खुशवंत सिंग आणि निसर्ग

काल संध्याकाळी तास-दीड तास मस्त पाऊस झाला. सकाळी नेहमीप्रमाणे फिरायला औंधच्या दिशेने निघालो. औंध-रावेत रस्त्यावरल्या औंध छावणी ह्या भागात दोन्ही बाजूला भरपूर झाडी आहेत. काल रात्रीच्या पावसामुळे, रस्त्यावर चालताना मुंगळे दिसत होते. तसेच छोटे छोटे कीटक, बहुधा चतुरासारखी असलेली हि कीटके हजारोंच्या संख्येने उडत होते. ह्या किड्यांना खाण्यासाठी कावळे, मैना, आणि सरडे सुद्धा दिसले. एकदा दोनदा तर हे सरडे माझ्या नजरेस न पडल्यामुळे, ते पसार होताना पाहून माझ्या छातीचा ठोका चुकला होता. रस्त्याच्या दुतर्फा शिरीष वृक्ष, तसेच रेन ट्री, आणि इतरही वृक्ष आहेत, ते पावसामुळे स्वच्छ धुवून गेल्याने परत हिरवे दिसत होते.

मी माझ्या घराच्या आगे मागे छोटीशी बाग केली आहे. काही ना काही मी बागकामातील प्रयोग करत असतो. मी राहतो त्या भागात देखील विविध देशी-विदेशी वृक्षांची रेलचेल आहे. ह्या झाडांची विविध ऋतूतील रूपं अनुभवायला येतात मला. आणि त्या वृक्षांमुळे, ह्या आसमंतात, विविध पक्ष्यांची उपस्थिती असते. त्यांचे देखील विविध अनुभव येत राहतात. ह्या सर्वांबद्दल विस्ताराने लिहायचे मनात आहेत. बागेत असलेल्या कांचन बद्दल तसे मी पूर्वी लिहिले आहेच. पण हे सगळे एवढे प्रास्ताविक का हे सांगतो.
प्रसिद्ध लेखक खुशवंतसिंग यांचे नाव घेतले कि भारताच्या फाळणी नंतरची दारूण कथा सांगणाऱ्या The Train to Pakistan या पुस्तकाची(आणि चित्रपटाची) आठवण येते. त्यांचे इतरहि पुस्तके गाजली. प्रामुख्याने त्यांच्या जीवनात आलेल्या स्त्रियांच्या आणि प्रेमाच्या रंगेल गोष्टी सांगणारे पुस्तक देखील आहे. पण त्यांनी त्यांचे निसर्ग प्रेम विषद करणारे देखील एक पुस्तक लिहिले आहे हे खूप कमी लोकांना माहिती आहे. त्याचे शीषर्क आहे Delhi through the seasons. त्यांच्या ह्या आगळ्या पुस्तकाबद्दल थोडेसे आज लिहायचे आहे. खरे तर हे पुस्तकच मराठी मध्ये आणावे असा मानस आहे. पाहूयात.

हे पुस्तक म्हणजे वर्षाच्या बारा महिन्यात दिल्ली शहरात दिसणाऱ्या निसर्गाचे , त्यातील बदलांचे खुशवंतसिंग यांनी केलेले वर्णन आहे. ते त्यांच्या घरातील बागेतील झाडे, पक्षी यांचे देखील अनुभव नमूद करतात. पुस्तकात निसर्ग चित्रकार शुद्धसत्व बसू यांनी काढलेली नितांत सुंदर चित्रे देखील पानोपानी विखुरलेली आहेत. खुशवंतसिंग यांच्या सूक्ष्म निरीक्षणाचे आणि त्यांनी त्यांच्या रोजनिशीत ठेवलेल्या नोंदींचे कौतुक करावेसे वाटते. जसे कि प्रत्येक महिन्यात सूर्योदय आणि सूर्यास्त कधी होती, त्या वेळेत कसा बदल होतो त्याबद्दल ते लिहितात, वेगवेगळ्या ऋतू मध्ये दिल्ली मधील हवामान कसे असते ह्याचे देखील ते वर्णन करतात. ठिकठिकाणी संस्कृत साहित्यात, लोकसाहित्यात तसेच इंग्रजी कवींच्या साहित्यात आलेले निसर्गाविषयी संदर्भ ते वेळोवेळी उधृत करतात. दिल्ली शहराच्या निसर्गाव्यातिरिक्त, आपल्या घराच्या बागेत त्यांना दिसलेला निसर्ग, पक्षी जगत ह्याबद्दल ते सांगतात. ते वाचताना तर माझ्या सारख्या अनेक वाचकांना नक्कीच आपले अनुभव वाटतील असे आहेत. उदाहरणार्थ, ते लिहितात, कि सकाळी लवकर उठल्याबरोबर ८-१० मांजरी त्यांची वाट पाहत असतात. मग त्यांना दुध देणे हा कार्यक्रम असतो. अगदी असेच मी अनुभवतो दररोज. १-२ मांजरी समोरच्या किंवा मागील बागेत, खिडकीत मी उठल्याची चाहूल लागताच मला साद घालतात, आणि दुधाची मागणी करतात. अश्या सर्व अनुभवांमुळे आणि एकूणच ललित अंगाने मांडणी केल्यामुळे हे पुस्तक अतिशय झाल्यामुळे वाचनीय झाले आहे.

प्रस्तावनेत खुशवंतसिंग आपल्या पक्षी निरीक्षणाच्या जुन्या छंदाबद्दल लिहितात. हे पुस्तक आधी Nature Watch या नावाने १९९० मध्ये आले होते. याची माहिती मला एका लेखात मिळाली. माझ्याकडे जे आहे ते २०१५ ची आवृत्ती आहे जी खुशवंतसिंग यांच्या २०१४ मध्ये झालेल्या निधनानंतर नव्या रुपात नव्या नावानिशी परत प्रकाशित करण्यात आले. दोन्ही पुस्तकांच्या प्रास्ताविकात थोडासा फरक आहे. जुन्या आवृत्तीत ते आपल्या ऑक्सफोर्ड मधील दिवसांचा उल्लेख करून ते निसर्ग वाचन करायला कसे शिकले याची छोटीशी गोष्ट सांगतात. आणि परत दिल्लीस आल्यावर तो छंद त्यांनी जोपासला आणि त्यातून नोंदी करत करत भरपूर माहिती जमवली, ज्यातून त्यांनी आकाशवाणीवर कार्यक्रम करू शकले. दोन्ही प्रस्तावनेत त्यांनी आपल्या बागेबद्दल लिहिले आहे.

लहानपणी मी राहत असलेल्या चाळीच्या मागे टणटणीची झाडी होती. त्याची छोटीशी काळसर फळे आम्ही खात आणि त्या छोट्या फुलांमधील मध चोखून घेत असू. त्याचे इंग्रजी नाव lantana असे आहे हे ह्या पुस्तकातून समजले आणि टणटणी ह्या मराठी नावाच्या उगमाचे रहस्य उमगले. मी राहत असलेल्या गृहसंकुलात असलेल्या काही झाडांची, वृक्षांची नावे काय असावीत असा मी विचार करत असे. जसे फुलांना अतिशय उग्र वास असलेला सप्तपर्णी वृक्ष, तसेच माझ्या बागेत असलेल्या आणि नाव माहित असलेल्या काही फुलझाडांबद्दल त्यांनी बरीच माहिती पुरवली आहे, त्यामुळे त्यांची नव्याने ओळख झाली(उदाहरणार्थ, चाफ्याबद्दल त्यांनी दोन परिच्छेद लिहिले आहेत ते मुळातून वाचायला हवे). कांचन झाडाच्या कळ्या दहीत किंवा भाजीत टाकतात हि माहिती देखील मला मिळाली.

मे महिन्यातील कडूलिंबाचा बहर जो ठिकठिकाणी दिसतो त्याबद्दल त्यांनी लिहिले आहे. लहानपणी आजोळी दुपारच्या उन्हात कडूलिंबाच्या झाडाखाली बैलगाड्या बैल सोडून लावेल्या असत, त्यात बसून आम्ही मुले पत्ते वगैरे असे खेळ खेळायचो. चैत्रपाडाव्याला ह्याची फुलं गुळ घालून खाण्याची, तसेच, ह्याची पाने अंघोळीच्या पाण्यात घालून त्याने न्हायची पद्धत आहे(त्यांनी याबद्दल लिहिले नाही, बहुधा उत्तर भारतात हे प्रथा नसावी). दिल्लीतील आंब्याच्या मौसमाबद्द्ल देखील त्यांनी लिहिले आहे. त्याच महिन्यातील गुलमोहर तसेच बहावा(Casia, Indian Laburnum)किंवा अमलतास या बद्दल त्यांनी लिहिले आहे. मी पिवळा रंगाच्या फुलांचा बहावा पहिला आहे, पण त्यांनी गुलाबी फुलांचा देखील बहावा असतो हे सांगितले आहे.

दिल्लीत जांभूळ जुलै महिन्यात पिकतो असे नमूद करून त्याबद्दल लिहितात कि हे झाड कृष्णाला प्रिय आहे. हि माहिती मला नवीन आहे. आपल्या इथे जांभूळ, करवंद मे -जून महिन्यात डोंगरची मैना म्हणून सर्वत्र मिळतात. त्यांनी भेंडी नावाच्या एका झाडाचे वर्णन केले आहे. ती अर्थातच आपण जी भाजी म्हणून खातो ती भेंडी नाही. पिंपळाच्या पानांसारखी पाने असणारे हे झाड वर्षभर पिवळ्या फुलांनी लगडलेले असते. मुंबईतील प्रसिद्ध भेंडी बाजार भागात याच भेंडीची झाडे भरपूर होती म्हणून तसे नाव दिले गेले. मला वाटले होते कि त्या भागात भाजी मंडई आहे की पूर्वी होती. मधुमालतीची फुलं आणि तिची वेल खुशवंतसिंगांची बहुधा आवडती असावी असे दिसते. त्यांच्या बागेत ती आहेच. त्याबद्दल त्यांनी बरेच लिहिले देखील आहे. तिच्या Latinनावाचा Quisqualis अर्थ who? what? असे मजेशीर आहे कारण मधुमालतीची तशी वेडीवाकडी वाढते, तसेच दररोज नवीन पाने देखील तिला येत असतात, असे ते नमूद करतात.

महाराष्ट्रात सगळी कडे दिसणाऱ्या बुचाच्या फुलांच्या झाडाबद्दल त्यांनी लिहिलेले दिसत नाही. दिल्ली भागात ती आढळत नाहीत कि काय. सगळीकडे दिसणारा आणि सरळसोट उंच वाढणाऱ्याअशोक वृक्षाचे नाव अशोक नसून अन्शुपाल आहे असे ते नमूद करतात. आपल्या बागेतून बाहेर रस्त्यावर डोकावणाऱ्या फांद्यांतून सकाळी सकाळी पूजेसाठी फुले तोडून नेणारे आपण नेहमी पाहत असतो. कधी आपल्याला राग येतो, तर कधी आपण दुर्लक्ष करतो. त्याबद्दल खुशवंतसिंग काय लिहितात हे पाहणे मनोरंजक ठरावे. ते म्हणतात, ‘…My Chandani and hibiscus shrubs continue to be plundered by devout who suffer no pangs of conscience from plucking flowers others have planted as long as the loot is offered to their gods…’!

आता थोडेसे त्यांनी वर्णन केलेल्या पक्षी जगताबाद्द्ल. दिल्ली आणि आसपासच्या त्यांच्या पक्षी निरीक्षणादरम्यान त्यांनी केलेल्या नोंदी त्या पुस्तकात ठिकठिकाणी देतात. बसू यांची चित्रे देखील मनमोहक आहेत. माझ्या लहानपणी चाळीतल्या घरात चिमण्या बिनधास्त जा ये करायच्या, कुठेतरी घरटी देखील बनवायच्या. आजकाल त्या तश्या कमीच झाल्या आहेत हे नक्की, पण आता त्यांची जागा बुलबुलने घेतली आहे. ते नेहमी घराच्या आसपास असतात, कधीमधी घरात घुसून बागडून परत जातातही. हाच अनुभव खुशवंत सिंग यांनी मस्त दिला आहे. तीन चार महिन्यात बुलबुलचे एखादे घरटे घराच्या आसपास दिसतेच दिसते. बाया म्हणजे सुगरण पक्ष्याबद्दल आणि त्याच्या वैशिष्ट्यपूर्ण खोप्या बद्दल त्यांनी लिहिले आहे. पामच्या झाडाच्या धाग्यापासून खोपा विणतात. हे मी देखील माझ्या बागेत बरेचदा पहिले आहे. बाया पक्षी खोपा करतानाचे मी छोटेसे चित्रीकरण देखील केले होते. खुशवंत सिंग दिल्ली मध्ये सप्टेंबर पासून दिसणाऱ्या स्थलांतरित पक्ष्यांबद्दल देखील लिहितात. तसेच विविध पक्ष्यांच्या विणीच्या हंगामातील वर्तन त्यांनी आपल्या तिरकस शैलीत नोंदवले आहे.

अशोक राणे: एक चित्रपटमय माणूस

मी पाहिलेल्या आणि मला भावलेल्या चित्रपटांच्या विषयी मी अनियमितपणे माझ्या ब्लॉग वर लिहित असतो. अर्थात ते परिचयात्मक किंवा आस्वादक स्वरूपाचे असते, समीक्षात्मक वगैरे असे ते नसते. २०१७ मध्ये चित्रपट रसग्रहण अभ्यासक्रमात मी भाग घेतला होता. तेव्हा पासून अशोक राणे हे नाव चित्रपट माध्यमाचे अभ्यासक म्हणून प्रकर्षाने माझ्या समोर येऊ लागले. ते जगभरातील चित्रपट महोत्सवातून ज्युरी म्हणून अधिक जास्त प्रसिद्ध आहेत हे देखील समजले होते. चित्रपट कलेविषयी आणि इतर तत्सम विषयक नव्या जुन्या पुस्तकांचा देखील हळू हळू परिचय होऊ लागला. त्यातूनच गेल्या महिन्यात अशोक राणे यांचे आत्मकथन असलेले चांगले जाडजूड पुस्तक हाती लागले.

गोव्यात नुकत्याच झालेल्या राष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात त्यांच्या ह्या पुस्तकाला विशेष पुरस्कार देण्यात आल्याचे वाचले. त्यामुळे थोडासा हा पुस्तक परिचयाचा उद्योग. हे पुस्तक तसे रूढार्थाने आत्मचरित्र नव्हे, पण त्यांनी विविध ठिकाणी लिहिलेल्या नव्वद लेखांचा संग्रह आहे. अतिशय वाचनीय असलेले हे पुस्तक कुठूनही वाचता येते. त्यात त्यांनी स्वतःच्या चित्रपट पाहण्याच्या अनावर ओढिबद्द्ल, झपाटलेपणा बद्दल आणि त्याबद्दल बोलण्याच्या, लिहिण्याच्या मानसिकतेबद्दल अगदी भरभरून, हाताचे काही न राखता सांगितले आहे.

सुरुवात अर्थात त्यांच्या बालपणीपासून आहे. मुंबईतील, कामगार वस्तीतील त्यांचे जग. त्यावेळेस त्यांच्या चित्रपट पाहण्याच्या असाध्य हौशीचे त्यांनी किस्से सांगितले आहे. एक पडदा चित्रपट गृह, चित्रपटांची दुनिया या बद्दल त्यांनी लिहिलेला एक अनुभव वाचून मला मी सातवी आठवी मध्ये असताना(म्हणजे १९८२) एका मित्राच्या नादी लागून चिंचवड मध्ये असलेल्या जयश्री या एक पडदा चित्रपटगृहात हिरोंका चोर नावाचा तद्दन फालतू चित्रपट चोरून आत घुसून पाहिला होता आणि पकडला गेलो होतो, त्याची आठवण झाली. तो आता युट्यूब वर आहे, इच्छुकांनी जरूर पाहावा.

त्यांच्या ह्या चित्रपट पाहण्याच्या वेडाचे त्यांनी आयुष्याचे श्रेयस आणि प्रेयस ठरवून टाकले. गेली चार दशके ते सातत्याने लेखन करीत आले आहेत. विविध दैनिकांतून त्यांनी चित्रपटसमीक्षा लिहिली आहे, ती मी अधूनमधून वाचलेली आहे. लोकमत मध्ये त्यांनी मोन्ताज नावाची लेख मालिका(साप्ताहिक सदर) वर्षभर चालविली, ज्यात त्यांनी अनेक चित्रपटातील फक्त एखादा प्रसंग निवडून त्याबद्दल त्यांनी लिहिले आहे. पण हे आत्मचरित्रासारखे त्यांचे जाडजूड पुस्तक वाचून चित्रपट क्षेत्रात त्यांनी काय काय केले आहे हे समजल्यावर तोंडात बोट घालावेसे वाटते. काय त्यांची अचाट चित्रपटभक्ती, काय त्यांचे जगभरातील विविध चित्रपट महोत्सवातून फिरणे, आणि काय त्यांचे अफाट लेखन!

आयुष्यात खूप लवकर त्यांचा मुंबईतील फिल्म सोसायटीशी संबंध आला, आणि चित्रपट साक्षरता त्याच्यांत भिनली. फिल्म सोसायटी चळवळीत एक क्रियाशील कार्यकर्ता म्हणून त्यांनी स्वतःला झोकून दिले. दिनकर गांगल, सुधीर नांदगावकर यांच्या सारख्या कडून त्यांना नेहमी पाठबळ मिळाले. त्यातून त्यांची कारकीर्द वेगळ्या दिशेने घडत गेली. विविध देशांतील आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात परीक्षक म्हणून जाण्याची त्यांना संधी मिळाली आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्वाला एक व्यापक आणि विशाल असे परिमाण प्राप्त झाले. अनेक दूरचित्रवाणी मालिकांचे पटकथा – संवाद लेखक म्हणून तर त्यांनी नाव मिळविलेच परंतु दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रातही त्यांनी मुलुखगिरी केली. त्यांच्या नावावर ‘मस्तीभरा है समा’, ‘माय नेम इज अन्थनी गोन्साल्विस’ असे जवळपास सात-आठ माहितीपट आणि ‘कथा तिच्या लग्नाची’सारखा चाकोरीबाहेरचा चित्रपटही जमा आहे. ह्या सर्व प्रवासाबद्दल त्यांनी पुस्तकात लिहिले आहे.

राणेंनी आपले पुस्तक आंद्रे बाझां, फ्रान्स्वा त्रूफो आणि पॅरिसचे ‘सिनेमाथेक फ्रॉन्से’ हे पहिले चित्रपट-संग्रहालय जिद्दीने स्थापन करणारे आणि त्याचे प्राणपणाने जतन करणारे ऑनरी लाँगलुवा या त्रयीला अर्पण केले आहे. त्यांच्या बद्दलचे लेख ह्या पुस्तकात आहेत, त्यामुळे सामान्य वाचकाला त्यांच्या कामाची ओळख होते. सजगतेने चित्रपट पहात, त्यावर विचार करत त्यांनी या चित्रपट माध्यमाविषयीच्या , त्याच्या भाषेविषयीची जाण घडवत आणली. त्यासोबत याविषयीच्या पुस्तकांचे, नियतकालिकांचे वाचन आणि मनन देखील उपयोगी पडले. लौकिक अर्थाने शिक्षण न घेता, असे शिक्षण घेत घेत त्या विषयात आपले स्थान निर्माण केले.

अशोक राणे यांचा जन्म तसा गुजरातेतील एका कनिष्ठ मध्यमवर्गीय मालवणी कुटुंबात झाला, पण मुंबईत त्यांची जडणघडण झाली. ऐन तारुण्यातच त्यांना चित्रपट पाहण्याची गोडी लागली, ते त्यासाठी सारी मुंबई पालथी घालत. त्यांना खरेतर नाटकांची आणि तसेच वाचनाची देखील आवड निर्माण झाली. जुन्या काळातील एक पडदा चित्रपट गृहात त्यांनी अनेक चित्रपट पहिले, त्यांची काही चित्रपट तिकिटे त्यांनी पुस्तकात छापलेली आहेत. पुढे ‘टाईम्स ऑफ इंडिया’त उपजिविकेसाठी नोकरी करता करता त्यांनी चित्रपट माध्यमाविषयीची आपली आवड पोटतिडिकेने सांभाळली, जपली आणि उत्तरोत्तर वाढवत नेली. समाजात चित्रपटमाध्यमाविषयी एक प्रकारचे चंदेरी आकर्षण तर असतेच, तसेच मराठी पांढरपेशा कुटुंबातून ह्या क्षेत्राविषयी असलेल्या गैर समजुतीमुळे तुच्छता देखील असते. चित्रपटाच्या दुनियेत वावरणारा किंवा त्याच्या नादी लागलेला म्हणजे ‘वाया गेलेला’ असे समीकरण बनले आणि ते वाढत्या वयाच्या तरुण-तरुणींच्या माथी मारले गेले. हे समीकरण कसे चुकीचे आणि पोकळ आहे ते अशोक राणे यांचे ‘सिनेमा पाहणारा माणूस’ नावाचे आत्मकथन वाचून लक्षात येते. कसलेही शिक्षण नसताना, इंग्रजी भाषेचे वावडे असताना, केवळ एखाद्या गोष्टीच्या हव्यासापोटी एक माणूस कसा घडू शकतो त्याचे अशोक राणे हे उत्तम उदाहरण आहे. त्यांचे हे लेखन म्हणजे गेल्या पन्नास-साठ वर्षांच्या काळाचे, चित्रपट मध्याचे, त्यातील व्यक्तींचे, घटनांचे दास्ताऐवजीकरण आहे. अश्याच तर्हेचे दुसरे उदाहरण म्हणजे माझा मित्र महेश केतकर(याचे नुकतेच अकाली निधन झाले) याने संगीतकार राहुदेव बर्मन यांच्या संगीताच्या वेडापायी २००० साला पासून वर्षातून दोन आगळे वेगळे कार्यक्रम करण्याच्या उपक्रमाने आज जे स्वरूप धारण केले आहे, त्या मागे देखील असेच झपाटलेपण होते.

अशोक राणेंच्या ह्या पुस्तकात एका लेखातून पंडित जवाहरलाल नेहरूं यांच्या दूरदृष्टीपणावर प्रकाश टाकला आहे. पुण्यात FTII आणि NFAI या चित्रपटविषयक संस्था स्थापण्यात त्यांचा पुढाकार होता. प्रा.सतीश बहादूर जे अलाहाबाद विद्यापीठात शिकवत, तिथे ते १९६०च्या दरम्यान फिल्म सोसायटी चालवत. मारिया सितोन ही परदेशी विदुषी त्यांचं काम आणि ज्ञान पाहून प्रभावित झाली. तिने बहादूर यांची नेहरूंकडे प्रशंसा केली. नेहरूंनी नव्याने सुरू झालेल्या फिल्म इन्स्टिट्यूटमध्ये ताबडतोब त्यांची नेमणूक केली. अशोक राणे यांचं ‘सिनेमा पाहणारा माणूस’ हे पुस्तक म्हणजे चित्रपट जगतातील अशा असंख्य आणि विलक्षण गोष्टींचा अक्षरशः खजिना आहे. मी हे पुस्तक आधी वाचनालयातून आणून वाचले होते, पण ते माझ्या संग्रही असावे असे वाटल्याने ते विकत घेतले. हा खजिना तो लुटताना चित्रपटमाध्यमाचं अवघं अंतरंग उलगडतं आणि समृद्ध व्हायला होतं आणि चित्रपट भाषा, चित्रपट मध्यम या बद्दल अनेक विषयांची ओझरते का होईना माहिती हे पुस्तक करून देते. पुस्तकातल्या शेवटच्या लेखात त्यांनी अशी इच्छा व्यक्त केली आहे कि, आगामी काळात(म्हणजे वय वर्ष ७५ च्या पुढील काळात) देखील कायम चित्रपटांच्या सोबत राहता यावे, तेही मेरे पास सिनेमा है असे म्हणत!

हमीद

गेल्या महिन्यातच (सप्टेंबर २९)प्रसिद्ध लेखक आणि भारतीय मुस्लीम समाजातील विचारवंत हमीद दलवाई यांची जयंती होती. गेल्या आठवड्यात योगायोगाने मला त्यांच्या जीवनावरील माहितीपट पाहायला मिळाला. त्यांच्या मुस्लीम सत्यशोधक मंडळाचे कार्य याबद्दल ऐकून होतो. या माहितीपटामुळे त्याची आणखीन ओळख झाली. या निमित माझ्याकडे असलेल्या हमीद दलवाई यांची दोन पुस्तके आणि त्यांच्या विषयी असलेली दोन पुस्तके मी कपाटातून परत बाहेर काढली. त्यातील एक अनिल अवचट यांचे छोटेखानी त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याची, मैत्रीची ओळख करून देणारे पुस्तक वाचायचे राहिले होते, ते वाचले. दुसरे चरित्रात्मक पुस्तक म्हणजे शमसुद्दीन तांबोळी यांनी संपादित केलेले पुस्तक-हमीद दलवाई:क्रांतिकारी विचारवंत. इतर दोन पुस्तके म्हणजे हमीद दलवाई यांची इंधन हि कोकणची पार्श्वभूमी असलेली कादंबरी, ती मी खूप पूर्वी वाचली होती. आणि त्यांचे वैचारिक स्वरूपाचे लेखन असलेले पुस्तके ज्याचे नाव आहे इस्लामचे भारतीय चित्र. हे वाचले नव्हते, ते वाचले.

Hameed-The Unsung Humanist Documentary

मी पाहिलेल्या माहितीपटाचे नाव आहे Hameed-The Unsung Humanist.प्रसिद्ध अभिनेत्री ज्योती सुभाष यांनी तो दिग्दर्शित केलेला आहे. तासाभराचा हा माहितीपट हमीद दलवाई यांच्या जीवनावर चांगला प्रकाश पाडतो. खरे तर हमीद दलवाई यांचे एका दुर्धर आजाराचे निमित्त होऊन अकाली निधन झाले. त्यांनी आपल्या छोट्याश्या पण अतिशय वादळी जीवनात बरेच काही करून ठेवले. नसिरुद्दीन शाह, अमृता सुभाष, स्वतः ज्योती सुभाष ह्या सारख्या कलाकारांचा, तसेच प्रसिद्ध मनोचिकित्सक डॉ. हमीद दाभोळकर यांचा सहभाग आहे. हमीद दलवाई यांचे अनेक समकालीन जसे डॉ. बाबा आढाव , भाई वैद्य यांच्या सारख्यांच्या मुलाखती आहेत. अनिल अवचट यात दिसले नाही, का कोणास ठाऊक.

अनिल अवचट यांचे हमीद हे छोटेसे पुस्तक, त्यांनी हमीद दलवाई यांचे निधन झाल्यावर लागलीच लिहिले होते. त्यामुळे पुस्तकाला आठवणींचा उमाळा आहे. हमीद यांचे ते जिवलग मित्र होते, त्यामुळे अनेक वैयक्तिक गोष्टी त्यांनी त्यात दिल्या आहेत. पुस्तकाला प्रसिद्ध नाटककार विजय तेंडूलकर यांची प्रस्तावना आहे. हे पुस्तक, छोटेसे असल्यामुळे, आणि अनेक मनोरंजक किस्श्यानी भरपूर असल्यामुळे, खाली न ठेवता, तासा-दीडतासात वाचून संपवता येते. हमीद दलवाई यांचे अनेक छंद, अनेक माणसांशी असलेले संबंध, त्यांचा स्पष्टवक्तेपणा, फटकळपणा, त्यांचे अंतर्बाह्य निर्मळ असलेले मन, विनोदी दृष्टी, विनोदी वृत्ती, काम करण्याची तडफ, चेव याचे अनेक नमुने त्यात मिळतात. सार्वजनिक जीवनात असलेला माणूस, तेही अतिशय गंभीर विषय घेऊन लढणारा माणूस, वैयक्तिक जीवनात असाही असू शकतो हे समजते. ते पिंडाने साहित्यिक होते. आचार्य अत्रे यांच्या दैनिक मराठा वर्तमानपत्रात ते काम देखील करत असत. पण प्रबोधनाचे कार्य सुरु केल्यावर त्यांनी साहित्यिक अंग बाजूला सरले. पण अर्थात प्रबोधनाच्या साठी म्हणून लेखणी कार्यरत ठेवली.

Hameed Dalwai

हमीद दलवाई यांनी धर्माकडे चिकित्सक दृष्टीने पाहून बुद्धिप्रामाण्य मानवतावादी तसेच विवेकवादी विचार समाजात रुजवण्याचे काम मोठ्या धाडसाने आपल्या अल्पायुष्यात केले. महाराष्ट्रात समाजप्रबोधनाचे कार्य जसे महात्मा फुले, डॉ. आंबेडकर यांनी केले , तसेच गोपाळ कृष्ण आगरकर यांनी केलेली कठोर चिकित्सा देखील याच पद्धतीतील होती. डॉ. रामचंद्र गुहा यांनी संपादित केलेल्या Makers Of Modern India या पुस्तकात हमीद दलवाई यांच्या कार्याचा परिचय Last Modernistया नावाच्या शेवटच्या प्रकरणात करून दिला आहे, असे उपरोल्लिखित माहितीपटात देखील सांगितले आहे. आणि हि नक्कीच अभिमानाची गोष्ट आहे. भारतात प्रबोधनाचे पर्व सुरु केले ते राजाराममोहन रॉय यांनी. पुस्तकात त्यांच्या पासून सुरुवात करून, एकूण एकवीस व्यक्तींचा परिचय आहे, त्यात एकविसावे आहे हमीत दलवाई!

