गेले. ते दोघे घरी असे पर्यंत तिचे आई-वडील कोण, तिचे शिक्षण काय झाले आहे, या सर्वांबद्दल काही विचारलेच नाही.

रात्री बारा वाजता माझ्या नावाने एक तार आली. त्यात होते कि, ‘गुरुदत्तने विजयाला पळवून नेले आहे. ती जर उद्यापर्यंत घरी आली नाही तर पोलीस केस करावी लागेल’ कोणी खाजगीवाले नावाच्या व्यक्ती कडून ती तार आली होती. आता काय करावे हे मला काही सुचले नाही. दुसऱ्या दिवशी मी रात्री पुण्याला निघाले. ते धैर्य मला कसे आले माहित नाही! त्याच्या खोलीवर गेले तर तेथे कुलूप. तेथे असलेल्या सुरक्षारक्षकाला सांगून दोन खुर्च्या मागवल्या. हातातील सोन्याच्या बांगड्या खोलीच्या खिडकीतून आत टाकल्या आणि त्या दोन खुर्च्यांवर मी झोपी गेले. गुरुदत्त सकाळी शुटींग संपवून घरी आला. मला तेथे पाहून त्याला आश्चर्य वाटले. माझे डोके दुखत होते. रागाने मी ती तार त्याच्या समोर धरली. त्याने काही झालेले नाही असे दाखवत हसत म्हणाला, ‘तू काही घाबरू नकोस. ते सगळे त्या खाजगीवल्याचे कारस्थान आहे’, आणि पुढे त्याने काय झाले ते सविस्तर सांगितले, ‘विजया हि त्याच्या बरोबर अभिनेत्री असणारी मंजू हिची बहिण आहे. ती प्रभात फिल्म कंपनीत काम करते. खाजगीवाले हे पुण्यातील प्रसिद्ध वकील आहेत. त्यांचे या दोन तरुण मुलींवर बारीक लक्ष असे. विजयाला आपल्या ताब्यात ठेवण्यासाठी त्याने हे कारस्थान रचले आहे.’ हे सर्व रामायण ऐकल्यावर मी तिथे रहायची आवश्यकता नव्हती. मला तेथे राहयचे म्हटले तरी मला राहता येणार नव्हते. सकाळच्या गाडीने मी परत निघाले. पण डोक्यातून तो विषय जाईना. कोणाला सांगून भार हलका करण्यासारखी ती परिस्थिती नव्हती.

संध्याकाळी दिवे लागणीच्या वेळेला श्रीमती खाजगीवाले आमच्या घरी आले. त्यांना दहा मुले होती असे कळले. दिसायला सुद्धा वयस्कर प्रौढ दिसत होत्या. त्या मला म्हणाल्या, ‘गुरुदत्तला लहान आहे, फक्त एकोणिस वर्षांचा आहे. आई-वडिलांच्या परवानगीशिवाय असे लग्न करता येणार नाही. त्यामुळे तुम्ही परवानगी द्या.’ त्यावेळेस त्या खूप मोठा उपकार करतायेत असे त्या वागल्या. माझ्या यजमानांना आधीच संसारात आसक्ती नव्हती. ते लगेच हो म्हणाले. मी लगेच होकार दिला नाही. मला काहीतरी काळेबेरे आहे असे वाटत होते. काही तरी करून तिला हाकलून दिले पाहिजे असे वाटले. पण ती जागेवरून हललीच नाही. कशीबशी तिची समजून घालून तिला निरोप दिला. आधीच घरात कटकटी कमी होत्या का, त्यात ही नवीन भानगड झाली होती.

