सायकल

करोना काळात तीन एक महिने घरी बसून बसून कंटाळा आला होता म्हणून एके दिवशी सकाळी सकाळी सायकल काढून बाहेर गेलो. पुणे विद्यापीठाच्या जवळ जाऊन परत येण्याच्या बेतात होतो आणि तेवढ्यात एक रिक्षाने मला धडक दिली आणि मी जबरी जखमी झालो. उजवा खांदा, बरगड्या, हाताला मुकामार बसला आणि दोन-तीन महिने जायबंदी झालो. सायकलीची देखील बरेच नुकसान झाले आणि ती परत आणता आलीच नाही.

त्या सायकलीचे आणि माझे तसे जुने नाते होते. जवळ जवळ पंधरा वर्षे तिने साथ दिली. अपघातग्रस्त झाल्यावर मी असाच हात गळ्यात टाकून घरात काही न करता बसलो होतो. काही करता येईल अशी परिस्थिती नव्हतीच म्हणा! डोक्यात त्या सायकलीचे विचार घोळत होते. असे करत करत मन कधी बालपणाच्या दिवसात गेले हे कळलेच नाही. आयुष्यात सायकल पहिल्यांदा कधी माझ्या हातात आली ते आठवत होतो.

तसे मी सायकल बऱ्यापैकी मोठा झाल्यावर शिकायला लागले. मला वाटते मी तेरा-चौदा वर्षांचा असेन. आजकाल कसे अगदी तीन-चार वर्षांची मुले सायकल चालवताना दिसतात. तसे त्या वेळेस नव्हते. एक तर घरोघरी सायकली होत्याच असे नाही. ठिकठिकाणी सायकल मार्ट असत, जेथे सायकली भाड्याने मिळत असत. अगदी पंचवीस पैसे(म्हणजे चारआणे) प्रती तास अशी मिळत असे. आमच्याकडे देखील सायकल नव्हती. पण नुकतेच वडिलांनी चार पैसे हाताशी लागावे या करिता छोटासा असा तयार कपडे विकण्याचा व्यवसाय सुरु केला होता. त्या साठी त्यांनी एक जुनी सायकल शंभर-दीडशे रुपयाला विकत घेतली होती. दररोज संध्याकाळी आणि रविवारी ते कपडे घेऊन विकायला जात असत. इतर वेळेस ती घरी असे.

मग काय विचारता? आम्ही भावंडं, चाळीतील इतर मित्र अश्या सगळ्यांचे त्या सायकलीवर शिक्षण सुरु झाले. कधी अर्धे पेडल, तर कधी पूर्ण, तेही सिटावर न बसता, उभे राहून! धडपडत, टक्केटोणपे खात सायकल चालवायला शिकलो एकदाचा. झाले! इकडे तिकडे भटकणे सुरु झाले. शाळा जवळच होती, त्यामुळे शाळेत सायकलवर कधी गेलो नाही. सायकलीची चैन निसटली कि ती बसवणे, वंगण घालणे, अधून मधून धुणे, पुसणे, असे उद्योग देखील सुरु झाले. काही झाले तर, जसे हवा भरणे, पंक्चर दुरुस्त करणे, ब्रेक्स दुरुस्त करणे अशा कामासाठी सायकल मार्ट मध्ये जाणे येणे होऊ लागले. तेथील लोकांबरोबर उठ-बस होऊ लागली, त्यांचे काम उत्सुकतेने निरखणे होऊ लागले. त्या काळी सायकलवर आमच्या चाळीत दुधवाला गवळी येत असे, गाद्यांचे कापूस पिंजारून देणारा सायकलवर येत असे, पोस्टमन सायकल वर येत असे, वर्तमानपत्र घरोघरी फिरून देणारा पोऱ्या देखील सायकलवर, पुढे गठ्ठा अडकवून येत असे, महिन्याचा किराणा माल देखील सायकलवर दुकानातील कोणीतरी घेऊन येत असे. कात्रीला, चाकू, सुरी यांना धार करून देणारा सुद्धा सायकलवर येऊन धार करून देत असे. एकूणच सायकल यत्र तत्र सर्वत्र होती! माझेही तसेच होते.

एकदा तर चिंचवडहून पुण्याला एका मित्राला डबलसिट घेऊन शाळेसाठी कंपासबॉक्स आणायला पंधरा-वीस किलोमीटर गेलो होतो, आणि तेवढेच अंतर परत आलो. धमाल आली होती. माझे मित्र, खासकरून जे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शाखेत जात असत, ती मंडळी, बऱ्याचदा तेव्हा सायकलीवर टोळक्याने पुण्याजवळ असलेल्या किल्ल्यांवर सैर निघत असत, तेथे जात असत. पण मला कधी जाता आले नाही.

त्यानंतर महाविद्यालयीन शिक्षण सुरु झाले. दररोज पुण्याला उपनगरीय रेल्वेने ये जा करू लागलो, सायकल मागे पडू लागली. नंतर काय झाले आठवत नाही, सायकल कायमची माझ्यापासून तुटूनच गेली. बरीच वर्षे मी कुठल्याच सायकलीला हात लावला नव्हता. नाही म्हणायला अमेरिकेत वास्तव्य असताना येसोमिती राष्ट्रीय उद्यानात(Yosemite National Park) गेलो असता सायकली भाड्याने घेऊन तेथील जंगलात सैर केली होती. तेवढाच तो एक अपवाद. त्यानंतर जवळ जवळ २०-२५ वर्षे गेल्यावर वयाच्या चाळीशीत व्यायामासाठी, सैर करण्यासाठी म्हणून घेतलेली, पंधरा वर्षांपूर्वी हि सायकल लाल-काळी अशी सायकल घेतली होती. गेल्या काही वर्षात ती तशी कुरुकुरुतच होती. आजूबाजूचे सुचवत देखील होते, बास झाली ती सायकल आता, नवीन चांगली, गियरवाली सायकल घ्या आता! पण मी काही तिचा नाद सोडत नव्हतो. मी आपला तीच जुनी पुराणी आवडती सायकल दामडत इकडे तिकडे जमेल तसे फिरवत असे. कधीतरी बाहेरही लांबवर सैर करायला घेऊन जात असे. परवा मार्च एप्रिल मे महिन्यात जेव्हा आपल्या येथे लॉकडाऊन होते तेव्हा देखील मी माझी सायकल घराच्या छतावर चालवत असे.

Riding bicycle on terrace during COVID-19 Lock-down 1.0 in India(in April 2020)

पण जून मधील त्या दिवशी तो दुर्दैवी अपघात झाला आणि मी माझ्या सायकलीला दुरावून बसलो. मी अर्थात थोडक्यात बचावलो, पण सायकल आता कुठे असेल कोण जाणे? कशी असेल तेही माहित नाही. पूर्वी घराच्या पार्किंग मध्ये ती कायम दिसत असे, आता ती जागा मोकळी, सुनी आहे. जवळचा सायकलवाल्याने देखील परवा विचारले, बरेच दिवस झाले सायकलीत हवा भरायला आला नाही ते!

पुण्याला पूर्वी सायकलींचे शहर असे म्हणत, तो काळ म्हणजे १९६० ते १९८०. नंतर तो दुचाकी गाड्या, आणि गेल्या काही वर्षांत चारचाकी म्हणजे मोटारींचे शहर झाले आहे. नाही म्हणायला व्यायामासाठी गियरच्या भरमसाठ किमती असलेल्या विदेशी बनावटीच्या सायकली रस्त्यांवर आजकाल खूप दिसत आहेत. सायकल चालवताना म्हणून असलेले शिरस्त्राण, विशिष्ट पोशाख, आणि विविध प्रकारच्या सायकली हे दृश्य आता सहजप्राप्य आहे. त्याच बरोबर नेहमीच्या सध्या सायकली कोणी घेत नाही त्यामुळे त्यांना उठाव नाही. देशी कारखाने ह्या अश्या सायकली बनवत होत्या, त्या बंद पडत आहे, हे हि तितकेच खरे आहे. आता सायकल जीवनावश्यक अशी राहिली नाही, तर हौस, व्यायाम, किंवा जाणून बुजून अंगीकारलेली जीवनशैली, अश्या मार्गाने तिने आपल्या जीवनात प्रवेश केला आहे. हे चांगलेच आहे. रस्त्यावर सायकलींसाठी वेगळे रस्ते राखलेले दिसतात. परेशात प्रवासी वाहतूक करणाऱ्या उपनगरीय बस मध्ये, किंवा रेल्वे मध्ये सायकल नेण्याची सोय असते, तशी आपल्याकडे अजून आली नाहीये. पण येईल. ठिकठिकाणी मोबाईलवरून सायकली भाड्याने घेण्यासाठी देखील सायकली ठेवलेल्या दिसतात. तेही चांगलेच आहे.