हमीद दलवाई तसे विस्मृतीत गेले आहेत. गेल्यावर्षी (म्हणजे २०१९ मध्ये) भारतात तिहेरी तलाक पद्धत विरोधी कायदा अस्तित्वात आला. त्याची मागणी हमीद दलवाई यांनी पन्नास एक वर्षांपूर्वीच केली होती आस इतिहास आहे. हे एक कारण पुरेसे आहे, त्यांच्या स्मृती जागवायला आणि प्रबोधनाचे कार्य पुढे न्यायला. त्यांच्या कार्याचा वारसा पुढे चालू ठेवला त्या त्यांच्या पत्नी मेहरुन्निसा दलवाई यांनी. त्याचा आणि दलवाई यांच्या लेखनाचे संकलन असलेले पुस्तक Angry Young Secularist या नावाने साधना प्रकाशनने प्रकाशित केले आहे. ते आणि गुहा यांचे वरील पुस्तक वाचायला हवे. पाहूयात कसे काय जमते ते! अमिताभ बच्चन जंजीर या चित्रपटाद्वारे १९७३ साली Angry Young Man म्हणून उदयास आला, पण त्या आधी कितीतरी वर्षे हमीद यांच्या रूपाने समाजाने खराखुरा Angry Young Man अनुभवला होता!

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#६

येत्या ऑक्टोबर १० रोजी गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तची पुण्यतिथी आहे. गुरुदत्तचे आयुष्य म्हणजे एक शोकांतिकाच आहे. त्याच्या निधनाला पन्नासहून अधिक वर्षे होऊन गेली, पण त्याची मोहिनी काही कमी होत नाही. गुरुदत्तवर अनेक जणांनी अनेक तऱ्हेने आणि अनेक पैलू दाखवणारे लेखन केले आहे. नुकतेच असे वाचले होते कि गुरुदत्त वर एक चित्रपट येऊ घातला आहे, ज्याचे दिग्दर्शन भावना तलवार या करत आहेत. अर्थात त्याचे कित्येक चित्रपट हे त्याच्या आयुष्यावरच बेतले आहेत.

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गुरुदत्तच्या आईने म्हणजे, वासंती पदुकोण, यांनी १९७६ साली लिहिलेल्या कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१) आणि लगेचच दुसरा भागही सदर केला होता(भाग#२). सप्टेंबर महिन्यात मध्ये तिसरा आणि चौथा भाग देखील दिला होता(भाग#३ आणि भाग#४). ह्याच महिन्यात काही दिवसांपूर्वी पाचवा भाग दिला होता. त्याच्या पुण्यतिथी निमित्त आज सहावा आणि शेवटचा भाग देत आहे. त्याच्या चरित्राच्या अनुवादाची प्रकल्पाची आज  या निमित्त सांगता होत आहे. त्यानिमित्त त्याच्या आयुष्याबद्दल खुद्द त्याच्या आई कडून समजवून घेण्यात आले. तसे गुरुदत्त हा विषय अनाकलनीयच आहे. 

मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#६

ऑक्टोबर १९६१ मध्ये तरुणला त्याच्या आईने(गीता) तिच्या माहेरी घेऊन गेल्यावर, दुसऱ्या दिवशी सकाळी, चहा पिताना, गुरुदत्त मला म्हणाला, ‘आई, स्टुडियो मध्ये मद्रास कडील एक चांगला चित्रपट दाखवणार आहेत. तू आणि मामी तो पाहायला जाणार का?” आम्ही दोघे पाहू असे त्याला म्हणालो. नंतर तो परत झोपला. त्यादिवशी शनिवार होता. ऑफिसमधून हिशेबनीस त्याची कश्यावर तरी सही घेण्यास घरी आला. साधारण दुपारचा एक वाजत आला होता. आता बँक बंद होतील असे म्हणून तो निघून गेला. विजय देखील तेथेच होता. गुरुदत्त उठला आणि काही तरी लिहित बसला होता. विजयचे त्याच्या कडे लक्ष गेले होते. ते पाहून गुरुदत्त त्याला म्हणाला, ‘ह्या खोलीत तुझे काय काम आहे?’ विजय तेथून उठून मित्राकडे जातो असे सांगून बाहेर गेला. सुमारे दोन वाजता, गुरुदत्तच्या खोलीमधून ‘फुरर ‘फुरर’ असा आवाज यायला लागला. दुपारच्या शांततेत ते शब्द ऐकून कसेबसे वाटले. मी उठून त्याच्या खोलीत गेले. पाहते तर काय, तर ते शब्द त्याच्या तोंडातून येत होते. डोळे कसे तरी करत होता, हात पाय झाडत होता. ते सर्व पाहून मी घाबरले आणि घरातील नोकरांना बोलावले. ‘काही तरी खाल्लेले असेल’ असे ते म्हणाले, आणि त्याच्या चालकाने ऑफिसला फोन केला. तेवढ्यात विजय देखील घरी परत आला होता. त्याच्या काहीतरी लक्षात आले, आणि त्याने उशीखाली हात घातला, आणि एक कागद बाहेर काढला. ते होते, गुरुदत्तला उद्देशून लिहिलेले पत्र. त्यात त्याने लिहिले होते, ‘आत्मा, मी जीवनाला कंटाळलो आहे. मी आत्महत्या करत आहे. मुलांना तूच सांभाळायला हवे आहेस. सगळा भार तुझ्यावर आहे’. त्यात त्याने सही देखील केली होती. ऑफिसमधून सगळे आले. कुठल्याच नर्सिंग होम मध्ये अशी केस घेत नाहीत. त्यामुळे त्याला नानावटी हॉस्पिटल मध्ये स्पेशल रूम मध्ये दाखल केले. तीन दिवस तो झगडत होता. माझे जावई, माझ्या भावाचा मुलगा(जो डॉक्टर होता), जेवणखाण, झोप सोडून त्याच्या जवळ हॉस्पिटल मध्ये बसले. तो शुद्धीवर आला खरा, पण काही दिवस त्याची प्रकृती खराबच होती. पंधरा दिवसानंतर तो घरी आल्यावर, त्याला दिवसरात्र पाहायला एक नर्स ठेवली. मानसरोगतज्ञाला देखील बोलावून घेतले. त्याला काही मानसिक आजार झाला आहे कि काय असे वाटत होते. गीता माहेरहून त्याला भेटायला येत असे, आणि तिऱ्हाइताप्रमाणे थोडावेळ बसून जात असे. त्याची प्रकृती सुरळीत होण्यास दीड महिना लागला. डॉक्टरांनी हवा बदलाचा सल्ला दिला. गीता ह्या घरी परत आली होती. पती, पत्नी, आणि मुले सर्व मिळून काश्मीरला गेले. तेथील हवामानामुळे गुरुदत्तला पूर्णपणे बरे वाटू लागले. त्यानंतर जानेवरी १९६३ मध्ये नीनाचा जन्म झाला. मी हुश्श म्हणाले आणि वाटले कि आलेले अरिष्ट टळून गेले असे वाटले.

गुरुदत्त काही बाबतीत तसा भित्रा होता, तसेच मनात आले कि ते करायचे असे वागत असे. पती-पत्नी मध्ये जेव्हा सर्व काही चांगले होते तेव्हा गीताने पाली हिल्सचे घर तोडून सात-आठ माजली इमारत बांधून त्यातील सदनिका भाड्याने देण्याचा सल्ला दिला होता. भाड्याचे पैसे भरपूर मिळाले असते. एक दोन दिवसातच लाखो रुपये खर्च करून आस्थेने बांधलेले घर तोडले गेले. त्याला कितीस वेळ लागतो? हे सगळे पाहून मला वाटले कि गुरुदत्तच्या जीवनात देखील असेच झाले आहे. काश्मीर मधून नवीन प्रकारचे छत त्याने मागवून, गुरुदत्तने ते आपल्या दोन खोल्यांना लावले. तेथूनच बोटी आणून पवई तलावात मासेमारी करण्यासाठी तो जात असे. सगळे विचार फुग्यासारखे फुटले. मी नवीन ठिकाणी राहायला गेले नाही, तर आशिष नावाच्या बंगल्यात राहायला गेले. पाली हिल्स चे घर मातीमोल होऊन काही दिवस झाले असतील नसतील, राहते घर देखील जमीनदोस्त झाले. गुरुदत्तला ह्या वेळेस मुलगी झालेली. पण ज्या घरात ती जन्मली, त्याच घरातला कलह वाढत गेला. आशिष बंगला सोडून द्सरीकडे भाड्याने राहायला गेले. गुरुदत्तने आता मुले नकोत म्हणून स्वतःवर कुटुंब नियोजनाची शस्त्रक्रिया करून घेतली. तरुण अरुण भायखळा येथील शाळेत जात असत. गीताच्या बहिणीला बहारे फिर भी आयेंगी या चित्रपटात घ्यावे म्हणून घरी ठेऊन तिला अभिनयाचा सराव करवून घेत असे. तिचे काम गुरुदत्तला आवडले नाही. विमल मित्र यांच्या गुलमोहर ह्या कादंबरीवर त्याला एक चित्रपट बनवायचा होता. पण झाले नाही. शेवटी त्यावर बंगालीत दुसऱ्या कोणी निर्मात्याने चित्रपट बनवला. ती मुलीने त्यात नायिका म्हणून काम केले. पण तो चित्रपट चालला नाही त्यामुळे तिने अभिनयाचा नाड सोडून दिला.

पार्श्वगायक सी एच आत्मा यांच्या पत्नी मुलासोबत आमच्याकडे राहायला आल्या. तिचे आई वडील अफिक्रेत असत. तिच्या बरोबर राहण्यामुळे, संगतीमुळे, गीता आणखीन स्वैराचारी झाली. एकदा तरुण खूप आजारी होता. तो वाचतो कि नाही अशी परिस्थिती आली होती. अश्या परिस्थितीमध्ये गीता तिच्या मैत्रिणीसोबत लंडनला गेली. मी नेहमीप्रमाणे त्याच्या सोबत हॉस्पिटल मध्ये होते. गुरुदत्त त्यावेळी मद्रासकडील चित्रपटातून काम करत होता, त्या मुले तो जाऊन येऊन करत असे. तरुणच्या आजारात मी त्याला मद्रासला जाऊ नको असे सांगितले नाही. पण तो थांबला. देवाच्या कृपेने तरुण त्या आजारातून बरा झाला. १९६३ ऑगस्ट मध्ये नीनाचा पहिला वाढदिवस होता. गीता त्यावेळी लंडनहून परत आलेली नव्हती. गुरुदत्तला तिचा वाढदिवस साजरा करायचा होता. सगळ्या नातेवाईकांना बोलावले, आणि मोठा कार्यक्रम झाला. दुसऱ्या दिवशी गीता परत आली.

त्याच सुमारास गीताने बंगाली चित्रपटातून काम करण्यास सुरु केले. त्यामुळे तिचे कलकत्त्याला जाणे येणे वाढले होते. तिचे संसारात विशेष लक्षच नव्हते. गुरुदत्तने पेडर रस्त्यावर घर घेऊन तेथे राहोत आहे असे मला समजले. त्याला ह्या बद्दल विचारायाचे मला धैर्य होत नव्हते. आम्ही दोधे आई-मुलगा एकमेकांपासून लांब होत चाललो होतो. त्याला काही सांगायचे असेल तर त्याने मला माझ्या घराच्या पत्त्यावर पत्र पाठवावे, आणि मला काही सांगायचे असेल तर मी त्याच्या स्टुडियोच्या पत्त्यावर पत्र पाठवावे असे सुरु होते. असे जरी असले तरी त्याने मला काय हवे नको तो लक्षात ठेवून करत असे. त्याने मला आई म्हणून हाक मारलेली मला ऐकू येत नसे. त्याची खुशाली मला दुसऱ्यांकडून समजावून घ्यावी लागत होती. हि गोष्ट माझ्या मनाला अतिशय लागली.

पेडर रोड वरील घरी गेल्यावर गीता देखील दुसरीकडे राहायला गेली. आधीच्या सुरक्षा रक्षकाला, तसेच घरातील इतर नोकरांना काढून टाकून, नवीन लोकांना त्याने कामावर घेतले. मला त्याने एकदात बोलावून घेतले. माझ्या हृदयात धडधड चालू झाली, का बोलावले असेल. त्याच्या कडे गेले तर म्हणाला कि माटुंगा येथील घरातून लोणकढी तूप आणि लोणचे पाठव. तसेच त्याच्या स्वयंपाक्याला आपल्या पद्धतीचा स्वयंपाक शिकव, आणि त्याला हिंदी मध्ये सगळे लिहून दे. रतन म्हणून एकाला त्याने स्वीयसहकारी नेमला होता. ते घर तसे खूपच चांगले होते. मला त्याच्या बरोबर तेथे रहावेसे वाटत होते. पण तो मद्रासला चित्रपटाच्या निमित्ताने नेहमी जात येत असे, त्यामुळे मी एकटीने घरी रहायला त्याला नको होते. गुरुदत्तची मुले त्यांच्या आईसोबतच राहत होती. कधी कधी गुरुदत्तकडे देखील येत असत. नीना मात्र विशेष येत नसे. गुरुदत्तचा तिच्यावर मोठा जीव होता. तो जो पर्यंत स्वतःहून गुरुदत्तकडे जायचे असे म्हणे तोपर्यंत ती पाठवत नसे. ती एक प्रकारची सुडाची भावना तिच्यात असेल. तिच्या घरासाठी खर्चासाठी पैसे, तसेच मुलांसाठी पैसे गुरुदत्त पाठवत असे. आपल्या जवळचे घरात कोणी नाही, अश्या घरात एकाकी राहत असताना त्याला काय यातना झाल्या असतील कोणास ठाऊक? या घरी आल्यापासून त्याचे पिणे वाढले होते असे मी ऐकत होते. मी एक अबला स्त्री होते, काय करू शकत होते? सगळ्यांनी त्यांच्याकडून होणारी मदत, आणि इतर गोष्टी त्याच्याकडून जेव्हा पाहिजे तेव्हा घेतल्या, पण त्याला जेव्हा गरज होती तेव्हा कोणी आले नाही. कोणी त्याची मानसिक स्थिती समजावून घेतली नाही, त्याला काय चिंता सतावत होती, चिखलातील दोलायमान खांबासारख्या हलणाऱ्या त्याच्या संसाराला कोणी हात दिला नाही. त्याला समजावून घेण्याचा प्रयत्न देखील कोणी केला नाही. मुले त्याच्या जवळ राहायलाआली कि तो त्यांच्याशी कितीतरी वेळ बोलत बसे असे मी ऐकले होते! कितीतरी वेगवेगळे खेळ देखील खेळत असत असे हि ऐकले होते!

१९६४ जुलै मध्ये गुरुदत्तचा वाढदिवस साजरा झाला, पण मी काही कारणाने जाऊ शकले नाही. आलेल्या सर्व बहिण-भावांना त्याने विचारले. दुसऱ्या दिवशी १० तारखेला पाली हिल्स येथे भूमीपूजन होते. घर पाडून परत नवीन घर उभारण्याच्या योजनेचा शुभारंभ होणार होता. त्यासाठी जायचे होते म्हणून आदल्या दिवशी गेले नाही. गुरुदत्तला राग आला होता असे वाटले. प्रत्येक वर्षी मी गुरुदत्तच्या वाढदिवशी त्याला आवडणारे पदार्थ करून घेऊन जात असे. ह्याच वेळी गेले नव्हते. भविष्य कोणाला माहिती असते?

भूमी-पूजनाला सगळे आले होते. गीता मुलांना घेऊन आली होती. पण पूजेला गुरुदत्तसोबत बसण्यास नकार दिला. गुरुदत्तला अतिशय दुःख झाले. तेव्हा त्याने मला पूजेला सोबत बसण्यासंबंधी विचारले. मी काहीही आढेवेढे न घेता त्याच्या बरोबर बसले, मुले देखील जवळ होती. घर बांधण्याचे काम त्यावेळी महापौर असलेल्या श्री डहाणूकर यांच्याकडे होते. पूजा संपल्यानंतर अनेक फोटो काढले गेले. त्या दिवशी चित्रीकरण होते, त्यामुळे गुरुदत्त त्याच्या प्रिय अश्या लाल रंगाच्या मोटारगाडीतून निघाला. त्यावेळी मी त्याच्या जवळ जाऊन त्याच्या पाठीवर हात ठेवत म्हणाले, ‘गुरुदत्ता, काल तुझ्या वाढदिवशी मी आले नाही. मला क्षमा करशील?’ त्याने काही न बोलता, हसत हसत गाडी सुरु करून निघून गेला. कितीतरी वेळ मी तो गेलेल्या रस्त्याकडे पाहत उभी राहिले. माझ्या पासून माझा मुलगा दूर दूर जातो आहे असे वाटत राहिले. त्याने आज जे काही केले ते सर्व त्याच्या मोडलेल्या संसारासाठी केले असे मला वाटले. हे सर्व मी पाहावे असे माझ्या नशिबात होते कि काय? अश्या मी माझ्याच विचारात गढून गेले असता, माझी मुलगी ललिता माझ्या जवळ आली आणि माझ्या खांद्यांवर हात ठेवत म्हणाली, ‘आई, तू मझ्या घरी येतेस का?’ माझे विचारचक्र तेथेच थांबले. मी तिला म्हणाले, ‘नाही गं, लल्ली, मला घरी जायचे आहे, काम आहे घरी’. आणि मी तेथून निघाले.

त्यानंतर मी गुरुदत्तला पाहिले ते त्याच्या मुलीच्या नीनाच्या दुसऱ्या वाढदिवशी, तेही गीताच्या घरी. त्याने पांढरा शुभ्र पायजमा कुर्ता परिधान केला होता. आणि तो घरी हसतमुखाने आला होता. अजूनही डोळ्यांपुढे त्याची ती मूर्ती दिसते आहे. मला पाहून तो म्हणाला, ‘आई, तू अशी का वाळून गेली आहेस?’ मी काय उत्तर द्यावे त्याला? तरी सुद्धा थोडे बरे नाही असे बोलले. कोणा डॉक्टर कडे जातेस? असा त्याने उलटप्रश्न केला. मी म्हणाले, ‘डॉ. जयगोपालन आहेत त्याच्याकडे जाते’. तो म्हणाला, ‘हुं, त्याला अजून म्हणावा तसा अनुभव नाही. आपल्या रुबेरू डॉक्टर कडे जातेस का?’

बायको त्याला सोडून जरी राहत असली तरी, तो मुलांच्या वाढदिवशी, त्यांच्यासाठी, कधी त्यांना भेटण्यासाठी, गीताच्या घरी तो जात येत असे. नीनाच्या वाढदिवस अतिशय दिमाख्यात साजरा केला गेला. गुरुदत्तला भेटायला, त्याच्याशी पोट भरून बोलायला मला त्या दिवशी खूप दिवसांनी संधी मिळाली होती. त्यानंतर आम्ही दोघे परत भेटलोच नाही. हि ऑगस्ट १९ तारखेची त्याच्याशी झालेली माझी शेवटची भेट.

नेहमीप्रमाणे रतन दर पंधरा दिवसांनी माझ्याकडे येऊन गुरुदत्तला आवडणारी लोणची, तूप, चटण्या इत्यादी वस्तू घेऊन जात असे. एकदा, त्याला बहुतेक एकूणच कंटाळा आला असेल त्यामुळे, तो तरुण आणि अरुण यांना घेऊन अभिनेता जॉनी वॉकर याला सोबत घेऊन तो जंगलात फिरायला गेला होता. तेथे त्यांना वाघ पाहायचा होता. एका नुकतेच मेलेल्या वाघाबरोबर त्यांनी फोटो काढून घेतला. नंतर परत येऊन मुलांबरोबर तो खूप खेळला त्यावेळी, भोवरा, पतंग, विटीदांडू वगैरे, तसेच चित्रपट पाहायला देखील घेऊन गेला. गीता अनेक वेळेस मुलांना त्याच्याकडे पाठवण्यास नकार देत असे. त्याला त्यावेळेस अतिशय क्लेश होत असे. त्यातूनच तो प्रमाणाबाहेर दारू पीत असे. कधी कधी झोप येण्यासाठी झोपेच्या गोळ्या देखील तो घेत असे मी ऐकले होते. तर कधी कधी आपल्या मोटार गाडीतून रात्री अपरात्री कुठेतरी निघून जाई असे मी ऐकले होते. लोणावळा हे त्याचे अत्यंत आवडते ठिकाण होते. तेथेही तो जात असे. हा कुठे एकता गेला कि मनात धाकधूक असे कि तो स्वतःला काही अपाय वगैरे करून घेईल कि काय.
असे असले तरी त्याच्या मनात काय चालले आहे, त्याची व्यथा काय आहे, हे कोणी समजावून घेण्यास प्रयत्न केलाच नाही. त्याला काहीच कारण नाही. गुरुदत्त अंतर्मुखी होता. तो मनमोकळेपणाने बोलत नसे, मनात काय चालले आहे हे समजत नसे. लहानपणापासूनच त्याचा हा स्वभाव होता. त्याला उचलून खेळवले तरी तो जास्त बोलत नसे. काही करायचे असेल तर तो माझे मत मात्र विचारत असे. मी आणि तो फक्त आई आणि मुलगा असे नव्हतो. मात्र असे सगळे तो चित्रपट-व्यवसायात शिरेपर्यंत होते. त्यात शिरल्यानंतर तो हळू हळू माझ्यापासून दूर होत गेला. माझ्या इतर सगळ्या लौकिक इच्छा आकांक्षा तो पूर्ण करत असे. पण त्याच्या अंतरातील दुःख, व्यथा ह्या सर्व दिसत असूनही काही न करता, डोळे झाकून बसावे लागले. शेवटी शेवटी तर त्याच्या डोळ्यात डोळे घालून बोलण्याचे देखील धैर्य मला होत नसे. त्यामुळे मी त्याच्या संसारात कशी ढवळाढवळ करणार? ते जेव्हाब भांडत नसत, किंवा भांडलेले नसले, कि एकमेकांशी प्रेमानेच वागत. तिने त्याला पूर्ण वश केले होते, तिने जर म्हटले कि हि रात्र नाही दिवस आहे, तर तो देखील त्याला तिच्या बोलण्याला होकार देई. असे असले तर त्याच्यांत काही भांडण झाले तर मी कशी आणि कोणाची समजूत घालणार? एक ना एक दिवस ते एकत्र सुखाने नांदतील, आपला संसार-रथ पुढे नेतील असा अंधविश्वास मला होता. त्यासाठी पूजा-पाठ, मंत्र-तंत्र असे नाके गोष्टीत तो खर्च करत असे हे मला माहिती होते. पण तिला गुरुदत्तचे यश पचत नव्हते. ती काही ना काही खोडा घालण्याचा प्रयत्न करत असे. त्याच्या चित्रपटात पार्श्वगायन करणाऱ्यांना काही ना काही सांगून त्यांच्या विरुद्ध भडकावत असे. जिचा पत्नी म्हणून हात धरला तीच असे त्याच्या विरुद्ध कट कारस्थान रचत असे. ह्याला कोण काय करणार?

ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यात गीता कलकत्त्यास गायनाच्या निमित्ताने गेली होती म्हणे. तेथे तिने दारूच्या नशेत गायला गेली, अद्वातद्वा गायली, गोंधळ घातला; त्यामुळे तिला अपमानित व्हावे लागले. त्या घटनेनंतर एक आठवडा ती गायब होती. कुठे गेली होती समजत नव्हते. तिचा भाऊ घरी आला होता आणि त्याने गुरुदत्तला विनंती केली होती कि तिला कसेतरी शोधून घरी आणा. त्याने आपली माणसे इकडे तिकडे पाठवून, तिचा शोध घेतला, आकाशपातळ एक केले. असे प्रसंग आले कि गुरुदत्तच्या मनाला आणखीन यातना होत असत. त्याने ते सर्व कसे सहन केले असेल?

ऑक्टोबर दहाला ललिताच्या घरी अब्दुल आलो जाफर यांच्या सितार वादनाचा कार्यक्रम होता. अनेक जणांना आमंत्रण गेले होते. घराच्या जवळच्या लोकांना जेवण देखील असणार होते. त्या दिवशी तिच्या मुलाचा दुसरा वाढदिवस होता. गुरुदत्तने निरोप पाठवला कि तो येणार नाही. नंतर केव्हा तरी येऊन जाईन. गर्दी त्याला अलीकडे सहन होत नसे. माटुंगाच्या माझ्या घरी माझा जावई मला घ्यायला आला होता. विजयला त्याच सुमारास कलकत्त्याला काम मिळाले होते. ते गुरुदत्तला सांगावे या करिता आणि सविस्तर चर्चा करावी या करिता तो त्याच्या स्टुडियो मध्ये गेला. मला त्या दिवशी कसे तरी वाटत होते. आदल्या रात्री पडलेल्या वाईट स्वप्नामुळे, मं अस्वस्थ होते. तरी सुद्धा आईला मी जेवण वाढले, मी जेवले आणि आत्मारामच्या घरी गेले. माझ्या सुनेला, आणि तिच्या मुलीला घेऊन बाहेर जावे असा विचार होता. घरी पाउल ठेवताच गुरुदत्तच्या ऑफिसमधून फोन आला, गुरुदत्तला बरे नाही, लवकर निघून या.

हे ऐकून माझ्या पोटात आग उसळली. आत्माराम लगेच त्याच्या घरी पेडर रोडला निघाला. मी त्याला म्हणाले मी देखील येते. पण तो म्हणाला, आता नको, मी जाऊन पाहतो काय झाले आहे, कसा आहे, त्यानंतर ये. पण तो लगेच परत आला, गाडीची चावी विसरला होता. मला हे बरे लक्षण वाटले नाही. तो जाऊन बराच वेळ झाला तरी तेथून काही बातमी आली नाही.
कुठला तरी क्रिकेटचा सामना चालला होता. टॅक्सी लवकर मिळत नव्हत्या. कितीतरी वेळानंतर एक मिळाली. माटुंगाला आधी घरी गेले आणि गंगूला निरोप दिला कि मी पेडर रोडला जात आहे, गुरुदत्तला बरे नाही, तसेच विजय आला कि त्याला तेथे पाठव. आणि मी निघाले. गुरुदत्तच्या घरी टॅक्सी पोहोचली, त्यातून उतरूले तर तेथील लोकांचे पडलेले चेहरे दिसले. माझ्या काळजात धस्स झाले. वरच्या मजल्यावर गेले, खोलीचा दरवाजा अर्धवट उघडा होता. आत्मारामने मला पहिले आणि तो माझ्याजवळ येऊन म्हणाला, ‘आई, सगळे संपले.’ आणि रडू लागला. गुरुदतला पलंगावर झोपलेले पाहिले. त्याचे तो तेजस्वी चेहरा आणखीनच तेजस्वी दिसत होता, शांत झोपला होता. त्याला पाहून तो गेला आहे ह्या वर माझा विश्वास बसत नव्हता. माझा भाचा जयगोपाल त्याच्या जवळ उभा होता. त्याला गदागदा हलवून दुःखातिरेकाने विचारले, ‘माझ्या गुरुदत्तला कुठे पाठवलेस? गेल्यावेळेस तूच नाही का त्याला वाचवलेस, नाही का? बोल, का बोलत नाहीस?’ आणि मोठ्या आवाजात मी खूप रडले. तो म्हणाला कि गुरुदत्तचा प्राण जाऊन खूप वेळ झाला. बऱ्याच उशिराने कळले, सगळे हाताबाहेर गेले होते. त्यामुळे काही करून शकलो नाही. मी नंतर गुरुदत्तच्या पायाजवळ जाऊन बसले. किती वेळ बसले कोणास ठाऊक. गीता उर बडवत बडवत रडत होती. त्यानंतर त्याचे मित्र, चित्रपट सृष्टीतील सहकारी, नातेवाईक सर्व आत येऊ लागले होते. आत्मारामने माझा हात धरून मला आतल्या खोलीत घेऊन गेला. तेथून निघताना त्याला मी डोळेभरून बघून घेतले, त्याच्या खोलीतील त्याच्या वस्तू निरखल्या. डोक्याजवळ पाणी होते, दारू भरलेला ग्लास देखील होता. अर्धवट वाचून तसेच ठेवलेले पुस्तक तसेच पडले होते. त्याचे दोन्ही हात छातीवर नमस्कार केल्या सारखे जोडलेले होते. नीना, त्याची दोन वर्षांची मुलगी, त्याच्या अंगावर पाडून त्याला हाक मारत होती. एकामागून एक त्याला पाहायला येऊ लागले, ललिता आली, तिचे पती गोपालकृष्ण, माझे मुलगे विजय आणि देव्सास आले. तरुण अरुण दोघे शाळेत गेले होते. त्यांना तेथे एक इंगर्जी कार्टून चित्रपट दाखवत होते म्हणे. माझे जावई शाळेत जाऊन त्यांना घेऊन आले असे नंतर समजले. तरुण दहा वर्षांचा होता. वडिलांच्या पार्थिवाच्या शेजारी बसून रडत होता. गुरुदत्त आणि त्याच्या मुलांचे एकमेकांवर खूप प्रेम होते; त्याचा तो आक्रोश पाहून तेथील सर्वाना अगदी हृदय पिळवटून टाकणारे होते.

