Apu Trilogy

सुप्रसिद्ध चित्रपट दिग्दर्शक सत्यजित राय यांनी दिग्दर्शित केलेल्या तीन चित्रपटांना(पथेर पांचाली, अपराजितो आणि अपूर संसार) एकत्रित पणे Apu Trilogy(अपुत्रयी) असे संबोधले जाते. हे तिन्ही चित्रपट भारतीय चित्रपट इतिहासात मैलाचा दगड होऊन बसले आहेत. गेल्या आठवड्यात हे चित्रपट पाहायला मिळाले. त्याबद्दल आज लिहायचे आहे.

ह्या पूर्वी मी सत्यजित राय यांचे चित्रपट एक-दोन अपवाद सोडल्यास तसे पाहिले नव्हते. एक तर त्यांनी मुख्यतः बंगाली भाषेत चित्रपट केले. खूप पूर्वी दूरदर्शन वर त्यांचा शतरंज के खिलाडी हा हिंदी चित्रपट पहिला होता.

हे तिन्ही बंगाली चित्रपट विभूतिभूषण बंडोपाध्याय यांच्या प्रसिद्ध बंगाली दोन कादंबऱ्यावरून सत्यजित राय यांनी तयार केले. पथेर पांचाली हा तर त्यांचा पहिलाच चित्रपट. १९५५ मध्ये प्रदर्शित झाला. फ्रांस मधील कान (Cannes)चित्रपट महोत्सवात त्याला पुरस्कार मिळाला. ह्या चित्रपटाला The Best Human Document असे संबोधले गेले. ते अतिशय खरे आहे. नववास्तववाद या पठडीतील हा चित्रपट स्वातंत्र्यपूर्व काळातील बंगाली खेड्यातील जीवनाचे रम्य चित्रण , एखादा माहितीपट करावा या पद्धतीने केले आहे. खेड्यातील भिक्षुकीवर जगण्याऱ्या एका कुटुंबाची हि कहाणी आहे. वडिलोपार्जित मोडके तोडके घर आहे, पण कर्जामुळे शेतजमीन गमावून बसल्यामुळे घराची परिस्थिती तशी वाईट आहे. नवरा बायको मुलगी आणि अपु नावाचा मुलगा, आणि त्याची अतिशय म्हातारी आजी असे हे कुटुंब. तिन्ही चित्रपट ह्या अपुच्या भावविश्वाभोवती फिरतात त्यामुळे अपुत्रयी असे नामकरण. स्वातंत्र्यपूर्व काळातील सामान्य भारतीय जनता कोणत्या प्रश्नांचा सामना करत होती, जगण्याचे निरनिराळे पेच कसे सोडवत होती, कौटुंबिक आणि सामाजिक अनुबंध कसे होते, याचे चित्रण या अपुत्रयी मधून घडते.

Image Courtesy: Internet

पथेर पांचाली मध्ये आजी आणि त्याची मोठी बहिण यांचे निधन होते, आणि कुटुंब बनारसला घर सोडून निघून येते. अपराजितो मध्ये कुटुंबप्रमुख हरी मरण पावतो, अपु शाळेत जाऊ लागतो, तसेच पुढे कोलकाता येथे जाऊन पुढील शिक्षण देखील घ्यायला सुरुवात करतो, आणि इकडे त्याची आई आपल्या गावी एकटी झुरून मरण पावते. तिसऱ्या चित्रपटात अपूचा विवाह होतो, त्यांच्या पत्नीचा अपर्णाचा पहिल्याच बाळंतपणात अकाली मृत्यू होतो, आणि अपु आणि त्यांचा मुलगा हे पुढे जीवनाची मार्गक्रमणा सुरु ठेवतात. असा हा काळाचा एक मोठा पट, जो कादंबरीत सलग अनुभवता येतो, तसाच तो येथे देखील अनुभवता येतो. पांचाली म्हणजे बंगाली गाण्याचा एक प्रकार, जसे बाउल हा गायनप्रकार आहे तसा. अपूर संसार ह्या चित्रपटात एक आज सहज मान्य न होण्यासारखी गोष्ट अशी आहे कि अपु मित्राबरोबर त्याच्या गावी बहिणीच्या लग्नसमारंभात जातो, पण नवरदेव हा मानसिक रुग्ण आहे शेवटच्या क्षणी समजल्याने, आणि हा विवाह झाला नाही तर प्रश्न निर्माण होतील याकरिता, अपुला नवरदेव म्हणून उभे करतात आणि अचानकपणे तो विवाहबंधनात अडकतो. शंभर एक वर्षांपूर्वी भारतीय समाजात आहे होत असावे , पण हि घटना आज चित्रपटात पाहताना का कोणास ठाऊक पटत नाही.