एकूण काय, सायकलींना परत चांगले दिवस आलेले दिसत आहेत. मलाहि नवीन सायकल घ्यायची आहे. पाहूयात, कधी आणि कसे ते! जाता जाता अजून एक. प्रत्येक वर्षी जूनच्या तीन तारखेला जागतिक सायकल दिन साजरा करतात. काही वर्षांपूर्वी या निमित्त पुण्यात एके ठिकाणी जुन्या vintage सायकलींचे प्रदर्शन काही हौशी मंडळींनी भारावले होते. ते मी पाहायला गेलो होतो. त्याबद्दल येथे(World of Vintage Cycles) लिहिले आहे.

9/11 Ground Zero

काल सप्टेंबर ११ चा दिवस म्हणजे ९/११. अमेरिकेत ९११ हा दूरध्वनी क्रमांक काही तातडीची मदत हवी असल्यास वापरला जातो. नेमका हाच दिवस, २००१ साली अमेरिकेत अतिरेक्यांनी चार विमानांचे अपहरण करून चार ठिकाणी विध्वंस घडवून आणण्यासाठी निवडला. त्यातील एक ठिकाण म्हणजे न्यूयॉर्क शहर. त्या शहरातील मधील दोन इमारतींवर अतिरेकी हल्ल्याचा दिवस. CNN वर काल त्यानिमित्त कार्यक्रम पाहत होतो(त्या काळी असलेला न्युयॉर्क शहराचा महापौर Rudi Giuliani, ज्याने हल्ल्यानंतर भरीव काम केले, त्याची मुलाखत सुरु होती, नंतर अमेरिकी अध्यक्षांचे श्रद्धांजलीपर भाषण देखील चालू होते). दुसऱ्या दोन विमानांतील एक विमान अमेरिकेच्या संरक्षण विभागाचे मुख्यालय असलेल्या Pentagon येथे धडकले, आणि चौथे विमान United Airlines Flight 93, जे अमेरिकी संसंद Capitol येथे जाणार होते, पण प्रवाश्यांनी तो प्रयत्न हाणून पाडून, ते विमान अलीकडेच Pennsylvania राज्यात कोसळले. पुढील वर्षी(२०२१) ह्या घटनेला वीस वर्षे पूर्ण होतील. हे सर्व पाहत असताना माझ्या मनात मात्र गेल्या वर्षी न्यूयॉर्क भेटीदरम्यान Ground Zero च्या भेटीची आठवण झाली. Ground Zero म्हणजे World Trade Center या इमारतीची जागा, ज्या वर अतिरेकी हल्ले होऊन ती इमारत जमीनदोस्त झाली. एकूण ७ इमारतींपैकी दोन इमारतींवर(Twin Tower) हल्ले झाले आणि त्यांचे नुकसान झाले. त्या दोन्ही पूर्णपणे पाडून नवीन One World Trade Center इमारत उभी केली गेली. आणि एका इमारतीची मोकळी जागा तशीच ठेवण्यात आली. तेथे स्मारक करण्यात आले आहे तेच Ground Zero 9/11 Memorial.

9/11 Ground Zero

तेथे हल्ल्यात मृत्युमुखी पडलेल्या व्यक्तींची नावे त्यांच्या जन्म तारखेसहित लावली गेली आहेत. त्यांच्या त्यांच्या जन्मतारखेला त्या दिवशी तेथे फुल ठेवण्यात येते. मध्यभागी पाण्याने भरलेली पुष्करणी आहे. चारही बाजूला ह्या व्यक्तींच्या नावाची फलके बसवली आहेत. मी तेथे गेलो तो मे महिना होता, उन्हाळा नुकताच सुरु झाला होता. बरीच गर्दी दिसत होती. विविध जाती, वंश, धर्माच्या लोकांची नावे तेथे दिसत होती. न्युयॉर्क सारखे महानगर, त्यात World Trade Center सारखी इमारत, जिथे अनेक कार्यालये होती. त्यामुळे जगभरातून आलेल्या लोकांचे the कामाचे ठिकाण, त्यामुळे नाम फलकांवर देखील त्याचे प्रतिबिंब होते. अनेक जणांची ओळख पातळी नाही, त्यांची नावे तेथे अर्थात नव्हती. तेथे नवे वाचत फेरा मारणे हे एकूणच त्या हल्ल्याची क्रूरता, भयानकता, विध्वंसाची कल्पना देणारे, मनात विविध भावनांचे कल्लोळ उठवणारे, संवेदना जागवणारे होते.

जवळच संग्रहालय देखील आहे. ते पाहायला आम्ही गेलो. त्या दहशतवादी नर संहाराच्यावेळेस  इमारतींतील अनेक वस्तू, लोकांच्या वैयक्तिक वस्तू, इमारतींचे अनेक भग्न अवशेष, अश्या अनेक प्रकारच्या वस्तूंचे ते संग्रहालय. तसेच त्या आवारातच असलेल्या नव्याने परत उभारण्यात आलेल्या One World Trade Center च्या वरच्या मजल्यावर जाऊन न्युयॉर्क परिसराचे विहंगम दृश्य संध्याकाळच्या वेळेस पाहायला मिळते, ते पाहायला देखील गेलो. तसेच त्या इमारीतीत न्युयॉर्क-न्यूजर्सी यांच्या दरम्यान हडसन नदीच्या पत्राखालून असलेल्या रेल्वेचे(PATH) स्थानक Oculus हे देखील आहे. त्याची रचना देखील अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आणि भव्य दिव्य आहे, तेथे देखील गेलो होतो. एकूणच काय ह्या परिसराचा कायापालट केला गेला आहे. अमेरिकेतील तसेच जगभरातील अनेक जण जे येथे येतात त्यांच्या साठी 9/11 Memorialचे हे स्थळ स्फूर्तीदायक असेच म्हणावे लागेल.

२००१ साली जेव्हा हल्ले झाले तेव्हा मी पुण्यातच होतो. माझ्या अमेरिकेतील काही मित्रांकडून ह्या बद्दल ऐकले होते तेव्हा मी हादरलो होतो, कारण चार वर्षांपूर्वीच म्हणजे १९९७ मध्ये, माझ्या सुदैवाने मी, न्युयॉर्क भेटी दरम्यान ह्या भागात गेलो होतो आणि मुळ World Trade Center इमारतींना भेटी दिल्या होत्या, त्या सर्वांची आठवण झाली. ह्या हल्ल्याचे अनेक दूरगामी परिणाम झाले. सर्वात महत्वाचे म्हणजे अमेरिकी विमानतळांवरील सुरक्षा व्यवस्था अतिशय कडक करण्यात आली. तसेच अमेरिकेने ज्या अतिरेकी संघटनेने हा हल्ला केला त्या विरुद्ध युद्ध पुकारून त्याचा प्रमुख ओसामा बिन लादेन याला मारले. ह्या हल्ल्यांच्या परिणामांचा अभ्यास करणे हेच मोठे आव्हान आहे. अनेक जण मानसिक आजारांनी ग्रस्त झाले. २००९ मध्ये मी मानसिक आजाराच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या Schizophrenia Awareness Association(SAA) ह्या संस्थेशी निगडी झालो. प्रत्येक महिन्यात तेथे सभा होत असत. शुभार्थी आणि तसेच शुभंकर आपले अनुभव तेथे मांडत असत. त्यावेळेस एका शुभार्थीने, जो आयटी क्षेत्रात होता, तो त्या हल्ल्याच्या वेळेस तेथेच आसपास होता आणि त्या घटनेनंतर त्याचावर कसे मानसिक परिणाम झाले ह्याचे त्याने कथन केले. अशी अनेक उदाहरणे आहेत. कारण ह्या हल्ल्यात जवळ जवळ तीन हजारा जण मृत्यूमुखी पडले, पंचवीस हजाराहून अधिक जण जखमी झाले. प्रत्येकाची काहीना काही कहाणी असेलच, नाही का? तसेच असेही कित्येक जण असतील, जे ह्या हल्ल्यातून सुदैवाने थोडक्यात बचावले, त्यांच्या देखील कहाण्या असतील.

