Eternal Gandhi

I had written a  blog few days ago on the occasion of 150 birth anniversary of Mahatma Gandhi. While writing that I recalled that, I had attended a exhibition on Mahatma Gandhi titled Eternal Gandhi Multimedia Exhibition. This was unique experience, which I thought I should share here on the blog. I had been to this one, way back in 2008, when it was in the city. It was at International Convention Center in Pune. Now, I believe this exhibition has turned into permanent museum in Delhi.

The exhibitions which we usually see are “Touch Me Not” kind of exhibitions. This one is not that, but opposite, encouraging viewers to touch and feel. This exhibition, as the name says, not a regular exhibition, but it employs multimedia technologies. This exhibition, conceived by Ranjit Makkuni and her team of Scared World Research Laboratory, explores modern art, design and interactive technology showcasing Gandhian thoughts and values. It presents language of physical interface actions derived from classical symbols of spinning wheel, turning of the prayer wheels, touching symbolic pillars, the act of hands touching sacred objects, also collectively chanting as part of Gandhi’s satsanga. These interactions allow people to access multimedia imagery and multidimensional mind of Mahatma Gandhi. Each object in the exhibition spreads Gandhian views such as dignity of hands/labor, healing of divides, leveraging village creativity and diversity in the face of homogenization.

Some snapshot of objects I experienced in this exhibition.

Pillar of World without Caste: This art installation requires one to hold hands to light up a pillar of light symbolizing destruction of caste prejudice. E-Harmonium: In this installation, the keys of the harmonium. During Gandhiji’s prayer programs, this musical instrument was used, and in general also it is popular instrument for accompaniment. In the exhibition, it triggers off various interfaith songs.

E-Prison: This installation enables viewers to recall the scenes of Mahatma Gandhi’s life when he was jailed in the prison, through there interactive prison rods. Ashram Story: Ashram was Gandhiji’s concept of house without boundaries of caste, creed, gender, religion. It is embodiment of truth. Here all could live together to serve common cause and also find individual fulfillment. He borrowed this concept from Tolstoy Farm, South Africa, Sevagram, Sabarmati ashram.

Dimensions of the Salt March: Dandi Salt March is significant step in the India’s freedom struggle. This installation enables viewers to pickup salt from the urn, as it plays back dimensions of the Dandi March. To Do or Die: In this sculptural installation, a shrine is dedicated to 79 men/women who were carrying out Satyagraha, from Sabarmati to Dandi. There is a video display inside the shrine, which plays back the scenes of the march.

Charkha Mandala: In this art installation, small diamond like spinning wheel(Charkha) are displayed in an interlocking pattern, suggesting the notion of togetherness and collective power of individual action oriented towards achieving a common goal. From Mohandas to Mahatma: This is time line browser showcasing his life on the time line of 1869 to 1948. The act of walking along side of a wall is transformed into a retrieval device. It brings up images and events from Gandhiji’s life as a social revolutionary to his search for spiritual enlightenment. Traversing space along this narrow corridor enables you to hold a mirror to what made this man so extraordinary. Historic archival footage, photographs, and interviews with various eminent scholars and Gandhians create an information mosaic.

E-Train: This interactive art installation allows viewers to trace Mahatma Gandhi’s journeys in India, the places he visited, mainly by train. Soon after he returned from South Africa, he embarked on train journey to rediscover India, travelling third class, to feel one with masses and identify with their needs. He realized that political emancipation and social reform need to go hand in hand. Global Gandhi: This art installation provides an anthropomorphic computer, it can listen, see, speak with and understand its environment and viewer within its range. Here it expounds Global Gandhi, that is, Gandhi as seen by contemporary historians and academics in relation to current day values and the needs of the people in the 21st century,

Pillar of Truth: The pillar is typically a scared object, in many cultures. This art installation denotes pillar of truth, is located at the heart of the exhibition, with purpose. Eleven rotatable discs spin around the axis. The turning of the prayer wheel triggers off a visual representation of Mahatma Gandhi’s 11 vows, mandatory for Satyagrahis, in order for him or her a man or woman of truth. Vaishno Hands: This installation allows one to touch hands folded in prayer to explore meaning of popular song Vaishnanva Janato.

Gandhi Harp: This art installation imagines Mahatma Gandhi in the form musical instrument harp, where each string, when struck, plays different songs associated with him. Next installation which is titled In Praise of Gandhi, has various dolls, representing world leaders, talking about Mahatma Gandhi. Kaleidoscope art installation, allows viewer to look into it and experience the stories of Mahatma Gandhi for children. Raghupati Xylophone: This art installation takes Xylophone and transforms it into musical instrument tuned to the devotional song Raghupati Raja Ram. Each tone of Xylophone can be recognized digitally, and allows for creation of digital mosaic mural. E-Charkha: This installation allows viewers to spin the wheel to understand role of Charkha in Sarvodaya and Swadeshi movement, particularly in the context of economic sustainability of the freedom struggle.

This was great experience, which I still remember after, almost a decade. Against the backdrop of globalization, the Eternal Gandhi encompasses new boundaries. This exactly was my topic of the aforementioned blog, finding relevance in this age. Do visit it next time when it is around or if you get a chance to be in Delhi.


