आहुपे, भाग#२(रानभाजी महोत्सव)

माझ्या मागील ब्लॉग मध्ये आहुपे या आगळ्या वेगळ्या ठिकाणाच्या पावसाळी निसर्ग पर्यटनाचा अनुभव मी सांगितला होता. त्याच भटकंतीत अजून एक वेगळा अनुभव मी घेतला. वनवासी कल्याण अश्राम ही समाजसेवी संस्था गेली ५०-६० वर्षे वनवासी, आदिवासी बांधवांच्या प्रगतीसाठी, कल्याणासाठी, त्यांच्या हक्कांसाठी कार्य करते आहे. त्या संस्थेच्या पिंपरी-चिंचवड विभागातर्फे गेली दोन वर्षे रानभाजी महोत्सव असा आगळा वेगळा महोत्सव आहुपे, जुन्नर जवळील कुकडेश्वर आणि तळेरान या तीन ठिकाणी केला जातोय. त्याबद्दल खूप उत्सुकता होतीच. महाराष्ट्र सरकारची एक Tribal Research and Training नावाची एक संस्था पुण्यात आहे, तेथे मी पूर्वी एकदा गेलो होतो.

IMG_0828

माझ्या आहुपेच्या वास्तव्याच्या दुसऱ्या दिवशी हा रानभाजी महोत्सवाचा कार्यक्रम होता. रानभाज्या म्हणजे सहसा शहरी भागात न आढळणाऱ्या भाज्या. जंगलात, शेतात, बांधांवरून आपोपाप उगवल्या जाणाऱ्या अश्या ह्या भाज्या. प्रामुख्याने पावसाळ्यात, काही महिने ह्या असतात. जसे कासच्या पठारावर पावसाळ्यातील काही दिवसच काही विशिष्ट फुले, रानफुले येतात, आणि काही दिवसातच ती नष्ट होतात, तसाच हा काहीसा प्रकार. अश्या ह्या रानभाज्यांची माहिती, अर्थात, जंगलात राहणाऱ्या,वनात शेती करणाऱ्या वनवासी, आदिवासी लोकांना माहिती असते. ती परंपरेने एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे जात असते. नुसत्या त्या भाज्यांची माहिती नव्हे तर, त्या स्वयंपाकात, खाण्यात कशा वापराव्या याचे देखील पिढीजात ज्ञान त्यांच्याकडे असते. यातील बऱ्याच भाज्या औषधी गुणधर्म देखील असलेल्या असतात. या सर्वांचे एका तऱ्हेने दस्ताऐवजीकरण व्हावे, तसेच ह्याची माहिती इतरांना पोहोचावी, त्यातून आदिवासी लोकांना चार पैसे देखील मिळावे हा अश्या कार्यक्रमाचा उद्देश. आहुपे हा भाग देखील पर्यटनाच्या दृष्टीने विकसित व्हावा आणि यां निसर्ग पर्यटनाच्या माध्यमातून ह्या वनपुत्रांचा, त्याच्या भागाचा शाश्वत विकास व्हावा हा प्रमुख हेतू.

पुण्यातून वनवासी कल्याण आश्रमातर्फे पर्यटकांना आहुपेत ह्या कार्यक्रमासाठी, आश्रमाच्या अंजली घारपुरे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी आणले. वनवासी कल्याण आश्रमाची स्मरणिका सर्वाना देण्यात आली, ज्यात त्यांच्या उपक्रमाबद्दल, इतिहासाबद्दल माहिती दिली होतो. सकाळी १० वाजता आहुपेतील शासकीय आश्रम शाळेत सगळे जमले. नाश्ता आणि नाचणीचे गरम गरम असे आंबट गोड आंबील देऊन स्वागत करण्यात आले. तेवढ्यात पावसाने देखील जोरदार सरी वर सरी झाडून जणू काही स्वागतच केले. आहुपे गावातील वाड्या, वस्त्यामधून अनेक महिला(लहान मुलींपासून ते आजी/मावशीपर्यंत सर्व) नटून थटून हातात त्यांनी बनवलेली रानभाजी, भाकरी यांनी सजलेले ताट घेऊन कार्यक्रम स्थळी येत राहिल्या. हॉल मध्ये भिंतींवर २५-३० रानभाज्यांची माहिती देणारी विविध भित्तीपत्रके लावली गेली होती. आलेल्या महिला आपापल्या जागी बसून त्या चाखायला येणाऱ्यांना त्याची माहिती उत्साहाने देत होत्या. आम्ही सर्व पर्यटक, तसेच नेमून दिलेले परीक्षक, ह्या सर्व भाज्या चाखत, खात फिरत होतो. प्रत्येक ठिकाणचे भित्तीपत्रक वाचून माहिती करून घेत होतो. मला एका तऱ्हेने खूप वर्षांपूर्वी केलेली अमेरिकेतील Napa Valley मधील wine tasting ची ट्रीप आठवली.

रुखाळ, भोकर, तेरा, आबई,  काट माट, कर्दुला, कोंदर, कुर्डू, तोंडेची भाजी, चावा, टाकळा, कुसरा, करंज, भारंगी, चिंचूरडा, रताळ कोंब, गोमेटी, हळदा, महाळुंग, खुरासणी, कोंभाळा अश्या भाज्यांची माहिती देणारी पत्रके लावली होती. त्यातील बऱ्याच भाज्या महिलांनी आणल्या होत्या. कुर्डू खूप जणीनी आणली होती.  काही वेळाने मुख्य कार्यक्रमास सुरुवात झाली. विविध मान्यवरांची भाषणे झाली. अंजली घारपुरे यांनी कार्यक्रमाची कल्पना, स्थानिक लोकांचे सहकार्य याबद्दल बोलत, सहभागी महिलांचे कौतुक केले. डॉ. भोगावकर, ज्या वनस्पतीशास्त्रज्ञ आहेत, त्यादेखील एकूण परंपरा जपण्याचे आवाहन करत, कार्यक्रमाचे स्वागत केले. त्यांनी ह्या Wild Edibles of Vidarbha नावाचे  एक पुस्तकही लिहिले आहे. वनवासी कल्याण संस्थेतर्फे देखील रानभाज्यांच्या माहितीचे संकलन असणारे पुस्तकाचे लवकरच प्रकाशन करत आहे. परीक्षकांतर्फे स्पर्धेचे निकाल जाहीर करून, विजेत्यांचे कौतुक, बक्षीस वितरण, मनोगत हे सर्व झाले आणि हा सोहळा पार पडला.