Lower Manhattan Area circa 1997

WTC Twin towers in 1997

9/11 Ground Zero

9/11 Ground Zero, One World Trade Center

ह्या घटनेवर आधारित अनेक चित्रपट, तसेच माहितीपट देखील तयार झाले आहेत. त्यातील काही मी पहिले आहेत. गेल्या महिन्यातच लॉकडाऊनच्या काळात एक चित्रपट पाहायला मिळाला. तो होता २००६ मधील नसिरुद्दीन शहा दिग्दर्शित यूँ होता तो क्या होता. अमेरिकेची स्वप्ने पाहणाऱ्या पाच लोकांची ती कहाणी. एक जण तेथे शिकायला जाणार असतो, दुसरी तिच्या नवऱ्याकडे(जो अमेरिकेत काम करत असतो) जाणार असते, तिसरा आपण केलेल्या दुष्कार्मामुळे अमेरिकेत पळून जाण्याच्या तयारीत असतो, आणि शेवटचे दोघे अमेरिकेत एका कार्यक्रमासाठी जाणार असतात. प्रत्येकाची एक कहाणी आहे. रत्ना पाठक-शहा, परेश रावल, कोंकणा सेन,, आणि नुकताच कालवश झालेला गुणी अभिनेता इरफान असे दिग्गज कलाकार या चित्रपटात आहेत. योगायोगाने, दुर्दैव म्हणजे हे सर्व एकाच दिवशी, म्हणजे अमेरिकेतील त्या हल्ल्याच्या दिवशीच तेथे पोहोचतात. इरफान त्या World Trade Center कोणाला तरी भेटण्यास गेलेला असतो. तो विद्यार्थी, आणि कार्यक्रमाला निघालेले दोघे जण त्या विमानात असतात जे World Trade Center ला येऊन धडकणार असते. आणि पाचवी व्यक्ती, म्हणजे कोंकणा सेन, जी आपल्या नवऱ्याला भेटण्यास जाणार असते, तिचे हे विमान हुकते आणि त्यामुळे ती वाचते. अशी हि कथा! शेवटपर्यंत खिळवून ठेवते.

पूर्वी कधीतरी United 93 हा इंग्रजी चित्रपट पहिला होता. तो होता चौथ्या विमानाच्या अपहारणावर आधारित. United Airlines Flight 93, जे अमेरिकी संसंद Capitol येथे जाणार होते, पण प्रवाश्यांनी तो प्रयत्न हाणून पाडून, ते विमान अलीकडेच Pennsylvania राज्यात कोसळले. त्याची कथा, तसेच त्यातील धाडसी प्रवाश्यांची कथा हा चित्रपट सांगतो.

असे अनेक चित्रपट या विषयावर आहेत जे अजुन पाहायचे राहिले आहेत. असो. गेल्या वर्षी जेव्हा हे Ground Zero 9/11 Memorialपाहून राहून राहून वाट होते कि आपल्या भारत देशात असे का अजून केले गेले नाही. आपल्या कडे १९९२ डिसेंबर मधील मुंबईतील बॉम्ब हल्ले, २६/११ चे कसाब आणि इतरांनी मुंबईतील विविध ठिकाणी केलेले हल्ले, आणि पोलिसांनी शूरपणे केलेला प्रतिकार, या सर्वांची स्मृतिस्थळे, संग्रहालये का नाही केली गेली?

P C Sorcar: Magical Life, Part#1

ह्या वर्षाच्या सुरुवातीला म्हणजे जानेवारी २०२० मध्ये एका कन्नड मासिकात जादुगार पी सी सरकार यांच्या चरित्रात्मक पुस्तकाच्या परिचयाचा एक लेख आला होता. त्याचे मराठीत अनुवाद करण्याचे मनात होते बऱ्याच दिवसापासून, आज योग आला आहे. तो आज मी तो अनुवाद ह्या ब्लॉगरुपात देतो आहे(मूळ लेख मोठा आहे, त्यामुळे काही भागात देणार आहे). पण थोडेसे त्याआधी माझे असे थोडेसे प्रास्ताविक!

जादू पाहायला कोणाला आवडत नाही. आपल्यापैकी बऱ्याच जणांना ती थोडीफार माहिती देखील असते, जसे पत्त्यांची जादू, एखादी हातचलाखी! भारतात इतर अनेक कलांप्रमाणे जादूची कला, जादूविद्या ह्याला देखील मोठी परंपरा आहे, इतिहास आहे. ह्या कलेचा कोणी इतिहास लिहिला आहे कि नाही ते माहित नाही. शोधले पाहिजे. पण एक मात्र आहे, कि याचे मूळ अथर्ववेदात सापडतात. तिथे तिला यातूविद्या असे संबोधले आहे. भारतीय गुढविद्या सुद्धा प्रसिद्ध आहे(black magic), मोहिनी विद्या, वशीकरण वगैरे याचेच प्रकार आहेत. मी Indian rope-trick नावाची दोरीची जादू असा प्रकार आहे या बद्दल कुठेतरी वाचले आहे.

आपल्या सर्वांप्रमाणे मी देखील अगदी थियेटर मध्ये जाऊन तीन तीन तासांचे जादूचे खेळ पहिले आहेत. मला वाटते कि २००३ मध्ये के लाल ज्युनिअर(K Lal Junior)यांचा टिळक स्मारक मंदिरात प्रयोग होता तो मी पाहिला होता. तसेच नंतर कधीतरी एका लहानग्या जादुगार मुलीचा जादुगार आंचलचा प्रयोग पाहिल्याचे आठवते आहे. छोटा जादुगार नावाचा जादुगार कुटुंबावर आधारित धमाल 3D चित्रपट देखील पहिला होता. गेल्या काही वर्षांत खरेतर जादुगाराचे प्रयोग पुण्यात झाल्याचे आठवत नाही. भारतात जादूविद्येचे अनेक प्रकार आहेत. तंत्र मंत्र असेल, मोहिनी विद्या असेल, किंवा पुराणांत आणि इतर मिथक कथांमध्ये जादूचा उपयोग केल्याचे भरमसाट उल्लेख आणि उदाहरणे आहेत. आजकाल असे दिसते कि विविध कार्यक्रमात(जसे कि वाढदिवस), एखादा स्थानिक थोडीफार हातचलाखी, नजरबंदी, जादू माहित असलेला कलाकार काही मिनिटांचा प्रयोग करतात, पण मला ते रुचत नाही. जादूचे प्रयोग अनुभवण्याची लज्जत ते रंगमंचावर पाहण्यात आहे. गेल्या काही वर्षांपासून mentalist नावाचा अजून जादूचा एक प्रकार प्रसिद्ध झाला आहे, तो प्रामुख्याने दूरचित्रवाणीवरील कार्यक्रमामुळे. लहानपणी Mandrake The Magician नावाची एक कॉमिक मालिका इंग्रजी वर्तमानपत्रातून येत असे, ती देखील दिसलेली नाही बऱ्याच वर्षांत. बऱ्याच वेळेस जादूचे काही प्रयोग धोकादायक अंगाचा थरकाप उडवणारी असतात. गेल्या वर्षी एक दुर्दैवी घटना वाचाल्याचे आठवते आहे. कोलकात्याजवळ कोणी एक जादुगार(चंचल लाहिरी) हुगळी नदीत एक प्रयोग करत असता, बुडून मरण पावला.

माझ्या तरी जादूगारांचे चरित्रांचे किंवा इतर पुस्तके विशेष दृष्टी पडली नाहीत. पुण्याचे जादुगार रघुवीर भोपळे यांनी लिहिलेली एक-दोन पुस्तके अपवाद आहेत. पण तीही मिळत नाहीत. त्यांनी दोन पुस्तके लिहिली आहेत. एक आहे चरित्र, ज्याचे नाव आहे प्रवासी जादुगार, आणि दुसरे मी पाहिलेला रशिया. त्यांची इतक्यातच म्हणजे २० ऑगस्टला स्मृतिदिन होता. असो. बंगालचे जादूकलेत, जादूविद्येत मोठे नाव आहे. पी. सी. सरकार तेथीलच. आधुनिक भारतीय जादू कलेचे प्रणेते असे त्यांना संबोधतात. जादूगार तसेच सर्कस ह्यात भारतीयांनी खूप नाव कमावले आहे. सर्कस वर मी पूर्वी येथे तीन भागांत लिहिले आहे. दोन्ही व्यवसाय म्हणून तसे कठीण, मोठा लवाजमा बाळगायचा, कलाकार, प्राणी आणि इतर सामग्री घेऊन ठिकठिकाणी प्रवास करायचा आणि कला सादर करायचे, तसे सोपे काम नाही. असो. तर ह्या पी. सी. सरकार यांचे चरित्र इंग्रजीत आले आहे ज्याचे नाव आहे PC Sorcar The Maharaja of Magic आणि ते लिहिले आहे त्यांच्या मुलाने म्हणजे PC Sorcar Jr यांनी. त्यांनी स्वतःचे देखील आत्मचरित्र My Life My Magic या नावाने लिहिले आहे.