गांधीजी १५०, आता पुढे काय?

तशी महात्मा गांधी जयंती दरवर्षी येते. सार्वत्रिक सुट्टीही असते. मद्यबंदी(dry day) असते, पिणारे सुट्टी असूनही पिता येत नाही अशी रास्त तक्रार करतात.  शनिवार रविवार लागून सुट्टी आली तर चांगलेच, बाहेर फिरणारे बाहेर जातात, नाहीतर मध्येच सुट्टी आली तर सुट्टीचा विशेष फायदा होत नाही, त्यांचाही हिरमोड होतो. झालेच तर महात्मा गांधींना स्मरून नवरेमंडळी, पत्नीच्या आज्ञेची अंमलबजावणी करत, घरादाराची साफसफाई करतात, हे ही काही थोडे थोडेके नव्हेच! ह्या वर्षी काय तर १५० वी जयंती आहे. या वर्षी तर गांधी सप्ताह पाळला जातो आहे. एक मोठा इव्हेंटच. स्वच्छ भारत अभियानाचा डांगोरा जिकडे तिकडे पिटतोय. दिल्लीत मोठा कार्यक्रम, तर तिकडे सेवाग्राम हायजॅक करण्यासाठी राजकारण्यांमध्ये चाललेली चढाओढीच्या बातम्या येत आहेत. चालायचेच!


महात्मा गांधींशी निगडीत वास्तू, स्मारके पाहणे हा देखील कार्यक्रम बरीच लोकं ह्या दिवशी आवर्जून करतात. पुण्यातील आगाखान पॅलेस (गेलोय मी पण लिहायचे राहून गेले आहे), गांधी भवन(जेथे प्रार्थना, भजन कार्यक्रम ह्या दिवशी आयोजित केले जाते, गेलोय मी एकदा तेथे), Eternal Gandhi हे आधुनिक तंत्रज्ञान वापरून केली प्रदर्शन पाहिले होते(लिहिन केव्हा तरी); मुंबईतील मणीभवन(येथे जायचे राहूनच जातेय जीवाची मुंबई करता करता), अहमदाबाद येथील गांधी स्मारक, दिल्लीमधील राजघाट वगैरे प्रसिद्ध आहेत. वर्धा येथील सेवाग्राम येथे अजून गेलो नाही. सेवाग्राम म्हटले की विनोबा भावे, जे गांधींचे कट्टर अनुयायी होते, त्यांचा परमधाम आश्रमाची(पवनार) आठवण होते. विनोबा भावे यांची सुद्धा नुकतीच १२३वी जयंती साजरी झाली.

IMG_3151मी पुण्यात बालगंधर्व कलादालन येथे महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधी तर्फे त्यांच्या आयुष्यातील प्रमुख घटनांच्या छायाचित्रांचे प्रदर्शन होते तेथे गेलो होतो.  काही वर्षांपूर्वी मी The Making of the Mahatma हा चित्रपट पाहिला होता. तो श्याम बेनेगल दिग्दर्शित सिनेमा, गांधीजींच्या दक्षिण आफ्रिकेतील वास्तव्याची जी एकवीस वर्षे होती, त्यावर तो होता. रजत कपूर यांनी गांधींची भूमिका केली होती. महात्मा गांधींच्या जडणघडणीत IMG_3150या त्यांच्या आफ्रिकेतील वर्षांचा मोठा वाटा आहे. त्यावर विशेष छायाचित्रे तिथे नव्हती.

महात्मा गांधी म्हणजे अहिंसा आणि शांती यांचे दिपस्तंभ. ही दिवस जागतिक अहिंसा दिवस म्हणून पाळतात. याचे आजचे स्वरूप म्हणजे गांधीगीरी! हे सगळे ठीक आहे. पण पुढे काय? अजून पन्नास वर्षांनी त्यांची जन्म द्विशताब्दी येईल. त्यानिमित्त काय संकल्प करता येईल? गांधीनी मांडलेल्या, किंवा अनुसरलेली सगळीच्या सगळी तत्वे (उदा. ब्रम्हचर्य) काही काळाच्या कसोटीला उतरली नाही हे तर खरेच आहे. पण जी अजूनही कालसुसंगत आहेत त्यांचा विचार व्हावा, यापुढील काळातही अमलात यावी. पुढील पिढीने ..but who was Gandhi? असे विचारण्याची वेळ आली नाही म्हणजे मिळवली. सर्वांना शिक्षण, सामाजिक समानता, परिसर स्वच्छता आणि सौंदर्य (गलिच्छ देश अशी प्रतिमा ही बदलली पाहिजे) आणि इतर सामाजिक जवाबदारीचे भान, चारित्र्यशील समाज, हे तर आहेच, पण, आजकालचे युग हे उद्योजकतेचे युग आहे, ज्यात नवनवीन कल्पना(idea), नेतृत्वगुण(leadership qualities), दृढ आत्मविश्वास(self confidence, conviction) आवश्यक आहेत(जे सामजिक उद्योजकतेला-social entrepreneurship लागू आहे, आणि महात्मा गांधी हे social entrepreneur होते), माणूस आणि निसर्ग, पर्यावरण यांचा अनुबंध जपण्याचे, स्वावलंबनाचे, विविध क्षेत्रात स्वातंत्र्य, बदलाचे या सर्वांचे वारे वाहत आहेत. शहरे स्मार्ट होत आहेत, दळणवळण, मोबाईल क्रांती होते आहे, पण शेती कमी होते आहे, पण स्मार्टही होते आहे. या सर्व क्षेत्रात गांधींजींची कितीतरी तत्वे नक्कीच उपयोगात आणता येतील. गांधीजीनी भारताला राजकीय स्वातंत्र्य मिळवून दिले, ते टिकेलही पुढील काळात, पण आर्थिक स्वातंत्र्य टिकवण्यासाठी झगडावे लागेल. विविध क्षेत्रात पुढील पन्नास वर्षात भारत कसा आणि कुठे असावा याचा विचार करायला लागेल, आणि गांधीजींची तत्वे कशी येथे उपयोगात येतील हे ही पहिले पाहिजे.