त्या नंतरही आमच्या घरी येऊ लागल्या. ती परत लवकर देखील जात नसे. एकदा मला विजयाच्या आईच्या घरी काही वेळ गेले होते. तेव्हा समजले कि ती वेश्या आहे ते. ती आणि मी लगेच रात्री पुण्याला रेल्वेने निघालो. सकाळच्या वर्तमान पत्रात गुरुदत्त-विजया यांच्या विवाहाची बातमी छापली गेली होती. ते वाचून मला काहीतरी संशय आला. त्याच सुमारास श्री रमेश भट्ट, अनंत राय हे तेथे आले. त्यांची आणि माझी ओळख नव्हती. ते गुरुदत्तचे मित्र होते. ते मला म्हणाले, ‘तुम्ही काही काळजी करून नका. तुम्ही आत्ताच्या आत्ता गुरुदत्तला घेऊन मुंबईला निघून जा. आम्ही पाहतो काय करायचे ते. त्यांचा विवाह कसा होतो ते आम्ही बघतो’. आणि लगेच आम्हाला स्टेशनला पोहोचते केले. मुंबई आलो, आणि एक आठवडा आम्ही दोघे घरीच राहिलो. पुण्यात काय चालले आहे त्याचा आम्हाला पत्ता नव्हता. अर्थात लग्न झाले नाही. पण माझे मन मला खात राहिले, चिंता सतावत राहिली. खाजगीवाले हा अतिशय दुष्ट प्रवृत्तीचा मनुष्य होता हे नंतर कळले. गुरुदत्तला काही अपाय होईल का, त्याच्या जीवाला काही धोका निर्माण होईल का असे वाटत राहिले. माझ्या डोक्याला काहीना काही तरी चिंता असावी हेच खरे.

गुरुदत्तचे दुसरीकडे लग्न केले तर हा प्रश्न कायमचा सुटेल असे माझ्या ध्यानात आले. माझा एक भाऊ हैद्राबाद येथे चित्रकार होता, तो छायाचित्रकार देखील होता. त्याला पाच मुली होत्या. थोरल्या मुलीला सून करून घ्यावे असे माझ्या मनाने घेतले, आणि दिवाळीच्या सुट्टीत त्याच्याकडे गेले. मुलीचे नाव सुवर्णा, आणि ती नावाप्रमाणेच सुंदर होती. तिचा स्वभाव देखील मला आवडला. गुरुदत्तला पुण्याहून बोलावून घेतले. तो आला, आणी त्याने सुवर्णाला पहिले, त्याला ती आवडली. डिसेंबर मध्ये मुलीला घेऊन आई-वडील आमच्याकडे आले. गुरुदत्त आणि सुवर्णा जोडीने फिरायला जाऊ लागले. तिच्या वडिलांनी त्या दोघांचे फोटो देखील बरेच काढले. ते दोघे एकमेकांना पत्र देखील लिहू लागले. १९४५ मध्ये त्यांचे लग्न करावे असे ठरले. परत हैदराबादला जाताना पुण्यात गुरुदत्तच्या घरी ते राहिले. ते गेल्या नंतर गुरुदत्तने मामाला आपल्या आधीच्या प्रकारांबद्दल साद्यंत कळवले. त्यांना माझ्याबद्दल माहिती हवी हा सद्हेतूने तसे त्याने केले. त्याचा स्वभाच मुले सत्यनिष्ठ, सरळ होता. काही लपवून ठेवायचे त्याला माहिती नव्हते. त्याच्या ह्या निस्पृह स्वभावामुळे पुढे त्याला वैरी निर्माण झाले. साऱ्या जीवनभर त्याला ह्याची किमंत मोजावी लागली. सत्याला मरण नसते असे म्हणतात. सत्यामुळेच माझ्या मुलाला मरण आले. गुरुदत्तचे पत्र वाचून माझ्या भावाला एकूणच संशय आला. आणि त्याने मुलीचे लग्न दुसरीकडे करून टाकले. हे गुरुदत्तला समजल्यावर त्याला अगदी वाईट वाटले. “हे असे होणार असे माहिती असते तर मी पत्र लिहिलेच नसते. माझी चूक कबुल करण्याचा स्वभाव असल्यामुळे मी कळवले. मामला ते समजले नाही’ असे तो नंतर माझ्याजवळ बोलला. खाजगीवाले परत गुरुदत्तला त्रास देण्यास सुरुवात केल्यामुळे त्याला पुण्यातून मुंबईला घेऊन जावे असा मी विचार केला, आणि मी बाबुराव पै यांच्याशी बोलले, त्यांना सगळी परिस्थिती सांगितली. त्यावेळी त्यांनी स्वतः एक चित्रपट स्टुडीओ घेतला होता. ते म्हणाले, काही काळजी करून नका. त्याचा जबाबदारी आता माझी. मी त्याला नक्कीच मुंबईत घेऊन येईन. असे त्यांनी आश्वासन मला दिले.