जादुई जीवन
भारताने न विसरण्याजोग्या कलाकाराचे पी सी सरकार यांचे जीवन

मूळ कन्नड: श्रीहरी
मराठी अनुवाद: प्रशांत कुलकर्णी

१९४०-५० च्या दशकात भारत संपूर्ण स्वातंत्र्य मिळवण्याच्या काळ हा फक्त राजकीय स्वातंत्र्य इतकाच मर्यादित नव्हता. सांस्कृतिकरित्या स्वातंत्र्य देखील मिळवण्याचा तो काळ होता. बंगालमधील प्रोतुल चंद्र सरकार त्यावेळी तारुण्यात होते. त्यांच्या हातात ‘मंत्रदंड’ होते. सांस्कृतिक वेगळेपण अभिव्यक्त करण्यास जादूच्या कालेसारखे माध्यम त्यांनी निवडले. आजच्या जादुगारांना देखील अनुकरणीय अश्या प्रतिभावंत जादूगाराच्या जीवनाचे हे कथन आहे.

१९५६ च्या एप्रिल १० ची तारीख…
लंडनच्या डेली मिरर या वर्तमानपत्राच्या पहिल्या पानावर ठळक अक्षरात बातमी छापलेली होती- Girl Cut in Half, Shock on TV. ह्या बातमीच्या खाली भरजरी पोशाख आणि फेटा बांधलेल्या युवराजासारख्या दिसणारी एक व्यक्ती, समोर मेजावर असलेल्या सुंदर तरुणीचे दोन भाग केले असे दिसणारे छायाचित्र छापलेले होते! त्या बातमीत दाखवलेले दृश्य लंडनवासी काही पहिल्यांदा पाहत नव्हते. कारण आदल्या दिवशीच, म्हणजे, एप्रिल ९ ला रात्री, बीबीसी दूरचित्रवाणी वरील Panorama या कार्यक्रमात त्यांनी ते पाहिले होते. चित्रातील तो युवराज, तरुणीला करवतीने दोन भागांत कापताना त्यांनी प्रत्यक्ष पाहिले होते! प्रेक्षकांनी ते पाहून तोंडात बोटे घातली होती. पण तो कार्यक्रम तेथेच संपला. त्या मुलीचे पुढे काय झाले हे सांगितले नाही. घाबरलेल्या, चिडलेल्या लोकांनी बीबीसीला पुढील तीन-चार तास दूरध्वनी करून हैराण केले होते. काहीजण तर मिळेल त्या वाहनाने बीबीसी कार्यालयासमोर जमा झाले. त्या मुलीचे पुढे काय झाले हि गोष्ट talk of the town झाली होती. ती सगळी गरम गरम चर्चा आणि शंकेचे शमन मिररच्या बातमीने केले होते. बातमीत त्यांनी ज्या मुलीला कापले गेले होते, त्या मुलीचे, दीप्ती डे, हिचे हसरे छायाचित्र छापले होते. मी जिवंत आहे, प्रकृती देखील छान आहे, आणि मला काही झाले नाही असे तिचे निवेदन देखील आले होते.

तेवढ्यावरच हे प्रकरण थांबले नव्हते. एप्रिल ९ च्या संध्याकाळी बीबीसी एक पंधरा मिनिटांचा कार्यक्रम प्रसारित केला होता. भारतातून आलेल्या जादुगार पी. सी. सरकार यांची हातचलाखीचे प्रयोग दाखवणार आहेत असे संयोजकांनी सांगितले होते. सरकार यांनी त्या कार्यक्रमात युवराजच्या सारखा पोशाख परिधान केला होता. चमचम करणारा निळा अंगरखा, तसेच लांब शाल त्यांनी ओढली होती. त्यांना मिळालेल्या पंधरा मिनिटात सरकार यांनी अनेक प्रयोग करून आश्चर्याने प्रेक्षकांच्या भुवया उंचावयास भाग पडले होते. मोकळ्या पट्ट्यातून कबुतर प्रगट करणे, हातरुमालातून ससा बाहेर काढणे, पत्त्यांच्या हातचलाखीचे प्रयोग हे सर्व त्यांनी केले. आणि कार्यक्रमाच्या शेवटी, त्यांनी मुलीला मधोमध कापण्याची जादू त्यांनी सादर केली होती. त्यानंतर परत मंत्र म्हणून मुलीला जोडून जिवंत करण्याचा भाग बीबीसीने दाखवलाच नाही, कार्यक्रम अर्ध्यावरच थांबवला आणि प्रेक्षकांची उत्सुकता ताणली होती. त्या काळी देखील TRP वाढवण्याचे खूळ होते कि काय माहित नाही! त्या मुलीचे काय झाले हा प्रश्न त्या सर्व प्रेक्षांकाना साहजिकच सतावत होता. बीबीसी च्या अधिकाऱ्यांना लोकांची समजून काढता काढता नाकी नाऊ आले होते. आपल्याला मिळालेल्या पंधरा मिनिटांचा प्रभावी वापर करून लंडन मध्ये घराघरात आपले नाव पोहाचावलेले जादुगार म्हणजे पी. सी. सरकार!
(क्रमशः)

Tripling

लॉकडाऊन मुळे नाटक चित्रपट वगैरेना बाहेर जाता येत नसल्यामुळे मनोरंजनासाठी घरातच असलेल्या मनोरंजनाच्या खजिन्याकडे बरेच जण वळले आहेत. मी ही त्यातील एक. अर्थात हा खजिना आहे तो वेब सेरीजचा. या आधी फक्त एक अपवाद(TVF Pitchers) वगळता मी तशी कुठलीच वेब सेरीज पहिली नव्हती, भाडिपा बद्दल ऐकले होते, पण पाहिली नव्हती. रस्त्यांवरून Sacred Games या नेटफिक्स वरील वेब सेरीजची जाहिरात पाहून उत्सुकता वाटत होती. FOMO(Fear Of Missing Out)ची बाधा झाली होती. लॉकडाऊन मुळे ती बाधा गेली!

गेल्या काही वर्षांपासून OTT platforms(Over the top platform जसे नेटफिक्स, किंवा streaming service असेही म्हणतात, कारण येथे थेट इंटरनेटचा वापर होतो, केबल, उपग्रह, किंवा डिश वापरले जात नाही) वर ह्या वेब सेरीज पाहता येतात. दूरचित्रवाणी, संगणक, किंवा आपल्या हातात असलेल्या भ्रमणध्वनी संचावर देखील हे कार्यक्रम पाहता येतात. हे लोकप्रिय होण्याचे प्रमुख कारण काय आणि कसे दाखवायचे यावर काही निर्बंध नाहीत. दुसरे म्हणजे कमीत कमी वेळात जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहचण्याचे काम ह्या वेब सेरीज करतात. दूरचित्रवाणी वरील मालिका आणि वेब सेरीज यांत साम्य स्थळं जशी आहेत तसेच बरेच फरक देखील आहेत. मी ही अनेक चांगल्या, वाईट, बऱ्या, मराठी, हिंदी, इंग्रजी वेब सेरीज पहिल्या, पाहतो आहे. पण त्याला काही अंत नाही, अथांग महासागर आहे हा. पण मला वाटते कि हे नवीन माध्यम नवीन विधायक शक्यता पडताळून पाहण्यासाठी वापरता येईल. जसे कि पूर्वी (किंवा अजूनही) प्रायोगिक नाटके, समांतर चित्रपट करणारे जसे विविध प्रयोग करून पाहत, तसे ह्या माध्यमातून कलाकारांना, लेखकांना, तंत्रज्ञांना आणखीन मोकळेपणाने करता येईल. काही वर्षांपुर्वी अशीच अजून एक लाट ह्या लघुपटांची आली होती, ती आता विरली कि काय असे वाटू लागले आहे. त्याबद्दल मी येथे पूर्वी लिहिले आहे.

अर्वाच्य/चावट/बोल्ड भाषा, मुक्त/अनिर्बंध लैंगिक दृश्ये, लिव्ह-इन रिलेशन, कंबरे खालील विनोद, हिंसा ह्या सगळ्यांचा मुक्त वापर केला कि वेब सेरीज तयार होते अशी धारणा असलेल्या गदारोळात काही चांगल्या, भावलेल्या वेब सेरीज मी पाहिल्या. त्यातील एक Tripling.  छोटीशीच, पाच भागांची पण वेगळा विषय आणि मांडणी असलेली वेब सेरीज मला भावली. त्या बद्दल थोडेसे, आणि नंतर इतर काही बऱ्या वाटल्या त्या विषयी, थोडक्यात नोंद घेणार आहे शेवटी.

Tripling हि वेब सेरीज तशी जुनी आहे,  २०१६ मधील. त्यात गोष्ट आहे ती तीन भावंडांची आणि त्यांच्या रोड ट्रीपची. त्यांची दोन सीझन्स आहेत. मी पहिलाच सीझन पहिला आहे. सुमित व्यास, मानवी गाग्रू, आणि अमोल पराशर हे तीन प्रमुख कलाकर. चंदन हा सुटा-बुटातला अमेरिकेतून भारतात अचानक परत आलेला, तेही पत्नीशी घटस्फोट घेऊन.