त्यांची काही तत्वे नमुन्यादाखल पाहता येतील, जी पुढील काळातही उपयोगी पडतील:

सत्याग्रह(Honesty is the best policy, striving for truth and what is right), क्षमाशील(Strength in forgiveness), परिस्थिती बदलासाठी झटणे(Be the change you want to see in the world), दुर्दम्य इच्छाशक्ती(Will power), अहिंसा(Non violence), प्रबळ कार्यशक्ती(Live life as if there is no tomorrow)

महात्मा गांधींच्या १५०व्या जयंतीच्या निमित्ताने केलेले हे मुक्त चिंतन. मी काही त्या विषयातील मोठां विचारवंत नाही, पण सहज जे मनात आले ते मांडले. पटतेय का?  असो. जाता जाता, अजून एक पुणे आकाशवाणीची देखील दोन ऑक्टोबर ही जयंती (म्हणजे स्थापना दिवस) असते. आपल्यापैकी किती लोकं अजूनही आकाशवाणी ऐकतात महिती नाही, पण ती ही एक मोठी सांस्कृतिक चळवळ आहे. मी त्याबद्दल पूर्वी लिहीलीये होते. (आपण गांधीजींबद्दल बोलतोये, म्हणून सांगतो, ह्या आकाशवाणीव्र्र कित्येक वर्षे गांधीवंदना हा गांधीविचारांचा मागोवा घेणारा साप्ताहिक कार्यक्रम चालू आहे). योगायोगाने एक ऑक्टोबरला गदिमा यांचे जन्मशताब्दी वर्ष सुरु झाले. त्यांचा आणि पुणे आकाशवाणीचा दृढ संबंध होता.

सर्कस डॉक्टर

ब्लॉगचे शीर्षक वाचून गोंधळात पडलात ना? सर्कस आणि डॉक्टर ही काय भानगड आहे. पुढे वाचा. सर्कस आता तसा नामशेष होणारा मनोरंजन उद्योग आहे. गेल्याच दिवाळीत मी कित्येक वर्षानंतर पुण्यात आलेली द ग्रेट बॉम्बे सर्कस पाहायला गेलो होतो. भला मोठा तंबू, आत सगळीकडे रंगीबेरंगी सजावट, मोठाले दिवे, इकडे तिकडे बागडणारी बच्चे कंपनी, संगीत, मृत्युगोलातून फिरणारी मोटारसायकल वगैरे हे सगळे अनुभवताना मजा आली परत सर्कस पाहताना. त्यातच तुफान अवकाळी पाऊस सुरु झाला, थोडेफार इकाडे तिकडे तंबू गळत होता. प्राणी विशेष नव्हते, जसे हत्ती, वाघ, सिंह, घोडे इत्यादी, त्यामुळे थोडे चुकल्या सारखे वाटत होते. मात्र दोऱ्यावरून(trapeze) उड्या मारणारे कसरतपटू होते, तसेच विदुषक देखील होते. परवाच रॅम्बो सर्कसमधील एका विदूषकाची, बिजू नायर, असे त्याचे नाव, एका दूरचित्रवाणी वाहिनीवर मुलाखत पाहिली. केरळी होता तो. नुकत्याच केरळ मध्ये पावसाने केलेल्या हाहाकारानंतर त्याचे घर उध्वस्त झाले होते. त्याच्या हसऱ्या चेहऱ्यामागील दर्दभरी कहाणी ऐकली. जरूर पहा ती मुलाखत. असो.