आत्माराम माझ्या जवळ येऊन म्हणाला, ‘आई, गुरुदत्तच्या शरीराचे पोस्ट-मोर्टेम करायचे असल्यामुळे ते हॉस्पिटल मध्ये घेऊन जात आहेत’. मी खूप रडले आणि तसे करायला नकार देत होते. त्यावर तो म्हणाला, ‘अगं, गुरुदत्त जसा तुझा आहे, तसाच तो लोकांचा देखील आहे. त्यांना संशय येत आहे, त्याच्यावर असे मरण का ओढवले. डॉक्टर नक्की काय कारणाने त्याचा मृत्यू झाला हे समजल्याशिवाय मृत्यूचे प्रमाणपत्र देणार नाही. त्याशिवाय पुढचे कार्य करता येणार नाही. थोडासा धीर आणि परवानगी देऊन टाक’

मी ह्रदयावर दगड ठेऊन एका कोपऱ्यात जाऊन बसले. तो पर्यंत गुरुदत्तला पाहायला चित्रपट सृष्टीतील अनेक नट नट्या आले होते. प्रत्येकाच्या हातात फुलांचा हार होता. त्याच्या स्टुडियोमधील लोकं देखील आले. आप्तेष्ट, ओळखीचे असे अनेक लोकं आले होते. पोस्ट-मोर्टेम नंतर त्याचे कापलेले शरीर घरी घेऊन आल्यावर मला तेथे राहवले नाही. ज्या हातानी त्याला भरवले, दुध पाजले, त्याच हातानी ते चैतन्यहीन शरीरावर शेवटचे फुल ठेवले(आईने तसे करायचे नसते, तरी सुद्धा). आणि मनातल्या मनात म्हणाले, ‘देवा, ह्याच्या आत्म्याला आता तरी शांती दे’.

जीवनात आलेल्या सुख दुःख, मानसिक व्यथा, वेदना हे सर्व गिळलेला, पण चेहऱ्यावर कायम शांतता असणारा तो आता ह्या जगात नाही. ह्या सगळ्या त्रासातून तो मुक्त झाला, हेच बरे झाले, असे कधी कधी वाटते. कितीही वाटले आपल्याला तरी ते नश्वर शरीर आपल्याजवळ कायम कसे राहू शकते? ज्याने जन्म घेतला त्याला मरण काही चुकले नाही. असे माझे मन वेगवगळ्या विचारात गढले होते. तेथून मी नंतर मुलीच्या घरी गेले. खाली गुरुदत्तच्या अंत्यायात्रेची तयारी सुरु होती. त्याची स्वतःची लॉरी, आपल्या मालकाच्या शवाला गेहून जाण्यास सिद्ध झाले होते. मला त्याच्याकडे पाहवत नव्हते. मी मान खाली घातली. जावयाच्या गाडीत त्यांच्या घरी गेले. कार्यक्रमासाठी आलेली लोकं बसली होती. एके एक करून सगळे निघून गेले. अब्दुल हलीम यांनी गुरुदतला श्रद्धांजली म्हणून राग भैरवी सतारीवर वाजवून, अल्लाकडे गुरुदत्तच्या आत्म्याला शांती मिळावी या करिता प्रार्थना केली.

सगळे कार्यक्रम संपवून मुलगी घरी परत आली. मी तेथे काय काय झाले हे ऐकायला आतुर झाले होते. मी मुलीला त्याबद्दल विचारले. तिने सुद्धा सविस्तर सांगितले, ‘आई, काय आणि कसे सांगू? गुरुदत्तला स्नान करवून, वेवेगळ्या सुगंधी द्रव्य त्याच्या शरीरावर लावले गेले, त्याचा आवडता सूट, मोजे, बूट त्याला परिधान करण्यात आले, सजवून, लॉरीवर दर्शनासाठी ठेवले. एक एक जण येऊन फुलांचा हार घालून, नमस्कार करत जात होते. सगळा देह फुलांनी, हारांनी झाकला गेला होता, फक्त चेहरा दिसत होता. भजन कीर्तन करणारे पुढे होते, त्यांच्या मागे लॉरी सावकाश चालली होती. सोनापूर येथे स्मशानभूमी जवळ पोहोचल्यावर अनेकांनी फोटो काढले. मग विद्युत दाहिनीत त्याचे शरीर काही मिनिटात भस्म झाले. कधीही स्वप्नात सुद्धा आले नव्हते, असा प्रसंग कसा सहन करून मी’ असे बोलून मला तिने मिठी मारली आणि मनसोक्त रडली.

त्या रात्री आकाशवाणीवर हि बातमी वारंवार प्रसारित केली जात होती.

डिसेंबरपासून गुरुदत्तच्या श्रीकांत या नवीन चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरु होणार होते. कलकत्याच्या कानन बाला नावाच्या सुप्रसिद्ध अभिनेत्रीला त्यात घेऊन चित्रपट बनणार होता. त्याचे नाव होते श्रीकांत, जो त्याच नावाच्या शरदचंद्र यांच्या कादंबरीवर होता. चित्रपटाचा मुहूर्त देखील झाला होता.

पाली हिल्स मधील बंगला तोडून नवीन इमारत बांधण्याच्या प्रकल्पाचा मुहूर्त करून, अर्धवट राहिलेले अनेक चित्रपट तसेच ठेऊन, त्याचे आवडते विश्रांतीधाम लोणावळा तसेच सोडून. भांडणार्या बायकोला, आणि त्याच्या प्रिय मुलांना तसेच अर्ध्यावर सोडून त्याची सारखी काळजी करणाऱ्या आईला, असलेले सगळे तसेच सोडून, काही तरी महत्वाचे काम असल्यासारखे गुरुदत्त आमच्यातून कधीही परत न येण्यासाठी निघून गेला! तो काय थोड्या वेळासाठी बाहेर गेला आहे, येईल परत असे म्हणत वाट पाहत बसलेला तो चित्रपट स्टुडियो, ती रंगभूमी, अजून तशीच आहे. काळाच्या पडद्याआड गेलेला गुरुदत, आता कानन बालाला परत दिसणार नाही!

गुरुदत्तने आत्महत्या केली का? कि कोणी त्याला मारले? कि स्वाभाविक मरण त्याला आले? हे सर्व प्रश्न आणि संशय मला आजही सतावत आहेत.

कारण, त्या दिवशी चित्रीकरण रद्द झाले होते. राज कपूरने त्याला घरी बोलावले होते. रेकॉर्डिंग पण होते. रात्रीचे जेवण बनवून, तो आणि अबरार अल्वी यांच्या सोबत ‘बहारे फिर भी आयेंगी’ ह्या चित्रपटाचे काही अंतिम संवाद लिहिण्याचे काम रात्री दोन वाजेपर्यंत चालले होते. रात्री दहा वाजता गुरुदत्त-गीता यांच्यात मुलांच्या ताब्या विषयी मोठे भांडण झाले. गीताने मुलांना त्याचाकडे पाठवणार नाही हे सांगितल्यावर गुरुदत्तच्या कोमल मनाला यातना झाल्या असणार. त्या यातना सहन न झाल्यामुळे त्याने प्रमाणाबाहेर मद्यसेवन केले असे नंतर कळले. त्यानंतर त्याने झोपेच्या गोळ्या घेतल्या अशी वंदता होती.

१० ऑक्टोबरच्या सकाळी १० वाजता गीताचा दूरध्वनी आला. कायम त्याच्या प्रती उदासीन असणार, काळजी नसणारी गीता, अचानक, असे गुरुदत्तबद्दल काळजी करणारा दूरध्वनी का करते? तीने नोकरांना सांगितले कि गुरुदत्त अजून उठला का नाही, त्याच्या खोलीचा दरवाजा उघडून पहा जरा. तिने असे का विचारले, हा गूढ प्रश्नच आहे. जे झाले ते झाले, आता दुःख करत बसण्यात काही अर्थ नाही, हे खरे आहे. पण हि दुर्घटना कशी विसणार बरे? त्यातच त्याचे पोस्ट-मोर्टेम रिपोर्ट यायला सहा महिने लागले, याचे काय कारण असेल?

(समाप्त)

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#५

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तच्या त्याच्या आईने, वासंती पदुकोण, यांनी लिहिलेले कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१) आणि लगेचच दुसरा भागही सदर केला होता(भाग#२). सप्टेंबर महिन्यात मध्ये तिसरा आणि चौथा भाग देखील दिला होता(भाग#३ आणि भाग#४). आज पाचवा भाग देत आहे. काही दिवसातच म्हणजे ऑक्टोबर ९ रोजी गुरुदत्तची पुण्यतिथी आहे. त्यादिवशी सहावा आणि शेवटचा भाग देण्याचा मानस आहे.

मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#५

१९५२ च्या मी महिन्यात गुरुदत्तचा विवाह गीता सोबत झाला. गीता रॉय बरोबर गुरुदत्तने तिच्या पैश्यांसाठी तिच्या बरोबर लग्न केले असे टाईम्स ऑफ इंडिया मध्ये अतिशय अवहेलना करणाऱ्या बातम्या त्यावेळी आल्या होत्या. गुरुदत्तला कधीच आर्थिक लोभ नव्हता. असे असते तर तिचे सगळे पैसे घेऊन तिला शोधचिट्ठी देऊ शकला असता. त्याच्या कडे त्याने स्वतः कमवलेले पैसे होते. कोणाचेही देणे त्याने ठेवले नव्हते, तसेच तो परोपकार करण्यासाठी, दानधर्म करण्यासाठी तो नेहमी पैसे खर्च करत असे. त्याबद्दल तो चर्चा देखील करत नसे. हा चित्रपट व्यवसाय असाच आहे, जेथे कायम लोकं आत्मस्तुती करत असतात. गुरुदत्तला ह्या सर्वांमध्ये काहीच रस नसे. तो आणि स्वतःचे काम हेच त्याचे लक्ष होते. त्यामुळे त्याचे सद्गुण कोणाला समजले नाही, त्याचे सुख दुःख तो कधी कोणाला सांगत नसे, त्यामुळे ते कुणाला समजले नाही. पैश्यांची चणचण असेच. पण त्यामुळे हाती घेतलेले काम त्याने कधी सोडले नाही, कधी कोणाकडे जाऊन पैसे मागितले नाहीत. बाज चित्रपटानंतर आरपार चित्रपटासाठी शामा नावाच्या अभिनेत्री नायिका आणि गुरुदत्तने नायक असे काम केले. श्रमजीवी लोकांचे जीवन चित्रित करणारा हा चित्रपट खूप चालला, त्याने त्याला खूप नाव दिले, आणि पैसे देखील दिले. ह्याच दरम्यान घरातील वातावरण बदलल्याने देविदास, विजय हे दोघेही अभ्यासात मागे पडू लागले. देविदासला बोर्डिंग शाळेत पाठवून द्यावे असा सल्ला मी गुरुदत्तला दिला. त्याला ते त्यावेळी शक्य नव्हते तरी त्याने त्याला SSPM मध्ये त्याला पाठवले. आत्माराम आणि नागरत्न ह्यांचा विवाह त्याच सुमारास झाला.

गीता लग्नानंतर पूर्वी सारखी राहिली नाही. तिचा स्वभावच बदलला. लग्नानंतर ते सुखी राहतील असे वाटले होते, पण ती दोघे कायम भांडत असताना दिसत असत. गीता तशी चांगली मुलगी होती. पण का कोणास ठाऊक हे लग्न सुखी होणार नाही अशी मला भीती वाटत राहिली होती. गुरुदत्त माझ्या जवळ होता तेव्हा मी त्याला सूचित केले होते. त्याला देखील कधी कधी तसे वाटत होते कि काय कोणास ठाऊक. पण दिलेल्या शब्द तो कायम पाळत आला होता. तो म्हणत असे, ‘आई, मी काही झाले तरी गीतावर प्रेम करतो. तिच्याशी लग्न करणार असे वचन दिले आहे, ते मी कसे मोडू?’ ते साध्य नाही, नशिबात काय असेल ते होवो, तू उगाच चिंता करू नको.’ त्यानेच असे म्हटल्यानंतर, आणि तो कुटुंबाचा आधार होता, असे असताना मी त्याच्या वर जबरदस्ती कशी करणार? मी केली तरी तो ऐकणारा नाही, असा विचार करून गप्प राहिले.

१९५४ जुलै महिन्यात गुरुदत्तच्या थोरल्या मुलाचा तरुणचा जन्म झाला. त्याच वर्षी मे महिन्यात ललिताला मुलगी झाली होती. गुरुदत्तला स्वतःच्या मुलापेक्षा तिच्याच मुलाचे कौतुक, प्रेम अधिक होते. त्यानेच त्या मुलीला सर्वात प्रथम पाहिले. तिचे त्याने कित्येक छायाचित्रं काढली. कित्येक वर्षानंतर घर परत एकदा लहान मुलांने भरून गेले होते. दोन्ही मुलाचे बारसे करण्याचे ठरले होते. मुलीच्या मुलीचे कल्पना हे नाव ठेवले. गुरुदत्त-गीता ह्यांच्या मुलाचा जन्म झाल्यावर दोघेही आनंदात होते. मुलासाठी त्यांनी एकीला आया म्हणून घरात ठेवले होते. मी अधिककरून मुलीकडेच असे, कारण तिला आया ठेवायचे नव्हते, आणि तिला तशी अनुकुलता देखील नव्हती.

एका वर्षात गीता अनेक वेळेला अतिशय रागाच्या भरात घर सोडून गेली. लग्न झाल्या नंतर देखील तिला पूर्ण स्वातंत्र्य घेतले होते. नवरा असल्या मुळे ती अजून स्वैराचारी झालेली नव्हती. तिने कमावलेले पैसे तिच्याजवळच असत. गुरुदत्त त्यात बिलकुल लक्ष घातले नाही, किंवा कधी काही विचारले नाही. यासर्वांमुळे तिच्या आसपास मित्र मैत्रिणी गोळा झाले होते. ते सर्व एकत्र इकडे तिकडे जात येत असत. तिचा स्वैराचार बळावत चालेला होता. त्याच वेळेस गुरुदत्तने जर तिच्या वर लगाम खेचला असता तर काहीतरी बदललेलं असते असे आता वाटते आहे. तिला तशीच मोकळी ठेवण्याची चूक झाली.

१९५५ मध्ये गुरुदत्त खार मधील १२ व्या रस्त्यावरून १९ व्या रस्त्यावर नवीन मोठेसे घर भाड्याने घेतले आणि तिथे तो राहायला गेला. गुरुदत्तचा स्टुडिओ ताडदेव येथे होता. ह्या वेळेस एखादा हास्यप्रधान चित्रपट करावा या हेतूने मधुबालाला नायिकेचे काम दिले आणि त्याने स्वतः नायकाची भूमिका केली. हा चित्रपट देखील खूप चालला. पैसे देखील मिळू लागले होते. त्याच वेळी त्याच्या मुलाचा, तरुणचा, पहिला वाढदिवस साजरा झाला. वाढदिवसाच्या कार्यक्रमाच्या आमंत्रणाची पत्रिका ललितानेच तयार केली होती. गुरुदत्त आणि गीता अनेक वेळेला एकत्र मुंबई फिरून आले, लंडन येथे देखील जाऊन आले. माझे यजमान त्याच वर्षी निवृत्त झाले. मी दिल्ली, काश्मीर, जयपूर, हरिद्वार, ऋषिकेश वगैरे ठिकाणे पाहून आले, आणि माझी अनेक दिवसांची इच्छा पूर्ण झाली. माझ्या आईला ललिताच्या घरी ठेवले होते. माझे यजमान देखील दोन्ही मुलांकडे काही दिवस राहायला लागले. मी मुंबई सोडताना अंगात ताप होता. पण मी कोणाला सांगितले नव्हते. मला मुंबईतून काही झाले तरी निघून जायचे होते. आमचा संसार कायमच गरिबीचा होता, कायम पैश्यांची चणचण असे. त्यातच मुलांना मोठे करायचे, त्यांना चांगले व्यक्ती बनवायचे हा ध्यास घेतलेला. असे करत कष्ट झेलीत सासर रथ मी इथपर्यंत ओढला होता. मुलांवर ओझे बनायचे नाही असे देखील ठरवले होते. त्यांनी कोणाला सांभाळायचे? सदा भांडणाऱ्या बायकोला कि उसासे टाकणाऱ्या आई-बापांना. हा अनुभव आम्हालाच आला होता असे नाही, साऱ्या जगताचीच हि कहाणी आहे.

गुरुदत्त माझ्या पासून दूर झाला होता हे जरी खरे असले तरी, तो माझे हवे नको ते पाहत असे. मला कुठे जायचे असेल तर तिथे तो पाठवून द्यायचा. मला फिरायची हौस होती, निसर्ग सौदर्य पाहायचे होते. त्यामुळे दार्जीलिंग, काश्मीर अश्या ठिकाणी फिरून आले. मी त्याच्या खाजगी गोष्टींत, वैवाहिक जीवनात, व्यवहारात मी लक्ष घालत नसे. माझ्या कडून काही त्रास होऊ नये असेच पाहत असे. पण मनातून असेही वाटत होते कि आता दुसऱ्याच्या मर्जीत राहून आपल्याला जगावे लागणार.

गुरुदत्त जरी अंतर्मुखी होता तरी त्याचे मं अगदी निर्मल होते. परनिंदा त्याला सहन होत नसे. त्याचा तो सरळ स्वभावच त्याच्यावर उठला. त्याचे हितशत्रू त्याची खोटी स्तुती करून त्याला फसवत असत. काही झाले तरी परोपकार, गरीब विद्यार्थ्यांना घरी जेवायला बोलावणे, त्यांच्या शिक्षणासाठी पैसे देणे, अश्या गोष्टी तो करतच राहिला, तेही निरपेक्ष भावनेने. आत्माप्रौढी मिरवत नसे. तो काही बोलत नसल्यामुळे, तो अहंकारी आहे असा गैरसमज झाला होता; त्याला कोणी नीट समजावून घेतलेच नाही. पदवीधर नव्हता तरी पण त्याला वाचनाचे वेड होते. शेक्सपिअर, बर्नार्ड शा, इमिली झोला, वूडहाउस, टोलस्टोय, स्टाईनबेक ह्या सारख्या लेखकांच्या साहित्यकृती तो कायम वाचत असे. पारंपारिक धार्मिक गोष्टींमध्ये त्याला रस नसला तरी तो भगवद्गीता, कुरण, बायबल वाचत असे. त्याला जसे समजेल उमजेल तसे तो आपल्या आयुष्यात त्यातील शिकवण आचरणात आणण्याचा प्रयत्न करी. दिवस रात्र तो चित्रपटांचाच विचार करत असे. कुठे तरी शून्यात नजर जाई, समोर कोण आहे नाही हे देखील त्याला बऱ्याचदा समाजात नसे. गीताचा स्वभाव ह्याचा विरुद्ध होता. ती कायम तिच्या मित्र-मैत्रिणींच्या गराड्यात असे. कुठल्यातरी मृगजळाच्या मागे ती असे. स्वतःच्या सुखापुढे तिला दुसरे काही दिसत नव्हते. देवाच्या देणगीमुळे तिच्याकडे अतिशय चांगला गळा होता. पार्श्वगायनात लता मंगेशकरनंतर हिचेच नाव होते. पण तिचे नशीब नव्हते. ती स्वभावाने थोडी फटकळ झाली होती, मृदू अंतःकरण तिच्या जवळ नव्हते. चकचकीतपणा, लोकांचे गोड गोड बोलणे हेच तिला आवडे, यश तिच्या डोक्यात गेले होते. त्यामुळे गुरुदत्त आणि गीता यांचे कधी विशेष जमलेच नाही. गुरुदत्तचा सरळ, निर्मळ स्वभाव तिने कधी समजावून घेतलाच नाही; दुसऱ्यांना समजावून घेणे तिच्याकडे नव्हतेच. असे असले तरी गुरुदत्त तिच्यापासून काही लपवत नसे. ती जवळ आली कि तिला सर्व काही सांगत असे, तिचे मत विचारत असे. आता त्यांच्यात थोडा सलोखा, प्रेम आहे असे वाटते न वाटते, त्यांचे भांडण सुरु होई. त्याचा परिणाम काय होणार? ती तिच्या माहेरी निघून जाई. इथे असली तरी तिचे जेवण माहेरहूनच येई. या नवरा-बायकोचे जीवन आम्हाला मात्र अतिशय गूढ वाटे.

गुरुदत्त एकदा हैदराबाद येथे चित्रपटाचा प्रदर्शनासाठी गेला होता. तेथे त्याने रोजुलू मरायी नावाचा एक तेलुगु चित्रपट पाहिला. त्यात वहिदा रहमान हिने काम केले होते, त्यात तिचे नृत्य त्याला खूप भावले. लगेचच तिला आपल्या पुढच्या चित्रपटात घेण्यासाठी तिच्या आईची अनेक वेळेला भेट घेऊन विचारले तरी ती नाही म्हणत होती. एकदा त्याच्या डोक्यात एखादी गोष्ट आली तर तो सहसा तो पूर्ण केल्या शिवाय राहत नसे. अनेक प्रकारे प्रयत्न केले, तिच्या आईच्या मनासारखाच करार केला आणि शेवटी तिची परवानगी घेऊनच मग परत आला. तिला घेऊन केलेला चित्रपट अतिशय यशस्वी ठरला. सगळ्यांनी सुरुवातीला तिला का घेतले असे गुरुदत्तला सुनावले होते. त्याने कोणाचे ऐकले नव्हते. सांगितलेले काम ती चोख करेल असे तो सांगत असे. ती त्यावेळी फक्त सोळा वर्षांची होती. ती विशेष काही शिकली नव्हती. वडील निधन पावल्यानंतर घराची परिस्थिती अतिशय वाईट होती. त्या वेळी ती कोणातरी करवी चित्रपट क्षेत्रात आली. गुरुदत्तने तिला ह्या चित्रपटातून लोकांसमोर आणल्यानंतर सर्वाना गुरुदत्तचे दिग्दर्शन कौशल्य, त्याची ह्या माध्यमावरील पकड लक्षात आली. ह्या चित्रपटाने गुरुदत्तला मिळालेल्या पैश्याने ऑफिसमधील सर्वाना, घरातील नोकरांना तीन तीन महिन्यांचा बोनस दिला. आधीपासूनच तो स्टुडियो मधील लोकांना पैसे देणार, मग घरी पैसे देणार. चित्रीकरण सुरु असताना सगळे न बोलता चूप बसावे असा त्याचा दंडक होता. थोडा जरी आवाज झाला, किंवा सांगितलेल्या कामात चूक झाली तर तो सिंहासारखा गर्जत असे. सगळे ह्याला घाबरून असत, पण काम झाले कि तो त्यांचा परम मित्र असे. त्यांच्या सुख दुःखात सहभागी होत असे, काय हवे नको ते विचारत असे. त्यामुळे स्टुडियो मध्ये तीनशेच्या आसपास काम करणारे लोकं त्याच्या शब्दावर, भारोस्यावर काम करत. त्याला जरा काही झाले कि देवाची प्रार्थना करत असत! प्रत्येक वर्षी एक शिल्पकार गणपतीच्या दिवसात गणपती आणून देत असे. तो १९६३ मध्ये निधन पावला आणि ती प्रथा थांबली.

गुरुदत्तला लहान मुले खूप आवडत असत. त्यातच त्याच्या थोरल्या मुलावर तरुणवर गुरुदत्तचे विशेषच प्रेम. काळ वेळ विसरून तो काम करत असे, त्यामुळे तो त्यातूनच काही वेळ आठवणीने काढून त्याला उचलून खेळवत असे. त्याच्यावर प्रेमाचा वर्षाव करत असे. त्याने आता तयार केलेला प्यासा हा चित्रपट अत्यंत लोकप्रिय झाला होता. ऐश्वर्य, नाव, लोकांचे प्रेम हे सर्व त्याला ह्या चित्रपटामुळे मिळाले. लोणावळ्यात त्याने काही एकर जमीन घेऊन तीन खोल्यांचा बंगला बांधला होता. त्याला कंटाळा आला, किंवा चित्रपटासाठी काही लिखाण करायचे असेल तर तो तेथे जाऊन राहायचा. स्वतःच्या हाताने स्वयंपाक करत असे, शेतावर असलेल्या मजुरांबरोबर काम करत असे. त्यांच्या कडून ज्वारीच्या अथवा बाजरीच्या भाकऱ्या आणि चटणी मागून खात असे; त्याने तेथे बांधलेल्या विहिरीचे पाणी शेंदून तो पीत असे. जवळपासचे मजूर वगैरे आले त्यांना पाणी देत असे. ती विहीर त्या सगळ्यांना एक तीर्थक्षेत्र होते. सगळे तेथून पाणी नेत असत. त्या जमिनीत जे काही पिकत असे, ते ऑफिस मध्ये, तसेच आपल्या भावा-बहिणींमध्ये वाटत असे, उरलेले घरी आणत असे. ह्या सर्वांमुळे लोणावळ्याची जागा त्याला अतिशय भावली होती. पण हेच गीताच्या रोषाला कारण झाले होते. खेड्यातील जीवन म्हणजे ती नाक मुरडत असे. गुरुदत्तने कसल्याही गोष्टी उत्साह दाखवला तर त्याच गोष्टीत ती निरुत्साही असे. नवरा बायकोच्या ह्या अश्या रुसव्या-फुगव्या मध्ये त्यांच्या दुसऱ्या मुलाचा अरुणचा जन्म झाला. हि गोष्ट १९५६ मधील. ह्या वेळेला देखील मुलगी व्हावी असे त्यांची इच्छा होती. पण तसे झाले नाही. ह्या दरम्यान गुरुदत्तने पाली हिल्स येथे शंभर वर्षे जुना बंगला विकत घेतला. त्यात त्याने हजारो रुपये खर्च करून त्याला हवे तसे बदल करून घेतले. मोठ्या घरात राहण्याचे त्याचे स्वप्न त्याने पूर्ण केले. गुजरातच्या गायी, सयामी मांजरे, विविध जातीची कुत्री, विविध पक्षी, माकडे, ससे त्याने पाळली होती. ह्या सर्वांवर कडी म्हणजे त्याने घरात एक वाघाचे एक पिल्लू देखील आणले होते. घरात एक छोटेखानी सर्कस तयार झाली होती. वाघाच्या पिल्लाने अरुणला एकदा चाटले होते असे मी ऐकले होते. त्याने ते पिल्लू लगेच कोणाला तरी दिले. धन-धान्य, पशु-पक्षी, मुलबाळे, सती-संत. गीता आता विविध व्यसनात गुरफटू लागली होती, आपल्या मित्र मैत्रिणीसोबत राहून, ती आपला सोन्यासारखा संसार बिघडवत होती.

गुरुदत्तला शास्त्रीय संगीत खूप आवडत असे. एकदा अत्तरबाई, एकदा सिद्धेश्वरीदेवी, अली अकबर, विलायत खान यांना बोलावून घरात संगीत मैफिल घडवली. दुसऱ्या दिवशी काहीतरी क्षुल्लक कारणाने परत भांडण होत असे. नेहमी प्रमाणे ती माहेरी जात असे, नंतर मुलांना बोलावून घेत असे. शेवटी ह्यानेच जाऊन तिला समजावून परत घरी घेऊन आणायचे. त्या भल्या माणसाला बायको-मुलं-घर म्हंटले कि काहीही अहंकार नसे. पुरुषी अहंकार सगळा विरघळून जात असे. एवढे करून देखील तिच्या मनाला काही समाधान तृप्ती नसे. गुरुदत्त स्वतःचे दुःख स्वतःकडेच ठेवत असे. एकदाही त्याने बोलून दाखवले नाही.

हाताखालच्या काम करणाऱ्यांमध्ये कोणी जरी थोडशी चुणूक दाखवली तर, तो त्यांना विविध संधी देत असे. स्वतः बाजूला होऊन त्यांना पुढे करत असे. राज खोसला याला सी आय डी चित्रपटात दिग्दर्शनाची संधी दिली, प्रमोद चक्रवर्तीला दोन चित्रपटात दिग्दर्शनाची संधी दिली. तसेच निरंजन नावाच्या कोणाला राज फिल्म करायला त्याने परवानगी दिली. त्याची कथा एका इंग्रजी कादंबरीवर आधारित होती. त्यात शिमल्यामधील बर्फ वर्षावाचे दृश्य चित्रीकरण करण्याचे साहस त्यानेच प्रथम दाखवले. त्याने गुरुदत्त कडे सात वर्षे काम करून देखील, त्याला त्याने दिग्दर्शन आवडले नाही. चित्रपट अर्धा तयार झाला होता. त्याने तो तेथेच अर्ध्यावर थांबवला. लाखो रुपयांचे नुकसान झाले. त्या नन्तर एखादा बंगाली चित्रपट करावा अशी त्याची आशा होती. गौरी चित्रपटात गुरुदत्त नायक आणि गीता नायिका असे ठरले होते. एका शिल्पकाराच्या जीवनाची ती कहाणी होती. कलकत्त्यात चार महिने घर भाड्याने घेऊन, बंगाली रिती-रिवाजांचा अभ्यास करून, त्याने चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरु केले. काही रील्सचे चित्रीकरण झाल्यावर गीताने काम करण्यास असमर्थता दर्शवली. गुरुदत्तच्या उत्साहावर पाणी पडले. हजारो रुपयांचे नुकसान झाले. हा धक्का सहन न झाल्याने, गुरुदत्त एक आठवडा कुठे गायब झाला होता ते समजले नाही. तो हरवला आहे हे समजल्यावर मी भ्रमिष्टासारखी झाले. कधी तो परत येईल असा विचार करत मी त्याची वाट बघत बसे.