TVF Tripling Web Series

TVF Tripling, image courtesy Internet

चितवन हा डोक्याला कायम हेडफोन लावुन फिरणारा yo generation मधला DJ म्हणून काम करणारा तरुण मुलगा आहे. ह्या दोघांची आधी भेट मुंबईत होते. चितवन चंदनला घेऊन जोधपूरला बहिणीला, चंचल भेटायला मोटारीने निघतो. वाटेत त्यांच्यात गप्पा होतात, भांडणे  होतात, एकमेकांचे विचार पटत नसताना देखील ते जोधपूरला पोहोचतात. तेथे वेगळीच गंमत असते. चंचलचे लग्न जोधपुरच्या राजघराण्यात झालेले असते. तिचा पती प्रणव जो तिचा कॉलेजमधील मित्र असतो, तो तेथील राजपुत्र असतो. स्वातंत्र्यानंतर देशातील राजघराणी दुरवस्थेला पोहोचलेले असता, राज्यकर्ते मात्र त्याच खोट्या प्रतिष्ठेच्या आड असतात. हे सर्व पाहून मला चिं वि जोशी यांची स्टेट गेस्ट नावाची एक कथा आठवली. चंचलचे यामुळे प्रणव बरोबर पटत नसते. तिचे भाऊ तिकडे असताना, जोरदार भांडण होऊन तेथून ते सर्व तिघे भावंडे मानली येथे आईवडिलांकडे जातात, सगळे भेटतात, एकमेकांची सुखदुःख सांगतात आणि येथे पहिला सिझन संपतो. दुसरा सिझन २०१९ मध्ये आला, तो मला अजून पाहायचा आहे. पण एकूणच प्रवासाच्या दरम्यान एकमेकांना हि भावंडे पुन्हा कसे खऱ्या अर्थाने भेटतात हे पाहण्यासारखे आहे. या मालिकेचे लेखन सुमित व्यासचे आहे त्याचा अभिनय देखील मस्त आहे.

आता इतर काही मोजक्या वेब सेरीज बद्दल. #Moving Out, आणि काय हवं? बऱ्या आहेत, रिफ्रेशिंग आहेत. मस्तराम हि वेब सेरीज थोडी भडक आहे, पण विषय मात्र ३०-४० वर्षांपूर्वी रेल्वे स्टेशनवर मिळणाऱ्या हिंदी भाषेतील पिवळ्या पुस्तकांच्या दुनियेत प्रेक्षकांना नेतो. Forgotten Army हि आझाद हिंद सेनेची पार्श्वभूमी असणारी वेब सेरीज मला इतिहासाची आवड असल्यामुळे भावली आणि एकूणच दर्जेदार चित्रीकरणामुळे देखील भावली. Family Man हि वेब सेरीज मनोज वाजपेयी साठी पहिली आणि त्याच्या अभिनयामुळे आवडली. भाडिपाची Casting Couch चे काही भाग पाहिले, मस्त वाटले, अमेय वाघ आणि निपुण धर्माधिकारी हे दोघे मिळून अगदी कट्ट्यावर बसून गप्पा मारल्यासारखे आलेल्या पाहुण्यांशी गप्पा मारतात, एकमेकांची खेचतात. What the Folks, Hum Tum and Them या हिंदी बेब सेरीज ठीकठाक वाटल्या.

आपल्याकडील अनेक कथा कादंबऱ्या या नवीन वेब रुपात आपल्यासमोर येत आहेत, येत राहतील. तसेच प्रादेशिक भाषेतील साहित्यावर देखील असे प्रयोग होत आहेत. जसे मराठीतील समांतर ही वेब सेरीज.  तसेच नवनवीन पटकथा देखील येत आहेतच. मनोरंजनाच्या ह्या महासागरातून आपल्याला हवे ते मोती हुडकून काढणे तसे अवघड आहे. पण ही चांगली गोष्ट आहे, एकूणच सगळ्यांसाठी, तसेच त्यातून निर्माण होणाऱ्या कलेसाठी, कलेच्या आविष्कारासाठी देखील. आणि मुख्य गोष्ट म्हणजे हि फक्त सुरुवात आहे!

 

Locked down, but not stopped…

It has been two months now after the havoc due to the virus. More than half of that, we are in lockdown state, in India. I was to travel to Boston middle of February 2020, just around when COVID-19 outbreak had happened, few hundred cases were around. There was word of caution in the air. I took a risk and did travel and managed to come back safely to India towards end of February, only to find that the spread was rampant. In a week’s time, I got into self-imposed lockdown, and followed a nation wide lockdown in India.

Like many of you out there, I was glued to TV, with me biting my nails, sitting on the edge, flipping between various news channels. But after a while, I said myself enough is enough, and put a stop to that madness, as it had started affecting me, seeing the situation getting worse and uncontrollable. The media is doing great job in general, I am sure, keeping us informed, warned, provide insights. No question on that.

It is amazing to see what this virus has done to all of us, globally. Well, I am not talking of stock market. That is different story, and it is certainly not amazing. I am talking about how we humans now interact. Some new behavioral etiquette has sprung up, such as social distancing, sneezing in one’s elbows, getting away from shake-hand to namaste, and many others. But for many, this enforced isolation is a nightmare, not able to cope up, hence raising demand on mental health care, more than any other times. For entrepreneurs and leaders, it is time to adapt to the new reality, manage the new VUCA(popular leadership term referring to Volatility, Uncertainty, Complexity, Ambiguity) world, solve new problems, and most importantly stay course on innovation. The current situation is best described by VUCA. The virus has brought in huge disruption in front of all us to face.

Needless to say, business is bleeding right now. Jobs are being lost, revenues are vanishing in thin air. But there are certainly new opportunities, new challenges to address. New business models, new business opportunities are also on the rise. I am sure those with entrepreneurial mind set among us, are working on making most of the opportunity, this crisis is bringing. I am keenly following mental health space, where there is a jump in venture capital funding in that area. This has been my area of interest since last 20 years. I am sure innovation in this area, and many other areas will happen very rapidly.

It is is anybody’s guess now that more and more things will happen online, even at more ferocious pace. Online meetings, online learning, cashless payment options(mobile wallets, not credit cards!) are obvious gainers. I also suspect virtual reality, augmented reality also will be on the rise. Who wouldn’t want to get that life like cinema experience, but in virtual world? Who wouldn’t want to go to beach, but in virtual world? Even experiences such as buying pair of glasses for your eyes will happen more online. I broke my expensive frame-less glasses today, only to order them online from Lenskart, as opticians are closed right now. I had preferred walking into optician’s shop instead of online option. This is similar situation to what was brought to us by demonetization in India couple of years back. It forced all of us to use alternatives, go cashless, though that brought inconvenience in the short term.

Same thing is happening to some of these alternatives in other areas. It is as if nature has enforced a growth hack on them! We are forced to use them. It is making them get even better. Anything that will remove in-person, remove need of touch and feel, will be done in alternative ways. The other parts of businesses will, of course, come back, but slowly and steadily, as for many things, there is no alternative, but to do things in-person, and need touch. The things which were seen impossible, are now happening. For example, it was impossible to have WFH implemented. There would be hundreds of reasons on the table discouraging that. But with just one blink, now many organizations are 100% WFH and are productive in most cases.

Anyways, summer is in its peak now in India. I hope this virus gets roasted off by the scorching Sun, and, we get back to our old ways, may be wiser, may be more conscious of mother nature, and more deep inside!

Lockdown Musings

I was to travel to Boston middle of February 2020, just around when COVID-19 outbreak had happened, few hundred cases were around, there was word of caution in the air. I took a risk and did travel and managed to come back safely to India towards end of February, only to find that the spread was rampant. In a week’s time, I got into self-imposed lockdown, and followed a nation wide lockdown.

Like many of you out there, I was glued to TV, with me biting my nails, sitting on the edge, flipping between various news channels. But after a while, I said myself enough is enough, and  put a stop to that madness, as it had started affecting me, seeing the situation getting worse and uncontrollable. The media is doing great job in general, I am sure, keeping us informed, warned, provide insights. No question on that. Especially, I love to watch CNN. Cuomo Prime is my favorite. It is aired morning time in India. Chris Cuomo’s hand-off with Don Lemon is one which I found quite unusual hand-off between anchors. I thoroughly enjoy those. Both of them take quite a dig at President Trump each time. That is the only one I still watch, more or less these days, to get my updates on COVID-19. It is also quite inspiring seeing Chris Cuomo do the show from his home basement, despite he got infected by the virus.