The Great Bombay Circus

The Great Bombay Circus show photo in Pune Nov 2017

Circus Doctor

Dr J Y Henderson, Circus Doctor, book cover

मी पूर्वी सर्कस विषयावर काही ब्लॉग लिहिले आहेत. त्यात एके ठिकाणी सर्कस मध्ये प्राण्यांची देखभाल करणारे असे खास डॉक्टर असत असे नमूद केले आहेत. कारण उघड आहे. पूर्वी सर्कस कंपन्या मोठ्या असत, त्यात शेकड्याने प्राणी असत. त्यांचे आरोग्य राखण्याकरता डॉक्टर कायम असणे जरुरीचे होते. त्यातील एक प्रसिद्ध डॉक्टर जे. वाय. हेन्डरसन. दमू धोत्रे यांच्या पुस्तकात त्यांचा उल्लेख होता. मी माझ्या सर्कसवरील एका ब्लॉग मध्ये असे लिहिले होते, ‘…Ringling Circus च्या सर्कसमधील प्राण्यांचे डॉक्टर हेन्डरसन यांनी Circus Doctor नावाचे पुस्तक लिहिले होते(Richard Taplinger यांचे शब्दांकन), त्यात त्यांनी दामू धोत्रे यांचावर देखील लिहिले होते. मग पुढे त्यांनीच Wild Animal Man हे पुस्तक दामू धोत्रे यांच्याशी चर्चा करून पुस्तक लिहले जे Little Brown and Company(Boston) ने प्रकशित केले…). हेन्डरसन यांनी आपल्या पेशातील अनोख्या अनुभवांवर हे पुस्तक लिहिले होते. मूळ इंग्रजी आता तसे दुर्मिळच आहे. मला परवा अचानक त्याचा मराठी अनुवाद मिळाला. छोटेखानीच आहे तसे पुस्तक. मराठी अनुवाद १९९४ मधील, ज्योती जोशी याचा,  मानसन्मान प्रकाशन तर्फे आलेले. मूळ इंग्रजी १९५१ मधील आहे. त्याची ऑनलाइन कॉपी येथे आहे.

Circus Doctor

Original book’s cover, courtesy Internet

मराठी पुस्तकाला खरे तर अनुवाद म्हणता येणार नाही कारण ते पुस्तक मूळ इंग्रजीचे संक्षिप्त रूप आहे. जेमतेम ९६ पानी. मूळ इंग्रजी २६८ पानी. मूळ पुस्तकात १९ प्रकरणे, तर मराठीत १६ प्रकरणे तीही शीर्षकाविना. मूळ पुस्तकात भरपूर कृष्ण धवल छायाचित्रे आहेत. मराठी पुस्तकात देखील सर्कस विषयी खूप छानशी अशी रेखाटने आहेत. मराठी पुस्तक वाचताना मजा आली. मूळ इंग्रजी पुस्तक, जे ऑनलाइन आहे, ते फक्त चाळले, तेथे पूर्ण वाचणे कठीण आहे. हेन्डरसन हे Ringling Brothers/Barnum & Bailey Circus या सर्कशीत Chief Veterinarian होते.  दामू धोत्रे देखील तेथेच प्राण्यांचे प्रशिक्षक म्हणून काम करत. या पुस्तकात सर्कसमध्ये त्यावेळी असलेल्या प्राण्यांच्या विषयी अनेक मनोरंजक माहिती ते आपल्याला सांगतात.

हेन्डरसन हे मुळचे टेक्सास राज्यातील Kerrville गावचे. घरी शेती (ranch) असल्यामुळे घोडे आणि इतर प्राणी यांची संगत होतीच. तेथेच ते पशुवैद्यकशास्त्र शिकून प्राण्यांचे डॉक्टर झाले आणि जवळील लुईझियाना राज्यात Shreveport येथे व्यवसाय करू लागले. १९४१ मध्ये वरील सर्कशीत नोकरी मिळाली आणि ते सर्कशीत त्यांचा बरोबर दौरा करत शिकारखान्यातील जवळ जवळ ७०० विविध छोटे मोठे प्राणी यांची देखभाल करू लागले. नोकरी लागल्या लागल्या अस्वलाचे यकृताचे ऑपरेशन करावे लागले. सिंहाचा जबड्याचे, पुमाच्या शेपटीचे ऑपरेशन अशा थरारक आठवणी त्यांनी दिल्या आहेत. दामू धोत्रे यांच्या बद्दलही त्यांनी सविस्तर लिहिले आहे. पुढे हत्ती, मग घोडे यांची देखभाल, किरकोळ आजार यचे अनुभव आहेत. हत्तींची त्वचा कशी नाजूक असते हे प्रकरण मजेशीर आहे. सर्कशीत घोडा हा अतिशय लोकप्रिय आणि विविध कामे करणारा असतो, त्यामुळे तो तंदुरुस्त असणे गरजेचे असते. घोड्यांचे कसरतीचे प्रयोग चालू असताना ते तेथे तंबूत जातीने हजार असत. ते केंटकी, टेनसी राज्यात सर्कशीकरीता घोडे खरेदीसाठी जात असत.

२-३ महिने उपाशी असलेल्या अजगराला त्यांनी कसे भरवले, जिराफाची मानेची जखमेची कशी सुश्रुषा केली, उंटाची देखभाल, वाघाचा दुखरा दात कसा उपटला हे सांगत सांगत आणि हे सगळे करता करता दामू धोत्रे आणि इतर प्रशिक्षकांबरोबर ते प्राण्यांचे मानसशास्त्र कसे शिकले याची हकीकत ते नमूद करतात. ही जंगली श्वापदे एकमेकांत मारामारी करतात, जखमी होतात, दुसऱ्याला जखमी करतात. प्राणी जर जखमांमुळे, आजारामुळे, वयामुळे जायबंदी, निकामी झाले तर त्यांना ते दयामरणही देत. सर्कशीत एका चित्तीणीला दोन पिले झाली, त्यातील एक वाचले होते, तीला त्यांनी घरी आणून वाढवले, त्याची कहाणी एका प्रकरणात येते.

