एका अनुवादाची कहाणी

मी अनुवादित केलेल्या अमीरबाई कर्नाटकी या कन्नड पुस्तकाचे प्रकाशन होवून आता एक वर्ष उलटून गेले आहे. एक दोन नवीन पुस्तकांच्या अनुवादाचे काम देखील सुरु झाले. मूळ कन्नड पुस्तकाचे लेखक जे साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त लेखक आहेत, ते रहिमत तरीकेरी परवा पुण्यात आले असता मला भेटले. त्यांनी मला सुचवले की मी केलेल्या अनुवादाच्या प्रक्रिये संबंधी लिहून काढावे. म्हणून हा आजचा ब्लॉग-प्रपंच. इतक्यातच आज मराठी भाषा दिन आपण साजरा केला. त्यानिमित्ताने अनुवाद साहित्याबद्दल देखील बोलले गेले. अनुवाद हा साहित्य प्रकार आता मराठी रुजू पहातोय, त्याला वाचकांची पसंती मिळते आहे, मराठी भाषा आणि साहित्य त्यामुळे समृद्ध होते आहे.

माझी मातृभाषा कन्नड आहे. पण मी पुण्यातच वाढलो, मराठी माध्यमात शिकलो. मी दहावीत असताना सुट्टीत कन्नड लिहायला आणि वाचायला शिकलो. दोन्ही भाषेची पुस्तके, मासिके आणि इतर साहित्य यांचे थोडेफार वाचन कायमच घरात होत असे. अनुवादाच्या आयडियाची कल्पना माझ्या ध्यानीमनी नसताना डोक्यात आली. त्याचे झाले असे की साधारण २००९ च्या सुमारास, ‘मयूर’ नावाच्या एका कन्नड मासिकात, मला गोहरबाई आणि बालगंधर्व यांच्यावर रहमत तरीकेरे यांचा एक लेख आढळला. बालगंधर्वावर कन्नडमध्ये असलेला तो लेख पाहून मला जरा आश्चर्यच वाटले. तो लेख वाचल्यानंतर, आणि रहमत तरीकेरे यांच्या बरोबर ईमेल आणि दूरध्वनीवर झालेल्या चर्चेत मला या विषयाची व्याप्ती समजली. स्वातंत्र्यपूर्व काळात जेव्हा आताच्या कर्नाटकातील काही भाग बॉम्बे प्रेसिडेन्सी मध्ये होता. मराठी आणि कन्नड जनात वेगवेगळया पातळीवर सांस्कृतिक देवाणघेवाण होत असे. संगीत नाटकं, बालगंधर्वांची नाटकं कन्नड प्रदेशात जात, तेथे प्रयोग होत, त्यांचा प्रेक्षक वर्ग तेथे होता. तर मी त्या लेखाचा मी मराठीत अनुवाद करून, तो लेख मी ग्रंथालीचे आणि ‘थिंक महाराष्ट्र‘चे दिनकर गांगल यांच्याकडे तो पाठवला. त्यावर त्यांनी संपादकीय संस्करण करून त्यांनी तो येथे प्रसिद्ध केला आणि मला बऱ्याच प्रतिक्रिया आल्या. त्या विषयावर काम करणारे आणि त्याचा अभ्यास असणारया बऱ्याच व्यक्तींशी परिचय झाला. रहमत तरीकेरे यांनी अमीरबाई कर्नाटकी यांच्या चरित्रावर पुस्तक लिहित आहे असे कळवले. तत्काळ मी त्यांना त्याचा अनुवाद करण्याची परवानागी मागितली आणि ती त्यांनी आनंदाने दिली. आणि माझे सौभाग्य असे की ग्रंथाली यांनी देखील तो अनुवाद प्रकाशित करण्याची तयारी दर्शवली.