एक दोन महिन्यातच श्री. पै यांचा चित्रपट तयार झाला. त्याचे नाव होते ‘मोहना’. त्यात देव आनंद, हेमावती सप्रू यांनी अभिनय केला होता. बनर्जी म्हणून कोणी दिग्दर्शक होते. गुरुदत्त त्यांच्या हाताखाली काम करायला लागला. पुणे सोडून येताना त्याला आणि त्याच्या मित्रांना खूप दुःख झाले. प्रभात फिल्म स्टुडीओ मधील लोकांमध्ये एकजूट होती, शिस्त होती, काम करताना उत्साह होता. ह्याही पेक्षा तेथे वातावरण अतिशय शांत होते. मुंबईत हे सगळे कसे मिळणार? मुंबईत आल्यावर गुरुदत्त आधी फेमस स्टुडीओ मध्ये काम करू लागला. तीन वर्षांचा करार संपायला एकच वर्ष राहिले होते. मोहना चित्रपट चालला नाही. त्या वेळेस त्याचे काम गेले. गुरुदत्तला काम करून कंटाळा आला होता. मुंबई सोडून मद्रासला गेला. जेमेनी आणि इतर ठिकाणी काम मिळवण्याचा खूप प्रयत्न त्याने केला. त्याच वेळेस त्याने प्यासा चित्रपटाची कथा लिहिली. कथा लिहिण्याचा नाद त्याला दहाव्या वर्षापासूनच जडला होता.

त्याच वेळेस अमिया चक्रवर्ती गर्ल्सस्कूल नावाचा चित्रपट बनवत होते. त्यांची पत्नी अल्मोडा मध्ये त्यांची बहिण लक्ष्मी(शंकर) ह्या आईसोबत राहत होत्या. गुरुदत्तला ते माहित होते. त्यामुळे अमिया चक्रवर्ती यांनी गुरुदत्तला सहायक दिग्दर्शक म्हणून कामावर ठेवले. त्यानंतर श्री ज्ञानेंद्रप्रसाद गोस्वामी यांनी संग्राम चित्रपटासाठी गुरुदत्तला स्वतःहून बोलावून घेतले. श्री गोस्वामी यांच्या वर गुरुदत्तची अतीव श्रद्धा होती. त्यामुळे गोस्वामींचे निधन झाल्यावर हे चित्रपट गुरुदत्तने बनवले त्यात त्याने त्यांचा आदरपूर्वक नामोल्लेख केला.

देव आनंदने देखील साधारण त्याच सुमारास त्याच्या भावाबरोवर, चेतन बरोबर, एक नवीन चित्रपट संस्था सुरु केली, नवकेतन या नावाने. त्यांचा पहिला चित्रपट नीचा नगर ह्या नावाचा असणार होता. दुसरा चित्रपट गुरुदत्तने दिग्दर्शित करावा असे गुरुदत्तला सांगून ठेवले. पण हे चेतनला रुचले नाही आणि आक्षेप घेतला. पण देव आनंदने शब्द दिल्याप्रमाणे गुरुदत्तलाच चित्रपट दिला. गुरुदत्तने बाजी चित्रपटावर देखील काम सुरु केले. बलराज सहानी यांची पटकथा होती. नायक देव आनंद, नायिका गीता बाली संगीत होते सचिनदेव बर्मन यांचे, १९४६ साली ह्या चित्रपटाचा मुहूर्त झाला. ह्या मुहूर्ताच्या वेळेला गीता बाली ‘तबदीर से बिगडी हुयी तकदीर’ हे गाणे गायली. तिचे रेकॉर्डिंग देखील झाले. ते ऐकून आम्हाला वेड लागायची पाळी आली होती, इतके छान झाले होते, किती मधुर असा तिचा आवाज! आम्हाला बंगाली भाषा, बंगाली लोकं यावर अधिक प्रेम होते, अभिमान होता. याचे कारण म्हणजे अनेक वर्षे कलकत्त्यात राहिलो असल्या मुळे तेथील जीवन जवळून पहिले होते, तेथील सुप्रसिद्ध लेखक, साधूसंत यांच्याशी संपर्क आलेला होता.बाजी चित्रपटाची मूळ कथा देखील गुरुदत्तचीच होती.