अशा विविध गमतीशीर अनुभवांचा कोलाज, तोही नुसत्या प्राण्यांचे नाही तर तेथील माणसांचे नमुने देखील चितारतात. मराठीतील पुस्तक जुने आहे, मिळत नसावे, पण इंग्रजी पुस्तकही जरी दुर्मिळ असले तरी ऑनलाइन आहे. जरूर वाचा. जाता जाता, अजून एक. मुंबईत एक परदेशी(फ्रान्सची) सर्कस येत आहे नोव्हेंबर मध्ये. तिचे नाव Cirque du Soleil. मी ती पाहायला जाणार आहे. त्यावर लिहीनच तेव्हा.



ब्रीज आणि मी

पत्त्यांचा खेळ कोणाला आवडत नाही? आपण सगळे कधी ना कधी पत्ते खेळले असतो. किमान पक्षी पत्त्यांचा बंगला तरी उभारलेला आणि उद्ध्वस्त देखील केलेला असतो. अथवा पत्त्यांची जादू नक्कीच पाहिली असते. आपल्यापैकी बरेच जण अजूनही पट्टीचे पत्तेबाज, पत्ते कुटणारे, नेहमी खेळणारे नक्कीच असतील. दिवाळीत किंवा महिलावर्गांच्या किट्टी पार्टीत (भिशी हो!) तीन पत्ती, रमी, जब्बू, बदाम सात, मेंढीकोट, पाच-तीन-दोन असे खेळ खेळत असतो. मी लहान असताना उन्हाळ्याच्या सुट्टीत मित्रांसोबत, बाहेर उन्हात उंडारण्यापेक्षा, पत्त्यांसारखा बैठा खेळ खेळत असू, पण ह्या मोबाईलच्या जमान्यात आजकालची मुले पत्ते खेळत असतील असे वाटत नाही. गेल्या काही वर्षांपासून संगणकावर, इंटरनेट वर पत्ते खेळण्याची देखील टूम निघाली आहे. पत्त्यांचा ब्रीज नावाचा एक खेळ असतो हे किती जणांना माहिती आहे? ते सोडा. इंडोनेशिया मधील जकार्ता येथे नुकत्याच पार पडलेल्या अशियाई खेळामध्ये भारतीय संघाला ब्रीज खेळामध्ये कास्य पदक मिळाले हे किती लोकांना माहिती आहे? मला देखील हे सगळे अगदी योगायोगाने समजले, नाहीतर अशियाई खेळासारख्या स्पर्धेत पत्त्यांचा खेळ असेल असे स्वप्नात देखील वाटले नव्हते.

Playing Cards

Courtesy Internet

मी खूप पूर्वी कधीतरी ब्रीज या पत्त्यांच्या खेळाबद्दल ऐकले होते. वर्तमानपत्रातून पूर्वी कसे, शब्दकोड्यासोबत बुद्धीबळाचे डावपेच येत असत तसे ब्रीजचे देखील येत असत. दैनिक सकाळ मध्ये असे वडनप यांचे बुद्धीबळाचे डावपेच येत असत. आणि इंग्रजी वर्तमानपत्रातून ब्रीज येत असे. पण विशेष अशी उत्सुकता वाटली नव्हती. दीड एक दशकापूर्वी एका कार्यालयीन सहकाऱ्याचा पती ब्रीज खेळतो, एवढेच नव्हे तर त्याच्या विविध स्पर्धेत भाग घेण्यासाठी भाग घेण्यास नेहमी इकडे तिकडे देशभर फिरत असतो हे समजले तेव्हा गंमत वाटली होती. त्याच्याशी त्यावेळी बोलताना ब्रीज खेळाला गोल्फ खेळासारखे वलय आहे हे मात्र उमजले होते. ब्रीज म्हणजे काय भानगड असते हे जाणून घ्यावेसे वाटू लागले. पण तेव्हा विशेष काही घडले नाही.