जसे जसे गुरुदत्तच्या पदरी यश पडत गेले, तसे तसे, गीताच्या कारकिर्दीला ग्रहण लागत गेले. सगळे म्हणत असत कि गुरुदत्तच तिला गायची परवानगी देत नाही. खरी परिस्थिती काय होती, ते आमचे आम्हालाच माहित. तिनेच तिच्या वाईट सवयीमुळे आपल्याच पायावर धोंडा पाडून घेतला होता. गुरुदत्तच्या चित्रपटात तिचे पार्श्वगायन चांगले होत होते, पण बाहेरील दुसऱ्या चित्रपटात चांगले होत नव्हते. तिने तिचा सुरेल आवाज गमावला होता. तिचे स्वतःचे नातेवाईक सुद्धा तिच्या पासून दूर होऊ लागले होते. हि दुनियाच अशी आहे, नाही का? इतकि वर्षे तिने त्यांच्या साठी काम करून त्यांना पोसले, आणि तिच्या कठीण समयी ते दूर झाले. तिचे कोणी ऐकेनासे झाले.

तिच्या स्वैराचाराला आळा बसू लागला. वहिदा गुरुदत्तच्या जीवनात आली हे आणखीन एक कारण. गुरुदत्त-वहिदा यांच्या विषयी गीतानेच अनेक अफवा पसरवायला सुरुवात केली. चित्रपट क्षेत्रात तर अशा बातम्यांना लगेच खतपाणी घातले जाते. असे असल्यावर काय सांगावे? ती स्वतः पत्नी सारखे न वागता, गुरुदत्तला लोकांच्या नजरेतून उतारवयाचे काम ती करत होती. गुरुदत्तच्या जवळच्या लोकांना हे सर्व माहिती असल्यामुळे, ते शांत असत, वहिदाला त्यांनी बाजूला केले नाही. पण ती स्वतःहून बाहेर गेल्यावर, तिला एकाहून एक चांगली कामे मिळत गेली. तिचे नशीब चांगले होते. तिचे काम लोकांना देखील आवडत होते, आणि ती त्यामुळे प्रसिद्ध होत गेली.

गौरी आणि राज या चित्रपटांमुळे गुरुदत्तला भयंकर फटका बसला. लाखो रुपयांचे नुकसान झाले. घरातील वातावरण तर हे असे होते. त्याच्या मनाचा तोल ढळू लागला, त्यात आश्चर्य ते काय. त्याला मद्रासच्या चित्रपटातून काम करायला संधी येत होत्या. या वेळेपर्यंत ते त्याने स्वीकारले नव्हते. आता निरुपाय होता, म्हणून त्याने मद्रासच्या निर्मात्यांच्या काही हिंदी चित्रपटांतून नायकाची कामे स्वीकारली. त्याच सुमारास चौदहवी का चांद चित्रपटाची बोलणी सुरु झाली. आधीच त्याने हात पोळून घेतले असल्यामुळे त्याने ते दिग्दर्शित न करता, दुसऱ्याला ते दिले. ते यशस्वी व्हावे याकरिता अनेक गाणी, नृत्ये त्यात त्याने घालायला लावली आणि तो चित्रपट त्याने संपवला. त्याच्या बाकीच्या चित्रपटांपेक्षा तो तसा बाजारू चित्रपट होता; त्यात कलात्मकता कमीच होती; सर्वसाधारण प्रेक्षकांसाठी तो बनवलेला होता. लोकांना तो अतिशय आवडला, त्याचे लोकं कौतुक करून लागले. ते त्याला आवडले नाही. असे असले तरी त्याला गाळातून बाहेर काढले. स्टुडियो मधील सर्वाना त्याने बोनस दिला. भाऊ विजय आणि मुलगा तरुण यांना दार्जीलिंगला फिरायला पाठवले. नंतर परदेशात देखील त्यांना पाठवायचे होते. पण देवाच्या मनात वेगळेच होते. त्याच्या कितीतरी योजना पूर्ण होऊ शकल्या नाही. एवढेच नाही तर, निराशेने भरलेले मन, अपयश पचवलेल्या मनःस्थितीत, त्याने चित्रपटातून नायकाच्या भूमिका कश्या काय करत राहिला, देवच जाणे! मोठ्यांचे आशीर्वाद, साधूसंतांची कृपा, स्वतःचे मनोधैर्य, सहनशीलता ह्याच गोष्टी त्याचे रक्षण करत होत्या असे वाटते. चित्रपट क्षेत्र हा एक व्यवसाय आहे. त्यासाठी व्यावसायिक वृत्तीच हवी. गुरुदत्त सारख्या हळव्या, संवेदनशील मनाच्या लोकांचे ते काम नाही. एकदा त्याच्या तावडीत सापडले कि बस, त्यातून बाहेर येणे अतिशय अवघड. चौदहवी का चांद चित्रपटाच्या आधी कागज के फूल हा चित्रपट त्याने सुरु केला होता, जो त्यानेच लिहिला होता, तसेच त्याने दिग्दर्शित केला. गुरुदत्तच्या चित्रपट क्षेत्रातील अनुभवच त्या चित्रपटाची कथावस्तू होती. हिंदुस्तानात पहिल्यांदा सिनेमास्कोप चित्रपट केला तो गुरुदत्तनेच. लोकांना जरी आवडला होता, कौतुक होत होते, तरी तो चित्रपट चालला नाही. त्यामुळे त्याचे पुढील चित्रपट दुसऱ्यांनी दिग्दर्शित केले. दुसऱ्याला कोणाला तरी संधी देऊन त्यांना पुढे आणायचे अशी त्याची इच्छा होती. स्वतःचे बलिदान केले. !

ह्या नंतर बंगाली चित्रपट करायच्या इच्छेने श्री विमल मित्र यांच्या मिथुन-लग्न हि कथा निवडली. (हे पुस्तक मी कन्नड मध्ये अनुवादित केले आहे, आणि काव्यालय प्रकाशनने ते प्रकाशित केले आहे). ह्यात तंद्रा बर्मन हिला घेऊन तीन रिळे चित्रीकरण केले आणि त्यानंतर ते त्याने थांबवले. याचे कारण तिने अनेक प्रकारे त्रास द्यायला सुरुवात केली होती. त्याने असे कितीतरी चित्रपट सुरु करून मध्येच अर्धवट सोडले त्याला काही गणतीच नाही. तसेच कितीतरी कथांचे हक्क पैसे देऊन घेतलेले, कराराच्या फाइल्स कोपऱ्यात पाडून होत्या. गुरुदत्त अतिशय संवेदनशील, मनाला येईल तसेच झाले पाहिजे अश्या मताचा असल्यामुळे, कामात थोडीशी देखील हयगय चालत नसे.

या दरम्यान गीताचा दोनदा गर्भपात झाला. तिचे स्वास्थ्य बिघडले होते. तिच्या प्रत्येक बाळंतपणी, आणि तिची प्रकृती बिघडली असताना मी हॉस्पिटल मध्ये तिच्या सोबत असे. आत्मारामने गुरुदत्त फिल्म्स कंपनी सोडून बर्मा-शेल मध्ये नोकरी सुरु केली. तेथे माहिती-पट बनवणाऱ्या विभागात काम मिळाले. १९५७ मध्ये तीन वर्षांसाठी लंडनला निघून गेला.

आत्माराम माहिती-पट क्षेत्रात बरेच नाव कमावले. गुरुदत्तला लंडनमध्ये चित्रपट वितरणासाठी एक कार्यालय हवे होते. त्या वेळेस गुरुदत्त मॉस्को, लंडन, जर्मनी ह्या ठिकाणी भेट देऊन आला. आत्माराम मध्ये असलेल्या प्रामाणिकपणा, अनुभव, कामाप्रती उत्साह या सर्वांमुळे, त्याला परत आपल्या स्टुडियो मध्ये काम करण्यासंबधी विचारले. आत्मारामला सुद्धा लंडन मध्ये राहयचे नव्हते, कारण त्याची मुलगी मोठी झालेली होती. तेथील संस्कार, वातावरण आपल्या मुलीवर परिणाम करतील असे त्याला वाटत होते. १९६० मध्ये आत्माराम लंडनहून मुंबईला आपल्या कुटुंबासमवेत परतला. आणि गुरुदत्त फिल्म्स मध्ये काम करू लागला. त्याच वर्षी त्याच्या लहान भावाने एका पंजाबी मुलीशी प्रेमविवाह केला. आणि त्याच वर्षी माझे यजमान निर्वतले.

मी १९५९ मध्ये माझ्या आई सोबत माटुंगा मधील घरी राहत होते. माझ्या आईला ऐकू कमी येत होते, दृष्टी देखील क्षीण झाली होती, स्मरणशक्ती क्षीण झाली होती. त्या घरात राहायची सवय असल्यामुळे ती आपले काम आपणच करत असे. गुरुदत्त कितीही रागवत असला तरी त्याच्या जवळ राहणे अनुकूल होत नव्हते. तो म्हणत असे, ‘आई, ,माझ्या मुलांना तू आवडतेस. त्याच्याबरोबर का राहत नाहीस? इथे राहायला आवडत नसले तर शेजारी एक दुसरा बंगला मी बांधतो, तेथे राहा’. पण त्याच्या बरोबर राहणे मला शक्य नव्हते. असे असले तरी त्याच्या घरी कोणी आजारी असल्यास, गीताच्या बाळंतपणी, किंवा त्यांचे भांडण झाल्यास मी जाऊन राहत असे. मला देखील गुरुदत्तला सोडून राहायचे म्हणजे जीवावर येत असे. माझ्या वृद्ध आईला सोडून कशी जाणार? तरीही मी अधून मधून जात असे, हे खरे आहे. पण नियतीने आपल्यापुढे काय वाढून ठेवले आहे हे कसे कळणार? आम्ही सर्व त्यांच्या इतके जवळचे असून देखील त्याच्या मनात काय खळबळ चालू हे कळत नव्हते. त्याच्या जवळ राहून त्याला काही नैतिक धैर्य देण्याचे देखील आम्हाला जमले नाही.

१९६१ मध्ये साहिब बीबी गुलाम हा चित्रपट करावा असा त्याच्या मनात विचार आला. कथा श्री विमल मित्र यांची होती, मोठा कठीण विषय होता. जुन्या काळातील जमीनदारांची ती कथा होती. एकदा मनात आले कि तो कसा काय थांबणार? कलकत्त्यात घर भाड्याने घेतले, जुन्या जमीनदाराचे घर शोधून काढले. वहिदा, मीनाकुमार, रहमान त्यात होते, आणि तो नायक होता. दिग्दर्शनासाठी त्याचा चांगला मित्र असलेल्या अब्बर अल्वी याला पाचारण केले. त्याने गुरुदत्तच्या अनेक चित्रपटांसाठी संवाद लिहिले होते. अतिशय प्रतिभावान होता. असे असले तरी तो दिग्दर्शन पहिल्यांदाच करणार होता. साऱ्या चित्रपटात गुरुदत्तने त्याच्या मागे उभे राहून दिग्दर्शन केले, हे सर्वाना माहित होते, पण नाव त्याचेच दिले. हा चित्रपट चालला नाही. पण तोच चित्रपट पाहायला लोकं गर्दी करतात.

त्याचे सुमारास घरातील परिस्थिती अतिशय दुःखाला कारण झाली होती. १९६१ मध्ये गुरुदत्तचे वडील गेल्यानंतर घरात कोणी विचारायला असे राहिले नाही असे झाले. गीता तर दिवस-रात्र नशेत असे. घरातील नोकरचाकर मंडळी गुरुदत्तसमोर चांगले वागत, पण नंतर त्याच्या मागे घरमालकिणीच्या हातातील बाहुल्या झाले होते. गीताने त्यांना पैसे देऊन आपल्या बाजूला केले होते.

१९६१ ऑक्टोबर मध्ये विजयला भयंकर आजार होऊन तो गुरुदत्तकडे राहायला आला. त्याच्या अपेंडिक्सचे ऑपरेशन करायला लागले. त्याच सुमारास गीता गायब झाली होती. कशी कोणास ठाऊक पण तो स्वःच परत घरी परतली. त्यावेळेला अनेक अशा गोष्टी घडल्या कि ज्या सांगू नयेत, किंवा सांगता येत नाहीत. गुरुदत्तच्या मुलाला तरुणला कोणीतरी पैशांसाठी फसवले, बदनामी केली असे समजल्यावर गुरुदत्तने त्याला दार्जीलिंगहून बोलावून घेतले. त्यावेळी गीता आपल्या माहेरी होती. मुलावरून दोघांत कडाक्याचे भांडण झाले. शेवटी तरुणला ती घेऊन गेली. एवढ्या मोठ्या घरात मला एकटीलाच राहावे लागले, असते, म्हणून मी माझ्या सासूला बोलावून घेतले.

त्या रात्री गुरुदत्तची मनःस्थिती कशी होती देवालाच माहिती. तरुण म्हणजे त्याचा जीव कि प्राण. काही दिवसांपूर्वी अशी आवई उठली होती कि तो गुरुदत्तला घटस्फोट देणार आहे. गीता देखील सहजसहजी देणार नाही असे देखील कानावर येत होते. मुले तिच्याकडेच राहणार, तसेच दोघांचेही समाजात नाव होते, त्यामुळे देखील होणारा अपमान त्याला सतावत होता. लग्न करताना सुद्धा त्याने रजिस्टर पद्धतीने करायला त्याचा नकार होता. हिंदू धर्माप्रमाणे, शास्त्रोक्तपद्धतीने, लोकांसमोर तो विवाह करायचा असा त्याचा आग्रह होता. गुरुदत्तला घटस्फोट सारख्या आधुनिक पद्धती मान्य नव्हत्या. चित्रपट-व्यवसायाशी निगडीत पार्ट्यांना तो अगदी अगत्य असेल तरच तो जाई. क्लब, रेस अश्या गोष्टी त्याला आवडत नसत. घोड्याच्या शर्यती त्याने कुतूहल म्हणून एक-दोनदा पाहायला गेला असेल. जातीभेद, धर्मभेद तो पाळत नसे. परंपरागत असलेल्या काही अंधश्रद्धा देखील पाळत नसे. भगवद्गीता, कुराण, बायबल वगैरे तो वाचे, पण मंदिरात, मस्जिद, मठात कधी गेला नाही. गीतेतील शिकवणीप्रमाणे फळाची आशा न करता तो आपले काम करत असे. जीवनातील एक देखील क्षण तो वाया न घालता कार्यरत असे. घर, स्टुडियो एवढेच तो करे, दुसरीकडे कुठेही जात नसे. वेळ मिळाला कि मुलांबरोबर खेळणे, स्वयंपाक करणे , दुसऱ्यांना जेवू घालत असे, वाचन करत असे, हे त्याचे वेळ घालवण्याचे उद्योग असत. त्याचा पुस्तकांचा संग्रह मोठा होता, मराठी, उर्दू, इंग्रजी, बंगाली, हिंदी अशी सर्व पुस्तके त्याच्याकडे होती. त्याच्या आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणी देखील बाजूला एक उघडे पुस्तक निपचीत पडले होते.

लहानपणापासूनच त्यांच्या सगळ्या कामात प्रयोगशीलपणा दिसून येत असे. इंग्रजी चित्रपटांमध्ये जसे दोन-तीन लघुकथा एकत्र करून चित्रपट बनवतात तसे, त्याला हिंदीत देखील करायचे होते. त्याची ती इच्छा प्रबळ होती, पण शेवटीही ती पूर्ण झालीच नाही.

(क्रमशः)

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#४

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तच्या त्याच्या आईने, वासंती पदुकोण, यांनी लिहिलेले कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१) आणि लगेचच दुसरा भागही सदर केला होता(भाग#२). ह्या महिन्यात(सप्टेंबर) मध्ये तिसरा भाग देखील दिला होता(भाग#३). आज चौथा भाग देत आहे. ह्या भागात पंडित उदय शंकर यांच्या पत्नी अमला यांचा उल्लेख आहे. अमला यांचे, ज्या स्वतः उत्तम नर्तकी होत्या, नुकतेच १०० व्या वर्षी निधन झाले. इतिहासातील एक दुवा निखळला. 

मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#४

१९४२ च्या ९ ऑगस्ट रोजी आम्ही मंगळुरूला पोहोचलो; पण तसेच तेथून बसने निघालोही; कारण माझ्या आईला मी तिच्याकडे गेल्याचे आवडले नव्हते. मी आणि माझी चार मुले सगळे धैर्य एकवटून मुंबईला निघालो. रस्त्यात आम्हाला ९ ऑगस्टच्या चाले जाव(Do or Die) चळवळीच्या मोर्चा ठिकठिकाणी दिसला. महात्मा गांधी आणि कस्तुरबा गांधी यांना कैद केले गेले होते. त्यामुळे सगळीकडे हरताळ सुरु होता. आमचा प्रवास त्यामुळे अडखळतच सुरु होता. पुण्याला आलो तेव्हा आमची गाडी चुकली होती, त्यामुळे एक रात्र तेथे एका नातेवाईकांकडे काढावी लागली. मुंबईला पोहोचली तेव्हा शहरात युद्धामुळे अनेक लोकं घरदार सोडून गेले होते. मुंबईत ऑस्ट्रेलियाचे सैनिक नागरिकांना धमकावत, त्रास देत फिरत असत. आम्ही माटुंगा येथे माझ्या वाहिनीच्या मुलाकडे मुक्काम केला. पंधरा दिवसात आम्हाला नवीन घर मिळाले. आम्ही कलकत्त्याहून गडबडीत घर तसेच टाकून आलो होतो, सगळे सामान तेथेच होते. माझ्या चित्रकार भावाने काही आवश्यक समान, वस्तू पाठवल्या. उरलेले समान कुठे गेले, काय झाले कळलेच नाही. आमचे घर थोडेफार सजले. दोघा मुलांना बालक-मंदिरात पाठवायला लागले. धाकटी दोन मुले घरीच राहिली. विजयाला अजून चालायला, बोलायला देखील येत नव्हते. मी काहीतरी काम करण्यावाचून गत्यंतर नव्हते. एका महिन्यानंतर एका बंगाली कुटुंबात शिकवणी मिळाली. पण नोकरी मिळाली नाही. माझ्याकडे प्रमाणपत्रे नव्हती, त्यामुळे मला कोणी नोकरी देत नव्हते. अल्मोडा मध्ये नोव्हेबर मध्ये अतिशय थंडी असते, त्यामुळे केंद्र बंद असते. गुरुदत्त अचानकपणे मुंबईत आमचे घर शोधत शोधत आला. तो आला तेव्हा मी काहीतरी घरकाम व्यस्त होते. त्याने आई अशी हाक मारली, मी वळून पाहते तर गुरुदत्त! आश्चर्य संतोष अशा अनेक भावना मनात उचंबळून आल्या. त्याने मला नमस्कार केला. त्याच्या डोक्यावर हात ठेवून आशीर्वाद दिला. त्याचे क्षेम-समाचार विचारायच्या आधीच मुले त्याच्या भोवती गोळा झाली आणि नाचू बागडू लागली. मी त्याला परत पाहिले. किती उंच झाला होता! किती सुंदर दिसत होता! त्याचा आवाज देखील भारदस्त झाला होता. मनात असेल तर आपल्याला कुरूपदेखील सुस्वरूप दिसू लागते! गुरुदत्त आधीपासूनच देखणा होता, मग काय विचारता? गुळगुळीत चेहरा, डोक्यावर घनदाट काळे कुरळे केस होते, काळसर मिश्या, चकाकणारे डोळे, चेहऱ्यावर सुहास्य, उंचापुरा रसरशीत असा देह. मी त्याला पाहून जवळ जवळ एक वर्ष होत आले होते. त्या रात्री मी आणि तो भरभरून बोलत होतो. रात्र कधी सरली समजलेच नाही. घरातील परिस्थिती पाहून तो खूपच हळहळला. मला तो म्हणाला, ‘मी विजयचा सांभाळ करतो, तू नोकरी कर’. पण त्या वेळी मुंबईत उदयशंकर यांचे कार्यक्रम होत होते. त्याला तेथे जावे लागे. मुंबईच्या न्यू एम्पायर नाट्यगृहात कितीतरी कार्यक्रम झाले. गुरुदत्तने एकदा माझी उदयशंकर यांच्याबरोबर ओळख करून दिली. त्यांनी गुरुदत्तची खूप प्रशंसा केली, ते ऐकून माझा उर अभिमानाने भरून आला.

१९४२ च्या फेब्रुवारी मध्ये उदयशंकर यांचा मुक्काम परत अल्मोडा येथे गेला. गुरुदत्त देखील त्यांच्या बरोबर निघाला. त्याला निरोप देताना अतिशय दुःख झाले. तो मुंबईत असे पर्यंत मला घराची चिंता नव्हती. त्याच वेळेला मला श्री सीताराम पोतदार शाळेत मला काम मिळाले होते. गिरगावात जावे लागे. मी घरी परत येई पर्यंत विजयला गुरुदत्तच सांभाळत असे. आणि भात आणि डाळ शिजवून स्वयंपाक देखील करून ठेवत असे. मुलांचे कपडे शिवून ठेवत असे, बाजारात जाऊन वस्तू आणत असे. अश्या रीतीने तो मला अनेक प्रकारे सहाय्य करत असे. तो तरी त्याचे शिक्षण सोडून किती दिवस राहू शकेल? तो गेल्यावर घरी काम करण्यासाठी एका बाईला त्याने सांगून ठेवले होते, असे नंतर समजले.

गुरुदत्त त्यानंतर देखील पत्र लिहित असे. त्या वर्षी अमला नावाची मुलगी अल्मोडा केंद्रात आली. श्रीमती सुशीला राणी यांची छोटी बहिण सुनीती हि देखील तिथे आली. देशातून अनेक ठिकाणाहून तिथे नृत्य शीकायला मुली आल्या असे त्याने लिहिले होते. लक्ष्मी शंकर, रमा गांगुली ह्या सुद्धा तिथे आल्या.

१९४३ च्या नोव्हेंबर मध्ये परत केंद्राला थंडीची सुट्टी मिळाली. उदयशंकर यांचा नृत्य संच परत मुंबई, अहमदाबाद, उत्तरप्रदेश अश्या अनेक ठिकाणी नृत्याचे कार्यक्रम करत फिरू लागले, त्यांचे सगळीकडे अजून नाव होऊ लागले होते. ह्या वर्षी दौऱ्याचे प्रमुख आकर्षण होते ते Swan Dance हे नृत्य. ते गुरुदत्तने लिहिलेले होते, आणि दिग्दर्शन देखील त्याचेच होते, रंगभूमीवर ते अद्भुतपणे सदर होत असे. सर्वाना ते अतिशय आवडत होते. उदयशंकर यांच्या मुलीने देखील नवनवीन नृत्य बसवली होती.

रामलीला नावाचे shadow play ह्या कार्यक्रमाने तर अतिशय प्रसिद्धी मिळाली होईत. त्यात सचिन शंकर(उदय शंकर ह्यांचा पुतण्या) हा राम झाला होता, तर गुरुदत्त लक्ष्मण झाला होता. श्रीमती सिमकी(French student Simkie) ह्या कैकयी, तर ताटकी ह्यांनी शूर्पणखेचे पात्र साकारले होते. मुंबईतील ह्या कार्यक्रमाच्या वेळी तुडुंब गर्दी झाली होती, तिकिटाचे दर देखील कमी होते, तेही कारण असेल. दौरा संपल्यानंतर गुरुदत्तला दोन महिन्याची सुट्टी मिळणार होती. गुरुदत्त थोडासा निराश झाला होता. अल्मोडा केंद्रात अमला नावाची जी मुलगी आली होती, तिच्या मुले तेथील वातावरण थोडेसे गढूळ झाले होते, असे त्याने लिहिले होते. अमला आणि उदय शंकर यांच्यामध्ये प्रेम संबंध जुळले होते. ते एकाच घरात एकत्र राहत होते, पण त्याच बरोबर गैरसमज, संशय अश्या गोष्टी देखील सुरु झाल्या होत्या. परत सगळे अल्मोडा केंद्रात गेल्यावर उदय शंकर आणि अमला यांचा विवाह झाला. ह्या मुळे सिमकी, ह्या फेंच मुलीचा प्रेमभंग झाला होता. तिने उदय शंकर यांच्याबरोबर केंद्रात अनेक वर्षे काम केले होते, तिच्या मुले फ्रांस मधून देणग्या मिळत असत; दोघे एकमेकांना आवडत असत. त्यांच्या वरील रागाने त्यामुळे तिने प्रभात नावाच्या एका मुलाशी विवाह करून ती अम्लोडा मधून निघून गेली. त्यामुळे केंद्र बंद करण्याची वेळ आली होती म्हणे. अनेक विद्यार्थी पुढे काय होणार ह्या चिंतेत होते. गुरुदत्त देखील त्याच्या चार मित्रांसोबत मुंबईला निघून आला. रवि शंकर, अली अकबर, शांती वर्धन हे सर्व बोरीवली मध्ये एक भाड्याची खोली घेऊन राहत होते. उरलेली मुले त्यांच्या त्यांच्या गावी परत निघून गेली. गुरुदत्तने माझा आश्रय घेतला, त्यानेच असे आश्रय शोधात फिरावे हे ऐकून माझ्या डोक्यावर आकाश कोसळ्यासारखे झाले. एकदा नृत्य, अभिनय, या सारख्या कलेच्या क्षेत्रात गेल्यावर, कार्यालयात बसून काम करणे अवघड होते, हे मला समजत होते. उपाय नव्हता. मी माझ्या चित्रकार भावाला काय करायचे असे विचारले. त्याने सांगितले कि एका कामासाठी मुंबईला येणार, तेव्हा पाहू असे आश्वासन दिले. त्यावेळी प्रभात फिल्म कमानीत बाबुराव पै नावाचे कोणी भागीदार होते. त्यांचा आणि माझ्या भावाचा परिचय होता. ते गुरुदत्तला त्यांच्याकडे घेऊन काही काम देण्यास विचारले. एवढ्या लहान मुलाला काय काम देणार असे म्हणाले. शेवटी त्याला नृत्य दिग्दर्शक म्हणून तीन वर्षांचा कराराने त्याला काम दिले. त्याला चित्रपटातून छोट्या छोट्या भूमिका करण्याच्या संधी मिळत गेल्या. लाखाराणी चित्रपटात त्याला थोडशी मोठी भूमिका मिळाली होती. नंतर हम एक है या चित्रपटात रहमान, देव आनंद, दुर्गा खोटे या सारखे कलाकार त्याच्याबरोबर होते. त्यावेळी देव आनंद आणि गुरुदत यांची चांगलीच मैत्री जमली. एकाच खोलीत ते राहत असत. देव आनंद हा सद्गृहस्थ होता, पदवीधर होता, चांगल्या सुसंकृत घरातून तो आला होता, त्यामुळे त्यांच्या मैत्रीत कधी फाटे पडले नाहीत. एकमेकांना यश मिळवण्यासाठी संधी देण्यासाठी दोघांनी मदत करण्याचे वचन दिले होते. देव आनंद याला मुंबईत दुसऱ्या काही चित्रपटातून काम मिळाल्यामुळे त्याने पुणे सोडून मुंबईला राहायला आला.

त्याच सुमारास श्री विश्राम बेडेकर यांनी गुरुदत्तमधील साहस, कलाकौशल्य आदी गुण हेरून त्यांच्या चित्रपटात सहाय्य करण्याबाबत विचारले. गुरुदत्तने ते स्वीकारले आणि आधी सुरु असलेल्या कामांसोबत हे देखील विनासायास करू लागला.

एकदा घरात मी गणपती पूजा संपवून मंगलारती घेत होते तेवढ्यात गुरुदत्त एका मुलीला घरी घेऊन आला. दोघे माझ्या पाया पडले. विस्मयाने मी दोघांकडे पाहिले. त्यावेळेस गुरुदत्त हसत हसत म्हणाला, ‘आई, हि विजया, तुझी होणारी सून’. मुलगी दिसायला साधारणच होती. गुरुदत्तने तिला पसंद केले असल्यामुळे, मी तिचे यथोचित स्वागत करावे या हेतूने, तिचा हात धरून तिला पाटावर बसवले, आणि गणपतीचा प्रसाद दिला. रात्रीचे जेवण करून, रातोरात ते दोघे पुण्याला परत गेले. ते दोघे घरी असे पर्यंत तिचे आई-वडील कोण, तिचे शिक्षण काय झाले आहे, या सर्वांबद्दल काही विचारलेच नाही.