सचिनदेव बर्मन यांना मी कलकत्त्यात पहिले होते. ‘चंडीदास’ मध्ये बंगाली आणि हिंदी मध्ये गाणी गाऊन अत्यंत प्रसिद्धी मिळवलेले के. सी. डे हे परब यांच्या कडे नेहमी येत असत. परब हे स्टेट्समन वर्तमानपत्रात मोठ्या हुद्द्यावर काम करत असत. त्यांचा ज्योतिषावर विश्वास होता. आम्ही त्यांच्या घरातच खाली भाड्याने राहत होतो. आमच्या गुरुदत्तला त्यांनी लहानपणापासून बघत आले होते. दोघांची गाढ मैत्री होती. गुरुदत्तच्या सर्व प्रसिद्ध चित्रपटांतून त्यांनीच संगीत दिले होते. त्यांना काहीतरी नवीन सुचले, नवीन गाणे, नवीन चाल वगैरे, तर ते लगेच गुरुदत्त कडे येऊन त्याला ते ऐकवत होते; आणि त्याचे काय मत आहे ते विचारत. गुरुदत्तला पण त्यांच्यावर विश्वास, स्नेह, प्रेम होते. ‘दादा’ असे म्हटले कि पुरे, तो जिथे असेल तेथून उठून त्यांच्याकडे जायचा. गुरुदत्तच्या निधनाची बातमी ऐकून त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला होता.

गीता रे हिची मधुर आवाजातील गाणी, तिची शिडशिडीत अंगकाठी, सुंदरसा चेहरा हे सर्व पाहून गुरुदत्त तिच्या प्रेमात पडला. त्या वेळी ती माटुंगा मध्ये आपल्या आई वडिलांबरोबर, भाऊ-बहिण यांच्याबरोबर राहत होती. तिचे वृद्ध वडील कायम तिच्या सोबत असत, तिच्या गाण्याच्या रेकॉर्डिंगचा आर्थिक व्यवहार ते पाहत असत. त्या वेळच्या गायिकांत लता मंगेशकर यांच्या बरोबर गीता रे सुद्धा प्रसिद्ध झाली होती. हजारो रुपये मिळत असत. गीता वर तिच्या परिवाराचा भार होता. तिच्या पैश्यावर सगळे चैन करीत असत. तिचे सगळे पैसे ते घेत आणि इकडे तिकडे खर्च करत, तिच्या हातात पैसे येतच नसत.