नंतर चार-पाच वर्षानंतर आमच्या गृहसंकुलात(सोसायटी हो!) क्लब हाउस मध्ये काही निवृत्त मंडळी ब्रीज खेळत असतात असे कळाले. गेल्या काही वर्षांपासून मोठमोठ्या गृहसंकुलाची टूम निघाल्यापासून, ही क्लब संस्कृती, जी पूर्वी काही विशिष्ट उच्चस्तरीय लोकांपुरती, किंवा सैन्यातील लोकांच्या पूर्ती (ब्रिटीश राज मुळे असेल) मर्यादित होती, ती थेट गृहसंकुल संस्कृती मुळे सर्व सामन्यापर्यंत येऊन पोहोचली. त्या मंडळीतील एका सदस्याला एक दिवस पकडून ब्रीज शिकण्याचा प्रयत्न केला, पण तो प्रयत्न तोकडा पडला, विशेष प्रगती झालीच नाही. नुसता आरंभशूर पणा झाला! नेहमीच्या इतर पत्त्यांसारखा हा खेळ नाही हे कळले. बुद्धिबळासारखे यात डावपेच आखायचे असतात, आकडेमोड, गणित, तार्किकता असते. एकूणच हलकीशी मानसिक, बौद्धिक चालना देणारा हा एक सांघिक खेळ आहे हे मात्र समजले. त्यामुळेच याच्याभोवती वलय आहे. बुद्धीबळासारखी कठोर मानसिक, बौद्धिक कसरत नाही. तो विशिष्ट्य स्तरातील (rich and famous), विशिष्ट्य वयातील लोकांनीच खेळावा असा संकेत. पण गोल्फ सारखे ब्रीज खेळणे हा काही खर्चिक खेळ अजिबात नाही, आणि तो कुणालाही कुठेही खेळता येतो खरेतर. पत्ते, सोंगट्या, आणि इतर जुगाराच्या खेळांचा इतिहास सांगणारे माझ्याकडे एक जुने, जाडजुड पुस्तक आहे. पुण्यात एका जुन्या पुस्तकाच्या दुकानात खूप पूर्वी ते मला सापडले होते. त्या आठशे साडे आठशे पानाच्या पुस्तकात ब्रीज खेळावर The Wide World of Bridge या नावाचे एक आख्खे ४०-५० पाने असलेले प्रकरण आहे. १९७४ मधील या पुस्तकाचे नाव आहे Scarne’s New Complete Guide to Gambling.

या पुस्तकात लेखक लिहितो, ‘Bridge is third most popular card game played in the United States, surpassed only by Poker and Rummy in the millions of its followers. The principles of Bridge game goes back 400 years in England. Whist, the basic game, developed into Bridge (1896), then Auction Bridge (1904), and finally Contract Bridge (1925). Whist and Auction Bridge still has many followers, but since about 1930 Contract Bridge has been more popular’.  ब्रीज खेळाचा जुगार असतो, त्यात लबाडी करता येते, आणि पैसे लावून ब्रीज जेव्हा खेळतात तेव्हा नक्कीच लांडीलबाडी होते असेही त्याने लिहिले आहे. मी पूर्वी अमेरिकेत असताना जागतिक जुगाराची पंढरी म्हणजे लास वेगास येथे गेलो होतो (त्या बद्दल सविस्तर लिहायचे राहिलेच आहे), काही ठिकाणी पैसे लावून जुगार खेळलो देखील! तेथे विविध पत्त्यांच्या खेळांवर देखील जुगार लावता येत होता, पण ब्रीज खेळ होता की नाही हे आठवत नाही.

२०१८ जकार्ता अशियाई खेळामध्ये भारतीय संघला ब्रीज खेळामध्ये कास्य पदक मिळवून दिलेल्या विजेत्या संघामध्ये माजी खासदार मुरली देवरा यांच्या पत्नी हेमा देवरा, एका स्वीस स्टील कंपनीचे प्रमुख राजू तोलानी, उद्योजक पती पत्नी राजीव आणि हेमा खंडेलवाल, HCL Technologies या प्रसिद्ध IT company चे संस्थापक शिव नादर यांच्या पत्नी किरण नादर, तसेच IITian असलेले सत्यनारायण अशी सर्व मंडळी, त्यातील बरीचशी मंडळी पन्नाशी साठी च्या पलीकडली. ही सर्व नावे  वाचल्या नंतर नक्कीच असे पटेल की हा खेळ rich and famous लोकांसाठीच आहे. खरे तर तसे असण्याचे काही कारण नाही.

असो. पत्ते म्हटले की जुगार, मुलांनी पत्ते खेळू नये असाच एकूण कल. सर्वसाधारणपणे पत्त्यांच्या खेळात अनिश्चितता असते, आणि त्यामुळे नक्कीच मजा येते ते मात्र खरे आहे. ब्रीज सारखा बौद्धिक खेळ, ज्यात नशीब, रामभरोसे हा प्रकार नाही, त्यामुळे नक्कीच सर्वांनी खेळण्यासारखा आहे, आणि त्याची मजा वेगळी असते. या वर्षी अशियाई खेळामध्ये भारतीय संघला ब्रीज खेळामध्ये कास्य पदक मिळाले हे ऐकल्यानंतर माझ्या मनाने परत उचल खाल्ली आहे की परत ब्रीजकडे वळावे या साठी. ही अजून एक गोष्ट माझ्या bucket list मध्ये येऊन पडली आहे. पाहुया कसे जमते!

थोर गणिती रामानुजन

जानेवारीत मी अमेरिकेत बोस्टन याठिकाणी कामानानिमित्त गेलो होतो. कुठेही गेलो की स्थानिक गोष्टी जाणून घेण्यासाठी तेथील वर्तमान पत्रे वाचण्याची मला सवय. माझ्या राहण्याच्या ठिकाणी हॉटेलमध्ये लॉबीत Community Advocate नावाचे दर आठवड्याला प्रसिद्ध होणारे एक पत्रक होते. त्यात मला एक लेख आढळला जो त्या भागातील Donald Manzoli नावाच्या एका व्यक्तीवर होता. आयुष्यात अनेक टक्के टोणपे खाल्लेला, पण गणितावरील प्रेम जागृत असलेल्या नावाच्या व्यक्तीवर तो होता. त्याने म्हणे थोर भारतीय गणिती रामानुजनच्या काही गणिती सूत्रांवर काम करून प्रतिष्ठित Rocky Mountain Journal of Mathematics मध्ये प्रसिद्ध केले होते. मी ते वाचून चकित झालो. एक तर त्या व्यक्तीच्या जिद्दीबद्दल, गणित विषयावरील प्रेमावर. त्याहून अधिक चकित झालो ते आपल्या रामानुजनची अजूनही असलेली कीर्ती.