रात्री बारा वाजता माझ्या नावाने एक तार आली. त्यात होते कि, ‘गुरुदत्तने विजयाला पळवून नेले आहे. ती जर उद्यापर्यंत घरी आली नाही तर पोलीस केस करावी लागेल’ कोणी खाजगीवाले नावाच्या व्यक्ती कडून ती तार आली होती. आता काय करावे हे मला काही सुचले नाही. दुसऱ्या दिवशी मी रात्री पुण्याला निघाले. ते धैर्य मला कसे आले माहित नाही! त्याच्या खोलीवर गेले तर तेथे कुलूप. तेथे असलेल्या सुरक्षारक्षकाला सांगून दोन खुर्च्या मागवल्या. हातातील सोन्याच्या बांगड्या खोलीच्या खिडकीतून आत टाकल्या आणि त्या दोन खुर्च्यांवर मी झोपी गेले. गुरुदत्त सकाळी शुटींग संपवून घरी आला. मला तेथे पाहून त्याला आश्चर्य वाटले. माझे डोके दुखत होते. रागाने मी ती तार त्याच्या समोर धरली. त्याने काही झालेले नाही असे दाखवत हसत म्हणाला, ‘तू काही घाबरू नकोस. ते सगळे त्या खाजगीवल्याचे कारस्थान आहे’, आणि पुढे त्याने काय झाले ते सविस्तर सांगितले, ‘विजया हि त्याच्या बरोबर अभिनेत्री असणारी मंजू हिची बहिण आहे. ती प्रभात फिल्म कंपनीत काम करते. खाजगीवाले हे पुण्यातील प्रसिद्ध वकील आहेत. त्यांचे या दोन तरुण मुलींवर बारीक लक्ष असे. विजयाला आपल्या ताब्यात ठेवण्यासाठी त्याने हे कारस्थान रचले आहे.’ हे सर्व रामायण ऐकल्यावर मी तिथे रहायची आवश्यकता नव्हती. मला तेथे राहयचे म्हटले तरी मला राहता येणार नव्हते. सकाळच्या गाडीने मी परत निघाले. पण डोक्यातून तो विषय जाईना. कोणाला सांगून भार हलका करण्यासारखी ती परिस्थिती नव्हती.

संध्याकाळी दिवे लागणीच्या वेळेला श्रीमती खाजगीवाले आमच्या घरी आले. त्यांना दहा मुले होती असे कळले. दिसायला सुद्धा वयस्कर प्रौढ दिसत होत्या. त्या मला म्हणाल्या, ‘गुरुदत्तला लहान आहे, फक्त एकोणिस वर्षांचा आहे. आई-वडिलांच्या परवानगीशिवाय असे लग्न करता येणार नाही. त्यामुळे तुम्ही परवानगी द्या.’ त्यावेळेस त्या खूप मोठा उपकार करतायेत असे त्या वागल्या. माझ्या यजमानांना आधीच संसारात आसक्ती नव्हती. ते लगेच हो म्हणाले. मी लगेच होकार दिला नाही. मला काहीतरी काळेबेरे आहे असे वाटत होते. काही तरी करून तिला हाकलून दिले पाहिजे असे वाटले. पण ती जागेवरून हललीच नाही. कशीबशी तिची समजून घालून तिला निरोप दिला. आधीच घरात कटकटी कमी होत्या का, त्यात ही नवीन भानगड झाली होती.

त्या नंतरही आमच्या घरी येऊ लागल्या. ती परत लवकर देखील जात नसे. एकदा मला विजयाच्या आईच्या घरी काही वेळ गेले होते. तेव्हा समजले कि ती वेश्या आहे ते. ती आणि मी लगेच रात्री पुण्याला रेल्वेने निघालो. सकाळच्या वर्तमान पत्रात गुरुदत्त-विजया यांच्या विवाहाची बातमी छापली गेली होती. ते वाचून मला काहीतरी संशय आला. त्याच सुमारास श्री रमेश भट्ट, अनंत राय हे तेथे आले. त्यांची आणि माझी ओळख नव्हती. ते गुरुदत्तचे मित्र होते. ते मला म्हणाले, ‘तुम्ही काही काळजी करून नका. तुम्ही आत्ताच्या आत्ता गुरुदत्तला घेऊन मुंबईला निघून जा. आम्ही पाहतो काय करायचे ते. त्यांचा विवाह कसा होतो ते आम्ही बघतो’. आणि लगेच आम्हाला स्टेशनला पोहोचते केले. मुंबई आलो, आणि एक आठवडा आम्ही दोघे घरीच राहिलो. पुण्यात काय चालले आहे त्याचा आम्हाला पत्ता नव्हता. अर्थात लग्न झाले नाही. पण माझे मन मला खात राहिले, चिंता सतावत राहिली. खाजगीवाले हा अतिशय दुष्ट प्रवृत्तीचा मनुष्य होता हे नंतर कळले. गुरुदत्तला काही अपाय होईल का, त्याच्या जीवाला काही धोका निर्माण होईल का असे वाटत राहिले. माझ्या डोक्याला काहीना काही तरी चिंता असावी हेच खरे.

गुरुदत्तचे दुसरीकडे लग्न केले तर हा प्रश्न कायमचा सुटेल असे माझ्या ध्यानात आले. माझा एक भाऊ हैद्राबाद येथे चित्रकार होता, तो छायाचित्रकार देखील होता. त्याला पाच मुली होत्या. थोरल्या मुलीला सून करून घ्यावे असे माझ्या मनाने घेतले, आणि दिवाळीच्या सुट्टीत त्याच्याकडे गेले. मुलीचे नाव सुवर्णा, आणि ती नावाप्रमाणेच सुंदर होती. तिचा स्वभाव देखील मला आवडला. गुरुदत्तला पुण्याहून बोलावून घेतले. तो आला, आणी त्याने सुवर्णाला पहिले, त्याला ती आवडली. डिसेंबर मध्ये मुलीला घेऊन आई-वडील आमच्याकडे आले. गुरुदत्त आणि सुवर्णा जोडीने फिरायला जाऊ लागले. तिच्या वडिलांनी त्या दोघांचे फोटो देखील बरेच काढले. ते दोघे एकमेकांना पत्र देखील लिहू लागले. १९४५ मध्ये त्यांचे लग्न करावे असे ठरले. परत हैदराबादला जाताना पुण्यात गुरुदत्तच्या घरी ते राहिले. ते गेल्या नंतर गुरुदत्तने मामाला आपल्या आधीच्या प्रकारांबद्दल साद्यंत कळवले. त्यांना माझ्याबद्दल माहिती हवी हा सद्हेतूने तसे त्याने केले. त्याचा स्वभाच मुले सत्यनिष्ठ, सरळ होता. काही लपवून ठेवायचे त्याला माहिती नव्हते. त्याच्या ह्या निस्पृह स्वभावामुळे पुढे त्याला वैरी निर्माण झाले. साऱ्या जीवनभर त्याला ह्याची किमंत मोजावी लागली. सत्याला मरण नसते असे म्हणतात. सत्यामुळेच माझ्या मुलाला मरण आले. गुरुदत्तचे पत्र वाचून माझ्या भावाला एकूणच संशय आला. आणि त्याने मुलीचे लग्न दुसरीकडे करून टाकले. हे गुरुदत्तला समजल्यावर त्याला अगदी वाईट वाटले. “हे असे होणार असे माहिती असते तर मी पत्र लिहिलेच नसते. माझी चूक कबुल करण्याचा स्वभाव असल्यामुळे मी कळवले. मामला ते समजले नाही’ असे तो नंतर माझ्याजवळ बोलला. खाजगीवाले परत गुरुदत्तला त्रास देण्यास सुरुवात केल्यामुळे त्याला पुण्यातून मुंबईला घेऊन जावे असा मी विचार केला, आणि मी बाबुराव पै यांच्याशी बोलले, त्यांना सगळी परिस्थिती सांगितली. त्यावेळी त्यांनी स्वतः एक चित्रपट स्टुडीओ घेतला होता. ते म्हणाले, काही काळजी करून नका. त्याचा जबाबदारी आता माझी. मी त्याला नक्कीच मुंबईत घेऊन येईन. असे त्यांनी आश्वासन मला दिले.

एक दोन महिन्यातच श्री. पै यांचा चित्रपट तयार झाला. त्याचे नाव होते ‘मोहना’. त्यात देव आनंद, हेमावती सप्रू यांनी अभिनय केला होता. बनर्जी म्हणून कोणी दिग्दर्शक होते. गुरुदत्त त्यांच्या हाताखाली काम करायला लागला. पुणे सोडून येताना त्याला आणि त्याच्या मित्रांना खूप दुःख झाले. प्रभात फिल्म स्टुडीओ मधील लोकांमध्ये एकजूट होती, शिस्त होती, काम करताना उत्साह होता. ह्याही पेक्षा तेथे वातावरण अतिशय शांत होते. मुंबईत हे सगळे कसे मिळणार? मुंबईत आल्यावर गुरुदत्त आधी फेमस स्टुडीओ मध्ये काम करू लागला. तीन वर्षांचा करार संपायला एकच वर्ष राहिले होते. मोहना चित्रपट चालला नाही. त्या वेळेस त्याचे काम गेले. गुरुदत्तला काम करून कंटाळा आला होता. मुंबई सोडून मद्रासला गेला. जेमेनी आणि इतर ठिकाणी काम मिळवण्याचा खूप प्रयत्न त्याने केला. त्याच वेळेस त्याने प्यासा चित्रपटाची कथा लिहिली. कथा लिहिण्याचा नाद त्याला दहाव्या वर्षापासूनच जडला होता.

त्याच वेळेस अमिया चक्रवर्ती गर्ल्सस्कूल नावाचा चित्रपट बनवत होते. त्यांची पत्नी अल्मोडा मध्ये त्यांची बहिण लक्ष्मी(शंकर) ह्या आईसोबत राहत होत्या. गुरुदत्तला ते माहित होते. त्यामुळे अमिया चक्रवर्ती यांनी गुरुदत्तला सहायक दिग्दर्शक म्हणून कामावर ठेवले. त्यानंतर श्री ज्ञानेंद्रप्रसाद गोस्वामी यांनी संग्राम चित्रपटासाठी गुरुदत्तला स्वतःहून बोलावून घेतले. श्री गोस्वामी यांच्या वर गुरुदत्तची अतीव श्रद्धा होती. त्यामुळे गोस्वामींचे निधन झाल्यावर हे चित्रपट गुरुदत्तने बनवले त्यात त्याने त्यांचा आदरपूर्वक नामोल्लेख केला.

देव आनंदने देखील साधारण त्याच सुमारास त्याच्या भावाबरोवर, चेतन बरोबर, एक नवीन चित्रपट संस्था सुरु केली, नवकेतन या नावाने. त्यांचा पहिला चित्रपट नीचा नगर ह्या नावाचा असणार होता. दुसरा चित्रपट गुरुदत्तने दिग्दर्शित करावा असे गुरुदत्तला सांगून ठेवले. पण हे चेतनला रुचले नाही आणि आक्षेप घेतला. पण देव आनंदने शब्द दिल्याप्रमाणे गुरुदत्तलाच चित्रपट दिला. गुरुदत्तने बाजी चित्रपटावर देखील काम सुरु केले. बलराज सहानी यांची पटकथा होती. नायक देव आनंद, नायिका गीता बाली संगीत होते सचिनदेव बर्मन यांचे, १९४६ साली ह्या चित्रपटाचा मुहूर्त झाला. ह्या मुहूर्ताच्या वेळेला गीता बाली ‘तबदीर से बिगडी हुयी तकदीर’ हे गाणे गायली. तिचे रेकॉर्डिंग देखील झाले. ते ऐकून आम्हाला वेड लागायची पाळी आली होती, इतके छान झाले होते, किती मधुर असा तिचा आवाज! आम्हाला बंगाली भाषा, बंगाली लोकं यावर अधिक प्रेम होते, अभिमान होता. याचे कारण म्हणजे अनेक वर्षे कलकत्त्यात राहिलो असल्या मुळे तेथील जीवन जवळून पहिले होते, तेथील सुप्रसिद्ध लेखक, साधूसंत यांच्याशी संपर्क आलेला होता.बाजी चित्रपटाची मूळ कथा देखील गुरुदत्तचीच होती.

सचिनदेव बर्मन यांना मी कलकत्त्यात पहिले होते. ‘चंडीदास’ मध्ये बंगाली आणि हिंदी मध्ये गाणी गाऊन अत्यंत प्रसिद्धी मिळवलेले के. सी. डे हे परब यांच्या कडे नेहमी येत असत. परब हे स्टेट्समन वर्तमानपत्रात मोठ्या हुद्द्यावर काम करत असत. त्यांचा ज्योतिषावर विश्वास होता. आम्ही त्यांच्या घरातच खाली भाड्याने राहत होतो. आमच्या गुरुदत्तला त्यांनी लहानपणापासून बघत आले होते. दोघांची गाढ मैत्री होती. गुरुदत्तच्या सर्व प्रसिद्ध चित्रपटांतून त्यांनीच संगीत दिले होते. त्यांना काहीतरी नवीन सुचले, नवीन गाणे, नवीन चाल वगैरे, तर ते लगेच गुरुदत्त कडे येऊन त्याला ते ऐकवत होते; आणि त्याचे काय मत आहे ते विचारत. गुरुदत्तला पण त्यांच्यावर विश्वास, स्नेह, प्रेम होते. ‘दादा’ असे म्हटले कि पुरे, तो जिथे असेल तेथून उठून त्यांच्याकडे जायचा. गुरुदत्तच्या निधनाची बातमी ऐकून त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला होता.

गीता रे हिची मधुर आवाजातील गाणी, तिची शिडशिडीत अंगकाठी, सुंदरसा चेहरा हे सर्व पाहून गुरुदत्त तिच्या प्रेमात पडला. त्या वेळी ती माटुंगा मध्ये आपल्या आई वडिलांबरोबर, भाऊ-बहिण यांच्याबरोबर राहत होती. तिचे वृद्ध वडील कायम तिच्या सोबत असत, तिच्या गाण्याच्या रेकॉर्डिंगचा आर्थिक व्यवहार ते पाहत असत. त्या वेळच्या गायिकांत लता मंगेशकर यांच्या बरोबर गीता रे सुद्धा प्रसिद्ध झाली होती. हजारो रुपये मिळत असत. गीता वर तिच्या परिवाराचा भार होता. तिच्या पैश्यावर सगळे चैन करीत असत. तिचे सगळे पैसे ते घेत आणि इकडे तिकडे खर्च करत, तिच्या हातात पैसे येतच नसत.

स्वभावाने गीता रे तशी खेडवळ होती. घराची सगळी जवाबदारी तिच्यावरच होती. कष्ट करणारी ती एकच, बाकी सगळे बसून खात असत. आपला आपला स्वार्थ साधण्यासाठी सगळे तिच्याशी गोड गोड बोलत असत. ती म्हणेल तसे झाले पाहिजे असा तिचा स्वभाव झाला होता. सुरुवातीला ती घरच्यांचा डोळा चुकवून आमच्या घरी येत असे. माझी मुलगी ललिता हिच्या मध्यस्थीने गीता आणि गुरुदत्त एकत्र आले. त्या वेळी गुरुदत्तला बंगाली लिहायला वाचायला तितकेसे येत नसे. गीता त्याला ते शिकवत असे. घरी आली कि ती मला गाणी ऐकवत असे, आणि मला ते आवडे. ती घरी परत जाताना, तिच्या बरोबर मी किंवा ललिता जात असू. बाजी चित्रपट खूप चालला. त्यावेळी गुरुदत्तने लग्नासाठी मागणी घातली तेव्हा तिने तीन वर्षे थांबण्याचा सल्ला दिला. तिचे ग्रहमान ठीक नाही असे तिने सांगितले. गुरुदत्त तिच्या घरी जाऊन तिच्या आई वडिलांना देखील भेटून आला. तिची आई, आजी आमच्याकडे आल्या होता. पण हे प्रकरण पुढे गेले नाही. हे असे सर्व होऊन देखील आम्ही सर्व कधी कधी तिच्या बरोबर, तिच्या स्वतःच्या मोटार गाडीतून सहलीला अथवा दूर कुठेतरी फिरायला जात असू. गुरुदत्त आणि गीता हे दोघे देखील एकत्र फिरायला जात असत. कधी कधी ललिता देखील जात असे. असे करत दोन वर्षे गेली. गुरुदत्त त्याच्या दुसऱ्या चित्रपटाच्या, जाल च्या तयारीत होता. गीताला अजूनही लग्न करायची इच्छा नव्हती असे दिसत होते. गुरुदत्तची सहनशक्ती संपली होती. कल्याण जवळ हाजीमलंग नावाचा मुस्लीम सत्पुरुषाचा दर्गा होता. तेथे गेल्यावर मनातील इच्छा पूर्ण होतात हे ऐकून, गुरुदत्त गीताला घेऊन तिथे गेला. गीताने एका बंगाली युवकासोबत असाच व्यवहार केला होता असे गुरुदत्तला समजले. पण तिकडे लक्ष दिले नाही. तिथे गेल्यवर तो तिला म्हणाला, ‘गीता, तू माझ्या भावनेशी असा खेळ खेळू नकोस. तुझ्या मनात काय आहे ते स्पष्ट सांग. तू माझ्या बरोबर लग्न करणार नसशील तर तसे सांगून टाक’ असे विचारल्यावर तिने त्याला होकार दिला. असे असले तरी तिच्या घरच्यांची तशी इच्छा नव्हती. पैसे देणारी हि कामधेनु दुसऱ्याच्या हातात द्यायची कशी द्यायची?

गुरुदत्तला त्याच्या कुटुंबाबद्दल वात्सल्य होते, कर्तव्यभावना होती, त्याच्यावर जवाबदारी देखील होती. आम्हा दोघांत तर खूपच स्नेह होता. आमच्या दोघांचे ध्येय, महत्वाकांक्षा, आवडीनिवडी, पुस्तकांबद्दल प्रेम सारखी असल्यामुळे, आमच्यात अन्योन्यभाव होता. माझ्या पासून तो काही लपवत नसे. तो माझ्यासाठी कल्पवृक्षासमान होता. बहिणीवर देखील तो अतिशय प्रेम करायचा. तिचे काय हवे नको ते पाहत असे.

१९५० पासून गुरुदत्तने माझी शाळेतील नोकरी सोडायला लावली. “एवढे वर्ष तू आमच्यासाठी कष्ट घेतलेस. बस झाले आता. मी आता मोठा झालो आहे, पैसे कमावतो आहे. तू जा अजून कष्ट घेत आहेस” असे म्हणून माझी नोकरी सोडवली.

गीताने तिच्या आईला वाचन दिल्या प्रमाणे, खार मध्ये एक प्रशस्त बंगला विकत घेतला, त्याची रंगरंगोटी करून, त्यात नवीन आणि आधुनिक साधन सामग्री, समानसुमान करवून आईच्या नावाने तो करून टाकला.

गुरुदत्तने सुरुवातील एक छोटीशी मोटार गाडी विकत घेतली. दिग्दर्शक झाल्यानंतर त्याला भेटायला येणाऱ्या लोकात वाढ झाली. मी राहत असलेले घर अतिशय छोटे होते. माटुंगा मध्ये आम्हाला मोठे घर असे मिळाले नाही. त्यामुळे गुरुदत्तने शेवटी खार मध्येच एक मोठे घर भाड्याने घेतले. त्यावेळी जाल हा चित्रपट बनत होता. त्याला मालवण भागातील पार्श्वभूमी होती. तो चित्रपट ख्रिस्ती धर्मीय व्यक्तीची कथा होती. त्यात देव आनंद, गीता बाली, राम सिंग हे सर्व काम करत होते. सचिनदेव बर्मन मालवणला जाऊन कोकण भागातील संगीताच्या अभ्यास करून आले, आणि मग चित्रपटासाठी संगीत दिले. मला तर माटुंगा सोडून जावेसे वाटत नव्हते. गुरुदत्त देखील एकट्यानेच नवीन घरी जात नव्हता.

ह्या दरम्यान मी, ललिता, देवदास आणि विजय असे सर्व धारवाडला मामा कडे जावे लागले. तिच्या मुलीची आई निर्वतली होती. मलाच ती आई मानत असे. मामा त्यावेळी तिच्यासाठी स्थळ शोधत होता. तिला लग्न करायचे नव्हते. एके दिवशी तिने पी. जी. बाळ नावाच्या ज्योतिष्याकडे ललिताला घेऊन गेली. त्याने तिला पाहून सांगितले कि तिचे घरह चांगले आहेत. तिचे लवकरच लग्न होईल. ती आपले शिक्षण पुढे सुरु ठेवेल. ललीताने मला घरी येऊन हे सर्व सांगितले. तिचे इतक्या लवकर लग्न करायचा माझा विचार नव्हता. ती त्यावेळी अजून कमर्शियल आर्ट्स शिकत होती. संसारातील कष्ट झेलून झेलून मी थकले होते. इतक्या लहान वयात तिच्या डोक्यावर संसाराचा भर मला टाकायचा नव्हता. ललीताने आपले शिक्षण संपवावे, पैसे कमवावेत, स्वावलंबी व्हावे, आणि नंतर तिला आवडेल त्या मुलाशी तिने विवाह करावा अशी इच्छा होती. तिच्या नशिबात काय होते कोण जाणे, ते कसे चुकवणार?

आम्ही मुंबईला परत आल्यानंतर काही दिवसातच ललिताच्या लग्नासाठी एक प्रस्ताव आला. मुलगा merchant navy मध्ये कप्तान होता. चांगला पगार होता. त्यांच्याकडे मोटार गाडी होती. घरात सर्व सुखसोयी होत्या. त्याचे नाव गोपालकृष्ण लाझमी.

त्यातच आत्माराम देखील त्यांच्या कॉलेज मधील एका मैत्रिणीशी लग्न करणार असा हट्ट धरून बसला होता. त्या मुलीला आई नव्हती. ती चांगले नृत्य करत असे. यामुळेच कि काय ती आत्मारामला नाचवत होती.

गुरुदत्त आणि गीता मध्ये थोडासा विसंवाद निर्माण झाला होता. अश्या परिस्थितीत मी काय करावे हे मला समजत नव्हते. त्यातच लग्नाची मुलगी घरात ठेवून मुलांचे लग्न करणे मला उचित वाटेना. ललिता कॉलेज मध्ये गेल्यावर तिला मुलांनी त्रास दिला, किंवा तिचा पाय घरासाला तर काय करायचे. असा सगळा विचार करून लालीतासाठी आलेल्या प्रस्तावाला मी होकार दिला. ललिताला थोडीशी नाराज दिसली. पण गुरुदत्तने तिची समजूत घारली आणि तिला पण राजी केले.

गोपालकृष्ण हे आत्मारामचे मित्र होते आणि ते त्याच्या वयाचाच होता. पण ते कधी घरी येत नसे. त्याची मामी ललितच्या शाळेत शिक्षिका होती. माझ्या आईच्या बाजूने सुद्धा आमचे जवळचे नाते होते. असे असले तरी घरी येणे जाणे नव्हते. त्याचे कारण आमची गरिबी, तसेच गुरुदत्तचे चित्रपट उद्योगात असणे. माझ्या नातेवाईकांना, एकूण आमच्या जातीच्या वर्तुळात गुरुदत्तने कुठलातरी अपराध केला आहे, काहीतरी हीन असे काम करतो अशी भावना होती. असे असले तरी हे स्थळ त्यांच्याकडूनच आले आणि आम्ही देखील होकार भरला. आमच्या कडून हे पहिले लग्नकार्य असल्यामुळे, गुरुदत्तला खूप धुमधडाक्यात करायचे होते. हजारो रुपये खर्च करून त्याने कार्यक्रम केला. गोपालकृष्ण अतिशय चांगले होते, सगळ्यांशी मिळून मिसळून वागायचे, सर्वांना ते आवडायचे. वयाच्या सातव्या वर्षीच त्याचे वडील गेले होते, त्यानंतर तो आपल्या आजी-आजोबांकडेच मामाच्या आश्रयाने वाढला. तेराव्या वर्षीच जहाजावर काम करायला गेला. तेथे त्याचे शिक्षण आणि काम दोन्ही चालू होते. कष्ट करून त्याने आपल्या योग्यतेच्या जोरावर वयाच्या चोविसाव्या वर्षी कप्तान झाला. स्वतःचे घर घेण्याच्या खटपटीत तो होता. त्यातच त्याचे ललिताबरोबर त्याचे लग्न जुळले. १९५२ मध्ये मी खार येथील घरी राहायला गेलो. माटुंगाच्या घरी माझे यजमान आणि आत्माराम राहत होते. सकाळ संध्याकाळ त्यांना खार येथून जेवणाचे डबे पाठवायची व्यवस्था केली होती. त्यांना सुट्टी असताना ते खार येथील घरी येत असत. आत्माराम त्याच्या बी. ए. ची परीक्षा उत्तीर्ण झाला. पुढे एम. ए करण्यासाठी त्याने पैसे जमवले होते. गुरुदत्तचा एक चित्रपट त्याच वेळी सुरु झाला होता. त्यासाठी काम करत होता.

ललिताचे लग्न अतिशय थाटामाटात झाले. तेव्हा गुरुदत्तची परिस्थिती तितकीशी चांगली नव्हती. पण त्यासाठी लग्न पुढे ढकलावे असे त्याला वाटत नव्हते. त्याने इकडून तिकडून पैसा उभा केला. शेवटी १९५१ च्या डिसेंबर महिन्याच्या सुरुवातीला तिचे लग्न झाले एकदाचे.

मी खार येथे त्याच्या घरी राहायला आल्यापासून तो माझ्या पासून दूर होत गेला. सदा सर्वदा गीताच्या घरी असे. रात्री मात्र घरी येत असे. त्यांच्यात वादविवाद होत असत, त्यामुळे ती कधीतरी काही न सांगता परस्पर दुसऱ्या गावी कोणाकडे तरी निघून जात असे. नंतर गुरुदत्तच तिचा माग काढत, तिची समजूत काढून तिला परत घरी घेऊन येत असे. असेच एके वेळी तर ती चार दिवस गायब झाली होती, कुठे गेली होती, समजले नव्हते. आम्ही सगळे काळजीत होतो, भयभीत झालो होतो. तिचे समाजात नाव असल्यामुळे, ह्या विषयी बाहेर बोलता हि येत, नव्हते, बाहेरच्या न कळले तर किती अपमानाची परिस्थिती आली असती. चित्रपट सृष्टीत तर अशा गोष्टी पसरल्या तर अफवांना नुसता ऊत येत. त्यामुळे मुग गिळून चूप बसावे लागत असे. गीता परत आल्यावर दोघेही काही न झाल्यासारखे वागत असत. गुरुदत्त मला देखील बजावत असे कि झाल्या प्रसंगाबद्दल तिला काही विचारू नये असे.

जाल चित्रपटाच्या यशांतर गुरुदत्तने गीताबालीच्या बहिण हरिदर्शन हिच्या H G Films तर्फे बाज हा चित्रपट करायला घेतला. त्यावेळी गोवा प्रदेश हा पोर्तुगीजांच्या ताब्यात होता. त्या संदर्भात, त्यांच्या राजवटीत होत असलेले अत्याचार, बलात्कार या विषयी त्याची कथा होती. पण जाल, बाजी या चित्रपटांइतका हा चालला नाही. चित्रपटाच्या नायकाने निर्मात्यांना खूप त्रास दिला असल्या कारणाने गुरुदत्तने स्वतःच भूमिका करावी असा निर्णय केला. स्वभावाने तो सुरुवातीपासून अंतर्मुखी, बुजरा होता. पण त्याने नेटाने काम केले. ह्या चित्रपटानंतर त्याला अभिनयाविषयी विश्वास आला. नंतरच्या सर्व चित्रपट त्याने नायक म्हणून अभिनयाचे देखील काम केले.

(क्रमशः)

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#३

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तच्या त्याच्या आईने, वासंती पदुकोण, यांनी लिहिलेले कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१) आणि लगेचच दुसरा भागही सदर केला होता(भाग#२).

आज तिसरा भाग देत आहे. मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#३

लहानग्या गुरुदत्तला त्या सगळ्या मुलांना सोडून जावेसे वाटत नसावे. पण रेल्वेचा प्रवास असेल किंवा त्या घरातून बाहेर पडलो असेल ह्यामुळे त्याच्या चेहऱ्यावर तरी उत्साह होता. रेल्वे निघाल्यावर त्याने मुलांना हात हलवून ‘बाय बाय’ केले. काळा सारखी जशी जशी रेल्वे पुढे जात होती, तसे तसे त्या मुलांचे चेहरे धूसर होत गेले. गुरुदत्त थोड्याच वेळात झोपी गेला. दीड दिवसाच्या रेल्वे प्रवासानंतर आम्ही कलकत्त्याला पोहोचलो. गुरुदत्तला मागील कलकत्ता भेटीची आठवण असावी असे वाटले. तो कलकत्त्याला पोहोचल्या पोहोचल्या त्याच्या त्यावेळच्या बंगाली मित्रांकडे गेला. यजमानांना देखील छोटीशी नोकरी मिळाली. दीड महिन्यात मला दुसरा मुलगा झाला. गुरुदत्तच्या आनंदाला पारावार उरला नाही. बाळाला सोडून एक क्षण देखील जात नसे. त्याने खेळणे देखील सोडून दिले. पाळण्याला झोके देणे, बाळ रडले तर त्याला टाळ्या वाजवून शांत करणे हे त्याचे काम झाले होते. बाळाला पाहून त्याला ते एखादे बाहुले आहे कि काय असे वाटत असावे. बाळाला तीन एक महिने झाल्यावर जवळच एक खोली भाड्याने आम्ही घेतली. जवळच एक मोठेसे मैदान देखील होते. संध्याकाळी तेथे एक जण काही बंगाली मुलांना घेऊन येऊन त्यांना विविध खेळ शिकवत असे. तसेच टागोरांची प्रार्थना-गीत शिकवत असे. माझ्या मावशीचा मुलगा देखील जवळच राहत असे. त्यांची मुले आणि गुरुदत्त हि सर्व मुले त्या मैदानात जात, आणि इतर मुलांसोबत खेळत. तेथे शिकलेली गाणी गुरुदत्त घरी येऊन माझ्यासमोर येऊन म्हणत असे. तो साधारण चार वर्षांचा असावा. त्याला शाळेत घालायचे होते. त्याच्या वडिलांना बंगाली भाषेबद्दल तिरस्कार होता. गुरुदत्तला बंगाली शाळेत पाठवू नये असा त्यांचा हट्ट होता. त्यामुळे जवळ असलेल्या एका नगरपालिकेच्या शाळेत त्याचे नाव घातले. त्या शाळेतील शिक्षकांची वागणूक, विद्यार्थ्यांना मारपीट हे सर्व पाहून गुरुदत्त मनातून बिचकला. संध्याकाळी शाळेतून घरी आल्यावर त्याचा चेहरा पडलेला असायचा, ते पाहून माझ्या पोटात कालवाकालव होत असे. गुरुदत्तचा शाळेत जायचा उत्सव काही दिवसातच मावळला.