तेवढ्यात जेवणाची सूचना झाली. मी विचारच करत होतो की ह्या आलेल्या सर्व पर्यटकांचे भोजनाची व्यवस्था कशी होणार. पण सूचना ऐकून चाट पडलो. कल्पना अशी होती की गावातील वनवासी बंधूंकडे त्यांनी प्रत्येक ४-५ लोकांच्या समुहाची जेवणाची व्यवस्था केली होती.  अश्या प्रकारे गावातील १२-१५ जणीना त्यामुळे काही पैसे मिळाले, आणि आम्हा पर्यटकांना त्यांच्या घरात शिरकाव करून त्यांचे जीवन जवळून पाहण्याची संधी मिळाली. बसके घर, उताराचे कौलारू छप्पर, अंधाऱ्या खिळ्या, अंगणात शेळ्या, गायी, कोंबड्या, सरपण. स्वयंपाक घरात चूल. सारवलेल्या घरात, चुलीसमोर बसून पोत्यावर बसून घरातील आजी, मावशी यांच्या सोबत गप्पा मारत गावरान भोजनाचा आस्वाद घेण्यास मिळाला. मला तर माझ्या आजोळची आठवण झाली. माझ्या सुदैवाने माझ्या बरोबर पुणे आकाशवाणीच्या प्रसिद्ध आणि वरिष्ठ निवेदिका अंजली लाळे ह्या होत्या आणि अनपेक्षितपणे त्यांच्या आकाशवाणी संदर्भात गप्पा मारता आल्या. त्यानंतर आम्ही मग गावकऱ्यांकडून स्थानिक वाणाचे  तांदूळ विकत घेतले. सर्वांचा निरोप घेऊन, भाज्यांच्या चावीच्या आस्वादाच्या आठवणी काढत आम्ही परतीचा प्रवास सुरु केला.

एकूणच हा असा अनपेक्षित, आणि वेगळा अनुभव देणारी सहल ठरली. आदिवासी संस्कृती, जीचे विविध आयाम आहेत, त्यातील ही खाद्य-संस्कृती, ती पण जपली गेली पाहिजे. अंजली घारपुरे यांच्या पुढाकाराने नक्कीच हे होईल. प्राची दुबळे यांनी जसे आदिवासी संगीत जपण्यासाठी त्याचा अभ्यास करून, त्याचे रेकॉर्डिंग आणि दस्ताऐवजीकरण केले आहे, किंवा गणेश देवी यांनी भाषा लोकसर्वेक्षण करून आदिवासी बोली भाषेची माहिती संकलित केली, मुकुंद गोखले यांनी गोंडी लिपी तयार केली, तसेच हे आहे. परवाच जागतिक आदिवासी दिन साजरा झाला, त्या दृष्टीने ही सहल औचित्यपूर्णच ठरली असे म्हणावे लागेल.

Advertisements

डळमळले भूमंडळ

पुणे जिल्ह्यातील भीमाशंकर जवळ असलेल्या माळीण गावी तीन वर्षांपूर्वी पावसाच्या दिवासात मोठी दरड कोसळून, त्याच्या कुशीत वसलेल्या छोट्याश्या गावाला गिळून टाकले. या दुर्घटनेला आता तीन वर्षे झाली. पूर्णच्या पूर्ण गाव उध्व्वस्त झाले होते, त्याचे गेल्या तीन वर्षात पुनर्वसन करण्यात आले. पण आता बातम्या अश्या येत आहेत की पुनर्वसन झालेल्या ठिकाणी बांधलेली घरे निकृष्ट दर्जाची आहेत, घरांना तडे  गेले आहेत, तसेच जमिनी, रस्ते देखील भूस्खलन झाल्यामुळे खचले आहेत, अश्या बातम्या येत आहेत. आता काय अहवाल, चौकशी, समिती ह्या दुष्टचक्रात सर्व अडकणार.

ह्या निमित्ताने यापूर्वी झालेल्या एक-दोन मोठ्या दुर्घटनेच्या आणि त्यामुळे झालेल्या पुनर्वसनाच्या संबंधी असलेल्या पुस्तकांची आठवण झाली. १९७७ मध्ये आंध्र प्रदेश मध्ये झालेल्या प्रलयंकारी चक्रीवादळामुळे झाले होते. प्रभाकर पेंढारकर यांनी  चक्रीवादळ या पुस्तकात त्याबद्दल लिहिले आहे. फ्रेड क्युनी(Fred Cuny) याने केलेल्या आणि सुचावालेल्या उपायांचे त्यांनी वर्णन केले आहे. त्या बद्दल मी येथे लिहिले होते. त्याच प्रकारे महाराष्ट्रात देखील १९९३ मध्ये लातूर मध्ये जो विनाशकारी भूकंप झाला, त्याचे आणि त्यानंतर झालेल्या पुर्वासानाचे, तसेच लॉरी बेकर(Laurie Baker) यांनी केकेल्या कामाचा लेखजोखा अतुल देऊळगावकर यांनी  डळमळले भूमंडळ या पुस्तकात दिला आहे. लॉरी बेकर यांच्या एकूणच जीवनाचा, कार्याचा परिचय करून देणारे दुसरेही पुस्तक त्यांनी लिहिले आहे.

डळमळले भूमंडळ हे पुस्तक १९९७ मधील आहे(म्हणजे लातूर/किल्लारी भूकंपानंतर चार वर्षांनी), ग्रंथालीने प्रकाशित केलेले आहे. अतिशय तळमळीने आणि संवेदनशील रीतीने त्यांनी हे वाचनीय पुस्तक लिहिले आहे. एकूणच भूकंपासारख्या नैसर्गिक आपत्तीचे स्वरूप, मदतीच्या, पुनर्वसनाच्या कार्याच्या विविध पैलूंवर प्रकाश, यावर प्रत्यक्ष अनुभवांवर लिहिले आहे. एकूण १५ प्रकरणे आहेत, पण प्रकरणांना शीर्षके नाहीत. लातूर/किल्लारी आणि आसपासची १५-१६ गावे या भूकंपाने बाधित झाली होती. येथे मध्ये एवढी जीवितहानी का झाली याची कारणमीमांसा, नवीन घरे बांधताना काय करायला हवे होते, काय केले गेले याचे कठोर परीक्षण येते. लॉरी बेकर यांनी सांगितले होते की नवीन गावे न वसवता, आहे त्याच ठिकाणी त्यांनी सुचववेल्या तंत्राप्रमाणे घरे बांधली असती तर, सदोष पुनर्वसनाचे कित्येक सामाजिक दुष्परिणाम टाळता आले असते. शरद पवार, विलासराव देशमुख, प्रवीणसिंह परदेशी या सारखे राजकीय पुढारी, प्रशासकीय अधिकारी यांनी घेतलेले निर्णय, काम यावर त्यांनी सखोल लिहिले आहे.