यथावकाश कन्नड मधील अमीरबाई यांच्या चरित्राचे प्रकाशन झाले(२०१२) आणि मला ते पुस्तक प्रो. तरीकेरे यांनी पाठवले. पुस्तक तर ३०० पानाच्या आसपास होते. माझ्या मनात धडकीच भरली, हे कसे आणि कधी होणार. मी संगणक क्षेत्रात कार्यरत आहे, आणि त्यामुळे वेळेचा मोठा प्रश्न माझ्यासमोर होता. पण मी मनाचा हिय्या केला आणि काम सुरु केले. रहिमत तरीकेरे यांच्या पुस्तकाची कन्नड भाषा तर ग्रांथिक होती. पुस्तक संशोधनात्मक होते, भरपूर तळटिपा, संदर्भ साहित्य यांची रेलचेल होती. भाषा ललितलेखांप्रमाणे सरळ आणि सोपी नव्हती. मूळ वाक्य, वाक्यरचना, त्याचा मतितार्थ समजायला बरेच कष्ट पडले. माझ्याकडे महाराष्ट्र राज्य सांस्कृतिक मंडळाने प्रकाशित केलेला जुना कन्नड-शब्दकोश आहे, तो हाताशी घेतला. महाराष्ट्रातील, आणि मराठी, तसेच मुंबई, तेथील चित्रपटसृष्टी याचे संदर्भ बरेच असल्यामुळे पुढे पुढे समजायला सरळ होत गेले. सकाळी लवकर उठून १-२ तासांची बैठक मारून काम करायला लागलो, आणि हळूहळू अनुवादाला आकार येवू लागला. माझे सारे कुटुंबीय कर्नाटकातील विजापूरचे. त्यामुळे तेथील संदर्भांबद्दल चर्चा करता आली. कन्नड भाषेतील शब्दांच्या छटाबद्दल त्यांच्या बरोबर चर्चा करता आली. त्यातच मी २-३ महिन्यांसाठी अमेरिकेला गेलो, आणि काम बंद झाले. तेथून आल्यावर परत सुरु केले, आणखी माहितीबद्दल प्रो. तरीकेरे यांच्या बरोबर चर्चा सुरु झाल्या.

त्यातच २०१३ मध्ये मी, रहमत तरीकेरे यांचा पुण्यात सुदर्शन रंगमंच तर्फे चैतन्य कुंटे यांच्या बरोबर सुदर्शन संगीत सभा अंतर्गत, एक कार्यक्रम पुण्यात घडवून आणला. तो होता अमीरबाई आणि गोहारबाई यांच्या जीवनावर. त्याचे नाव होते -‘बिळगी भगिनी-शतमान स्मरण‘. त्यावेळेस ते पुण्यात आले होते, त्यामुळे प्रत्यक्ष चर्चा करता आली, आणि बरेच मुद्दे आणखीन समजले. याच पुस्तकाचे इंग्रजी भाषांतर तरीकेरे यांनी बंगळूरू येथील लेखिका मंगला सर्वा यांच्याकडे दिले होते, त्यांचे देखील काम सुरु झाले होते. २०१४ मध्ये  मी बंगळूरूयेथे गेले असता, प्रो. तरीकेरे, आणि मंगला सर्वा यांची भेट मंगला यांच्या घरी झाली. तेथे झालेली चर्चा अतिशय उद्बोधक होती. असे करता करता मुख्य पुस्तकाचे काम झाले आणि तो मसुदा मी ग्रंथालीचे संपादक अरुण जोशी यांच्याकडे पाठवला. त्यांची चिकित्सक नजरेने भाषिक दोष, वाक्यरचनेतील दोष, भाषांतरातील दोष, तसेच काही तपशीलातील दोष माझ्या निदर्शनास आणून दिले. तरीकेरे यांच्या सुचनेनुसार मुंबईचे प्रकाश बुरडे, धारवाड येथील प्रो. यार्दी, मुधोळचे आनंद झुंजूरवाड, मुंबईचे प्रकाश दिवाण इत्यादी जाणकारांना कच्चे खर्डे तपासून द्यायला पाठवले. त्या सर्वानी देखील बहुमोल सूचना दिल्या, आणि त्याचा देखील पुस्तक आकारास येण्यास उपयोग झाला. त्याच सुमारास मी रहिमत तरीकेरे यांनी लिहिलेल्या अमीरबाई कर्नाटकी यांच्या चरित्राचा संशोधनाचा निमित्ताने आलेल्या अनुभवांवर एक कन्नड लेख लिहिला, तो मी अनुवादित केला आणि तोही थिंक महाराष्ट्र वर येथे प्रसिद्ध झाला.