गेल्यावर्षी केव्हातरी पुण्यातील एका रस्त्यावर एके ठिकाणी जुन्या पुस्तकांच्या ढिगात मी पुस्तकं शोधत होतो. ब्रिटीश राजवटीच्या काळात दक्षिण भारतातील अल्पायुषी ठरलेल्या श्रीनिवास रामानुजन नावाच्या गणितज्ञाची कहाणी सांगणारे पुस्तक हाती लागले होते. पुस्तकाचे नाव ‘श्रीनिवास रामानुजन-एका गणितज्ञाची घडण’, लेखक प्रा. द. भ. वाघ, १९८७ साली, म्हणजे, रामानुजनच्या जन्मशताब्दीच्या निमित्ताने प्रकाशित झाले होते. रामानुजन बद्दल मला थोडेफार जुजबी माहिती होतीच. शाळेत गणित या विषयात, आपल्यापैकी कित्येकांसारखेच, माझी विशेष काही गती अशी कधीच नव्हती. पण पुढे शिक्षण संगणकक्षेत्रात तसेच व्यवसाय देखील त्यातच असल्यामुळे गणिती ज्ञान आवशक होते, संगणकक्षेत्रातील त्याचा उपयोग, तसेच गणिताची एकूणच महती जाणत असल्यामुळे ते पुस्तक मी उचलले, पण वाचण्याचा काही योग आला नाही. हा ब्लॉग लिहिण्याच्या निमित्ताने ते वाचले. प्राचीन भारताची गणित विषयातील प्रगती सर्वज्ञात आहे. आर्यभट्ट, वराहमिहीर आणि इतर प्राचीन गणितज्ञ यांच्यासारखी प्रतिभा असलेला रामानुजन, वैयक्तिक आयुष्यात दारिद्र्य, सामाजिक परिस्थिती, आजारपण यांना तोंड देत देत आपले गणितातील काम करत राहिले.


तसे पहिले तर रामानुजनवर इतक्यातच एक सिनेमा आणि एक नाटक देखील आले आहे. सिनेमाचे नाव आहे The Man Who Knew Infinity आणि नाटकाचे नाव आहे Death of a Mathematician. चित्रपट काही अजून पाहता आला नाही, पण नाटक मी पहिले होते. दोन्ही अर्थातच त्याच्या आयुष्यावर आहे. जेवढे गणितातील त्याचे कार्य प्रसिद्ध आहे, तेवढेच त्याचे व्यक्तिमत्व, त्याचे आयुष्य रोचक आहे, नाट्य आहे, जे इतके दिवस सर्वसामान्यांना अपरिचित होते. ते या दोन कलाकृतींमुळे पुढे आले आहे. मूळ इंग्रजीत श्रीनिवास शारंगपाणी यांनी लिहिलेले हे नाटक हिंदीत स्वतंत्र थिएटर या नावाच्या नाटक मंडळीने गेल्यावर्षी नोव्हेंबर हिंदी नाट्यमहोत्सवात सादर केले होते. रामानुजन यांच्या व्यक्तीमत्वात असलेला साधेपणा, खरेतर भोळेपणाकडे झुकणारा स्वभाव, त्यांची नमक्कलदेवी वर असलेली अपार भक्ति, घरचे दारिद्र्य, धार्मिक वातावरण, यांचे दर्शन नाटकात येते. त्यांची पत्नी आणि आई यांच्यात असलेले घरगुती भांडण, वादविवाद यामुळे निर्माण झालेले ताणतणाव, भावनिक आंदोलने यांचे चित्रण येते. याची परिणीती म्हणून, वयाचा तेहतीसाव्या वर्षी झालेला अतिसारामुळे झालेले निधन हे सर्व चटका लावून जाते. The Man Who Knew Infinity हा चित्रपट त्याच नावाच्या पुस्तकावर आधारित आहे. तोही पाहिला पाहिजे.

रामानुजानने विद्यापीठीय शिक्षण घेतले नव्हते, कुणाकडून मार्गदर्शन विशेष असे मिळाले नव्हते, ग्रंथालयाची देखील मदत झाली नव्हती. अल्पायुषी रामानुजन हे गणितात एवढे अचाट काम केले की लंडनच्या Royal Society तसेच केम्ब्रिजच्या ट्रिनिटी कॉलेजची फेलोशिप त्याला मिळाली, त्याच्या सर्व गणिती सूत्रांचा, प्रमेयांचा, शोधांचा संग्रह केम्ब्रिज विद्यापीठाने प्रसिद्ध केला, हे सर्व अद्वितीय आहे. रामानुजनचा जन्म दिवस, म्हणजे डिसेंबर २२, हा भारतात, राष्ट्रीय गणित दिवस(National Mathematics Day) म्हणून साजरा केला जातो, याचा मला थांगपत्ताच नव्हता. अजून दोन वर्षांनी म्हणजे २०२० मध्ये, रामानुजनच्या अकाली मृत्यूला १०० वर्षे होतील. या निमित्ताने नक्कीच जगभर, विशेषतः केम्ब्रिज विद्यापीठात कार्यक्रम होतील. तामिळनाडू मध्ये त्याच्या नावाची एक गणित संशोधन संस्था देखील आहे, जिचे नाव आहे Ramanujan Mathematical Society.