ह्या दरम्यान माझा दुसरा मुलगा शशिधर आजारपणामुळे, तीन दिवस अस्वस्थ होता, त्यातच तो गेला. गुरुदत्तला अतोनात दुःख झाले. त्याला ज्वर चढला. मी घाबरले. भावाच्या घरी जावे तर येऊ देईना. कलकत्त्याजवळ पद्दपुकुर गावाच्या रस्त्यावर अजून एकजण नातेवाईक राहत असत, त्यांच्या कडे गेलो. तिथे गेल्या वर गुरुदत्तला बरे वाटू लागले. नवीनच सुरु झालेल्या मद्रासी शाळेत त्याला पाठवयला लागले. फक्त पाच मुलांना घेऊन सुरु झालेली ती शाळा राष्ट्रीय पातळी वरील शाळा झाली. वर्षभरात जन्माला आलेला आत्माराम आणि गुरुदत्त त्याच शाळेत शिकले. जीवनातील शांती गेली होती, ती हळू हळू पूर्ववत येऊ लागली. गुरुदत्त त्याच्या भावासोबत दिवसभर राहू लागला. त्याला लहानपणापासूनच लाल रंगाचे आकर्षण. एके दिवशी मी स्वयंपाक संपवून स्टोव्ह बंद करून बाळाजवळ गेले. गुरुदत्त कुठून तरी धावत आला, आणि त्या गरम स्टोव्हला हात लावला. आणि चटका लागून जोरात ओरडला. जवळ जाऊन पाहते तर त्याची बोटं भाजलेली होती. डोळ्यातून पाणी येत होते, पण तोंडातून आवाज नव्हता. त्याची ती सहनशीलता त्याच्या वयपरत्वे अधिकच होती असे आता वाटते.

एप्रिल मे महिन्यात बंगाली लोकांचा ‘पोयला बैशाख’ हा उत्सव असतो, तो आमच्या घराजवळ साजरा होई. त्या ठिकाणी जत्रेसारखे स्वरूप येई. गावागावातून विविध रंगांच्या बाहुल्या विकायला येत, विविध प्रकारची खेळणी देखील येत. आठवडाभर हा उत्सव चाले. तो पाहायला पंचक्रोशी मधून लोकं येत. त्यांच्या रात्रीभर मनोरंजनाचे कार्यक्रम देखील होत असत. नाटक, गाणी, संगीत, नृत्य आदींचे कार्यक्रम आयोजित केले जात. गुरुदत्त देखिल शेजाऱ्यांबरोबर तेथे जात असे. त्याला भाषेचा विशेष अडसर नसे. हिंदी, बंगाली तो चांगली बोलत असे. तमिळ देखील त्याला थोडेसे येत असे. त्याला तेहील प्रत्येक गोष्टीत रुची होती. रात्री जे जे पहिले ते सारे तो मला दुसऱ्यादिवशी कथन करे.

गुरुदत्त सहा वर्षांचा झाला तेव्हा आम्ही सध्या राहत असलेले घर सोडून, जवळच त्याच रस्त्यावरील दुसऱ्या एका घरी राहायला गेलो. दोन खोल्यांचे स्वतंत्र असे ते घर होते. असे घर आम्हाला पहिल्यांदाच मिळाले होते. आमच्या शेजारी आमच्या दूरच्या नात्यातील एकजण राहत होते. मुलांना खेळण्यासाठी अंगण होते. गुरुदत्तने तेथे त्याच्या छोट्या बॅटने क्रिकेट खेळायला सुरुवात केली. आजूबाजूच्या मुलांना गोळा करून त्याने स्वतःचे एक टोळके तयार केले होते आणि खेळत असे. खेळ नसला कि माझ्याकडून तो पुस्तकातील गोष्टी ऐकत असे, नंतर तो स्वतः वाचत असे. उरलेल्या वेळात तो आत्माराम बरोबर खेळतच असे. आमच्या भागात कोणी एक ख्रिश्चन कुटुंब राहत असे. ते प्रोफेसर होते. ते गुरुदत्त बरोबर भोवरे, गोट्या खेळायचे, त्याला थोडेफार गणित शिकवायचे. एकदा त्यांना सुट्टी असताना, दार्जीलिंगला त्यांच्याबरोबर गुरुदत्तला घेऊन जाईन असे म्हणाले. माझी आणि आणि यजमान नको म्हणाले. त्यांच्या बरोबर गप्पा मारायला गुरुदत्तला आवडे. ते दोघे काय असे बोलत असत, देवालाच माहित.

गुरुदत्त काही बाबतीत खूप आग्रही होता. त्याच्या मना सारखेच झाले पाहिजे. शाळेतील अभ्यासाकडे, लिहिण्या-वाचण्याकडे त्याचे विशेष लक्ष नसे. पण कथा, गोष्टींची पुस्तके खूप वाचे. अभ्यासाकडे दुर्लक्ष करे, सांगितलेले ऐकत नसे, त्यामुळे कधी कधी माझ्या कडून त्याला मार बसे.

त्या घरात आम्ही पाच वर्षे राहिलो. लहानपणापासूनच त्याला बंगाली लोकनाट्य पाहायला आवडे. घराजवळ असलेल्या मैदानात अशी लोकनाट्ये रात्रभर होत असत. रामायण, महाभारत, राजा हरिश्चंद्र या सारख्या पौराणिक कथेवर रचलेली नाटके तेथे होत असत. पुरुषच स्त्री पात्रे करत असत. गुरुदत्त त्याच्या मित्रांना घेऊन रात्रभर ती नाटके पाहत असे. दिवसभर भावासमोर पाहून आलेल्या नाटकातील प्रसंग अभिनय करून दाखवत असे. आत्माराम देखील त्याचा तो आवेश पाहून हसत असे. गुरुदत्तचा आवाज विशेष चांगला नव्हता. तरीसुद्धा तो गाणी म्हणण्याचे थांबवत नसे. त्याचे गाणे ऐकून आत्माराम टाळ्या पिटत हसत गोधंळ घालत असे. आमची आर्थिक परिस्थिती तर कायमच ठीक नसे. असलेल्या पैश्यातून थोडे बाजूला ठेऊन गुरुदत्त साठी जुनी पुस्तके आणून देत असू, तेव्हा गुरुदत्त खुश होत असे. ती तो त्याच्या मित्रांना अभिमानाने दाखवत असे. आत्माराम सुद्धा चार वर्षे झाल्यावर त्याला शाळेत दाखल केले. गुरुदत्त आणि तो एकमेकांचे हात धरून शाळेत जात तेव्हा राम-लक्ष्मण यांची जोडी डोळ्यांसमोर येई. त्याच सुमारास आमची मुलगी ललिता हिचा जन्म झाला. गुरुदत्त त्याच्या भावाचा म्हणजे आत्मारामचा सांभाळ करत असे. मी हॉस्पिटल मधून आल्यावर दोघांना किती आनंद झाला! ती दोघे एकमेकांना सोडून राहत नसत. हि मुलगी मात्र ‘रोती सुरत’ होती, कायम रडत असे. प्रकृतीने अतिशय अशक्त देखील होती. गुरुदत्त त्याच्या परीने तिला शांत करत असे.

ह्या दरम्यान माझ्या भावाला बर्मा मध्ये देशात जावे लागले. त्यामुळे त्यांच्या घरी आम्ही राहायला गेलो. तेथे जवळच कालीमातेचे मंदिर होते. नवरात्रीच्या वेळेस तेथे मोठा उत्सव होत असे. दुर्गाष्टमीचा दिवस तर विशेष असे. नाटके, गाणी-बजावणी, नाचगाणी होत असत. गुरुदत्त ते सर्व तहानभूक, झोप विसरून पाहायला जात असे. सकाळी संध्याकाळी पूजेसाठी हजर असे. नमस्कार करत असे, जवळ असलेले पैसे तो तेथील भिक्षुकांना वाटत असे. पैसे नसतील तर जवळ काही खायला असेल तर ते देऊन टाकत असे. घरासमोरील मैदानात मुलं मुलं खेळत असताना काहीतरी भांडण तंटा झाला, मारामारी झाली तरी घरी काही सांगत नसे.

त्या वेळेस गावाकडून कामासाठी आलेल्या एकाला आमच्या घरी कामाला ठेऊन घेतले. दुर्दैवाने तो एका आठवड्यातच आजारी पडला. हि सगळी मुले त्याची सुश्रुषा त्यावेळी करत असत. त्याचे दावा-पाणी, पथ्य वगैरे गुरुदत्त पाहत असे. चौथ्या दिवशी माझा चित्रकार असलेला भाऊ आला. भावाने त्याला पहिले. त्याच्या अंगावर कांजिण्या उठल्या होत्या. मुले त्याच्या जवळ जातात म्हणून तो मला रागावला. त्याची हॉस्पिटल मध्ये रवानगी करायची व्यवस्था त्याने केली. नंतर काही दिवसांनी तो हॉस्पिटल मधून पळून गेला अशी बातमी आली, तर काही लोकं म्हणत कि तो मरण पावला आहे. अजूनही त्याचे काय झाले हे समजले नाही.

१९२४ मध्ये बिहार मध्ये आणि कलकत्त्यात देखील भयंकर भूकंप झाला. बिहार मध्ये हजारो लोकं मृत्यूमुखी पडले. घरं पडल्यामुळे कित्येक लोकं बेघर झाले. कलकत्त्यात देखील भूकंपाचे लहान लहान धक्के आम्हाला जाणवेल. पण विशेष हानी झाली नाही, असे असले तरी गरीब लोकांच्या झोपड्या वगैरे पडल्या, काहींनी प्राण देखील गमावले. मुले मैदानात खेळत असताना तेथे असलेली एक मोठी भिंत पडली होती. नशिबाने कोणाला काही झाले नाही. त्यांच्या कडे जावे तर भूकंपाच्या धक्क्यांमुळे उभे राहता, चालता अशक्य झाले होते. काही वेळाने भूकंप थांबल्यावर सगळी मुले आपल्पल्या घरी गेली. रात्री सगळे घाबरले होते, परत भूकंप होतो कि काय, छप्पर पडते कि काय अशी भीती. देवाच्या दयेने तसे काही झाले नाही.

बर्मा देशातून मधून माझा भाऊ परत कलकत्त्याला आला. आम्हाला परत दुसऱ्या घरी जावे लागले. नवीन घर जरा लांब असल्या कारणाने मुलांना शाळेत बसने जावे लागत असे. ह्या घरात खोल्या वेगवेगळ्या ठिकाणी होत्या, स्वयंपाकघर एकीकडे तर न्हाणीघर दुसरीकडे, आणि झोपण्याची खोली तिसरीकडे. त्यामुळे घरात फेऱ्या मारून दिवसभर मी दमत असे.

ललितेला तीन वर्षे पूर्ण झाली होती. लहानपणापासूनच ती हट्टी. त्यामुळे ती माझ्याकडून सारखा मार खाई. माझी आई भावाकडे त्याला मुलगा झाल्या कारणाने गेली होती. मला तीन तीन मुलांचे करणे, घरातील कामे, यजमानांचे करणे, मुलांच्या खोड्या, मस्ती हे सगळे सांभाळता सांभाळता नाकी नऊ येत होते. गुरुदत्तची त्याच सुमारास शाळेतील वेंकट नावाच्या मुलाशी मैत्री झाली होती. त्यामुळे परत तो घरी वेळेवर घरी येत नसे. शाळेत देखील जात नाही असे कानावर आले होते. इतका हुशार मुलगा कुसंगतीमुळे वाया जाऊ नये अशी मला कायम काळजी वाटत असे. त्यामुळे मला संशय आला. आणखीन एका घटनेने माझा संशय आणखीन बळावला. अनेक वेळेस घरात एके ठिकाणी ठेवलेले पैसे गायब होऊ लागले होते. एके दिवशी ह्याच्या खिशातून दहा रुपये घेताना माझ्या दृष्टीस पडले. त्या दिवशी मी त्याला जेवढे मारले तेवढे कधीही मारले नव्हते. गुरुदत्तचे मन हळवे झाले. त्याला त्याची चूक उमगली, त्याने क्षमा मागितली, आणि पुढे असे करणार नाही असे वचन देखील दिले. वेंकट बरोबरची मैत्री त्या दिवशी पासून तुटली. त्या तसेच तो पुढे कधीही खोटे बोलला नाही, दुसऱ्यांनी खोटे बोलले त्याने खपवून घेतले नाही. गुरुदत्त परत जसा होता तसा झाला.

मला चार महिन्यांचा गर्भ राहून तो पडून गेला. त्यामुळे मी अशक्त झाले होते. न्हाणीघरात गरम पाणी नेत असताना मी पाय घसरून पडले आणि मला मुका मार लागला. तसेच पोटावर गरम पाणी देखील पडले. औषध चालू होते तरी पण मी एकूणच संसाराला वैतागले होते. ह्यातून मी बरी झाले तर ठीक असे वाटत होते. गुरुदत्त वर सगळा भर पडला होता. माझी आई सकाळी येऊन स्वयंपाक करून जात असे. बाकी सगळे गुरुदत्तच करत असे दिवसभर, इतर मुलांना सांभाळायचा देखील. डॉक्टरांनी सहा महिन्यांची सक्तीची विश्रांती सांगितली होती, त्यामुळे परत निरुपायानेअहमदाबादेचा आश्रय घ्यावा लागला. घरी सगळ्या तऱ्हेच्या सोयी होत्या. त्यांना दोन मुले होती. एक मुलगा आणि दुसरी मुलगी, जी आत्मारामच्या वयाची होती. मुलगा ललिताच्या वयाचा होता. गुरुदत्त तेच दहा वर्षांचा होता. त्या वयात मुलांना कुतूहल जास्ती असते. माझ्या सासऱ्यांना विचारून तो त्यांच्या बरोबर कापडाच्या गिरीणीत जात असे. तेथे सुतकताई कसे करतात, त्याला रंग कसा देतात हे सर्व तो पाहत असे. सासरे मोटार गाडी चालवत असताना त्यांच्या शेजारी बसून हजार प्रश्न विचारी. मोटार गाडी चालवताना लक्षपूर्वक पाहत असे.
त्याकाळी कामगारांची युनियन असे काही नव्हती. त्यांची पिळवणूक होत असे. काही चूक झाली की सासरे सोट्याने मारत असत. गुरुदत्तला हे बघवत असे. पण हे असे का असे विचारायचे धैर्य त्याच्या जवळ नव्हते. आम्ही तिथे २-३ महिने राहिलो आणि माझ्या भावाला नकोसे वाटू लागले.

भावाने एकदा विचारले कि मी काही काम का करत नाही ते. त्यावेळी मी वर्तमान पत्रातून, मासिकातून लिहित असे. माझे स्वतःचे, तसेच यजमान देखील लिहून देत ते देखील मी माझ्या नावावर देत असे. त्याने ते बोलून दाखवले. माझ्या मनाला ते लागले. त्यामुळे मी मनाचा हिय्या करून पंधरा दिवसांत हिंदी भाषेत स्वतः चित्रपटाची कथा लिहिली, तिचे नाव ‘जवानी के जुर्म’. मला चित्रपट व्यवसायाबद्दल काही माहिती नव्हते. काही दिवसातच मुंबईला आल्यावर एका ओळखीने रणजीत स्टुडीओ मध्ये गेले आणि चंदुलाल शहा, चतुर्भुज दास यांना भेटले. त्यांना मी माझी चित्रपट कथा दाखवली. त्यांना ती आवडली आणि ती ठेवून घेतली. त्यावेळी मिस गोहर ही अभिनेत्री प्रसिद्ध होती. काही कारणाने चित्रपट सृष्टीत पाउल ठेवणारी मी पहिली असेन. काही वेळी शुटींग पाहायला गेले असता गुरुदत्तला बरोबर घेऊन गेले होते. तो सर्वांना आवडला होता. पुढी त्याच्या जीवन-कार्यासाठी हिच नांदी ठरली. मुंबई मध्ये त्या वेळी असताना श्रीमती हिराबाई बडोदेकर, श्री अब्दुल करीम खान यांच्या संगीत मैफिलीला जाण्याचे सौभाग्य मला आणि गुरुदत्तला मिळाले होते. गुरुदत्त तर तीन तीन तास तल्लीन होऊन तो त्यांचे गाणे ऐकत असे! त्याला कंटाळा येत असे.

त्याच सुमारास मुंबईत प्रसिद्ध नर्तक उदयशंकर यांचा दौरा होता. त्यांच्या कार्यक्रमाचे कोणी एका ओळखीच्या माणसाने दोन प्रवेशपत्र आणून दिले. गुरुदत्तला माझ्या बरोबर यायचे होते, पण त्याला जमले नाही. किती सुंदर कार्यक्रम होता तो! ह्या जन्मात मी काही ते विसरणार नाही. त्यांचे ‘शिव-पार्वती’ हे नृत्य पाहताना साक्षात शिव-पार्वती कैलास येथून अवतरले आहेत कि काय असे वाटले. पुरातन वाद्ये, पौराणिक वेश-भूषा परिधान केलेले वेगवेगळी पात्रे, आणि साऱ्या रंगमंचावर त्यांचा वावर, त्यामुळे डोळे एका ठिकाणी ठहरत नव्हते. तो कार्यक्रम पाहून मी धन्य झाले. मुंबईला आले त्याचे सार्थक झाले असे वाटले. परत घरी आले आणि माझ्या आनंदावर विरजण पडले. गुरुदत्त त्याला घेऊन गेले नाही म्हणून रुसला होता, रडून झाले होते, जेवला देखील नव्हता. त्याची समजूत काढे पर्यंत माझा जीव गेला. पुढचे तीन दिवस त्याच्या मनात रुतून बसले होते. तो मला म्हणे, ‘आई, मी उदयशंकर यांच्या सारखे रंगभूमी वर नक्की येईन. तू पहाच.’ मुलांच्या बोलण्याकडे कोणी लक्ष देते का? मी हसले होते त्यावेळेस. पण एकदा त्याच्या मानाने घेतले कि तो ते करणारच हे देखील पुर्वानुभावावरून मला माहिती होते.

आम्ही सगळे कलकत्त्याला परत गेलो. मी काहीतरी काम करून पैसे कमावले पाहिजेत असे वाटत होते, तर गुरुदत्तला उदयशंकर यांच्या सारखे व्हायचे होते. माझा चित्रकार भाऊ जाहिरातीचे काम करत असे त्यामुळे त्याची उदयशंकर यांच्याशी चांगलीच ओळख होती. गुरुदत्त माझ्या भावाचे प्रवेशपत्र घेऊन अनेक वेळाला उदयशंकर यांच्या कार्यक्रमाला जाई, त्यांच्या नृत्यसंचातील अनेकांच्या ओळखी त्याने करून घेतल्याचे मला कितीतरी नंतर समजले. मुलांना चित्रपट पाहायला घेऊन जाण्याचा तो काळ नव्हता तरी, तो भावाबरोबर अनेक उत्तमोत्तम इंग्रजी चित्रपट पाहायला जाई. माझ्या पासून तो काही लपवत नसला तरी, तो नृत्य शिकतो आहे हे त्याने गुप्त ठेवले होते. आम्हा सर्वाना आश्चर्यचकित करायची त्यांची इच्छा होती.

मी ‘भोला-मेन्शन’ मध्ये राहायला आले, तेव्हा दोन गुजराती महिलांना इंग्रजी शिकवायला सुरु केले. दहा रुपये देत. पहिल्यांदा मला दहा रुपये मिळाल्यावर मला इतका आनंद झाला काय सांगू! केवढा आत्मविश्वास, धैर्य माझ्या मनात गोळा झाले त्यामुळे. नव्यानेच सुरु झालेले शिवमंगल प्रतिष्ठान च्या हॉस्पिटलच्या नर्सना मी इंग्रजी शिकण्यासाठी मदत करत असे. औषधांची नावे, शस्त्रक्रियेच्या अवजारांची नावे मी त्यांना सांगत असे. श्रीमती सरस्वती पालेकर नावाच्या कोणी श्री रामकृष्ण मठाच्या शिष्या होत्या. ती घरोघरी जाऊन रुग्णांना हॉस्पिटल मध्ये दाखल करत असे. ह्याच हॉस्पिटल मध्ये माझ्या एका मुलाचा जन्म झाला होता. श्रीमती सरस्वती यांना काही जणींना एल सी पी एस या वैद्यकीय अभ्यासक्रमासाठी पाठवावे असे वाटले. त्यावेळी मात्रिक झालेल्या लोकांना देखील तो कोर्स करता येई. माझी पण त्यांनी निवड केली. आणि आम्ही पाच जण होतो. सुरुवातीला त्या आम्हाला दहा रुपये शिष्यवृत्ती म्हणून देत असत. सहा महिने मी घरच्यांचा रोष पत्करला. घरातील काम, माझ्या शिकवण्या सांभाळून मी तो वैद्यकीय अभ्यासक्रम पुरा केला. डॉक्टर पाल म्हणून कोणी होते ते आम्हाला फिजीओलॉजी, बायोलॉजी शिकवत असत. मी पदवी मिळवून, डॉक्टर होऊन लोकांची सेवा करत, परोपकार करायचे असे शेख मुहम्मदी स्वप्न पाहत होते. असे असले तरी देवाच्या मनात काहीतरी वेगळेच होते. आम्हाला मिळणारी शिष्यवृत्ती थांबली. त्याच्या शिवाय मला शिक्षण सुरु ठेवण्यासाठी अर्थसहाय्य नव्हते. त्यातच मला दिवस गेलेले. माझी डॉक्टरकी तेथेच थांबली. माझ्याबरोबरील इतर लोकं होती त्यांनी चारही वर्षे शिकून संपवली.त्यातील एकीने, इंदिरा तिचे नाव, तिने प्रसूतीगृह सुद्धा सुरु केले. तिथेच माझा शेवटला मुलगा जन्माला आला. गुरुदत्त त्या वर्षी शालेय परीक्षेत नापास झाला. शाळेतील अभ्यासक्रमाची पुस्तके तो वाचत नसे. कादंबऱ्या, नाटके, काव्ये, आणून तो वाचत बसे. तो नापास होण्यास मीच कारणीभूत आहे असे माझ्या आईने मला सुनावले. त्या वेळेस मी matric च्या परीक्षेसाठी बाहेरून बसावे असे ठरवले. मी बाळंत होई पर्यंत शिकवण्या करत, तसेच परीक्षेचा अभ्यास करत बसे. बनारस मधील काशी विश्वविद्यालय मध्ये त्या वेळी बाहेरून matric परीक्षेसाठी बसता येत असे. तेथे संगीत हा विषय घेऊन पदवी पर्यंत शिकता येते हे समजले, तेव्हा मी संगीत देखील शिकू लागले. पुरोहित नावाचे एक संगीत शिक्षक होते, त्यांच्या कडे तीन महिने शिकले. ते शिकवताना आत्माराम जवळ असे. त्यांचे तबला वादन तो लक्षपूर्वक ऐकत असे. तो कधी कधी गुरुजी नसायचे तेव्हा साथ देत असे. मला परीक्षेला बसायला बनारस येथे जायचे होते, पण ह्यांनी मनाई केली, त्यामुळे ते प्रकरण तेथेच मिटले.

१९३४ मध्ये मला अजून एक मुलगा झाला. त्यावेळेस कलकत्त्यात blackout चा सराव करत असत. युरोपात युद्ध सुरु होते. आपल देश ब्रिटीशांच्या हातात होता, त्यामुळे आपल्याला युद्धाची झळ लागेल असे लोकं म्हणत. गुरुदत्त त्यावर्षी शाळेत परीक्षेत पास झाला. तरीसुद्धा माझे कुटुंबीय म्हणत, ‘त्याला सगळ्यात रुची असते. पण तो कुठल्याच विषयात पुढे जाणार नाही. ह्या मुलाला पोट भरण्यासाठी काही विद्या शिकणार नाही. दुसरेच प्रयोजन नसलेले उद्योग करणार हा’ आणि निरुत्साही करत. कोणी काही म्हटले तरी माझा गुरुदत्तवरील विश्वास काही कमी झाला नाही. तो सुद्धा माझा विश्वास कमी होणार नाही असे वागत होता. त्याला एकाएकी अंगावर कांजिण्या उठल्या आणि तीन महिने तो त्यातून बरा झाला नाही. शाळेत जाऊ शकला नाही, पण शाळेतील मित्रांकडून अभ्यास समजावून घेऊन तो परीक्षा उत्तीर्ण झाला.

मला माझ्या एका बंगाली मैत्रिणीकडून समजले कि कलकत्ता विश्वविद्यालय देखील बाहेरून matric परीक्षेसाठी परवानगी देते. ह्या मैत्रिणीने मला अनेक प्रकारे सहाय्य केले होते. १९४१ मध्ये मी परीक्षेला बसले, आणि चांगल्या गुणांनी उत्तीर्ण झाले. मनात राहिलेली माझी कित्येक वर्षांची आकांक्षा आज पूर्ण झाली होती.

१९४१ मध्ये गुरुदत्त देखील matric परीक्षा उत्तीर्ण झाला. त्याचे वय त्यावेळेस पंधरा वर्षांचे होते. परीक्षा संपल्यावर टायपिंगच्या क्लासला जावे असे मी सुचवले. त्याने ते मनावर घेतले नाही. ह्याच दरम्यान त्याने रंगभूमीवर अनेक नृत्य सदर करून पदकं देखील मिळविली होती. तो करत असलेल्या नृत्यांपैकी स्नेक-चार्मर हे नृत्य खूप मनमोहक असे. त्याच्या बरोबर एक शिख मुलगी देखील नाचत असे. तिचे नाव अमरजित. ती मुलगी वारंवार घरी येऊ लागली. मला हे पटत नव्हते. तेवढ्यात त्याच मुलीने, आई-वडिलांच्या धाकाने, नृत्य थांबवले.

गुरुदत्तच्या मनाला दुःख झाले असणार. त्याच सुमारास त्याला महिना चाळीस रुपयांची नोकरी लागली. पहिला पगार त्याने घरातील सर्वाना भेटवस्तू आणून खर्च केला. त्याच्या गुरुजीना भगवत गीता आणून दिली. पुढच्या पगारात त्याने दहा रुपयात एक सायकल घेतली. ती नवीन सायकल अधून मधून स्वच्छ करण्यात तो वेळ घालवू लागला, बहिणीला त्यावर बसवून फिरवून आणत असे. त्या वेळेला हिटलरने झेकोस्लोव्हेकिया वर विजय मिळवला होता. त्यामुळे सगळीकडे ‘व्ही फॉर व्हिक्टरी’ असे बोर्ड लागले होते. त्याच सुमारास माझा धाकटा मुलगा झाला होता, त्याला गुरुदत्तने त्यामुळे विजय हे नाव दिले. काही दिवसात दुसऱ्या महायुद्धामुळे परिस्थिती गंभीर झाली. बर्मा देशावर जपानी सैन्याने बॉम्ब टाकले. कलकत्त्यातील जनता घाबरून घर, गाव सोडून जात होती. सगळे गोंधळून गेले होते. असेही कानावर येत होते कि शत्रू पिण्याचे पाणी देखील दुषित करू शकतात. मारवाडी लोकं त्यांचे गाठोडे(पैसा-अडका) बांधून घेऊन गावी जात होते. आम्ही कुठेही जायचे नाही असे ठरवले होते. पण मुले सगळी लहानही होती. त्यांना घेऊन ह्या धामधुमीत कसे इथे राहायचे? शेवटी कामबंगडी येथे जायचे ठरवले. तेथे माझे रामदास नावाचे एक दीर राहत होते. त्यांचा तेथे एक आश्रम होता. माझी त्यांच्यावर श्रद्धा होती. माझ्या एका मुलाला आत्माराम हे नाव त्यांनीच दिले. आमचे सहा जणांचे कुटुंब होते, दानधर्मावर चालणाऱ्या त्या आश्रमात आम्ही गेलो होतो. त्यावेळी आमची परिस्थिती देखील ठीक नव्हती. मी सौदामिनी मेहता नावाच्या एका समाज-सेविकेच्या शाळेत महिना तीस रुपयावर नोकरी करत होते. ती सोडली आणि देवावर भरवसा ठेवून आम्ही कलकत्ता सोडण्याचा निर्णय घेतला. गुरुदत्तने मात्र कलकत्ता सोडून न जाण्यावर हट्ट धरून बसला होता. माझ्या यजमानांचे कार्यालय मुंबईला जाणार अशी आवई उठली होती. त्या दोघांना तिथेच कलकत्त्याला सोडून, बाकीचे आम्ही निघालो. केवढा गोंधळ त्यावेळेस! रेल्वेत ही मुंग्यांसारखी गर्दी. अशा स्थितीमध्ये मी दोन रात्री आणि एक दिवस रेल्वेने प्रवास करून मद्रासला पोहोचेपर्यंत जिवंत राहू कि नाही असे आम्हाला वाटत होते. एका पायावर उभी राहून हटयोग्याप्रमाणे तपश्चर्या करून प्रवास केला. मद्रासला पोहोचल्यावर मग काय करायचे? सगळीकडे खंदक खोदले गेले होते. ब्रिटीश सैनिक ट्रक मधून ये जा करत होते. खांद्यांवर बंदुका ठेऊन बुटांचा आवाज करत फिरणाऱ्या ब्रिटीश सैनिकांना पाहून धडकी भरत होती. अश्या ठिकाणी येऊन मला रात्रीचा मुक्काम करावा लागला. Air Raid च्या चेतवण्या ऐकून छाती दडपून जायची. कामबंगडी येथेच राहिलो असतो तर बरे झाले असते का एक मनात विचार, तर कलकत्त्यात गुरुदत्त आणि यजमान जसे राहत आहेत हा दुसरीकडे विचार मनात येत होता.