स्वभावाने गीता रे तशी खेडवळ होती. घराची सगळी जवाबदारी तिच्यावरच होती. कष्ट करणारी ती एकच, बाकी सगळे बसून खात असत. आपला आपला स्वार्थ साधण्यासाठी सगळे तिच्याशी गोड गोड बोलत असत. ती म्हणेल तसे झाले पाहिजे असा तिचा स्वभाव झाला होता. सुरुवातीला ती घरच्यांचा डोळा चुकवून आमच्या घरी येत असे. माझी मुलगी ललिता हिच्या मध्यस्थीने गीता आणि गुरुदत्त एकत्र आले. त्या वेळी गुरुदत्तला बंगाली लिहायला वाचायला तितकेसे येत नसे. गीता त्याला ते शिकवत असे. घरी आली कि ती मला गाणी ऐकवत असे, आणि मला ते आवडे. ती घरी परत जाताना, तिच्या बरोबर मी किंवा ललिता जात असू. बाजी चित्रपट खूप चालला. त्यावेळी गुरुदत्तने लग्नासाठी मागणी घातली तेव्हा तिने तीन वर्षे थांबण्याचा सल्ला दिला. तिचे ग्रहमान ठीक नाही असे तिने सांगितले. गुरुदत्त तिच्या घरी जाऊन तिच्या आई वडिलांना देखील भेटून आला. तिची आई, आजी आमच्याकडे आल्या होता. पण हे प्रकरण पुढे गेले नाही. हे असे सर्व होऊन देखील आम्ही सर्व कधी कधी तिच्या बरोबर, तिच्या स्वतःच्या मोटार गाडीतून सहलीला अथवा दूर कुठेतरी फिरायला जात असू. गुरुदत्त आणि गीता हे दोघे देखील एकत्र फिरायला जात असत. कधी कधी ललिता देखील जात असे. असे करत दोन वर्षे गेली. गुरुदत्त त्याच्या दुसऱ्या चित्रपटाच्या, जाल च्या तयारीत होता. गीताला अजूनही लग्न करायची इच्छा नव्हती असे दिसत होते. गुरुदत्तची सहनशक्ती संपली होती. कल्याण जवळ हाजीमलंग नावाचा मुस्लीम सत्पुरुषाचा दर्गा होता. तेथे गेल्यावर मनातील इच्छा पूर्ण होतात हे ऐकून, गुरुदत्त गीताला घेऊन तिथे गेला. गीताने एका बंगाली युवकासोबत असाच व्यवहार केला होता असे गुरुदत्तला समजले. पण तिकडे लक्ष दिले नाही. तिथे गेल्यवर तो तिला म्हणाला, ‘गीता, तू माझ्या भावनेशी असा खेळ खेळू नकोस. तुझ्या मनात काय आहे ते स्पष्ट सांग. तू माझ्या बरोबर लग्न करणार नसशील तर तसे सांगून टाक’ असे विचारल्यावर तिने त्याला होकार दिला. असे असले तरी तिच्या घरच्यांची तशी इच्छा नव्हती. पैसे देणारी हि कामधेनु दुसऱ्याच्या हातात द्यायची कशी द्यायची?

गुरुदत्तला त्याच्या कुटुंबाबद्दल वात्सल्य होते, कर्तव्यभावना होती, त्याच्यावर जवाबदारी देखील होती. आम्हा दोघांत तर खूपच स्नेह होता. आमच्या दोघांचे ध्येय, महत्वाकांक्षा, आवडीनिवडी, पुस्तकांबद्दल प्रेम सारखी असल्यामुळे, आमच्यात अन्योन्यभाव होता. माझ्या पासून तो काही लपवत नसे. तो माझ्यासाठी कल्पवृक्षासमान होता. बहिणीवर देखील तो अतिशय प्रेम करायचा. तिचे काय हवे नको ते पाहत असे.

१९५० पासून गुरुदत्तने माझी शाळेतील नोकरी सोडायला लावली. “एवढे वर्ष तू आमच्यासाठी कष्ट घेतलेस. बस झाले आता. मी आता मोठा झालो आहे, पैसे कमावतो आहे. तू जा अजून कष्ट घेत आहेस” असे म्हणून माझी नोकरी सोडवली.

गीताने तिच्या आईला वाचन दिल्या प्रमाणे, खार मध्ये एक प्रशस्त बंगला विकत घेतला, त्याची रंगरंगोटी करून, त्यात नवीन आणि आधुनिक साधन सामग्री, समानसुमान करवून आईच्या नावाने तो करून टाकला.

गुरुदत्तने सुरुवातील एक छोटीशी मोटार गाडी विकत घेतली. दिग्दर्शक झाल्यानंतर त्याला भेटायला येणाऱ्या लोकात वाढ झाली. मी राहत असलेले घर अतिशय छोटे होते. माटुंगा मध्ये आम्हाला मोठे घर असे मिळाले नाही. त्यामुळे गुरुदत्तने शेवटी खार मध्येच एक मोठे घर भाड्याने घेतले. त्यावेळी जाल हा चित्रपट बनत होता. त्याला मालवण भागातील पार्श्वभूमी होती. तो चित्रपट ख्रिस्ती धर्मीय व्यक्तीची कथा होती. त्यात देव आनंद, गीता बाली, राम सिंग हे सर्व काम करत होते. सचिनदेव बर्मन मालवणला जाऊन कोकण भागातील संगीताच्या अभ्यास करून आले, आणि मग चित्रपटासाठी संगीत दिले. मला तर माटुंगा सोडून जावेसे वाटत नव्हते. गुरुदत्त देखील एकट्यानेच नवीन घरी जात नव्हता.