It is amazing to see what this virus has done to all of us, globally. Well, I am not talking of stock market. That is different story. I am talking about how we humans now interact. Some new behavioral etiquette have sprung up, such social distancing, sneezing in one’s elbows, getting away from shaking hands to namaste, and many others. But for many, this enforced isolation is a nightmare, not able to cope up, hence raising demand on mental health care, more than any other times.  For some others, I am sure it is time to pursue happiness in solace, get back to our todo list, get those unread books out, or get your hand on that old music instrument lying in one corner, and for some to think on solving new problems the world is bringing to us.

What am I doing during lockdown, besides WFH? Yes, I still need to work, that has not stopped, but has certainly added flexibility, and more hours to my day, which otherwise were taken out by harsh commute to and fro. After few days of consuming some of those new hours towards streaming media content, I decided to visit my bucket list.

Fortunately, just after my return from US, I had spent a day or two redoing my gardens. I had also ordered a bird feeder, sparrow nest and green grow bags from Amazon. So quickly began with that. It has started giving me back-many flowers, fresh greenary, banana and papaya trees growing, a produce of fenugreek leaves for dining table. It is so nice to see this day in day out.

It also brought some scare to me one Saturday. In my backyard, I spotted a snake! I quickly summoned sarpa-mitra(Friends of Snakes) to take that away, but it escaped unfortunately. Reptiles don’t know about virus and lockdown! As we hear in the news, that nature has started responding positively, with more activity by flora and fauna, as there has been less of human intervention. I used to have good garden on terrace of my house, few years back; including compost pit. I had not been to the terrace my house in years. One of the Sundays, I went there, got it cleaned. And it became my new walking track, and a cycling track, for the lockdown days!

I also restarted my translation project, one involving one of the greatest of filmmakers in India, Guru Dutt. I have been making good progress on that book. I also got my hands around some of my books around art of painting, biographies of painters, artists. Art appreciation is one area which I lend myself to. In the recent past, I have taken efforts to get under the hood of music and films. Art painting appreciation was something left out. Reading about these bygone era artists is so enriching. I read a book on Raja Ravi Varma, watched a movie based on his life. I am doing same for Vincent van Gogh and Henri de Toulouse-Lautrec, watching movies on them and reading books(Lust for Life, Moulin Rouge) on them. Besides that, I am also blogging on few topics. I also plan to read book called Walden, which is again on life during isolation; and get a cue or two from that. I also happened to re-read story by renowned scientist and science fiction writer Dr Jayant Naralikar, on the theme of great plague of Athens. It outlined the situation, similar to what we are facing today. If you have not read John Steinbeck’s The Grapes of Wrath, it might be worth reading, and draw parallels to the situation we are into.

Other thing on my bucket list was to get into bit of land of spirituality. I thought this is best time to do that, self-retrospection during lockdown. Fortunately, due to technology, we have pleasure of masters such as Gurudev Sri Sri Ravishankar of Art of Living, coming live to our homes, everyday twice, for guided meditation. I have been latching on that opportunity, whenever I can. This also made me take aside books on yoga, pranayam, meditation, from personal library, read through them. I also attended complimentary session on Thinking Positive by life coach Harrish Sairaman  and got hold of free audio on total relaxation, which is also quite nice.

I also got involved in another favorite of my projects, with Prof V N Jha-Sanskrit scholar living in my apartment complex. I have not been able to attend many of his workshops since last few years. I was happy to help him with technology(Zoom), to allow him to conduct a workshop on Adi Shankaracharya’s text Tattvabodh. I also could participate in that, though occasionally, and relished on my in-person learning from him in the past at Veliyanad.

I am sure those with entrepreneurial mind set among us, are working on making most of the opportunity, this crisis is bringing. I am keenly following mental health space, where there is a jump in venture capital funding in that area. This has been my area of interest since last 20 years. I am sure innovation in this area, and many other areas will happen very rapidly.

Anyways, summer is in its peak now in India. I hope this virus gets roasted off by the scorching Sun, and, we get back to our old ways, may be wiser, may be more conscious of mother nature, and more deep inside! And most importantly, hope we don’t go berserk after lockdown is relaxed, about which I had shared a blog recently.

The Aftermath of 21 Days Lockdown

I re-blogging the below blog on what the topic of what would happen when 21 days lockdown to contain spread of COVID-19, in India ends on April 14, I agree the suggestions there. The situation mentioned in there could very well happen, if governments and most important we ourselves don’t maintain sanity towards the situation.

What do you think? And what can we do not get into this mindset?

Oblivion8

For starters, not all of us have siblings who are doctors and who can give us a scare, time and again while providing authentic information about what really should be our priority points.

The first thing my brother, who is a doctor, told me today was that, it’s not the 21 day lock down that matters, it’s what we do on day 22.

So here’s what’s going to happen:

  1. Like some people did during the Janta curfew, now the whole country is suddenly going to run out of their homes with the national flag, playing patriotic songs and shouting slogans like we’ve won a war and talking about how great of a nation we are forgetting that we have not completely eradicated the virus but merely tried to cut it down.
  2. The so called highly educated people of the city are going to flood public places like cinema theaters, restaurants…

View original post 665 more words

Eternal Gandhi

I had written a  blog few days ago on the occasion of 150 birth anniversary of Mahatma Gandhi. While writing that I recalled that, I had attended a exhibition on Mahatma Gandhi titled Eternal Gandhi Multimedia Exhibition. This was unique experience, which I thought I should share here on the blog. I had been to this one, way back in 2008, when it was in the city. It was at International Convention Center in Pune. Now, I believe this exhibition has turned into permanent museum in Delhi.

The exhibitions which we usually see are “Touch Me Not” kind of exhibitions. This one is not that, but opposite, encouraging viewers to touch and feel. This exhibition, as the name says, not a regular exhibition, but it employs multimedia technologies. This exhibition, conceived by Ranjit Makkuni and her team of Scared World Research Laboratory, explores modern art, design and interactive technology showcasing Gandhian thoughts and values. It presents language of physical interface actions derived from classical symbols of spinning wheel, turning of the prayer wheels, touching symbolic pillars, the act of hands touching sacred objects, also collectively chanting as part of Gandhi’s satsanga. These interactions allow people to access multimedia imagery and multidimensional mind of Mahatma Gandhi. Each object in the exhibition spreads Gandhian views such as dignity of hands/labor, healing of divides, leveraging village creativity and diversity in the face of homogenization.

Some snapshot of objects I experienced in this exhibition.

Pillar of World without Caste: This art installation requires one to hold hands to light up a pillar of light symbolizing destruction of caste prejudice. E-Harmonium: In this installation, the keys of the harmonium. During Gandhiji’s prayer programs, this musical instrument was used, and in general also it is popular instrument for accompaniment. In the exhibition, it triggers off various interfaith songs.

E-Prison: This installation enables viewers to recall the scenes of Mahatma Gandhi’s life when he was jailed in the prison, through there interactive prison rods. Ashram Story: Ashram was Gandhiji’s concept of house without boundaries of caste, creed, gender, religion. It is embodiment of truth. Here all could live together to serve common cause and also find individual fulfillment. He borrowed this concept from Tolstoy Farm, South Africa, Sevagram, Sabarmati ashram.

Dimensions of the Salt March: Dandi Salt March is significant step in the India’s freedom struggle. This installation enables viewers to pickup salt from the urn, as it plays back dimensions of the Dandi March. To Do or Die: In this sculptural installation, a shrine is dedicated to 79 men/women who were carrying out Satyagraha, from Sabarmati to Dandi. There is a video display inside the shrine, which plays back the scenes of the march.

Charkha Mandala: In this art installation, small diamond like spinning wheel(Charkha) are displayed in an interlocking pattern, suggesting the notion of togetherness and collective power of individual action oriented towards achieving a common goal. From Mohandas to Mahatma: This is time line browser showcasing his life on the time line of 1869 to 1948. The act of walking along side of a wall is transformed into a retrieval device. It brings up images and events from Gandhiji’s life as a social revolutionary to his search for spiritual enlightenment. Traversing space along this narrow corridor enables you to hold a mirror to what made this man so extraordinary. Historic archival footage, photographs, and interviews with various eminent scholars and Gandhians create an information mosaic.

E-Train: This interactive art installation allows viewers to trace Mahatma Gandhi’s journeys in India, the places he visited, mainly by train. Soon after he returned from South Africa, he embarked on train journey to rediscover India, travelling third class, to feel one with masses and identify with their needs. He realized that political emancipation and social reform need to go hand in hand. Global Gandhi: This art installation provides an anthropomorphic computer, it can listen, see, speak with and understand its environment and viewer within its range. Here it expounds Global Gandhi, that is, Gandhi as seen by contemporary historians and academics in relation to current day values and the needs of the people in the 21st century,

Pillar of Truth: The pillar is typically a scared object, in many cultures. This art installation denotes pillar of truth, is located at the heart of the exhibition, with purpose. Eleven rotatable discs spin around the axis. The turning of the prayer wheel triggers off a visual representation of Mahatma Gandhi’s 11 vows, mandatory for Satyagrahis, in order for him or her a man or woman of truth. Vaishno Hands: This installation allows one to touch hands folded in prayer to explore meaning of popular song Vaishnanva Janato.