माझ्या यजमानांचे बर्माशेल कंपनीचे कार्यालय मुंबईला हलवले गेले, त्यामुळे ते मुंबईस आले. गुरुदत्तला उदयशंकर यांच्या अल्मोडा केंद्राकडून नृत्य शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती मिळाली. तो अल्मोडा येथे निघून गेला. काही दिवसांत अशी बातमी आली कि आम्ही राहत असलेल्या इमारती वर बॉम्ब पडून ते बेचिराख झाले. त्यावेळी माझा चित्रकार भाऊ कलकत्त्यामध्येच राहत असे.

आश्रमात आमचे झालेले स्वागत मी कधीही विसरणार नाही. मुंबईमधील अनेक श्रीमंत दानशूर व्यक्ती आश्रमाला पैसे दान देत असत. आम्ही गरीब होतो, पैसे नसत जवळ. असे असले तरी माझ्या कडे येत असलेल्या पैश्यांपैकी काही मी आश्रमात माताजी(कृष्णाबाई) यांना देत असे. रामदास यांच्या पत्रांचे भाषांतर करत असे, आश्रमातील मुलीना शिकवत असे, आणि इतर काही कामे मी आश्रमात करत असे. रामदास यांना लहान मुले आवडत असत. माझ्या सात महिन्यांच्या विजयला ते खेळवत. असे असले तरी आश्रमातील बाकीचे लोकं आमच्याकडे हीन दृष्टीने बघत असत. आश्रमात परमार्थसाधनेपेक्षा भौतिक विचार, लौकिक साधना अधिक चाले. एकमेकांकडे संशयाने पाहणे, नीट न वागवणे, गरीब-श्रीमंत असा भेदभाव करणे हे सर्व तेथे होत असे.

गुरुदत्तची पत्रे माझ्यापर्यंत पोहोचायला सात दिवस लागत. तो आठवड्यातून तीन पत्रे लिहित असे. ती देखील सविस्तरपणे. अल्मोडा येथील उदयशंकर यांच्या केंद्रात होत असणाऱ्या घडामोडी तो विस्ताराने कळवत असे. तो तेथे आनंदात आहे असे लिहित असे. तो तेथे सर्वात वयाने लहान होता, त्यामुळे सर्वजण त्याची काळजी घेत, असे त्याने लिहिले होते. उदयशंकर तर त्याला मुलासारखे वागवत असे त्याने लिहिले होते. केंद्रातील शिक्षक नावाजलेले कलाकार होते असेही त्याने लिहिले होते. कथकलीसाठी गुरु नम्बुद्रीपाद होते, तसेच मणिपुरी आणि भरतनाट्यम साठी देखील त्याकाळचे नावाजलेले कलाकार शिकवत होते. विविध वाद्य-वादन शिकवण्यासाठी अल्लाउद्दिन खान, अली अकबर, रविशंकर, अबनी भट्टाचार्य, श्री शांतीवर्धन या सारखे प्रसिद्ध कलाकार होते. श्री विष्णूदास शिराळी हे विविध प्रकारची जुने मृदंग वाजवायला शिकवत असत. उदयशंकर नाट्यशास्त्रातील त्यांना उपयोगी पडणारे भाग, आपला अनुभव जोडून ते शिकवत असत. ह्या सर्वाचा गुरुदत्तच्या मनावर चांगला परिणाम झाला असावा. तेह्तील शिस्त कडक होती, प्रत्येकाने आपला अभ्यास वेळच्या वेळेस करणे भाग होते, आपण आपले नाटकातील अभिनय सराव करणे, रंगभूषा, वेशभूषा करणे आवश्यक होते, तसेच रंगभूमी वरील प्रत्येक काम सगळ्यांनी करायचे असा नियम होता. त्यामुळे अल्मोडा हे सिद्धी प्राप्त कार्यासाठी प्रसिद्ध झाले होते. गुरुदत्त देखील आपल्या गुरूची एकाग्रतेने सेवा करत असे पत्रातून लिहिले होते. मनातील सर्व शंका तो विचारात असे. तो माझ्या जवळ नसला तरी, हे सर्व वाचून माझ्या मनात काही चिंता नव्हती. आम्हाला सोडून तिथे राहायचे म्हणजे त्याला सुरुवातीला कंटाळा आला असेल. त्याला नाच शिकायला पाठवल्याबद्दल सर्व जण मला दोष देत असत. कधी कधी मला सुद्धा ते सर्व ऐकून त्याच्या भविष्याबद्दल चिंता वाटत असे, नाही असे नाही. पण मनातून एक विश्वास देखील होता; शेवटी देवच्या मनात काय असेल ते होईल.

आश्रमातील माताजी यांच्या कडे बाहेरून आलेल्या काही मंडळीनी माझ्या बद्दल चुगल्या करायला सुरुवात केली, ‘हिला नवऱ्याकडे नांदायला जायचे नाही. मुलांना बरोबर घेऊन स्वतंत्र जीवन तिला जगायचे आहे, नोकरी करायची तिला खुमखुमी आहे.’ असे काहीबाही. जेणेकरून मी आश्रम सोडून जावे. एके दिवशी तीन वर्षांच्या देविदासला त्यांनी, काही मस्ती केली, खोड्या केल्या म्हणून, त्याला उन्हात एक तासभर उभे केले. ते सगळे असह्य होऊन मी तडकाफडकी आश्रम सोडून मुंबईला जावे; तिथे राहणे जमले नाही तर गांधीजींच्या वर्धा येथील आश्रमात जावे असा विचार करून, निघाले.

१९४२ च्या ९ ऑगस्ट रोजी आम्ही मंगळुरूला पोहोचलो; पण तसेच तेथून बसने निघालोही; कारण माझ्या आईला मी तिच्याकडे गेल्याचे आवडले नव्हते. मी आणि माझी चार मुले सगळे धैर्य एकवटून मुंबईला निघालो. रस्त्यात आम्हाला ९ ऑगस्टच्या चाले जाव (Do or Die) चळवळीच्या मोर्चा ठिकठिकाणी दिसला. महात्मा गांधी आणि कस्तुरबा गांधी यांना कैद केले गेले होते. त्यामुळे सगळीकडे हरताळ सुरु होता. आमचा प्रवास त्यामुळे अडखळतच सुरु होता. पुण्याला आलो तेव्हा आमची गाडी चुकली होती, त्यामुळे एक रात्र तेथे एका नातेवाईकांकडे काढावी लागली. मुंबईला पोहोचली तेव्हा शहरात युद्धामुळे अनेक लोकं घरदार सोडून गेले होते. मुंबईत ऑस्ट्रेलियाचे सैनिक नागरिकांना धमकावत, त्रास देत फिरत असत. आम्ही माटुंगा येथे माझ्या वाहिनीच्या मुलाकडे मुक्काम केला.

(क्रमशः)

P C Sorcar: Magical Life, Part#1

ह्या वर्षाच्या सुरुवातीला म्हणजे जानेवारी २०२० मध्ये एका कन्नड मासिकात जादुगार पी सी सरकार यांच्या चरित्रात्मक पुस्तकाच्या परिचयाचा एक लेख आला होता. त्याचे मराठीत अनुवाद करण्याचे मनात होते बऱ्याच दिवसापासून, आज योग आला आहे. तो आज मी तो अनुवाद ह्या ब्लॉगरुपात देतो आहे(मूळ लेख मोठा आहे, त्यामुळे काही भागात देणार आहे). पण थोडेसे त्याआधी माझे असे थोडेसे प्रास्ताविक!

जादू पाहायला कोणाला आवडत नाही. आपल्यापैकी बऱ्याच जणांना ती थोडीफार माहिती देखील असते, जसे पत्त्यांची जादू, एखादी हातचलाखी! भारतात इतर अनेक कलांप्रमाणे जादूची कला, जादूविद्या ह्याला देखील मोठी परंपरा आहे, इतिहास आहे. ह्या कलेचा कोणी इतिहास लिहिला आहे कि नाही ते माहित नाही. शोधले पाहिजे. पण एक मात्र आहे, कि याचे मूळ अथर्ववेदात सापडतात. तिथे तिला यातूविद्या असे संबोधले आहे. भारतीय गुढविद्या सुद्धा प्रसिद्ध आहे(black magic), मोहिनी विद्या, वशीकरण वगैरे याचेच प्रकार आहेत. मी Indian rope-trick नावाची दोरीची जादू असा प्रकार आहे या बद्दल कुठेतरी वाचले आहे.

आपल्या सर्वांप्रमाणे मी देखील अगदी थियेटर मध्ये जाऊन तीन तीन तासांचे जादूचे खेळ पहिले आहेत. मला वाटते कि २००३ मध्ये के लाल ज्युनिअर(K Lal Junior)यांचा टिळक स्मारक मंदिरात प्रयोग होता तो मी पाहिला होता. तसेच नंतर कधीतरी एका लहानग्या जादुगार मुलीचा जादुगार आंचलचा प्रयोग पाहिल्याचे आठवते आहे. छोटा जादुगार नावाचा जादुगार कुटुंबावर आधारित धमाल 3D चित्रपट देखील पहिला होता. गेल्या काही वर्षांत खरेतर जादुगाराचे प्रयोग पुण्यात झाल्याचे आठवत नाही. भारतात जादूविद्येचे अनेक प्रकार आहेत. तंत्र मंत्र असेल, मोहिनी विद्या असेल, किंवा पुराणांत आणि इतर मिथक कथांमध्ये जादूचा उपयोग केल्याचे भरमसाट उल्लेख आणि उदाहरणे आहेत. आजकाल असे दिसते कि विविध कार्यक्रमात(जसे कि वाढदिवस), एखादा स्थानिक थोडीफार हातचलाखी, नजरबंदी, जादू माहित असलेला कलाकार काही मिनिटांचा प्रयोग करतात, पण मला ते रुचत नाही. जादूचे प्रयोग अनुभवण्याची लज्जत ते रंगमंचावर पाहण्यात आहे. गेल्या काही वर्षांपासून mentalist नावाचा अजून जादूचा एक प्रकार प्रसिद्ध झाला आहे, तो प्रामुख्याने दूरचित्रवाणीवरील कार्यक्रमामुळे. लहानपणी Mandrake The Magician नावाची एक कॉमिक मालिका इंग्रजी वर्तमानपत्रातून येत असे, ती देखील दिसलेली नाही बऱ्याच वर्षांत. बऱ्याच वेळेस जादूचे काही प्रयोग धोकादायक अंगाचा थरकाप उडवणारी असतात. गेल्या वर्षी एक दुर्दैवी घटना वाचाल्याचे आठवते आहे. कोलकात्याजवळ कोणी एक जादुगार(चंचल लाहिरी) हुगळी नदीत एक प्रयोग करत असता, बुडून मरण पावला.

माझ्या तरी जादूगारांचे चरित्रांचे किंवा इतर पुस्तके विशेष दृष्टी पडली नाहीत. पुण्याचे जादुगार रघुवीर भोपळे यांनी लिहिलेली एक-दोन पुस्तके अपवाद आहेत. पण तीही मिळत नाहीत. त्यांनी दोन पुस्तके लिहिली आहेत. एक आहे चरित्र, ज्याचे नाव आहे प्रवासी जादुगार, आणि दुसरे मी पाहिलेला रशिया. त्यांची इतक्यातच म्हणजे २० ऑगस्टला स्मृतिदिन होता. असो. बंगालचे जादूकलेत, जादूविद्येत मोठे नाव आहे. पी. सी. सरकार तेथीलच. आधुनिक भारतीय जादू कलेचे प्रणेते असे त्यांना संबोधतात. जादूगार तसेच सर्कस ह्यात भारतीयांनी खूप नाव कमावले आहे. सर्कस वर मी पूर्वी येथे तीन भागांत लिहिले आहे. दोन्ही व्यवसाय म्हणून तसे कठीण, मोठा लवाजमा बाळगायचा, कलाकार, प्राणी आणि इतर सामग्री घेऊन ठिकठिकाणी प्रवास करायचा आणि कला सादर करायचे, तसे सोपे काम नाही. असो. तर ह्या पी. सी. सरकार यांचे चरित्र इंग्रजीत आले आहे ज्याचे नाव आहे PC Sorcar The Maharaja of Magic आणि ते लिहिले आहे त्यांच्या मुलाने म्हणजे PC Sorcar Jr यांनी. त्यांनी स्वतःचे देखील आत्मचरित्र My Life My Magic या नावाने लिहिले आहे.

जादुई जीवन
भारताने न विसरण्याजोग्या कलाकाराचे पी सी सरकार यांचे जीवन

मूळ कन्नड: श्रीहरी
मराठी अनुवाद: प्रशांत कुलकर्णी

१९४०-५० च्या दशकात भारत संपूर्ण स्वातंत्र्य मिळवण्याच्या काळ हा फक्त राजकीय स्वातंत्र्य इतकाच मर्यादित नव्हता. सांस्कृतिकरित्या स्वातंत्र्य देखील मिळवण्याचा तो काळ होता. बंगालमधील प्रोतुल चंद्र सरकार त्यावेळी तारुण्यात होते. त्यांच्या हातात ‘मंत्रदंड’ होते. सांस्कृतिक वेगळेपण अभिव्यक्त करण्यास जादूच्या कालेसारखे माध्यम त्यांनी निवडले. आजच्या जादुगारांना देखील अनुकरणीय अश्या प्रतिभावंत जादूगाराच्या जीवनाचे हे कथन आहे.

१९५६ च्या एप्रिल १० ची तारीख…
लंडनच्या डेली मिरर या वर्तमानपत्राच्या पहिल्या पानावर ठळक अक्षरात बातमी छापलेली होती- Girl Cut in Half, Shock on TV. ह्या बातमीच्या खाली भरजरी पोशाख आणि फेटा बांधलेल्या युवराजासारख्या दिसणारी एक व्यक्ती, समोर मेजावर असलेल्या सुंदर तरुणीचे दोन भाग केले असे दिसणारे छायाचित्र छापलेले होते! त्या बातमीत दाखवलेले दृश्य लंडनवासी काही पहिल्यांदा पाहत नव्हते. कारण आदल्या दिवशीच, म्हणजे, एप्रिल ९ ला रात्री, बीबीसी दूरचित्रवाणी वरील Panorama या कार्यक्रमात त्यांनी ते पाहिले होते. चित्रातील तो युवराज, तरुणीला करवतीने दोन भागांत कापताना त्यांनी प्रत्यक्ष पाहिले होते! प्रेक्षकांनी ते पाहून तोंडात बोटे घातली होती. पण तो कार्यक्रम तेथेच संपला. त्या मुलीचे पुढे काय झाले हे सांगितले नाही. घाबरलेल्या, चिडलेल्या लोकांनी बीबीसीला पुढील तीन-चार तास दूरध्वनी करून हैराण केले होते. काहीजण तर मिळेल त्या वाहनाने बीबीसी कार्यालयासमोर जमा झाले. त्या मुलीचे पुढे काय झाले हि गोष्ट talk of the town झाली होती. ती सगळी गरम गरम चर्चा आणि शंकेचे शमन मिररच्या बातमीने केले होते. बातमीत त्यांनी ज्या मुलीला कापले गेले होते, त्या मुलीचे, दीप्ती डे, हिचे हसरे छायाचित्र छापले होते. मी जिवंत आहे, प्रकृती देखील छान आहे, आणि मला काही झाले नाही असे तिचे निवेदन देखील आले होते.

तेवढ्यावरच हे प्रकरण थांबले नव्हते. एप्रिल ९ च्या संध्याकाळी बीबीसी एक पंधरा मिनिटांचा कार्यक्रम प्रसारित केला होता. भारतातून आलेल्या जादुगार पी. सी. सरकार यांची हातचलाखीचे प्रयोग दाखवणार आहेत असे संयोजकांनी सांगितले होते. सरकार यांनी त्या कार्यक्रमात युवराजच्या सारखा पोशाख परिधान केला होता. चमचम करणारा निळा अंगरखा, तसेच लांब शाल त्यांनी ओढली होती. त्यांना मिळालेल्या पंधरा मिनिटात सरकार यांनी अनेक प्रयोग करून आश्चर्याने प्रेक्षकांच्या भुवया उंचावयास भाग पडले होते. मोकळ्या पट्ट्यातून कबुतर प्रगट करणे, हातरुमालातून ससा बाहेर काढणे, पत्त्यांच्या हातचलाखीचे प्रयोग हे सर्व त्यांनी केले. आणि कार्यक्रमाच्या शेवटी, त्यांनी मुलीला मधोमध कापण्याची जादू त्यांनी सादर केली होती. त्यानंतर परत मंत्र म्हणून मुलीला जोडून जिवंत करण्याचा भाग बीबीसीने दाखवलाच नाही, कार्यक्रम अर्ध्यावरच थांबवला आणि प्रेक्षकांची उत्सुकता ताणली होती. त्या काळी देखील TRP वाढवण्याचे खूळ होते कि काय माहित नाही! त्या मुलीचे काय झाले हा प्रश्न त्या सर्व प्रेक्षांकाना साहजिकच सतावत होता. बीबीसी च्या अधिकाऱ्यांना लोकांची समजून काढता काढता नाकी नाऊ आले होते. आपल्याला मिळालेल्या पंधरा मिनिटांचा प्रभावी वापर करून लंडन मध्ये घराघरात आपले नाव पोहाचावलेले जादुगार म्हणजे पी. सी. सरकार!
(क्रमशः)

अर्धसत्यचे शुटींग

अर्धसत्य हा हिंदी चित्रपट कोणाला माहित नसेल? भारतीय चित्रपट सृष्टीत मैलाचा दगड ठरलेला हा चित्रपट मराठी साहित्यिक श्री दा पानवलकर यांच्या सूर्य या मुळ कथेवर आधारित होता. या पानवलकरांचा स्मृती दिन(१९ ऑगस्ट) इतक्यातच झाला. या चित्रपटाचे चित्रीकरण जेव्हा सुरु झाले तेव्हापासून पानवलकर चित्रीकरणस्थळी हजर होते आणि त्यांनी दैनंदिनी ठेवली. ती पुस्तक रूपाने मौज प्रकाशनने १९८५ मध्ये प्रकाशित केले. ते पुस्तक मला आपसूकच काही महिन्यांपूर्वी हाती लागले. एखाद्या चित्रपटाचे चित्रीकरण अथपासून ते इतीपर्यंत तपशीलवार नोंदणारे असे पुस्तक मराठीत तरी मला अजूनतरी सापडले नाही. त्याचा परिचय या स्मृतिदिनानिमित्त करून देण्यासाठी हा ब्लॉग.

दुर्दैवाची गोष्ट अशी कि हे पुस्तक प्रसिद्ध होण्याच्या आधीच म्हणजे १९ ऑगस्ट १९८५ ला पानवलकरांचे निधन झाले. पानवलकर हे कथाकार म्हणून प्रसिद्ध होते. माझ्या कडे साहित्य अकादमीने प्रसिद्ध केलेला त्यांच्या मोजक्या काही कथांचा संग्रह आहे. त्यांच्या सूर्य ह्या मुळ कथेवर विजय तेंडूलकर यांनी अर्धसत्यची पटकथा लिहिली. अर्थात त्यांनी कथेचा विस्तार त्याकाळची सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीचा संदर्भ घेऊन त्यांनी केला आहे. दिग्दर्शक होते गोविंद निहलानी. प्रास्ताविकेत नमूद केल्या प्रमाणे विजय तेंडुलकरांना पोलीस जीवनावर एक नाटक लिहायचे बऱ्याच दिवसापासून मनात होते. पानवलकरांची सूर्य हि कथा वाचल्यापासून त्यांनी ती आधारभूत ठेऊन अर्धसत्य कथेची पटकथा लिहिली.

चित्रपटाचे चित्रीकरण एखाद्या त्रयस्थाला काही तास देखील पाहणे कंटाळवाणे असते. त्याची मला थोडीफार कल्पना आहे, कारण माझ्या एका मित्राच्या लघुपटाचे शुटींग माझ्या घराच्या आसपास सुरु असताना मी हजर होतो तसेच चित्रपट रसास्वाद शिबीरात देखील त्याबद्दल थोडेफार ऐकले होते. पानवलकर देखील या बद्दल अगदी तत्व्ज्ञासारखे लिहितात. ‘…गेला सबंध आठवडाभर रात्रंदिवस शुटींग पाहून डोळ्यांना मरगळ आलेली. प्रखर दिव्यांचे प्रकाश तोंडावर घेत मी उभाउभी सारा प्रकार न्याहाळत होतो. एकेका दृश्याचे चार चार टेक्स. त्या आधी दृश्याच्या तालमी-एक, दोन, तीन. नेहमी कुणाचं कुठेतरी चुकायचे. यात कलावंत, तंत्रज्ञ, आणि स्वतः दिग्दर्शक. सगळा कंटाळवाणा प्रकार. खरा तर शुटींग बघणाऱ्यांना हा कंटाळा नकोसा होतो. मी हा सगळा कंटाळा सहन करतो, करावासा वाटतोय, कारण माझ्या कथेवऋण विस्तारलेला चित्रपट तयार होतो आहे. माझ्या साक्षीने गोविंद मला एकदा म्हणाला होता, ‘आप शुटींग देखते देखते ठक जायेंगे चार दिनके बाद’….मी मात्र थकलो नाही. कारण माझी कथा मला दिसणार आहे. शुटींग मधला कंटाळा हा अटळ भाग आहे. ह्या कंटाळ्यातही आपण त्रयस्थ नजरेने कानाने पाहत-ऐकत असतो. कंटाळा हा जर सातवा रिपू मनाला तर जगण्याला, अस्तित्वाला अर्थ देतो. मी मनावर घेतलं. सर्व चित्रपटच शुटींग कंटाळ्यासरशी पाहायचं. नुसत पाहन हेही एक कामच. ह्या पाहण्यातही खराखुरा अनुभव असतो हे मला जाणवू लागल. खरा तर ह्या शुटींग मध्ये मीच एक ह्या कंटाळ्याचा मित्र आहे. हिच माझी भूमिका. एक कलावंत महाला म्हणाला सुद्धा, “आम्हाला ह्या कंटाळ्याचे पैसे मिळतात, सेटवरील कामाचे नाहीत”…’

साधारण दीडशे पानाच्या या पुस्तकात अनेक छायाचित्रे देखील आहेत. मुखपृष्ठावरील छायाचित्र देखील वेधक आहे. २ डिसेंबर १९८२ ते २५ फेब्रुवारी १९८३ या जवळ तीन महिन्याच्या कालावधीत मुंबईत, तसेच बाहेरही अनेक ठिकाणी चित्रीकरण झाले. त्यातील प्रत्येक दिवसाची, प्रत्येक शॉट माहिती आहे. चित्रपट हे दिग्दर्शकाचे मध्यम आहे. त्यामुळे पानवलकरांचे मुख्य लक्ष्य होते दिग्दर्शक गोविंद निहलानी. पानवलकर आपल्या ललित कथन शैलीत निहलानींच्या कामाचे, त्यांच्या लकबींचे वर्णन ठिकठिकाणी करतात. उदाहरणार्थ, ते पण १२९ वर लिहितात, ‘…गोविंद विचारात असला म्हणजे व्हू-फायंडरची साखळी हातांच्या तळव्यांवर नाचवून गोळा करतो, वर उचलतो, पुन्हा तळव्यावर गोळा करतो. बारीक नजरेने सेटवरच्या वस्तू न्याहाळतो आणि आपल्या ऑरीफ्लेक्स कामेरयाची जागा निश्चित करतो’. दिग्दर्शक कसा काम करतो याची त्यांनी अनेक उदाहरणे दिली आहेत. ते म्हणतात, ‘…या चित्रपटातील प्रत्येक प्रसंगाची दृश्यचित्रे गोविंदने आधीच तयार करून ठेवलेली होती, असं गोविंदने सांगितलं. प्रत्येक दिग्दर्षांकाने अशी दृश्यचित्रे तयार करावीत. पण प्रत्येकाकडून तसा केला जात नाही. प्रत्येक शॉटची सप्रमाण, सुबद्ध मांडणी अशा दृश्यचित्रांच्या सहायाने करता येते. असाही त्याचा अनुभव आहे. हे दिग्दर्शकाच्या क्रिएशनचे महत्वाचे अंग आहे असं गोविंद मानतो.’

पानवलकरांची चित्रपट क्षेत्रातील आणि या चित्रपटाशी निगडीत असेलेले अनेक कलाकार, तंत्रज्ञ यांच्याशी ओळख होते, बातचीत होते. त्याचे देखील त्यांनी रसभरीत वर्णन केले आहे. कथा लेखकाच्या दृष्टीने चित्रपट कसा घडत जातो, त्यात पटकथाकाराने, तसेच दिग्दर्शकाने कसे, आणि का बदल केले आहे याची देखील चर्चा त्यांनी केली आहे आणि ती मला महत्वाची वाटते.

चित्रीकरण करताना continuity sheets तयार करावी लागतात, जेणेकरून संकलनाच्या वेळेला संगती लागते. पानवलकर त्याबद्दल आपले निरीक्षण असे नोंदवतात-‘…प्रभातला पहिल्या शॉटपासून शेवटच्या शॉटपर्यंत हेच काम करताना मी पाहतो आहे. continuity sheet म्हणजे फिल्म कंपनीची नाव शीर्षकभागी. त्याखाली कॉलम्स. सीन नंबर, शॉट नंबर, टेक नंबर. त्या त्या टेक प्रमाणे शॉट मधल्या पात्रांच थोडक्यात वर्ण. संवाद असल्यास सुरुवातीचा आणि शेवटचा संवाद थोडक्यात. शॉट सुरु झाल्याची व संपल्याची वेळ. शॉटला खर्ची पडलेल्या फिल्मचे फुटेज….’

चित्रपटातील नायक अनंत(ओम पुरी) याच्या बालपणीचे काही प्रसंग वाईच्या आसपासच्या परिसरात, कृष्णेच्या काठावर झाले, त्याचे देखील त्यांनी रसभरीत वर्णन केले आहे. हा परिसर गेली तीन-चार दशके चित्रीकरणासाठी तेथील निसर्गरम्य वातारणामुळे प्रसिद्ध आहे. मी तेथे काही वर्षांपूर्वी गेलो होती(वाईच्या परिसरात).

हे पुस्तक वाचून मी परत अर्धसत्य चित्रपट पहिला. माझ्याकडे त्याची सीडी आहे. कथे कडून चित्रपटाकडे प्रवास परत जाणतेपणे पाहताना मजा आली.

माझा पुत्र गुरुदत्त: भाग#२

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तच्या त्याच्या आईने, वासंती पदुकोण, यांनी लिहिलेले कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१).

आज दुसरा भाग देत आहे. मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#२

१९३६ मध्ये सिद्धनाथ पंत नावाचे एक हिंदी भाषेचे शिक्षक बंगळूरूस आले. ते घरोघरी जाऊन हिंदी भाषेचा प्रसाराचे काम करत. मला लिहा-वाचायचे वेड होतेच. मी, तसेचआणखीन काही जण मिळून त्यांच्याकडून हिंदी शिकू लागलो. पंत हिंदी शिकवण्याचे काही पैसे घेत नसत. हे असे मोफत शिक्षण नको असे म्हणत, माझ्या यजमानांनी आक्षेप घेतला. त्यांचा संशयी स्वभाव मला माहित होता. असे असले तरी काही काही बाबतीत मी त्यांचे ऐकत नसे. हिंदी प्रवेश परीक्षेत मी अखिल कर्नाटकातून पहिली आले. त्यावर्षी महात्मा गांधी यांच्या हस्ते  मद्रास मध्ये  पारितोषिक  वितरण होणार होते. त्यामुळे सगळीकडे उत्साहाचे वातावरण होते. कार्यक्रमासाठी म्हणून असलेल्या मंडप छान सजवले गेले होते. किती  तरी लोकं आले होते. हे असे सगळे वातावरण पाहून मला खूप आनंद झाला होता. ते मद्रास शहरातील पहिला हिंदी पारितोषिक वितरण समारंभ असल्या कारणाने कॉंग्रेस पक्षाचे अनेक पदाधिकारी आले होते. त्या समारंभात मला गांधीजींच्या हस्ते पारितोषिक मिळाले त्यामुळे माझ्या मनात त्यांच्या प्रती श्रद्धा, भक्ती, आणि देशासाठी काही तरी करण्याच्या माझ्या मनात येऊ लागले.