ह्या दरम्यान मी, ललिता, देवदास आणि विजय असे सर्व धारवाडला मामा कडे जावे लागले. तिच्या मुलीची आई निर्वतली होती. मलाच ती आई मानत असे. मामा त्यावेळी तिच्यासाठी स्थळ शोधत होता. तिला लग्न करायचे नव्हते. एके दिवशी तिने पी. जी. बाळ नावाच्या ज्योतिष्याकडे ललिताला घेऊन गेली. त्याने तिला पाहून सांगितले कि तिचे घरह चांगले आहेत. तिचे लवकरच लग्न होईल. ती आपले शिक्षण पुढे सुरु ठेवेल. ललीताने मला घरी येऊन हे सर्व सांगितले. तिचे इतक्या लवकर लग्न करायचा माझा विचार नव्हता. ती त्यावेळी अजून कमर्शियल आर्ट्स शिकत होती. संसारातील कष्ट झेलून झेलून मी थकले होते. इतक्या लहान वयात तिच्या डोक्यावर संसाराचा भर मला टाकायचा नव्हता. ललीताने आपले शिक्षण संपवावे, पैसे कमवावेत, स्वावलंबी व्हावे, आणि नंतर तिला आवडेल त्या मुलाशी तिने विवाह करावा अशी इच्छा होती. तिच्या नशिबात काय होते कोण जाणे, ते कसे चुकवणार?

आम्ही मुंबईला परत आल्यानंतर काही दिवसातच ललिताच्या लग्नासाठी एक प्रस्ताव आला. मुलगा merchant navy मध्ये कप्तान होता. चांगला पगार होता. त्यांच्याकडे मोटार गाडी होती. घरात सर्व सुखसोयी होत्या. त्याचे नाव गोपालकृष्ण लाझमी.

त्यातच आत्माराम देखील त्यांच्या कॉलेज मधील एका मैत्रिणीशी लग्न करणार असा हट्ट धरून बसला होता. त्या मुलीला आई नव्हती. ती चांगले नृत्य करत असे. यामुळेच कि काय ती आत्मारामला नाचवत होती.

गुरुदत्त आणि गीता मध्ये थोडासा विसंवाद निर्माण झाला होता. अश्या परिस्थितीत मी काय करावे हे मला समजत नव्हते. त्यातच लग्नाची मुलगी घरात ठेवून मुलांचे लग्न करणे मला उचित वाटेना. ललिता कॉलेज मध्ये गेल्यावर तिला मुलांनी त्रास दिला, किंवा तिचा पाय घरासाला तर काय करायचे. असा सगळा विचार करून लालीतासाठी आलेल्या प्रस्तावाला मी होकार दिला. ललिताला थोडीशी नाराज दिसली. पण गुरुदत्तने तिची समजूत घारली आणि तिला पण राजी केले.