‘आनंदवन’चे डॉ. विकास आमटे यांनी केलेल्या घर-बांधणी प्रयोग याचीही माहिती समजते. डॉ. यंदे सारखे मानसोपचारतज्ञ यांनी त्यावेळी केलेल्या समुपदेशनाचे काम देखील ते सांगतात(post traumatic mental disorder). अश्या मोठ्या आपत्तीच्या वेळेस सरकारी यंत्रणा, सेवाभावी संस्था हे सर्व काम करण्यासाठी पुढे येतात, पण या सर्वांमध्ये संवाद आणि समन्वय आवश्यक असतो. तो नसेल तर काय होवू शकते याचे विदारक चित्र ते रेखाटतात. प्रभावी संवाद नसल्यामुळे अफवाना उत येतो. जसे की भूकंप परिसरात युरेनियम सापडल्याची आणि त्यामुळे होणाऱ्या परिणाम याबद्दल अफवा पसरली आणि त्यामुळे झालेले परिणाम याचे वर्णन येते.  शेवटच्या प्रकरणातून ते ‘भूकंप: आपले आणि त्यांचे’ या प्रकरणातून जपान, अमेरिका, चीन मधील भूकंप, आपत्ती व्यवस्थापन, पुनर्वसन यांची तुलना भारतातील परिस्थितीशी केली ती देखील उद्बोधक आहे. माहितीपूर्ण अशी ६ परिशिष्टे देखील पुस्तकात आहेत. विस्तृत संदर्भसूची देखोल त्यांनी दिली आहे. पुस्तकात विविध पानांवर सतीश भावसार यांची रेखाटने आहेत, जी अतिशय बोलकी आहेत. सुरुवातीला असलेले ‘कल्लोळ’ असे शीर्षक असलेले मनोगत तर अतिशय भावपूर्ण आहे. त्यांच्या जीवनावर राशोमान या जपानी चित्रपटाचा प्रभाव देखील ते नमूद करायला विसरत नाहीत.  असे हे पुस्तक मुळातून वाचले पाहिजे आणि माळीण संदर्भात तपासून पहिले पाहिजे.

माळीणचे, खूप मोठा गाजावाजा करत पुनर्वसन काम पूर्ण करून झाले. स्मार्ट माळीण असे संबोधण्यात आले. पण एकूण परिस्थिती पाहता आणखी बरेच काही करता येण्यासारखे आहे असे दिसते. वरील दोन पुस्तकांसारखे माळीणवर देखील एखादे पुस्तक यावे, म्हणजे पुढील काळात त्यापासून काही शिकता येईल. माळीण काय किंवा लातूर/किल्लारी काय, आणखीन इतर ताज्या घटना काय, या सर्व नैसर्गिक(किंवा इतर मानवनिर्मित) आपत्ती आहेत. त्याचे व्यवस्थापन, त्यातून पुनर्वसन हे सर्व कठीण काम असते. सर्व अत्याधुनिक साधने असूनही, अश्या आपत्तींचे इष्टापत्ती मध्ये रूपांतर करण्याची संधी, एकूणच दूरदृष्टीचा अभावामुळे, गमावली गेली, आणि सुरु राहिले ते दुष्टचक्र(पानशेत धारण फुटल्यामुळे पुण्यात १९६१ मध्ये पूर आला. त्यावेळेस पुण्याचे स्वरूप बदलून टाकण्याची त्या काळचे आयुक्त स. गो. बर्वे यांची योजना सफल झाली नाही, हे उदाहरण याचेच आहे). माझे गेल्या काही वर्षातील काम देखील असेच आपत्ती व्यवस्थापनाचे आहे. पण क्षेत्र थोडेसे वेगळे आहे. एक आहे व्यावसायिक म्हणजे information technology मधील disaster recovery. या बद्दल लिहीन कधीतरी विस्ताराने. आणि दुसरे आहे ते सेवाभावी, म्हणजे मानसिक आजारामुळे निर्माण झालेल्या वैयक्तिक/कौटुंबिक आपत्तीमधून कसे बाहेर यायचे, त्याचे कसे व्यवस्थापन कसे करायचे, त्याच्याशी निगडीत आहे. त्याबद्दल मी माझ्या ब्लॉग वर नेहमीच लिहीत आलो आहे.

झाडे लावणारी बाई

नुकताच जागतिक पर्यावरण सप्ताह साजरा झाला. नेमिची येतो पावसाळा या उक्ती प्रमाणे पावसाळ्याच्या तोंडावर येणाऱ्या पर्यावरणजागृती साठी केला जाणारा हा खटाटोप, जागर परत एकदा संपन्न झाला. झाडे, वृक्ष, जंगले यांचे महत्व आपल्या संस्कृतीत आधीपासूनच आहे, जसे की देवराया, ज्या मुळे वृक्षांचे जतन, संवर्धन होते. तो जीवनाचा एक भागच आहे. पण गेल्या काही वर्षांत औद्योगिकरणामुळे बेसुमार वृक्ष तोडीमुळे जंगलांचा ऱ्हास झाला आहे आणि त्याचे परिणाम आपण पाहतोच आहोत. पश्चिम घाट बचावो सारखी आंदोलने देखील झाली आहेत. पुण्यात नुकत्याच मेट्रो वाहतुकीचा प्रकल्प सुरु झाला, आणि त्यामुळे झालेली वृक्ष तोड ताजी आहे.  या सर्व पार्श्वभूमीवर काल सहज channel surfing करता करता एक सुंदर कन्नड चित्रपट पाहण्यात आला. त्याचे नाव बनदा नेरेळू(ಬನದ ನೆರೆಳು, वृक्षांची सावली).