ग्रंथालीचे सुदेश हिंगलासपुरकर यांनी मला कळवले की ग्रंथालीच्या ४०व्या वर्धापनदिनी डिसेंबर २५, २०१४ ला मुंबईत पुस्तक प्रकाशन करायचे आहे असे ठरले आहे. मुंबईत तो दिवस ग्रंथाली वाचकदिन म्हणून साजरा करते. दिवसभर कार्यक्रम असतो. संध्याकाळी पूर्वनियोजित पुस्तकांचे प्रकाशन असते. माझी त्यामुळे तारांबळ उडाल्यासारखी परिस्थिती झाली. अजून कितीतरी कामे राहिली होती. पुस्तकातील छायाचित्रांची यादी, त्यांची माहिती, छायाचित्रे ग्रंथालीला द्यायची होती. आणि मनोगत लिहायचे होते, मुखपृष्ठ करायचे होते. जसे काही काऊंटडाऊनच सुरु झाले होते. मुखपृष्ठासाठी पुण्यातील National Film Archives of India(NFAI) मधील आरती कारखानीस यांची माहिती तरीकेरे यांनी कळवली. आणि त्यांनी तत्परतेने एक अतिशय लोभस आणि दुर्मिळ असे अमीरबाई यांचे छायाचित्र  उपलब्ध करून दिले. इतर सगळे सोपस्कार झाले आणि ग्रंथालीची आमंत्रण पत्रिका धडकली. रहमत तरीकेरे माझ्याकडे पुण्यात आले आणि आम्ही सर्वजण मुंबईस गेलो आणि प्रकाशन सोहळा संपन्न झाला. आणि गंगेत घोडे न्हाले.

हा अनुवाद करण्याचा माझा हेतू एवढाच होता की, अमीरबाई यांच्या चरित्राशिवाय, त्यांच्या आणि गोहरबाई यांच्या काळात महाराष्ट्र आणि कर्नाटक मधील सांस्कृतिक देवाणघेवाण कशा प्रकारची होती यावर कर्नाटकातील संशोधकाच्या/अभ्यासकाच्या दृष्टीने टाकलेला झोत मराठी रसिकासमोर यावा. मला हा अनुवाद करताना खुपच मजा आली, दोन्ही भाषेच्या माझ्या आकालानात आणखीन भर पडली तसेच तो काळ समजून घेण्यातही मदत झाली. त्या दृष्टीने रहमत तरीकेरे यांच्या सोबत झालेल्या चर्चा, माझी पत्नी अनिता हिच्या बरोबर कन्नड भाषेतील बारकाव्यावर आणि शब्दार्थाच्या छटा यावर झालेल्या चर्चा खुपच उपयोगी पडल्या.

पुस्तक प्रकाशनानंतर यथावकाश पुस्तकाबद्दल अभिप्राय येवू लागले, फोन येवू लागले, मला एकूणच आणखीन मजा येवू लागली. पुस्तकाच्या दुकानात जाऊन  मी माझे पुस्तक पाहू लागलो. पुस्तक प्रकाशित झाल्यावर पुण्यातील प्रसिद्ध संगीतज्ञ चैतन्य कुंटे यांना मी पुस्तक अभिप्रायासाठी दिले होते. त्यांनी काही दिवसापूर्वी, प्रत्यक्ष भेटी दरम्यान काही चुका निदर्शनास आणून दिल्या, पुस्तकातील काही निष्कर्षांबद्दल मला त्यांचे मत त्यांनी कळवले. ह्या सर्व गोष्टी मला रहमत तरीकेरे यांच्याशी बोलून, माझ्या अनुवादातील चुका दुरुस्त करून, दुसरी आवृत्ती करायची आहे, पाहुयात कसे जमते ते!

Advertisements

Origin of theatrical arts

The 96th edition of Akhil Bhartiya Marathi Natyasammelan(अखिल भारतीय मराठी नाट्य संमेलन) was held in Thane near Mumbai last month. Last year, it was at Belgavi in Karnataka, where it took place after 58 years. I thought of sharing an article on origins of theatrical arts as found in Natyashastra. This article is part of Kannada book Agomme Igomme which I am translating, authored by famous playwright Girish Karnad. Hope you find this interesting. I had shared another interesting article(translated) on state of Marathi theater on the occasion of last year’s Marathi Theater Day.

नाट्य-उत्पत्ती, नाट्य धर्म

भरताच्या नाट्यशास्त्राच्या पहिल्या अध्यायात नाट्यकलेच्या जन्मासंबंधी अशी कथा येते:

पूर्वीच्या काळी, कृतयुग संपून त्रेतायुग सुरु झाल्यानंतर, समाज हा चंगळवादी होवू लागला, इर्षा, क्रोध कामवासना वाढीस लागली, आणि एकूणच अराजक पसरू लागले, आणि त्यामुळे सुखात देखील लोक दुखी राहू लागले.