सत्यजित राय यांनी पथेर पांचाली १९५०च्या आसपास तयार करायला सुरुवात होईपर्यंत भारतात चित्रपट हे माध्यम सुरु होऊन ४० वर्षे होत आलेली होती. नुकतेच स्वातंत्र्य मिळाले होते. दोन महायुद्धे होऊन गेलेली आहेत. जगात चित्रपट मध्यम हे कलाविष्काराचे माध्यम म्हणून अनेकजण वापरू लागले होते. सत्यजित राय यांची जडण घडण देखील याच काळात आणि पार्श्वभूमीवर होत गेली. त्यांच्यावर अनेकांचे संस्कार होत गेले, पाश्चिमात्य देशात चित्रपट हे अविष्काराचे माध्यम म्हणून वापरले गेलेले त्यांनी अनुभवलेले होते. भारतात चित्रपट माध्यमाची मुहूर्तमेढ महाराष्ट्रात, मुंबईत झाली (दादासाहेब फाळके ह्यांच्या रूपाने) आणि भारतात चित्रपट हे कलाविष्काराचे मध्यम हे पश्चिम बंगालात सुरु झाले, आणि ते सत्यजित राय यांचा रूपाने. ह्या त्यांच्या कलाकृतींमुळे भारतीय चित्रपटांना वेगळी ओळख आणि उंची प्रदान करून दिली.

Image Courtesy: Internet

सत्यजित राय ह्यांनी त्यांच्या मेरी सेटन लिखित चरित्रात म्हटले आहे कि My films speak for what I stand for. They are all concerned with the new versus old. नवे आणि जुने म्हणजे आधुनिकता/नवता/प्रगती, आणि जुने म्हणजे परंपरा यांचे द्वंद. त्याची प्रचीती ह्या तिन्ही चित्रपटातून येते. चित्रपटात काळ जसा जसा बदलत जातो , तसे तपशील बदलत जातात. पहिल्या चित्रपटात बायोस्कोपवाला गावागावातून फिरताना दाखवला आहे, रस्ते असे नाहीतच, नुसत्या पायवाटा, गावातून नुकतीच सुरु झालेली रेल्वे , ती एक दोनदा दिसते. गावातील संथ जीवन , कादंबरीतील निवेदनाप्रमाणे दाखवलेले आहे. दुसऱ्या चित्रपटात कुटुंबप्रमुखाची अर्थार्जन करण्याचे क्षेत्र बदललेले आहे. बनारस येथे तो धार्मिक कार्य करण्याचे काम करतो आहे, आजारी पडल्यावर डॉक्टर दिसतो,. तिसरा चित्रपट तर कोलकात्यासारख्या शहरातच घडतो. अपुचे घर हेच रेल्वे स्टेशनजवळ असते त्यामुळे रेल्वे रूळांचा खडखडाट, रेल्वेच्या शिटीचा आसमंत चिरून जाणारा आवाज, हॉटेल, ट्राम, घरातील विजेवरील दिवे इत्यादी सर्व बदल चित्रपट अगदी तपशिलाने टिपतो आणि दाखवतो.

सत्यजित राय यांची परवा दोन मे पासून जन्मशताब्दी सुरु झाली. सत्यजित राय आणि त्यांचे हे तीन चित्रपट यांच्याबद्दल लिहावे तेवढे कमीच आहे. त्यांच्या जन्मशताब्दी वर्षात त्यांनी बनवलेले इतरही अनेक चित्रपट वेळ काढून पाहायाचे आहेत आणि त्याबद्दल लिहायचे देखील आहे. एक दोन वर्षांपूर्वी त्यांच्या संगीतक्षेत्रातील कामगिरीवर एक माहितीपट पहिला होता, त्याबद्दल मी लिहिले होते, ते जरूर वाचा.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s