हा चित्रपट २००९ मधील कर्नाटक राज्य पुरस्कार मिळालेला चित्रपट आहे. सुप्रसिद्ध कन्नड अभिनेत्री बी. जयश्री यांची मुख्य भूमिका त्यात आहे. त्याच आहेत झाडे लावणाऱ्या, जगवणाऱ्या बाई, जिचे नाव आहे बानव्वा. ही कथा घडते ती उत्तर कर्नाटकातील एका खेड्यात. बानव्वाला झाडांबद्दल अगदी लहानपणापासून प्रेम असते.  गावातल्या एकाने बँके कडून कर्ज घेऊन १२ एकर जागेत फळबागेची लागवड करावी असा व्यवहार्य विचार केलेला असतो. त्या जागेत बनव्वाची झाडे असतात. तीला जेव्हा जेव्हा याबद्दल कळते, तेव्हा सुरु होतो तिचा झगडा. ती आजच्या भाषेत पर्यावरणवादी नाही, पण झाडे, वृक्ष यांच्या प्रती तिच्या भावना जोडल्या गेल्या आहेत. ती त्यासाठी काय काय करते हे पाहण्यासारखे आहे. शोले या हिंदी चित्रपटातील विरूचा(धर्मेंद्र) बसंतीसाठी(हेमामालिनी) इमारतीवरून जीव देण्याच्या प्रसिद्ध प्रसंगाची आठवण करून देणारा एक प्रसंग यात आहे. बनव्वा वृक्षतोडीच्या विरोधात एका इमारतीवरून जीव देण्याची धमकी देते. अर्थात बनव्वा संपूर्ण शुद्धीत आहे. नंतर ती विहिरीत जीव देण्याचाही प्रयत्न करते, पण ती त्यातून वाचते. नंतर एकदा फासावर जाण्याचा प्रयत्न करते, ती वाचते, पण तिची वाचा जाते. नंतर ती एकूणच हाय खाते. भ्रमिष्टासारखी करायला लागते, आणि त्यातच तिचा शेवटी अंत होतो. चित्रपटाचे खेडेगावातील चित्रीकरण, कृषीसंस्कृतीचे दर्शन(शिगे हुणीमे, ಶಿಗಿ ಹುನ್ನಮ್ಮಿ, जो थंडीत खरीप पिक हाती लागल्यावर येतो, सुगी) , लोक-गीते(जी YouTube वर येथे पाहता येतील), हे सर्व छानच आहे. जाता जाता, काल नेमका बैल-पोळा होता, आणि मातीचे बैल अजूनही घरी केले जातात.

बी. जयश्री यांनी अभिनयाची कमाल केली आहे. उत्तर कर्नाटकातील टिपिकल आजीबाईचा पेहराव, चंची मधून पान खाणे, फतकल मारून बसण्याची लकब, एकूण स्वभावातील वयानुसार आलेला खटपणा, त्यांच्या तोंडी असलेली त्याभागातील रांगडी कन्नड भाषा हे सगळे पाहताना मजा येते. बी. जयश्री या विलक्षण ताकदीच्या अभिनेत्री आहेत. त्या रंगभूमी तसेच चित्रपट या दोन्हीत मोठे काम करून ठेवले आहे. त्यांची काही कन्नड नाटके मी पाहिली आहेत, जसे चंद्रशेखर कम्बार यांचे करीमयी. त्यांचा आवाज अतिशय मोठा पल्ला असलेला आहे. नागमंडल हाही असाच त्यांच्या सहजसुंदर अभिनयाने नटलेला सिनेमा. कर्नाटकातील संगीत नाटक परंपरेतील आद्य नट आणि संगीत नाटक कंपनी सुरु केलेल्या गुब्बी वीरण्णा यांच्या त्या नात आहेत. अभिनय त्यांच्या रक्तातच आहे. गुब्बी वीरण्णा यांच्या सारखेच दुसरे कन्नड संगीत रंगभूमीवरील नट म्हणजे एणगी बाळप्पा, जे आज १०३ वर्षांचे आहेत. अमोल पालेकर यांनी काही वर्षांपूर्वी पुण्यात रंगसंगीत महोत्सवात एणगी बाळप्पा यांचा सत्कार केला होता. त्या निमित्ताने बी. जयश्री ह्या देखील आल्या होत्या, त्यावेळेस त्यांना प्रत्यक्ष पाहता आले. नुकतेच जयश्री यांचे आत्मचरित्र(कण्णा मुच्चे काडे गोडे, ಕಣ್ಣಾ ಮುಚ್ಚೇ ಕಾಡೇ ಗೊಡೇ) प्रकाशित झाले आहे. ते मागवायचे राहिले आहे याची आठवण झाली या निमित्ताने. एणगी बाळप्पा यांचे चरित्र(बण्णद बदुकीन चिन्नद दिनगळू, ಬಣ್ಣದ ಬದುಕಿನ ಚಿನ್ನದ ದಿನಗಳು) देखील मागील वर्षी गणेश अमीनगड यांनी लिहलेले उपलब्ध आहे.

चित्रपटाचा शेवटी Jean Giono चा उल्लेख येतो आणि कृतज्ञता व्यक्त केली आहे. Jean Giono याचे The Man Who Planted Trees नावाचे एक पुस्तक प्रसिद्ध आहे. त्यावरून प्रेरणा घेऊन हा चित्रपट बनवलेला दिसतो. आपल्याकडे सुंदरलाल बहुगुणा यांचे चिपको आंदोलन तर प्रसिद्धच आहे. मी अमेरिकेत असताना जुलिया हिल नावाच्या एका महिलेचा वृक्ष वाचवण्यासंबधीच्या लढ्याबद्दल वर्तमानपत्रात वाचले होते. कॅलिफोर्नियातील महाकाय रेडवूड नावाच्या वृक्षतोडीच्या विरोधात तिने त्या झाडावर सलग दोन वर्ष राहून लढा दिला होता, या सर्वांची आठवण या सिनेमाच्या निमित्ताने झाली.

Aamby Valley City

Pune and surrounding area through which Sahyadri range passes north to south, has been hot spot for various organizations to setup resorts, luxury residential premises, to attract growing population of neo-rich, and ever increasing international tourists and visitors. Many of these places have sprouted in last the decade or two, have arguably damaged sensitive ecosystem of this area. Lavasa, around backwaters of Bhatghar dam near Pune, Aamby Valley City near Lonavala, which is surrounded by Pavana dam and also Mulshi dam backwaters, Hilton Shillim, to name a few. Another issue with such places is water usage, and depriving general public from their right to water.