Gandhi Harp: This art installation imagines Mahatma Gandhi in the form musical instrument harp, where each string, when struck, plays different songs associated with him. Next installation which is titled In Praise of Gandhi, has various dolls, representing world leaders, talking about Mahatma Gandhi. Kaleidoscope art installation, allows viewer to look into it and experience the stories of Mahatma Gandhi for children. Raghupati Xylophone: This art installation takes Xylophone and transforms it into musical instrument tuned to the devotional song Raghupati Raja Ram. Each tone of Xylophone can be recognized digitally, and allows for creation of digital mosaic mural. E-Charkha: This installation allows viewers to spin the wheel to understand role of Charkha in Sarvodaya and Swadeshi movement, particularly in the context of economic sustainability of the freedom struggle.

This was great experience, which I still remember after, almost a decade. Against the backdrop of globalization, the Eternal Gandhi encompasses new boundaries. This exactly was my topic of the aforementioned blog, finding relevance in this age. Do visit it next time when it is around or if you get a chance to be in Delhi.

गांधीजी १५०, आता पुढे काय?

तशी महात्मा गांधी जयंती दरवर्षी येते. सार्वत्रिक सुट्टीही असते. मद्यबंदी(dry day) असते, पिणारे सुट्टी असूनही पिता येत नाही अशी रास्त तक्रार करतात.  शनिवार रविवार लागून सुट्टी आली तर चांगलेच, बाहेर फिरणारे बाहेर जातात, नाहीतर मध्येच सुट्टी आली तर सुट्टीचा विशेष फायदा होत नाही, त्यांचाही हिरमोड होतो. झालेच तर महात्मा गांधींना स्मरून नवरेमंडळी, पत्नीच्या आज्ञेची अंमलबजावणी करत, घरादाराची साफसफाई करतात, हे ही काही थोडे थोडेके नव्हेच! ह्या वर्षी काय तर १५० वी जयंती आहे. या वर्षी तर गांधी सप्ताह पाळला जातो आहे. एक मोठा इव्हेंटच. स्वच्छ भारत अभियानाचा डांगोरा जिकडे तिकडे पिटतोय. दिल्लीत मोठा कार्यक्रम, तर तिकडे सेवाग्राम हायजॅक करण्यासाठी राजकारण्यांमध्ये चाललेली चढाओढीच्या बातम्या येत आहेत. चालायचेच!

IMG_3152

महात्मा गांधींशी निगडीत वास्तू, स्मारके पाहणे हा देखील कार्यक्रम बरीच लोकं ह्या दिवशी आवर्जून करतात. पुण्यातील आगाखान पॅलेस (गेलोय मी पण लिहायचे राहून गेले आहे), गांधी भवन(जेथे प्रार्थना, भजन कार्यक्रम ह्या दिवशी आयोजित केले जाते, गेलोय मी एकदा तेथे), Eternal Gandhi हे आधुनिक तंत्रज्ञान वापरून केली प्रदर्शन पाहिले होते(लिहिन केव्हा तरी); मुंबईतील मणीभवन(येथे जायचे राहूनच जातेय जीवाची मुंबई करता करता), अहमदाबाद येथील गांधी स्मारक, दिल्लीमधील राजघाट वगैरे प्रसिद्ध आहेत. वर्धा येथील सेवाग्राम येथे अजून गेलो नाही. सेवाग्राम म्हटले की विनोबा भावे, जे गांधींचे कट्टर अनुयायी होते, त्यांचा परमधाम आश्रमाची(पवनार) आठवण होते. विनोबा भावे यांची सुद्धा नुकतीच १२३वी जयंती साजरी झाली.

IMG_3151मी पुण्यात बालगंधर्व कलादालन येथे महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधी तर्फे त्यांच्या आयुष्यातील प्रमुख घटनांच्या छायाचित्रांचे प्रदर्शन होते तेथे गेलो होतो.  काही वर्षांपूर्वी मी The Making of the Mahatma हा चित्रपट पाहिला होता. तो श्याम बेनेगल दिग्दर्शित सिनेमा, गांधीजींच्या दक्षिण आफ्रिकेतील वास्तव्याची जी एकवीस वर्षे होती, त्यावर तो होता. रजत कपूर यांनी गांधींची भूमिका केली होती. महात्मा गांधींच्या जडणघडणीत IMG_3150या त्यांच्या आफ्रिकेतील वर्षांचा मोठा वाटा आहे. त्यावर विशेष छायाचित्रे तिथे नव्हती.

महात्मा गांधी म्हणजे अहिंसा आणि शांती यांचे दिपस्तंभ. ही दिवस जागतिक अहिंसा दिवस म्हणून पाळतात. याचे आजचे स्वरूप म्हणजे गांधीगीरी! हे सगळे ठीक आहे. पण पुढे काय? अजून पन्नास वर्षांनी त्यांची जन्म द्विशताब्दी येईल. त्यानिमित्त काय संकल्प करता येईल? गांधीनी मांडलेल्या, किंवा अनुसरलेली सगळीच्या सगळी तत्वे (उदा. ब्रम्हचर्य) काही काळाच्या कसोटीला उतरली नाही हे तर खरेच आहे. पण जी अजूनही कालसुसंगत आहेत त्यांचा विचार व्हावा, यापुढील काळातही अमलात यावी. पुढील पिढीने ..but who was Gandhi? असे विचारण्याची वेळ आली नाही म्हणजे मिळवली. सर्वांना शिक्षण, सामाजिक समानता, परिसर स्वच्छता आणि सौंदर्य (गलिच्छ देश अशी प्रतिमा ही बदलली पाहिजे) आणि इतर सामाजिक जवाबदारीचे भान, चारित्र्यशील समाज, हे तर आहेच, पण, आजकालचे युग हे उद्योजकतेचे युग आहे, ज्यात नवनवीन कल्पना(idea), नेतृत्वगुण(leadership qualities), दृढ आत्मविश्वास(self confidence, conviction) आवश्यक आहेत(जे सामजिक उद्योजकतेला-social entrepreneurship लागू आहे, आणि महात्मा गांधी हे social entrepreneur होते), माणूस आणि निसर्ग, पर्यावरण यांचा अनुबंध जपण्याचे, स्वावलंबनाचे, विविध क्षेत्रात स्वातंत्र्य, बदलाचे या सर्वांचे वारे वाहत आहेत. शहरे स्मार्ट होत आहेत, दळणवळण, मोबाईल क्रांती होते आहे, पण शेती कमी होते आहे, पण स्मार्टही होते आहे. या सर्व क्षेत्रात गांधींजींची कितीतरी तत्वे नक्कीच उपयोगात आणता येतील. गांधीजीनी भारताला राजकीय स्वातंत्र्य मिळवून दिले, ते टिकेलही पुढील काळात, पण आर्थिक स्वातंत्र्य टिकवण्यासाठी झगडावे लागेल. विविध क्षेत्रात पुढील पन्नास वर्षात भारत कसा आणि कुठे असावा याचा विचार करायला लागेल, आणि गांधीजींची तत्वे कशी येथे उपयोगात येतील हे ही पहिले पाहिजे.

त्यांची काही तत्वे नमुन्यादाखल पाहता येतील, जी पुढील काळातही उपयोगी पडतील:

सत्याग्रह(Honesty is the best policy, striving for truth and what is right), क्षमाशील(Strength in forgiveness), परिस्थिती बदलासाठी झटणे(Be the change you want to see in the world), दुर्दम्य इच्छाशक्ती(Will power), अहिंसा(Non violence), प्रबळ कार्यशक्ती(Live life as if there is no tomorrow)

महात्मा गांधींच्या १५०व्या जयंतीच्या निमित्ताने केलेले हे मुक्त चिंतन. मी काही त्या विषयातील मोठां विचारवंत नाही, पण सहज जे मनात आले ते मांडले. पटतेय का?  असो. जाता जाता, अजून एक पुणे आकाशवाणीची देखील दोन ऑक्टोबर ही जयंती (म्हणजे स्थापना दिवस) असते. आपल्यापैकी किती लोकं अजूनही आकाशवाणी ऐकतात महिती नाही, पण ती ही एक मोठी सांस्कृतिक चळवळ आहे. मी त्याबद्दल पूर्वी लिहीलीये होते. (आपण गांधीजींबद्दल बोलतोये, म्हणून सांगतो, ह्या आकाशवाणीव्र्र कित्येक वर्षे गांधीवंदना हा गांधीविचारांचा मागोवा घेणारा साप्ताहिक कार्यक्रम चालू आहे). योगायोगाने एक ऑक्टोबरला गदिमा यांचे जन्मशताब्दी वर्ष सुरु झाले. त्यांचा आणि पुणे आकाशवाणीचा दृढ संबंध होता.