एक दोन महिन्यातच गांधीजी यांचे स्वास्थ्य बिघडल्याने हवा पालटासाठी बंगळूरूस आगमन झाले (माझे यजमान १९२० च्या असहकार चळवळीत गेले  होते). मी आणि गुरुदत्त त्यावेळेस फक्त खादीचे कपडे परिधान करत असू. मी चरखा देखील चालवत असे. मी गुरुदत्तला घेऊन गांधीजींच्या सायंकालीन प्रार्थनेला जात असे. त्यावेळेस कस्तुरबा, राजगोपालाचारी यांची मुलगी लक्ष्मी(हिच्याबरोबर माझा बरीच वर्षे पत्र-व्यवहार सुरु होता. तिचा देवदास गांधी यांच्या बरोबर विवाह झाला आणि आमची पत्र-मैत्री कमी कमी होत गेली). महादेव देसाई, मणीबेन पटेल, मदनमोहन मालवीय यासारख्या महनीय व्यक्तींशी माझी ओळख झाली होती. प्रार्थनेच्या वेळेस विविध लोकांची भजने होत. मी त्या वेळेस कन्नड दासपदं, श्री अप्पय्या यांची कन्नड गीतं गात असे. सर्वाना ती आवडत असत. अप्पय्या यांच्या गीतांत संस्कृत शब्द बरेच असत आणि अद्वैत तत्वज्ञानपर असत, त्यामुळे पंडितजी(मालवीय) मला जवळ बोलावून ती गाणी म्हणायला लावत. माझा देखील त्यामुळे संकोच मावळत असे आणि मुक्तकंठाने न भिता मी गात असे. या  सर्वांचा  गुरुदत्तच्या बालमनावर नक्कीच काहीतरी परिणाम झाला असणार. एकाग्र चित्ताने तो माझे गाणे, अगदी डोळे मिटून ऐकत असे, त्यामुळे सगळे त्याचे कौतुक करत असत. कोवळ्या मनावर होणारे असे संस्कार पुढे आयुष्यात उपयोगी पडतात. मला गांधीजींच्या आश्रमात जावेसे वाटू लागले. प्रार्थना संपल्यावर आम्ही गांधीजींबरोबर आश्रमात जात असू. पूज्य ‘बा’ त्यांच्या माथ्याला तेल लावीत. मणीबेन त्यांच्या पायाला तेल चोळत. गांधीजी लहानग्या गुरुदत्तला जवळ बोलावून त्याच्याशी बोलत. त्याच्या हातात खडीसाखरेचा खडा ठेवत, डोक्यावर हात ठेवत त्याला आशीर्वाद देत असत. एखाद्या वेळेस गुरुदत्त जर बरोबर नसला तर, त्याची ते विचारपूस करत असत. मी घाबरत घाबरत त्यांच्या कडे आश्रमात प्रवेश करण्यासंबंधी विषय काढला. माझ्या कडे पहिले आणि हसले, आणि म्हणाले होईल होईल, असे म्हणत पुढे काही बोलले नाही. मी पुढे नंतर विचारले नाही.

आमच्या गुरुदत्तचा दुसरा वाढदिवस आम्ही अतिशय जोरात साजरा केला. त्याने त्याचा प्रिय असा लाल शर्ट घालून अंगावर दागिने देखील परिधान करून, आमच्या घरमालकांच्या पाया पडायला त्यांच्या कडे गेला. त्यांनी त्याला बसवून त्याला ओवाळले म्हणे. तेथून आमच्या घरी येताना झाकून ठेवलेल्या छोट्या विहिरीजवळ तो पडला आणि तो जोरात मला हाक मारू लागला. ते ऐकून मी बाहेर पळत आले. त्याच्या कपाळाला लागले होते, रक्त वाहत होते. त्याला उचलून पटकन डॉक्टरकडे घेऊन गेले आणि उपचार करवून आणले. पण हे सर्व असे झाल्यामुळे माझ्या मनाला चुटपूट लागली. रात्री त्याला अंगात ताप देखील चढला. माझा एका वृद्ध वैद्यावर विश्वास होता. पूर्वी मी जेव्हा खूप आजारी होते, तेव्हा त्यांनीच मला औषध देऊन बरे केले होते. त्यांनाच बोलावले. नाडी पाहून त्यांनी औषध दिले. पण आठवडा होऊन गेला पण गुरुदत्तला विशेष बरे वाटत नव्हते. रात्री तो बडबडत उठे, घाबरून ओरडत उठत असे. दहा दिवसांत त्याची प्रकृती खालावली.

माझ्या मामेभाऊ डॉक्टर होता. तो गुरुदत्तवर अतिशय प्रेम करत असे. माझ्या यजमानांच्या मनात त्याच्या बद्दल का कोणास ठाऊक पण रोष होता. त्याला बोलावणे पाठवायला मागे पुढे पाहू लागले. एके दिवशी तर गुरुदत्तचे हात पाय गार पडले, आखडून सुद्धा गेले. त्याच्या डोळे देखील आत गेले. आईने रडायला सुरुवात केली. मी कोणाला काही न सांगता मामेभावाकडे गेले, त्याला सगळी परिस्थिती सांगितली. सगळे ऐकून, तो म्हणाला, ‘अश्या स्थितीत मी जवाबदारी घेणार नाही’. मी त्याच्या हाता-पाया पाडून म्हटले कि एकदा त्याला बघून तरी जा. त्याने थोडा विचार केला, आणि कसे काय पण त्याचे मन बदलले आणि तो माझ्याबरोबर यायला तयार झाला. घरी आल्यावर गुरुदत्तला नीट तपासले. गरम पाण्याची बाटली जवळ ठेवायला सांगितली आणि माझ्या समाधानासाठी म्हणून करड्या रंगाच्या गोळ्या त्याला दिल्या, आणि त्याला वारंवार गरम पाणी पाजत राहा असे सांगितले, आणि म्हणाला, ‘वासंती, तुझे नशिब चांगले असेल तर हा ‘गुंटी'(गुरुदत्त) ह्यातून बचावेल, रात्रभर ह्याच्यावर नजर ठेव. सकाळी परत येऊन पाहतो’. नंतर तो निघून गेला.

आम्ही घरातल्यानी मिळून गुरुदत्तवर रात्रभर नजर ठेवली. मला तर गुरुदत्तचे ते मोठे  झालेले डोळे पाहायला धीरच होत नव्हता. मी देवासमोर रात्रभर बसले होते. शेवटी पहाटे कधीतरी डोळे आत घेऊन बोलला, ‘आई, मला पाणी दे’. मी धडपडून उठले. पण मला एवढा आनंद झाला नाही. त्याच सुमारास, गल्लीतून कोणीतरी गाणे म्हणण्याचा आवाज येत होता:

जागी सर्वसुखी असा कोण आहे|
विचारी मना, तुही शोधूनी पाहे|

हा श्लोक अगदी टाळ वाजवत तो म्हणत चालल्याचे ऐकू येत होते.

हा श्लोक, तो आवाज ऐकून मला माझ्या बालपणीच्या वडिलांबरोबर जो काही अल्पस्वल्प राहता आहेल त्याच्या आठवणी जाग्या झाल्या. त्यांचा स्नेह, विशुद्ध प्रेम, ममता हि माझी अंगरक्षक आहेत अशी माझी भावना आहे. त्यांच्या आठवणी म्हणून त्यांनी मला दोन ग्रंथ पाठवले होती- परमार्थ साधन आणि मनाचे श्लोक हि ती पुस्तके, जी मला खूप आवडतात. जेव्हा काही संकट आले कि मी ह्या दोन ग्रंथांची आठवण काढते.

दुसऱ्या दिवशी डॉक्टर आले, त्यांनी गुरुदत्तला तपासून, आता ठीक आहे, पण त्याचे यकृत बिघडले आहे असे सांगितले. आयुर्वेद औषधे ह्या कारणीभूत असावीत असे त्यांना वाटले. अजून एक महिनाभर वेगळे उपचार करायला हवेत असेही म्हणाले.

गुरुदत्त वाचला होता. पण मला गांधीजीच्या भेटीसाठी आजारपणामुळे जमले नाही. मी त्यांना माझ्या तोडक्या मोडक्या हिंदी भाषेत एक पत्र लिहिले. त्याचे त्यांनी उत्तर मला पाठवले:

“प्रिय वासंती,

आश्रमात तुला येत आले नाही म्हणून वाईट वाटू नको. परमात्म्यावर श्रद्धा, भक्ती ठेवून मुलाला सांभाळ. त्याचे मानसिक, शारीरिक उन्नती करण्याचे कर्तव्य तुझे आहे. पती आणि मातेची सेवा करत राहा. जेवढे शक्य होईल तेवढी देशसेवा कर.

इति,

मोहन करमचंद गांधी
१०-१०-१९२६”

हे अमुल्य पत्र मी अतिशय जपून ठेवले होते. १९५२ मध्ये ते का कसे पण हरवले. जगप्रसिद्ध अश्या गांधीजीनी माझ्या सारख्या सामान्य स्त्रीला पत्र लिहिले होते हे सांगितले कि कोणी विश्वास ठेवणार नाही. पुरावा म्हणून जे पत्र होते, ते हातातून हरवून गेले आणि माझे तोंड बंद झाले. मी तो विचारच सोडून दिला. असो. पुढे काही दिवसातच गांधीजी बंगळूरूहून परत गेले.

गुरुदत्तला बरे वाटू लागल्यावर मी आणि आणि माझी आई, तसेच अर्थात गुरुदत्तला घेऊन कलकत्त्याला आले. माझ्या यजमानांनी बंगळूरूमधील नोकरी सोडून मंगळूरूला गेले. गुरुदत्तला सोडून जाताना त्यांना खूप दुःख झाला. मी त्यावेळी जे बंगळूरू सोडून गेले, ते परत बंगळूरूला आलेच नाही.

कलकत्त्यास माझा भाऊ, माझी वाहिनी, आणि माझा अजून एक चित्रकार भाऊ असे सर्व होते, त्यांनी आमचे छान आगतस्वागत केले. सगळ्या कुटुंबात गुरुदत्त एकटाच लहान मुलगा होता. त्यामुळे सगळ्यांना अतिशय प्रिय होता. त्याचे मस्ती करणे, बोबडे बोलणे सगळ्यांना खूप भावत असे.

माझे भाऊ धार्मिक होते, सोवळे वगैरे नेसून ते पूजा करत. गुरुदत्त त्यांच्या जवळ बसून त्यांची पूजा करणे, सर्व विधी निरखत असे. सारखे प्रश्न विचारून त्यांना हैराण करत असे. कधी कधी सोवळ्यात असलेल्या त्यांना शिवत असे. तरी ते त्याच्यावर कधी रागवत नसत. हसत हसत ते पूजा करत आणि संपल्यानंतर त्याच्या हातावर तीर्थप्रसाद ठेवत. घराच्या अंगणात एक कुत्र्याचे पिल्लू आणि एक मांजर होते. त्यांना खायला प्यायला द्यायचे, आणि त्यांच्यात काहीतरी कारणाने भांडण लाऊन ते पाहत बसायचे हा गुरुदत्तचा आवडता उद्योग. त्याचे मित्र त्याच्या पेक्षा वयाने मोठेच होते. त्यांच्याकडून भोवरा फिरवायला शिकला. आपल्या तळहातावर भोवरा फिरवून तो आम्हाला दाखवत असे. गोट्या खेळण्यात तर त्याने कौशल्य मिळवले होते.

माझा भाऊ वेळ मिळेल तसे, आम्हाला कलकत्यातील प्रसिद्ध ठिकाणे दाखवायला घोडागाडी मधून नेत असे. एकदा तेथील मदन नाट्यगृहात मिस कज्जन(कज्जनबाई) हिचे नाटक लागले होते. ते पाहायला आम्ही सगळे गेलो होतो. माझ्या शेजारी दोन तरुण मुले बसली होती. गुरुदत्त बरोबर ते बोलू लागले. मध्यंतरात ते गुरुदत्तला बाहेर घेऊन गेले. नाटक परत सुरु झाले तरी ते आले नाही. माझी भीतीने गाळण उडाली. माझा भाऊ माझ्यावर डाफरला. आधीच मी घाबरट, त्यातच भावाने रागावले होते. माझी नजर नाटकाच्या रंगमंचाकडे न लागता नाट्यगृहाच्या दरवाजाकडे लागली होती. आतल्या आत मी देवाचा धावा करत होते. नंतर कितीतरी वेळाने ती मुले आली आणि गुरुदत्तला माझ्या हवाली केले आणि माझा जीव भांड्यात पडला. पाहते तर काय, गुरुदत्तच्या हातात चॉकलेट आणि बिस्कीट, आणि गुरुदत्तच्या चेहऱ्यावरून आनंद ओसंडून वाहत होता.

आम्ही कलकत्याला येऊन आता जवळपास एक महिना होऊन गेला होता. माझ्या यजमानांकडून परत येण्याबद्दल निरोप आला होता. एवढे दिवस कुठलीही चिंता नव्हती, नातेवाईकांकडे अगदी आरामात राहत होते. पुढे त्यांची तार देखील आली. मला एकटीला पाठवायला माझा भाऊ तयार होत नव्हता. तीन दिवस, एक रात्र असा प्रवास होता तो. आईने माझ्याबरोबर यायला नकार दिला, मीही जास्ती मागे लागले नाही. कारण माझे यजमान आणि माझी आई यांचे संबंध सुरळीत नव्हते. कायम काहीबाही कुरबुरी असत, त्या दोघांत मी सापडायचे.

शेवटी नात्यातल्या एका बरोबर मी आणि गुरुदत्त परत निघालो. त्या वर्षी मद्रास मध्ये काँग्रेसचे अधिवेशन होते. माझ्या मावशीच्या मुलगा , त्याची बायको, आणि तीन मुलांसह हैदाराबादेहून तेथे आले होते असे मी ऐकले होते. त्यांना मी शोधले आणि त्यांच्या कडे गेले. चार दिवस तिथे राहिले. गुरुदत्तला त्यांच्या तीन मुलांची सोबत मिळाली. काँग्रेस पक्षाच्या अनेक धुरिणांना मी तिथे जवळून पाहिले. पण महात्मा गांधींना मात्र लांबून पाहण्यात समाधान मानावे लागले. त्यांच्याशी बोलण्याचे तर शक्यच नव्हते. अजून काही दिवस तिथे राहावे असे मला वाटत होते. पण यजमान देखील घरी बोलावत होते. पती कसाही असला तरी, तोंड बंड करून त्याच्या आज्ञेत राहण्याचा तो काळ होता. त्यांच्याशी आपणहून बोलण्याचे, मनातील सांगायचे माझ्यात तरी धैर्य नव्हते.

मी कासरगोड येथे पोहचल्यावर मला माझ्या वाहिनीकडून ह्यांची नोकरी गेल्याचे समजले. मला धक्काच बसला. आता मी कोठे जावे, काय करावे? संध्याकाळी हे बंगळूरूहून कासरगोडला आले. नवीन नोकरी मिळेपर्यंत वाहिनीकडे राहावे असे ठरले, आणि ते काही दिवस राहून मग मंगळुरूला गेले. त्यावेळी तेथे राष्ट्रबंधू नावाचे साप्ताहिक तेथून निघत असे. कंडूगोडलु शंकर भट्ट हे त्याचे संपादक होते. त्यात प्रुफरीडर म्हणून काम मिळाले. माझ्या दिरांच्या मुलाच्या घरी बिऱ्हाड केले. नंतर राष्ट्रबंधू मध्ये मी लिहूपण लागले. पूर्वी बंगळूरूमध्ये असताना सरस्वती मासिकात(सं. डी. कल्याणम्मा) माझी एक कथा वरदक्षिणा आली होती. त्यामुळे राष्ट्रबंधू  मध्ये मला लिहायला मिळाले. राष्ट्रबंधू मध्ये मी अधून मधून लिहित राहिले. नंतर इकडे तिकडे प्रवास करावा लागला त्यामुळे हे लिहिणे थांबले. माझ्या नणंदेच्या मुलाकडे चार महिने राहायला जागा मिळाली. त्यांची पत्नी आजारी असल्या कारणाने माहेरी गेली होती. त्यांचे घर हे ‘शंकर विठ्ठल मोटार कंपनी’ समोरच होते. माझ्या दिराचा नातू प्रभाकर गुरुदत्तपेक्षा मोठा. तरीसुद्धा तो गुरुदत्त बरोबर कधी कधी खेळत असे. त्याला येणारी इंग्रजी नर्सरी ऱ्हायीम्स तो गुरुदत्तला शिकवत असे; गोष्टीपण सांगत असे. गुरुदत्त त्याच्या मनासारखे करत असे. त्याच्या पुस्तकातील चित्रे तो पाहत असे, प्रश्न विचारत असे. काहीतरी भांडण निघाले तर प्रभाकर गुरुदत्तला मारायला मागेपुढे पाहत नसे.

आमच्या घरा समोर असलेल्या मोटार कंपनीत गुरुदत्त ये जा करत असे. तेथील लोकांबरोबर त्याची ओळख वाढली. दिवसभर तेथे तो असे. मोटार दुरुस्तीचे काम तो मन लावून पाहत असे. त्यांना काम करता करता मध्येच काही तरी हवे असेल तर तो ते आणून देत असत. कधी कधी तो त्यांच्याबरोबर मोटार गाडीतून बाहेरही जात असे. सगळ्यांना गुरुदत्त हवा असे. तो कुठेही असला तरी संध्याकाळी सातच्या घरी हवा असे मी त्याला बजावत असे. तो ही तसा परत येत असे किंवा कोणी तरी त्याला परत आणून सोडत असे. घरी आल्यावर तो हातपाय धुवून, कपडे बदलून, देवासमोर नमस्कार करून, मी शिकवलेले स्तोत्र म्हणत असे. तो नुकताच लिहायला वाचायला शिकला होता. बंगळूरूला येई पर्यंत माझी आईच त्याला हवे नको ते पाहत असे. इथे आल्यावर मी ते पाहत असे. सुरुवातीला मला थोडा वेळ लागला, पण मी पण  त्याचे नीट करू लागले, त्यानेही सांभाळून घेतले.

माझ्या दिराचा मुलगा एल ओ सी एस कॉलेज मध्ये इंग्रजी भाषेचा प्राध्यापक होता. त्याला शास्त्रीय संगीतात रुची होती. मला देखील संगीतात रुची होती. पण मी शास्त्रीय संगीत असे काही शिकले नव्हते. तो शिकला होता. मी त्यांच्या कडून बरेच काही शिकले. प्रसिद्ध आंग्ल लेखकांचा त्याने मला परिचय करून दिला, माझ्यात साहित्याची रूची निर्माण केली. या सर्वांमुळे आमच्यात आपुलकी निर्माण झाली, पण ते माझ्या यजमानांना सहन होत नव्हते. तरीपण ते चार महिने कसे गेले हे समजले नाही. परत घर बदलताना, नको नको वाट होते. ते सोडून गेल्यावर आम्हाला जेलसमोर एक घर मिळाले. गुरुदत्तला तेथे कोणी सवंगडी नव्हते.  शेजारचे  कुटुंब प्रेमळ होते. 
त्यांच्या कडे जाऊन मीच त्यांची ओळख करून घेतली. ते सोन्या, चांदीचे दागिने करत असताना तो पाहता बसे, मध्ये मध्ये त्यांना प्रश्न विचारत असे, संधी मिळेल तशी ते करतील तसे करायचा तो प्रयत्न करत असे. हे सर्व त्याच्या जवळ असलेले अपार कुतूहल होते म्हणून तो करत असे. एकदा शेजारच्या घरात एक वृद्ध स्त्री मरण पावली होती. तेथे जाऊ नको असे कितीही सांगितले तरी तो माझा डोळा चुकवून तेथे गेला, सगळे विधी पहिले. मला भीतीच वाटली होती. पण त्याला त्याबद्दल विशेष असे काही वाटले नाही. घरी आल्यावर माझ्यासमोर ते सर्व विधी साभिनय करून दाखवायला लागला. माझे जीवन आधीच एकाकी होते, जीवनातील एकूणच रस निघून गेला होता. त्यात हे असे त्याचे मृत्यूविषयी असे वागणे बोलणे ऐकणे नको वाटत होते. तो ते सर्व विसरावे म्हणून त्याला मी दूरवर फिरायला घेऊन जाऊन लागले. तेथे त्याची वेगळीच तऱ्हा. रस्त्यावरील प्रत्येक गोष्टीबद्दल विचारत असे, त्याच्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर देणे माझ्या जीवावर येत असे. मला जेवढी माहिती असेल तेवढे मी सांगत असे, पण त्याचे समाधान होत नसे. त्यावर आणखीन प्रश्न विचारात असे, आणि मग मी त्याला रागावणे थांबत असे. त्या प्रश्नोत्तरात बाल बुद्धीचा गुरुदत्त विजयी होत असे. त्या जेलजवळील रस्त्यावर पोलीस चोरांना पकडून घेऊन येत असत, त्यांची मारझोड करत असत, तेव्हा आरडाओरडा होता असे. गुरुदत्त हे सर्व होताना पाहत नसे, डोळ्यांवर हात ठेऊन डोळे बंद करून घेई, कान बंद करून घेई, आणि म्हणे ‘किती दुष्ट आहेत हे पोलीस!, आणि रडत असे. बऱ्याचदा पहाटे पहाटे कैद्याची फाशीची शिक्षा बजावली जात असे, तेव्हा त्या येणाऱ्या किंकाळ्या आम्हाला ऐकू येत असत, आणि त्या आम्हाला असह्य होत असत. बिचारा गुरुदत्त ते ऐकून अस्वस्थ होत असे. ह्याच घरात आम्ही असताना त्याचा एक वाढदिवस साजरा झाला.

माझे वडील मला कधीतरी पत्र पाठवत. पत्रात ते लिहित, ‘माझी तब्येत सध्या ठीक नसते. पण तू घाबरू नकोस. देव आहे. त्याच्यावर विश्वास ठेव. गुरुदत्तची नीट काळजी घे. त्याच्यत सद्गुण येतील असे पहा, त्याला प्रोत्साहन दे. चुकीच्या मार्गावर त्याला जाऊ देऊ नकोस. तुमची परिस्थिती काय आहे, हे मला माहित आहे. तुम्हाला सर्वाना इथूनच आशीर्वाद देतो’ काही दिवसातच ते हृदयरोगाने गेल्याचे समजले. शेवटच्या क्षणी त्यांच्या जवळ त्यांची पत्नी(माझी आई)आणि मुले यांपैकी कोणी नव्हते. जे जे हॉस्पिटल मध्ये त्यांचे निधन झाले असे कळले. ही बातमी ऐकून मला अतीव दुःख झाले. माझा जन्म बर्मा मध्ये झाला होता. तीन वर्षात माझ्या भावाचा जन्म झाला होता. त्यांमुळे माझ्या वडिलांनी माझे पालनपोषण केले होते. मला माझी आई आवडत नसे, सदा सर्वदा रागावलेली असे, काही तरी काढून ती भांडत असे, माझ्या वडिलांनी केले माझे लाड तिला रुचत नसत. माझे वडील अतिशय समजूतदार आणि प्रेमळ होते. बहुतेक देवाला हे सर्व आवडले नसावे, मी सहा वर्षांची होते तेव्हा ते मला सोडून मुंबईला निघून गेले. तीन वर्षे मला ते भेटले नाहीत. मी त्यांना समजू शकले नाही. त्यांच्या मध्ये देवासारखे  मन होते. त्यामुळे हे असे अचानकपणे ते गेल्याचे समजल्यामुळे मला किती यातना झाल्या असतील, विचार करा! आणि त्यांचे वय देखील खूप नव्हते, फक्त त्रेप्पन.

गुरुदत्तच्या मनात त्याच्या आजोबांची आठवणी कश्या असतील? सहा महिन्यांचा असताना त्याने त्यांना पाहिले होते. मी त्याला नेहमी त्यांच्या बद्दल सांगत असे. मी सांगितलेले तरी त्याला आठवत असणार. आजकाल गुरुदत्तला गोष्टी ऐकायचा नाद लागला होता. इसापनीतीच्या कथा, मंजी मंगेशराय यांची ‘इलीगळ थकथई’ अश्या गोष्टी शोधून आणून मी त्याला सांगत असे. त्याला गोष्ट पूर्ण ऐकल्याशिवाय झोप येत नसे. माझी सहनशक्ती कधी कधी संपत असे, तेव्हा तो माझ्या हातचा मार खात असे. अभ्यास करतना देखील, नीट समजावून सांगितले तर लक्ष देऊन ऐके, पण मी जर रागवत, चिडत, मारत शिकवले तर तो देखील हट्टी होई. जेवण खाण सोडून एका कोपऱ्यात जाऊन रुसून बसे. त्यावेळी चेहरा पाहून माझे मन विरघळत असे.

ह्यांची नोकरी परत एकदा गेली. मी सहा महिन्यांची गर्भार होते. आता कसे होणार? शेवटी मी माझ्या अहमदाबाद येथे असलेल्या माझ्या भावाला पत्र लिहिले. त्यांची सुद्धा आर्थिक परिस्थिती ठीक नव्हती. माझ्या मावशीने माझ्या भावाला दत्तक घेतले होते. तिच्या नवऱ्याला वेडाचे झटके येत असत. तिलाही बरे नसायचे. घरातील समान एकाकडे ठेऊन आम्ही अहमदाबादला जायला निघालो. आम्ही तीन जण होतो. बसने धारवाडला आलो. माझ्या मामाची मुलगी तेथे राहत असे. ती तशी श्रीमंत होती, तिचे पतींचे नाव देखील होते. माझे दिवस भरत आले होते. घरात नोकर-चाकर होते, मुले होती. त्यांनी आमचे चांगले स्वागत केले. त्यावेळी हुबळी मध्ये असलेल्या श्री सिद्धारूढ स्वामी यांच्या दर्शनाला बरेच लोकं येत असत. मी आणि गुरुदत्त देखील गेलो. स्वामीजी काही बोलत नसत, मौन असे. डोके हलवून, हुंकार देऊन ते संवाद साधत असत. गुरुदत्तला त्यांच्या पाया पडायला लावले. त्यांनी त्याच्या डोक्यावर हात ठेवाला, आणि त्याला उठवले, आणि त्याला पाहून हसले. तिथे जमलेल्या लोकांना आश्चर्य वाटले. ते सहसा तसे करत नसत. त्यांच्या दर्शनाने मला समाधान वाटले.

आम्ही धारवाड मध्ये एक आठवडा राहिलो. नंतर आम्ही मुंबईला निघालो. माझ्या आत्याने मुंबईत खार येथे घर बांधले होते. आम्ही त्यांच्याकडे गेलो, आमचे चांगले स्वागत झाले तिथे. त्यांच्या मोठ्या मुलाचे माझ्या मोठ्या बहिणीबरोबर लग्न होणार होते, पण ती अकाली गेल्या मुळे ते झाले नाही. त्यांच्यात तसे खूप प्रेम जुळले होते. दुर्दैवाने एका महिन्यात ती, अजून एक थोरला भाऊ आणि दुसऱ्या क्रमांकाचा भाऊ हे सर्व विषमज्वारामुळे अकाली निधन पावले. मला त्याने ग्रासले होते. हि घटना १९१६ सालची. मला मुंबईतील एका नामवंत हॉस्पिटलमध्ये ठेवले होते. तीन महिन्यानंतर माझे अवयव, मेंदू चालू लागले, आणि मी कशीबशी त्यातून बचावले.

खार येथे गेल्यावर मला पाहून माझ्या दिरांना आनंद झाला. त्यांना माझ्या वारलेल्या बहिणीची, सुंदरीची, आठवण झाली. त्यांच्याकडे एक आठवडा राहून आम्ही सर्व अहमदाबादला गेलो. तिकडच्या घरातील वातावरण जरा त्रासाचे होते. माझे काका रात्री -अपरात्री ओरडायचे, भावाला मारायचे. सगळ्यांची झोपमोड होत असे. असेच पाच महिने कसे गेले समजले नाही. माझ्या यजमानांना हवी तशी नोकरी मिळाली नाही. गुरुदत्त संध्याकाळ झाली कि घाबराघुबरा होऊन इकडे जाऊ तिकडे जाऊ असे म्हणत असे. बाजूच्या खोलीत वैद्यकशास्त्र शिकणारी काही विद्यार्थी भाड्याने राहत असत. गुरुदत्तला त्यांचा आणि त्यांना गुरुदत्तचा लळा लागला होता. त्यांचे कॉलेज नसे तेव्हा ते त्याला घेऊन जात, आणि पतंग घेऊन देत, गोट्या, भोवरे देखील देत, फिरायला देखील घेऊन जात. तो बाहेर राहण्याविषयी माझी ना नव्हती, कारण घरातील विपरीत परिस्थिती. ती त्याच्या वर कशी परिणाम करेल हे सांगता येत नव्हते. तेवढ्यात माझ्या भावाने आम्हाला तेथून जायला बजावले. मी आठ महिन्यांची गर्भार होते. आता कुठे जायचे? हातात पैसा-अडका नव्हता. कपडेलत्ते देखील विशेष नव्हते. थोरले मंडळी जवळ कोणी नव्हती. शेवटी कलकत्त्याला जावे असा आम्ही विचार केला. शेजारच्या खोलीतील ती मुले गुरुदत्त बरोबर रेल्वे स्थानकावर देखील निरोप द्यायला आली होती. त्याच्यासाठी पेपरमिंटच्या गोळ्या, पुरीभाजी, बिस्किटे आणून दिली. तसेच माझ्या हातावर पंचवीस रुपये ठेवले आणि म्हणाले, ‘हे तुमच्या जवळ असु द्या प्रवासात लागतील. जमेल तेव्हा परत करा नंतर’. त्यांनी केलेली ती मदत आणि गुरुदत्त प्रती दाखवलेले प्रेम मला अजूनही स्मरणात आहे.

(क्रमशः)