Last month, I happened to visit Aamby Valley City, to be there as part of out team building activity(I have written about similar event at Garud Machi) . Aamby Valley City is built by Sahara India Pariwar. It was not my first time to this place. I have been there about 8-9 years ago for similar event, but was only a day’s visit. This time, I got chance to stay overnight there. Long time back, when I had visited a fort Koraigad which is on the edge of Aamby Valley City, I could see large expanse of the resort/township, and could notice a significant patch of deforestation, compared the surrounding area, which was quite green.

Anyways, we reached the place in the morning. Once cleared off security checks at the entrance, we proceeded towards reception. I noticed a huge sculpture of goddess with her roaring tigers. While we were checking in, we watched screens on the walls running videos of Aamby Valley City, telling various facts and figures about its facilities and features. We were allocated Burmese Cottage, which are made of wood. These cottages had separate occupations on the ground floor as well first floor. The view of the surrounding from the balcony was breathtaking.

The remaining part of day was full of learning for us. We had interesting trainer, Harrish Sairaman, accompanying us. His sessions on team building along with activities were quite engaging. His style of talking was captivating and kept us engaged. Later we learnt that he is trained hypnosis therapist too. We did most dreadful thing in the life, called Iron Rod Bending exercise, which was thrilling. He ended his day with electrifying talk on relationships, specifically, referring to pioneering work of John Kappas on relationship types such as E&P(emotional and physical). In the evening, we also experienced fire walking as well. Aamby Valley City arranges fountain, light and sound show off a man-made lake, which we got to witness when it got dark. The evening time was off into wilderness. And this is what I did not like about it. Aamby Valley City arranges dinners in these wilderness, along with regular band music with loud noise, which runs for more than 4-5 hours. I am sure this causes noise pollution, affecting not only locals around, but also wild-life in the forest area nearby.

Anyways, after dinner, I was walking around inside Aamby Valley City, late night. I was hoping to see night sky full of stars, since the area is far off from the city, but it was not be. The sky was cloudy, there was hardly any stars visible. The light pollution also could have played a role as well, as it is still a township, with lot of street lights on throughout. The morning walk next day, exploring surround area turned out to be fine. We also got a glimpse of houses which were gifted to cricket players by Sahara, after winning world cup few years.

With the year end celebrations around the corner, places such as Aamby Valley City would be overbooked soon, if not already. I only wish that people realize the damage caused to environment and locals due to such places and do something towards it.

पश्चिम घाट बचाओ मोहीम आणि जगदीश गोडबोले

जगदीश गोडबोले हे पुण्याचे अवलिया पर्यावरणप्रेमी व्यक्तिमत्व, ज्यांनी पर्यावरण क्षेत्रात ३०-३५ वर्षांपूर्वी इतके काम करून ठेवले आहे, पण मला वाटते ते आणि त्यांचे काम काहीसे विस्मृतीमध्ये गेले आहे. काही वर्षांपूर्वी वाचनालयात सापडलेले जगदीश गोडबोले यांचे मोहीम इंद्रावतीची हे पुस्तक वाचले होते. इंद्रावती नदी जी महराष्ट्र, आणि आजचे छत्तीसगड ह्या दोन राज्यांच्या सीमेवरून वाहते, त्या भागातील आदिवासी जीवनाच्या शोधमोहीमेबद्दलची माहिती त्यात होती. जगदीश गोडबोले यांनी पवना धरणग्रस्तांच्या बाबतीत काम केले आहे. ते अधिक झोतात आले ते त्यांनी काढलेल्या सह्याद्रीच्या जंगलाच्या, आणि तेथील आदिवासी ह्यांच्या हक्कांच्या जागृतीबद्दल काढलेल्या पश्चिम घाट मोहीम बचाओ मोहीमेमुळे(Save Western Ghat March). परवाच मला जगदीश गोडबोले यांनी ह्या मोहिमेचा वृत्तांत लिहिलेले पुस्तक मिळाले. हे १९८९ मध्ये प्रकाशित झालेली आवृत्ती आहे. त्याची नवीन आवृत्ती देखील आली आहे, जी ह्या मोहिमेला २५ वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने, त्यांचा पत्नीने, अर्चना गोडबोले, यांनी त्यात आणखी भर घालून आणले. जगदीश गोडबोले यांचे तसे पहिले तर अकाली निधन झाले. त्यांच्या नावाने पर्यावरणक्षेत्रात काम करणाऱ्याला दरवर्षी पुरस्कार देखील दिला जातो. मला वाटते त्यानिमित्तानेच मी वर्तमान पत्रामध्ये केव्हातरी आलेले मी वाचले, पाहिले असणार, कारण त्यांचे नाव, आणि तो त्यांचा उमदा फोटो अजून स्मरणात आहे. त्यामुळे हे पुस्तक सापडल्यावर एका बैठकीत वाचून काढले, आणि ह्या चळवळीचा आणि गाडगीळ समिती वगैरेचा संदर्भ समजला.

ह्या पुस्तकात जगदीश गोडबोले यांच्या हरहुन्नरी, आणि झोकून देऊन काम करण्याच्या वृत्तीचा ठायी ठायी प्रत्यय येतो. सह्याद्री हा तर माझ्या अतिशय जिव्हाळ्याचा विषय. कित्येक वर्षे मी सह्याद्रीच्या अंगाखांद्यांवर असलेल्या किल्ल्यांवर, तसेच काही जंगलातून भटकंती केली आहे. लवासा(Lavasa) प्रकल्प, Aamby Valley City प्रकल्प, तसेच इतर गोष्टीमुळे जंगलाला होत असलेला धोका याबद्दल आपण वाचत असतोच. निळू दामले यांनी लिहिलेल्या लवासा या पुस्तकातून प्रकल्पाची केलेली भलावण वाचून वाईट वाटले होते. तसे मी त्यांना कळवले देखील होते. २५-३० वर्षांपूर्वीच ह्या प्रश्नावर जागृती करण्यासाठी काढलेल्या ह्या मोहिमेबद्दल पूर्वी कुठेतरी थोडेसे असे वाचले होते, पण असे पुस्तक आहे हे माहीत नव्हते. त्यामुळे मी ते अधाशासारखे वाचून काढले. त्यात परत जगदीश गोडबोले यांच्या शैलीमुळे ते अगदी वाचनीय झाले आहे. कुठेही कंटाळा येत नाही.