जाताजाता एक सांगितले पाहिजे, अमेरिका हा देश जसा वरून भोगवादी आहे, तसाच तितकाच ज्ञानाधिष्ठित आहे, यांचे पदोपदी दर्शन आपल्या घडू शकते, अर्थात आपण जर ते पाहायचे ठरवले तर! अशी कितीतरी उदाहरणे देता येतील. त्याच बोस्टन प्रवासात मला भेटलेल्या एका कॅबचालकाबद्द्ल, ज्याने Media Ecology या विषयात प्राविण्य मिळवले आहे, याबद्दल मी पूर्वी लिहिले होते.


World of Vintage Cycles

Today(June 3) is a World Bicycle Day. There is flurry of activity in the city consisting of cycling tours, awareness programs. I love cycling, I do own a bicycle, which I make it a point that I ride once a day for some time at least.  One of my neighbors recently started shop for selling high end bicycles meant for recreational purposes primarily. I happened to go to his shop other day. During the discussion with, I remembered of a unique exhibition of its kind I had attended few years back. I wanted to share that here.

The use of cycles for recreational purposes has increased in last 5 years or so in Pune at least. There was a time when Pune was called as city of cycles. There were so many cycles, and people used them as primary mode of transport. In the last 3-4 decades that tradition is lost and was replaced by motor cycles and cars. Sighting this need, I guess many cycle shops selling high-end cycles meant for recreational purposes.

The way we keep seeing many vintage cars shows, I had not come across any vitage bicycles show as such in the past. It was hosted in Pune around Diwali time in the year of 2011 by Vikram Pendse, under auspices of Diamond Vintage Cycles. There were about 75 vintage cycles, some of them dated back to 1924 or so. Bicycles, tricycles, single wheel cycles, uneven shaped cycles, double seat cycles(yes, those ones famous in Hindi movies back in 1980s) were all there. It was quite amusing to see how bicycles of bygone were shaped. Children’s cycles, hopping cycles, cycle lamps, rings-bells. As a child, I remember I used to rent out bicycles from bicycle renting shops, 30-35 years back. Now the same facility is once again available, but you don’t a bicycle renting shop any more. One can do using ones mobiles, and rent them from the designated areas.

It seems Vikram Pendse has started a museum too, details about it can be found over here.

Let me end this blog on a different note. I read other day an interesting news item. Cycles these are new golf these days it seems, especially in the world of venture capital investments for startups. Entrepreneurs and venture capitalists are finding better to talk about investments and pitching of an startup idea over cycling, instead of golf sessions. Interesting, isn’t it?

भीमथडी जत्रा

भीमथडी जत्रा: एक फोटो ब्लॉग

थंडीचे दिवस सुरु झाले म्हणजे हुरडा, शेकोटी यांची आठवण येते. पाय(की आपल्या गाड्या!) हळूहळू शहराबाहेर पडतात. वाढत्या शहरीकरणामुळे समाज कृषी-संस्कृती, ग्राम-संस्कृती पासून तुटत जात आहे. शहरात राहणाऱ्या प्रत्येकाच्या मनात गावातील आपले एक गाव असते, तेथील शेती, आणि इतर गोष्टी यांच्याशी आपले नाते असते. माझे गावाकडील आजोळ आणि त्याच्या आठवणी मी पूर्वी लिहिल्या आहेत. पण जी मुलं, लोकं पूर्णपणे शहरात वाढलेले असतात त्यांना ग्रामीण संस्कृतीची काही कल्पना नसते. आजकाल सुरु झालेली कृषी पर्यटक केंद्रं(मागील वर्षी मी अश्याच एका कृषी पर्यटन केंद्राला गेलो होतो), आणि भीमथडी जत्रा, पवनाथाडी जत्रा सारखे उपक्रम ग्रामीण जीवनाची थोडी फार झलक देतात. विविध ग्रामीण उत्पादने खाद्यपदार्थ तेथे मिळतात. ह्या वर्षी सेंद्रीय शेती आणि उत्पादने यासाठी वेगळा विभाग होता. पण अजून बरेच काही करायला वाव आहे. ही जत्रा म्हणजे फक्त विविध विक्रेत्यांसाठी सोय एवढेच न मानता, इतर गोष्टी देखील करता येतील. उदाहरणार्थ, बारा बलुतेदार आणि त्यांचे कामाची माहिती, ग्रामीण कला, महाराष्ट्रातील विविध ग्रामीण भागातील वैशिष्ट्ये यांचे प्रदर्शन, आदिवासी जीवन इत्यादी.

गेल्या आठवड्यातच मी पुण्यात भरलेल्या भीमथडी जत्रेला हजेरी लावून आलो. त्याबद्दल हा फोटो ब्लॉग.