गोपालकृष्ण हे आत्मारामचे मित्र होते आणि ते त्याच्या वयाचाच होता. पण ते कधी घरी येत नसे. त्याची मामी ललितच्या शाळेत शिक्षिका होती. माझ्या आईच्या बाजूने सुद्धा आमचे जवळचे नाते होते. असे असले तरी घरी येणे जाणे नव्हते. त्याचे कारण आमची गरिबी, तसेच गुरुदत्तचे चित्रपट उद्योगात असणे. माझ्या नातेवाईकांना, एकूण आमच्या जातीच्या वर्तुळात गुरुदत्तने कुठलातरी अपराध केला आहे, काहीतरी हीन असे काम करतो अशी भावना होती. असे असले तरी हे स्थळ त्यांच्याकडूनच आले आणि आम्ही देखील होकार भरला. आमच्या कडून हे पहिले लग्नकार्य असल्यामुळे, गुरुदत्तला खूप धुमधडाक्यात करायचे होते. हजारो रुपये खर्च करून त्याने कार्यक्रम केला. गोपालकृष्ण अतिशय चांगले होते, सगळ्यांशी मिळून मिसळून वागायचे, सर्वांना ते आवडायचे. वयाच्या सातव्या वर्षीच त्याचे वडील गेले होते, त्यानंतर तो आपल्या आजी-आजोबांकडेच मामाच्या आश्रयाने वाढला. तेराव्या वर्षीच जहाजावर काम करायला गेला. तेथे त्याचे शिक्षण आणि काम दोन्ही चालू होते. कष्ट करून त्याने आपल्या योग्यतेच्या जोरावर वयाच्या चोविसाव्या वर्षी कप्तान झाला. स्वतःचे घर घेण्याच्या खटपटीत तो होता. त्यातच त्याचे ललिताबरोबर त्याचे लग्न जुळले. १९५२ मध्ये मी खार येथील घरी राहायला गेलो. माटुंगाच्या घरी माझे यजमान आणि आत्माराम राहत होते. सकाळ संध्याकाळ त्यांना खार येथून जेवणाचे डबे पाठवायची व्यवस्था केली होती. त्यांना सुट्टी असताना ते खार येथील घरी येत असत. आत्माराम त्याच्या बी. ए. ची परीक्षा उत्तीर्ण झाला. पुढे एम. ए करण्यासाठी त्याने पैसे जमवले होते. गुरुदत्तचा एक चित्रपट त्याच वेळी सुरु झाला होता. त्यासाठी काम करत होता.

ललिताचे लग्न अतिशय थाटामाटात झाले. तेव्हा गुरुदत्तची परिस्थिती तितकीशी चांगली नव्हती. पण त्यासाठी लग्न पुढे ढकलावे असे त्याला वाटत नव्हते. त्याने इकडून तिकडून पैसा उभा केला. शेवटी १९५१ च्या डिसेंबर महिन्याच्या सुरुवातीला तिचे लग्न झाले एकदाचे.

मी खार येथे त्याच्या घरी राहायला आल्यापासून तो माझ्या पासून दूर होत गेला. सदा सर्वदा गीताच्या घरी असे. रात्री मात्र घरी येत असे. त्यांच्यात वादविवाद होत असत, त्यामुळे ती कधीतरी काही न सांगता परस्पर दुसऱ्या गावी कोणाकडे तरी निघून जात असे. नंतर गुरुदत्तच तिचा माग काढत, तिची समजूत काढून तिला परत घरी घेऊन येत असे. असेच एके वेळी तर ती चार दिवस गायब झाली होती, कुठे गेली होती, समजले नव्हते. आम्ही सगळे काळजीत होतो, भयभीत झालो होतो. तिचे समाजात नाव असल्यामुळे, ह्या विषयी बाहेर बोलता हि येत, नव्हते, बाहेरच्या न कळले तर किती अपमानाची परिस्थिती आली असती. चित्रपट सृष्टीत तर अशा गोष्टी पसरल्या तर अफवांना नुसता ऊत येत. त्यामुळे मुग गिळून चूप बसावे लागत असे. गीता परत आल्यावर दोघेही काही न झाल्यासारखे वागत असत. गुरुदत्त मला देखील बजावत असे कि झाल्या प्रसंगाबद्दल तिला काही विचारू नये असे.

जाल चित्रपटाच्या यशांतर गुरुदत्तने गीताबालीच्या बहिण हरिदर्शन हिच्या H G Films तर्फे बाज हा चित्रपट करायला घेतला. त्यावेळी गोवा प्रदेश हा पोर्तुगीजांच्या ताब्यात होता. त्या संदर्भात, त्यांच्या राजवटीत होत असलेले अत्याचार, बलात्कार या विषयी त्याची कथा होती. पण जाल, बाजी या चित्रपटांइतका हा चालला नाही. चित्रपटाच्या नायकाने निर्मात्यांना खूप त्रास दिला असल्या कारणाने गुरुदत्तने स्वतःच भूमिका करावी असा निर्णय केला. स्वभावाने तो सुरुवातीपासून अंतर्मुखी, बुजरा होता. पण त्याने नेटाने काम केले. ह्या चित्रपटानंतर त्याला अभिनयाविषयी विश्वास आला. नंतरच्या सर्व चित्रपट त्याने नायक म्हणून अभिनयाचे देखील काम केले.

(क्रमशः)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s