पर्यावरण तज्ञ डॉ. माधव गाडगीळ आणि मानववंश-शास्त्रज्ञ कैलाश मल्होत्रा यांच्या एका संशोधन वृत्तांतामुळे जगदीश गोडबोले सह्याद्रीच्या अभ्यासासाठी अशी मोहीम काढण्यास प्रेरित झाले. कैलाश मल्होत्रांनीच ह्या पुस्तकाची प्रस्तावना लिहिली आहे. सुरुवातीच्या काही पानातून, अशी शंभर दिवसांची ही मोहीम आखण्यातील अडचणी, वेगवेगळया तऱ्हेचे अनुभव, विविध व्यक्तींचा सहभाग ह्याची त्यांनी अगदी तपशीलवार, आणि रोचकपणे मांडली आहे. मला ह्या मोहिमेचे नाव सह्याद्री बचाओ मोहीम असे का दिले नाही याचे राहून राहून आश्चर्य वाटत होते. सह्याद्री दक्षिणोत्तर असा पसरला आहे, जो महाराष्ट्र, कर्नाटक, केरळ, शेवटी काही भाग तामिळनाडू मधून देखील जातो. सगळीकडे तसे पहिले तर सह्याद्री हे नाव प्रचलित आहे. लेखक याचा उलगडा करतात. ब्रिटीश सरकारने दिलेल्या ह्यामुळे देखील सह्याद्री ओळखला जातो, त्यामुळे मोहिमेला हे नाव त्यांनी दिले. हे पुस्तक म्हणजे एक प्रकारे मोहिमेचा वृत्तांतच आहे, पण निरस माहितीने भरलेले नाही. ही मोहीम उत्तरेकडून(खानदेशातील नवापूर) आणि दक्षिणेकडून(कन्याकुमारी) एकाच वेळी सुरु झाली. आणि शेवटी दोन्ही गट गोव्यात एकत्र येऊन मोहिमेची सांगता झाली. लेखक प्रामुख्याने उत्तरेकडून मोहिमेवर असलेल्या गटासोबत असल्यामुळे त्या प्रवासाची माहिती येते. तसे पहिले तर लेखकाने आधीच कबुल केल्याप्रमाणे, हे पुस्तक कार्यकर्त्यांच्या नोंदवहीवर बरेचसे बेतले आहे. पण, तसे असले तर दक्षिणेकडून सुरुवात करून मोहीम पूर्ण केलेल्या गटाच्या वृत्तांत का आला नाही हे कळाले नाही. तीच गोष्ट पुस्तकाच्या शेवटी दिलेल्या मोहिमेत सहभागी झालेल्या साथीदारांची यादीमध्ये, दक्षिणी नावे बिलकुल नाहीत.

अशा प्रकल्पातून लोक सहभाग, तसेच मोठे मनुष्यबळ लागते, ते देखील एकाच ध्येयाने प्रेरित झालेले, शिस्तबद्ध काम करणारे असे हवे असते. नाही तर दहा लोकांची दहा दिशेला तोंडे, अशी परिस्थिती होते, आणि मूळ उद्देश बाजूलाच राहतो. या पार्श्वभूमीवर गोडबोले यांची धडाडी, पूर्वीच्या मोहिमांचा अनुभव, तसेच, विलक्षण लोकसंग्रह यामुळे, विशेष चकमकी न झाडता मोहीम फत्ते झाली. चिपको आंदोलनाचे सुंदरलाल बहुगुणा, चंडीप्रसाद भट्ट यांचे मार्गर्शन, तसेच चंडीदास यांचा प्रत्यक्ष मोहिमेत काही काळ झालेला सहभाग, तसेच ठिकठिकाणी विविध प्रथितयश व्यक्तींचा सहभाग, चर्चा, यामुळे देखील मोहिमेला फायदा झाला. सह्याद्रीमध्ये अशा मोहिमा याआधी देखील निघाल्या आहेत. आम्हा ट्रेकर्समंडळीमध्ये trans Sahyadri expedition, जो साधारण १०००-१२०० किमी  किल्ल्यांवरून केलेली भटकंती असते, बरीच प्रसिद्ध आहे. पण जगदीश गोडबोले यांच्या मोहिमेचा उद्देश वेगळा होता, जो सह्याद्रीच्या दऱ्या-खोऱ्यातून राहणाऱ्या लोकांशी, संस्थांशी, संघटनांशी संपर्क साधणे, आणि त्यांच्या दृष्टीकोनातून विनाशाची कारणे व त्यावरील उपाय समजावून घेणे  हा होता असे पुस्तकात नमूद केले आहे. म्हणजेच सह्याद्रीचे जंगल, त्याच्याशी निगडीत वनसृष्टी, जीवसृष्टी यांच्या ऱ्हासाची कारणे, तसेच ह्या सर्वाशी तेथील लोकांचे, आदिवासी यांचे असलेले अनुबंध, वेगवेगळया कारणामुळे त्यांच्या जीवनात निर्माण झालेले पाणी, चार, इंधन या सारखे प्रश्न, यांचा समन्वय कसा घालता येईल हे सर्व पाहणे हाच उद्देश होता.