सर्कस डॉक्टर

ब्लॉगचे शीर्षक वाचून गोंधळात पडलात ना? सर्कस आणि डॉक्टर ही काय भानगड आहे. पुढे वाचा. सर्कस आता तसा नामशेष होणारा मनोरंजन उद्योग आहे. गेल्याच दिवाळीत मी कित्येक वर्षानंतर पुण्यात आलेली द ग्रेट बॉम्बे सर्कस पाहायला गेलो होतो. भला मोठा तंबू, आत सगळीकडे रंगीबेरंगी सजावट, मोठाले दिवे, इकडे तिकडे बागडणारी बच्चे कंपनी, संगीत, मृत्युगोलातून फिरणारी मोटारसायकल वगैरे हे सगळे अनुभवताना मजा आली परत सर्कस पाहताना. त्यातच तुफान अवकाळी पाऊस सुरु झाला, थोडेफार इकाडे तिकडे तंबू गळत होता. प्राणी विशेष नव्हते, जसे हत्ती, वाघ, सिंह, घोडे इत्यादी, त्यामुळे थोडे चुकल्या सारखे वाटत होते. मात्र दोऱ्यावरून(trapeze) उड्या मारणारे कसरतपटू होते, तसेच विदुषक देखील होते. परवाच रॅम्बो सर्कसमधील एका विदूषकाची, बिजू नायर, असे त्याचे नाव, एका दूरचित्रवाणी वाहिनीवर मुलाखत पाहिली. केरळी होता तो. नुकत्याच केरळ मध्ये पावसाने केलेल्या हाहाकारानंतर त्याचे घर उध्वस्त झाले होते. त्याच्या हसऱ्या चेहऱ्यामागील दर्दभरी कहाणी ऐकली. जरूर पहा ती मुलाखत. असो.

The Great Bombay Circus

The Great Bombay Circus show photo in Pune Nov 2017

Circus Doctor

Dr J Y Henderson, Circus Doctor, book cover

मी पूर्वी सर्कस विषयावर काही ब्लॉग लिहिले आहेत. त्यात एके ठिकाणी सर्कस मध्ये प्राण्यांची देखभाल करणारे असे खास डॉक्टर असत असे नमूद केले आहेत. कारण उघड आहे. पूर्वी सर्कस कंपन्या मोठ्या असत, त्यात शेकड्याने प्राणी असत. त्यांचे आरोग्य राखण्याकरता डॉक्टर कायम असणे जरुरीचे होते. त्यातील एक प्रसिद्ध डॉक्टर जे. वाय. हेन्डरसन. दमू धोत्रे यांच्या पुस्तकात त्यांचा उल्लेख होता. मी माझ्या सर्कसवरील एका ब्लॉग मध्ये असे लिहिले होते, ‘…Ringling Circus च्या सर्कसमधील प्राण्यांचे डॉक्टर हेन्डरसन यांनी Circus Doctor नावाचे पुस्तक लिहिले होते(Richard Taplinger यांचे शब्दांकन), त्यात त्यांनी दामू धोत्रे यांचावर देखील लिहिले होते. मग पुढे त्यांनीच Wild Animal Man हे पुस्तक दामू धोत्रे यांच्याशी चर्चा करून पुस्तक लिहले जे Little Brown and Company(Boston) ने प्रकशित केले…). हेन्डरसन यांनी आपल्या पेशातील अनोख्या अनुभवांवर हे पुस्तक लिहिले होते. मूळ इंग्रजी आता तसे दुर्मिळच आहे. मला परवा अचानक त्याचा मराठी अनुवाद मिळाला. छोटेखानीच आहे तसे पुस्तक. मराठी अनुवाद १९९४ मधील, ज्योती जोशी याचा,  मानसन्मान प्रकाशन तर्फे आलेले. मूळ इंग्रजी १९५१ मधील आहे. त्याची ऑनलाइन कॉपी येथे आहे.

Circus Doctor

Original book’s cover, courtesy Internet

मराठी पुस्तकाला खरे तर अनुवाद म्हणता येणार नाही कारण ते पुस्तक मूळ इंग्रजीचे संक्षिप्त रूप आहे. जेमतेम ९६ पानी. मूळ इंग्रजी २६८ पानी. मूळ पुस्तकात १९ प्रकरणे, तर मराठीत १६ प्रकरणे तीही शीर्षकाविना. मूळ पुस्तकात भरपूर कृष्ण धवल छायाचित्रे आहेत. मराठी पुस्तकात देखील सर्कस विषयी खूप छानशी अशी रेखाटने आहेत. मराठी पुस्तक वाचताना मजा आली. मूळ इंग्रजी पुस्तक, जे ऑनलाइन आहे, ते फक्त चाळले, तेथे पूर्ण वाचणे कठीण आहे. हेन्डरसन हे Ringling Brothers/Barnum & Bailey Circus या सर्कशीत Chief Veterinarian होते.  दामू धोत्रे देखील तेथेच प्राण्यांचे प्रशिक्षक म्हणून काम करत. या पुस्तकात सर्कसमध्ये त्यावेळी असलेल्या प्राण्यांच्या विषयी अनेक मनोरंजक माहिती ते आपल्याला सांगतात.

हेन्डरसन हे मुळचे टेक्सास राज्यातील Kerrville गावचे. घरी शेती (ranch) असल्यामुळे घोडे आणि इतर प्राणी यांची संगत होतीच. तेथेच ते पशुवैद्यकशास्त्र शिकून प्राण्यांचे डॉक्टर झाले आणि जवळील लुईझियाना राज्यात Shreveport येथे व्यवसाय करू लागले. १९४१ मध्ये वरील सर्कशीत नोकरी मिळाली आणि ते सर्कशीत त्यांचा बरोबर दौरा करत शिकारखान्यातील जवळ जवळ ७०० विविध छोटे मोठे प्राणी यांची देखभाल करू लागले. नोकरी लागल्या लागल्या अस्वलाचे यकृताचे ऑपरेशन करावे लागले. सिंहाचा जबड्याचे, पुमाच्या शेपटीचे ऑपरेशन अशा थरारक आठवणी त्यांनी दिल्या आहेत. दामू धोत्रे यांच्या बद्दलही त्यांनी सविस्तर लिहिले आहे. पुढे हत्ती, मग घोडे यांची देखभाल, किरकोळ आजार यचे अनुभव आहेत. हत्तींची त्वचा कशी नाजूक असते हे प्रकरण मजेशीर आहे. सर्कशीत घोडा हा अतिशय लोकप्रिय आणि विविध कामे करणारा असतो, त्यामुळे तो तंदुरुस्त असणे गरजेचे असते. घोड्यांचे कसरतीचे प्रयोग चालू असताना ते तेथे तंबूत जातीने हजार असत. ते केंटकी, टेनसी राज्यात सर्कशीकरीता घोडे खरेदीसाठी जात असत.

२-३ महिने उपाशी असलेल्या अजगराला त्यांनी कसे भरवले, जिराफाची मानेची जखमेची कशी सुश्रुषा केली, उंटाची देखभाल, वाघाचा दुखरा दात कसा उपटला हे सांगत सांगत आणि हे सगळे करता करता दामू धोत्रे आणि इतर प्रशिक्षकांबरोबर ते प्राण्यांचे मानसशास्त्र कसे शिकले याची हकीकत ते नमूद करतात. ही जंगली श्वापदे एकमेकांत मारामारी करतात, जखमी होतात, दुसऱ्याला जखमी करतात. प्राणी जर जखमांमुळे, आजारामुळे, वयामुळे जायबंदी, निकामी झाले तर त्यांना ते दयामरणही देत. सर्कशीत एका चित्तीणीला दोन पिले झाली, त्यातील एक वाचले होते, तीला त्यांनी घरी आणून वाढवले, त्याची कहाणी एका प्रकरणात येते.

अशा विविध गमतीशीर अनुभवांचा कोलाज, तोही नुसत्या प्राण्यांचे नाही तर तेथील माणसांचे नमुने देखील चितारतात. मराठीतील पुस्तक जुने आहे, मिळत नसावे, पण इंग्रजी पुस्तकही जरी दुर्मिळ असले तरी ऑनलाइन आहे. जरूर वाचा. जाता जाता, अजून एक. मुंबईत एक परदेशी(फ्रान्सची) सर्कस येत आहे नोव्हेंबर मध्ये. तिचे नाव Cirque du Soleil. मी ती पाहायला जाणार आहे. त्यावर लिहीनच तेव्हा.