मोहीम गावा-गावातून जाते तेथील अनुभवांचे वर्णन येते. ह्या निमित्ताने, सभा, भाषणे, मिरवणुका, बैठकी, लोकांकडून माहिती गोळा करणे, स्वागत समारंभ, पथनाट्ये, प्रदर्शने, घोषणेबाजी(जंगल बचाव-मानव बचाव) या सर्वांचा जल्लोष, आणि उडालेला धुराळा याचे आणि त्यानिमित्ताने आलेले कटू, तसेच हृद्य, मजेशीर अनुभवांचे खुमासदार शैलीत तपशील येतात. ठिकठिकाणी पाण्याचे दुर्भिक्ष्य हा प्रश्न त्यांना दिसला, धरणांच्या आसपास असलेल्या गावातही पाण्याचा प्रश्न त्यांना त्यावेळीही दिसला. पण एकूण इतर काय प्रश्न होते, चर्चा काय झाल्या, किंवा सर्वसाधारण उपाय काय असू शकतील या बद्दल विशेष मला लिहिलेले दिसले नाही. त्यांनी नंतर प्रसिद्ध केलेल्या अहवालात असेल तर माहिती नाही. मोहिमेच्या वृत्तांताच्या ओघात लेखक बरीच विविध माहिती पुरवत जातात, जी नक्कीच नवीन(आजही) आहे. उदाहरणार्थ, धुळ्यापासून जवळच ४१०० हेक्टर परिसरात लळिंग-कुरण नावाचे अशियामधील सर्वात मोठी Fodder Bank आहे. साधारण १० वर्षांपूर्वी लळिंग किल्ल्यावर मी गेलो होतो, पण ह्या बद्दल माहिती नव्हती. निलगिरी सारख्या एक-प्रजातीय वृक्षांची लागवड, त्यातील फायदे, तोटे याबद्दल झडलेल्या चर्चा देखील येते. शिवाजी महाराज यांनी वन रक्षणाच्या संदर्भात काढलेल्या आज्ञापत्राचे रेखाचित्रदेखील त्यांनी दिले आहे, हेही मी कधी पहिले नव्हते. कोल्हापूरजवळ दाजीपूरचा जंगलात झालेल्या चर्चेत कुमरी शेतीचे(shifting cultivation) तोटे आणि त्यावर उपाय यावर चर्चा झाली.

भारतातील पर्यावरण चळवळीतील एक महत्वाचा टप्पा असलेल्या ह्या मोहिमेच्या संदर्भात हे पुस्तक वाचायला, त्यातच जगदीश गोडबोले यांच्या लेखनशैलीची मजा घ्यायला हे पुस्तक वाचायला हवेच. आता एवढ्या वर्षानंतर, ह्या मोहिमेचे काय झाले हे समजावून घ्यायला नक्कीच आवडेल. अर्चना गोडबोले त्यांच्या Applied Environment Research Foundation आणि Save The Western Ghats या संस्थेद्वारे हे काम पुढे नेत आहेत, तसेच डॉ. माधव गाडगीळ यांनी सुद्धा ह्या विषयावर भरीव काम केले. त्यांनी तर २०१० मध्ये पश्चिम घाटाच्या विषयीचा अभ्यासपूर्ण अहवाल भारत सरकारला सादर केला आहे. पण त्याची अंमलबजावणी काही होत असताना दिसत नाही.

Jallary Natural Forest

Bengaluru is famous for its lakes and gardens. Both of them disappearing fast due to urbanization, and construction activities. Bengaluru is also fortunate to have urban forest area  which are managed by state government forest department. Bannerghatta National Park is one such example. There are many other smaller forest parks dotted at various parts across Bengaluru. One such park is Jallary Natural Forest.

This forest park is located near the place I usually stay with my folks during my Bengaluru trips. I make sure that I visit it at least once. This forest is also called Arekere Reserve Forest or Doresanipalya Forest. Arekere is a lake nearby. The forest now is mainly consists of Bamboo bushes and Eucalyptus(neelgiri) trees. It is said in the past it used to consists of Jallary trees(Lac tree. The Lac extract is used in making of ornaments). There are various trails inside one can take. One can spot various creatures, insects such as black colored centipedes alongside. There many ant hills as well, many be some of them are dead with no apparent activity. One can sport many butterflies as well.

20161031_08513720161031_08525920161031_085400

A little search on Internet provides some information about local interest on preserving this forest area and also efforts to bring its past glory. The forest, on one edge, has a environment management and policy institute as well(EMPRI), run under Government Of Karnataka. Do plan to visit the forest next time when you are in Bengaluru.

तळजाई टेकडीवरील जंगल

पुण्यातील टेकड्या

पुणेकर आणि पुण्यातील टेकड्या यांचे नाते खूप जवळचे  आहे. आपण पुणेकर याबाबतीत नक्कीच सुदैवी आहोत की पुण्याच्या चारही बाजूने टेकड्या आहेत, पुणे आणि आसपासच्या भागातून ३-४ नद्या वाहतात. खरे पहिले तर ह्या टेकड्या सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेच्या आजूबाजूच आहेत. अर्थात बंगळूरूसारखे तलावांचे जाळे पुण्याला नाही. मी सह्याद्रीत भटकणारा माणूस, पुण्यातील टेकड्यांवर आपल्यासारखाच मी देखील जात असतो अधून मधून. आणि ह्या टेकड्यांची परिस्थिती सध्या तितकीशी चांगली नाही. त्याबद्दल लिहावे म्हणून हा ब्लॉग.

मला वाटते मी जर सर्वप्रथम कोठल्या पुण्यातील टेकडीवर  गेलो असेन तर ती, नाही पर्वती नाही, तर ती आहे दुर्गादेवी टेकडी. हो, पर्वती नाही, कारण बऱ्याच पुणेकरांची पहिली आणि आवडती टेकडी म्हणजे पर्वती. दुर्गादेवी टेकडी ही निगडी भागातील ही टेकडी. मला वाटते मी दहावीत असताना, आमच्या शाळेतर्फे तेथे वनीकरणाचा कार्यक्रम होता. तेव्हा सर्वप्रथम गेलो होतो. आणि तेथे अजूनही नियमितपणे जात असतो, तिचे हिरवेगार रूप पाहून प्रत्येक वेळेला आम्ही मुलांनी लावलेली झाडे आठवतात. टेकडीवरून बऱ्याचदा मुंबई पुणे रेल्वे मार्गावरील जा-ये करण्याऱ्या गाड्या दिसतात. दुर्गादेवीची मंदिर तेथे आहे, तसेच पायथ्याला एक मनोरंजन केंद्र-अप्पू-घर आहे.

पर्वतीवर तर कित्येक वेळेला गेलो आहे. त्याबद्दल विशेष काही नाही. ती अशी टेकडी आहे जी आपल्याला पुण्यातून फिरताना कायम दिसत राहते. पेशवेकालीन मंदिर आहे, संग्रहालय आहे. पावसाळ्यात हिरवीगार, तर उन्हाळ्यात काळी ठिक्कर दिसते. बाहेरगावावरून पुण्यात आलेल्या पाहुण्यांना पर्वती पाहायची असते, इतकी तिची महती पसरली आहे. पण पर्वतीच्या बाजूला असलेली झोपडपट्टी तेथे नको असावी असे वाटत राहते.

तळजाई आणि वाघजाई ही टेकड्यांची जोडगोळी विस्तीर्ण, हिरवी वनराई असलेली आहे. काही वर्षापूर्वी वनविभागाने पर्वती पाचगाव वनउद्यान तेथे विकासीत केले आहे, त्यामुळे तेथे फिरायला छान वाटते. तेथे भरपूर मोर देखील आहेत. एक-दोन वर्षात पुणे महापालिकेने तेथे रस्ते, आणि इतर चांगली कामे केली आहेत.कोथरूड परिसरात असलेली वेताळ टेकडी(वेताळबाबा मंदिरामुळे नाव), तेथे असलेल्या पायवाटांमुळे सकाळी फिरणाऱ्या लोकात प्रसिद्ध आहे. तेथे जुनी सध्या वापरात नसलेली खाण देखील आहे, तिचा उपयोग प्रस्तरारोहणाच्या तंत्राचा सराव करण्यासाठी बरेच जण करतात.चतु:शृंगी टेकडी सुद्धा बरीच प्रसिद्ध आहे, ती देवीच्या मंदिरामुळे. तेथे रोपवे होणार आहे असे ऐकतो आहे. काही वर्षांपूर्वी चतु:शृंगी ते चांदणी चौक असा पिटुकला ट्रेक केला होता. तो हनुमान टेकडी, वेताळ टेकडी असे करत करत चांदणी चौकात जातो. पावसाळ्यात अथवा दिवाळीत करण्यासारखा छानसा ट्रेक आहे. वेताळ टेकडीवर Automotive Research Association of India(ARAI) चे मोठेसे कार्यालय आहे. हनुमान टेकडी तर फर्गुसन कॉलेजच्या मागेच आहे. तेथेही बरीच लोकं जात असतात. मी एकदा मुद्दाम तेथे गेलो होतो, तेव्हा काही लोकं पाण्याच्या बाटल्या घेवून आले होते आणि रोपांना, झाडांना पाणी टाकत होते. ते पाहून नक्कीच बरे वाटले. पुण्यात बऱ्याच संस्था आहेत ज्या टेकड्यांचे संरक्षण आणि संवर्धन करण्यास हातभार लावत असतात.

कात्रजपरिसरातल्या टेकड्या तर पुण्याची शान आहेत. कात्रजचा घाट, तेथील तळे, कात्रज ते सिंहगड हा ट्रेक मस्तच. महामार्गाने साताऱ्याच्या दिशेने जर पुण्यात येवू लागलो तर, कात्रज घाटातून पुण्याच्या असा काही नजरा दिसतो की त्याला तोड नाही. प्रत्येक वेळेला पुण्यातील concrete jungle वाढवलेले दिसते.  पुण्यात बाणेर भागातील टेकडी देखील विस्तीर्ण आहे, त्याच्या मागे असलेली पाषणची टेकडी, बिबवेबाडी भागात गुलटेकडी आहे, पण ती गुल झालेली आहे की काय कळत नाही, मी तरी अजून तेथे गेलो नाही. पण त्याच भागात आणखी एक टेकडी आहे, त्याच्यावर समारंभासाठी असणारे पार्टी हॉल आहे, तेथे गेलो होतो एकदा. पुण्यात अजून काही अश्या टेकड्या आहेत ज्या तितक्याशा माहीत नसलेल्या आहेत. हिंजवडीभागातील म्हातोबा टेकडी, येरवडा भागातील तारकेश्वर टेकडी, तसेच दिघी परिसरातील दोन टेकड्यांची जोडी. मी काही वर्षापूर्वी म्हातोबा टेकडीवर गेलो होतो. तेथे म्हातोबाची जत्रा आणि उत्सव जोरदार साजरा होतो. येरवड्यातील तारकेश्वर टेकडीवर देखील गेलो होतो, तेथेतर काही वर्षापर्यंत वाहतूक विभागाचे मोटार चालक चाचणी केंद्र होते. हडपसर भागात तुफान झोपडपट्टी असलेली राम टेकडी आहे, तेथे तर मी जाण्याचा धीरच करू शकलो नाहीये. खडकीभागातील रेंज हिल्स(Range Hills) ह्याला तसे का नाव पडले ते समजत नाही, कारण तेथे कुठलीही  टेकडीच नाही. वर म्हटल्याप्रमाणे, निगडी भागातील दुर्गादेवी टेकडीचा पलीकडे, देहूचा जवळ, भंडारा डोंगर आहे, तशी ती टेकडीच आहे. भंडारा डोंगर तुकाराम महाराजांच्या वास्तव्यामुळे प्रसिद्ध आहे.

तर अश्या ह्या पुण्यातल्या आणि आसपासच्या टेकड्या, पुण्याची शान असलेल्या. पावसाळ्यात तर त्यांचा नजरा आणखी खुलतो. विविध प्रकारची पक्षी, प्राणी सृष्टी, वनस्पतीसृष्टी(bio-diversity) तेथे नांदते आहे. पण ह्या टेकड्यांना गेल्या काही वर्षात दृष्ट लागली आहे. टेकड्यांवर प्रचंड प्रमाणात मानवी हस्तक्षेप, तसेच त्याच्या आसपास, अंगाखांद्यावरून बांधकामे होवून, दगडासाठी त्या बेफामपणे फोडून, त्यांचे लचके तोडले जात आहेत. ह्या टेकड्या म्हणजे पुण्याची प्राणवायूचे कारखाने आहेत. टेकड्यांना टेकड्याच राहु देत, तेथे जर मानवी हस्तक्षेप प्रमाणाबाहेर गेला तर अनर्थ होईल. नुकताच, म्हणजे, फेब्रुवारीमध्ये आपण World Heritage Week साजरा केला. ह्या टेकड्या पुण्याची वारसा स्थळेच आहेत, त्यांचे जतन केलेच पाहिजे. माझ्या घराच्या बागेत कांचनाचे झाड आहे, त्याच्या बिया मी गोळा केल्या आहेत, गेल्या १-२ वर्षामध्ये, त्या मी येत्या पावसाळ्यात ह्या टेकड्यांवर जाऊन विखुरणार आहे. तेवढाच छोटासा खारीचा वाटा. पुण्यातील ग्रीनहिल्स(GreeHills) या पर्यावरण संवर्धन क्षेत्रात काम करणाऱ्या संथेने पुण्यातील टेकड्यांच्या संवर्धनावर एक documentary बनवली आहे, ते येथे देऊन हा प्रपंच आता थांबवतो.