हे जाणल्यावर, देव-देवतानी इंद्राला हाताशी धरून ब्रम्ह्देवाकडे गेले. त्यांना परिस्थिती समजावून अशी विनंती केली, ह्या समस्येवर उतारा म्हणून समाजाला एक मनोरंजनाचे साधन देण्याची विनंती केली. हे साधन दृश्य आणि श्राव्य स्वरूपात हवे, तसेच समाजातील सर्व थरातील लोकांना त्याचा आस्वाद घेता येईल असे पाचवा वेद निर्माण करावे असे त्यांनी ब्रम्हाजवळ त्यांनी आपले म्हणणे मांडले. त्यांचे म्हणण्यानुसार ब्रम्हदेवाने चारही वेदामधून काही विशिष्ट भाग संकलित करून त्यांना हवा होता तसा पाचवा वेद निर्माण केला.

ब्रम्हदेवाने इंद्राला देवतांना हे नाट्यवेद सोपव असे सांगितल्यावर, त्याने देवतांची योग्यता नसल्याचे सांगून, फक्त ऋषि-मुनी(मनुष्य) हे घेवून त्याचा उपयोग करू शकतील अशी खोटी घातली. त्याप्रमाणे, हा नाट्यवेद पृथ्वीवर भरत मुनीकडे सोपवला गेला. भरत मुनीने त्याच्या शंभर पुत्रांना हा वेद शिकवला, त्याचे तंत्र शिकवले. नाट्यशास्त्रातील लास्य प्रकटित करण्यास स्त्री हवी असल्याने, ब्रम्हदेवाने अप्सरा निर्माण करून दिल्या. नारद हे पहिले वाहिले संगीतकार म्हणून भरत मुनिपाशी आले. विविध देवतांनी सुद्धा आपले आशीर्वाद त्यांना दिले. अशा प्रकारे त्या सगळ्यांनी मिळून इंद्राच्या विजयोत्सवाच्या निमित्ताने एका नाटक बसवले, ज्याचा विषयच मुळी इंद्राच्या नेतृत्वाखाली असुरांवर सुरांनी मिळवलेला विजय असा होता. ते नाटक गडबड-गोंधळ-अंगांग-विच्छेद यांनी पुरेपूर भरलेले होते. हे सर्व पाहून, ब्रम्हदेव संतुष्ट झाले. त्यांनी देवता-गण, भरत मुनी आणि त्याच्या चमूला आशीर्वाद दिले.

प्रेक्षकात बसलेले दैत्य-गण मात्र, देवतांनी नाटकात असुरावर मात केकेल्याचे दृश्य पाहून क्षुब्ध झाले. हे असले नाटक थांबवले पाहिजे असा निश्चय केला. नाटकाच्या संवादफेकी मध्ये, एकूणच प्रयोगात त्यांनी आपल्या मायावी शक्तीने अडथळे आणून ते थांबवले. असुरांचे हे वर्तन पाहून इंद्र क्रोधित झाला. त्याने असुरांवर त्याच्या ध्वजदंडाच्या साह्याने प्रहार करून, त्यांचा जर्जर केले, आणि परत प्रयोग सुरु झाला. पण हे असे परत परत होवू लागले, प्रयोगात विघ्न येत राहिले. हे सर्व पाहून ब्रम्हदेवाने विश्वाकार्म्याला सांगून एक नाट्यगृह बांधून घेतले. पण त्याच्याही विशेष उपयोग झाला नाही.

शेवटी ब्रम्हदेवाने असुरांची भेट घेतली. त्यांना नाट्य-कर्माचे निज-स्वरूप समजावून सांगितले: ‘तुम्ही कोपित होण्याची अथवा दुखी होण्याची आवश्यकता नाही. नाटकात तुमच्यात आणि देवतांमध्ये भेदाभेद नाही. त्यात त्रिलोकात असलेल्या सर्व अवस्थांचे, भावभावनांचे चित्रण आहे, काही ठिकाणी धर्म, क्रीडा, अर्थ, शांती, तर काही ठिकाणी युद्ध, काम, संहार, असे सर्व काही नाटकाच्या सामग्रीचा भाग आहे. नाटकातून आदर्श गुणांचे-जसे इंद्रियनिग्रह, धैर्य, उत्साह, यांचे दर्शन होते’

या ठिकाणी हा अध्याय संपतो. नाटकाचे पुढचे प्रयोग यशस्वी झाले की नाही, हे ‘नाट्यशास्त्र’ सांगत नाही.

नाट्यशास्त्राचे अभ्यासकांच्या मते, ह्या अध्यायात दैत्य-गणाचे वर्तन चुकले आहे असे गृहीत धरले आहे. त्यांना नाटकाचे स्वरूपच कळाले नाही. त्यामुळे त्यांनी नाटकात वारंवार विघ्न आणला, असा मुद्दा मांडतात. असाच अर्थ असेल तर, नाटकाच्या प्रयोजानाचे सार ब्रह्मदेवाचे विचार सांगून जातात असे म्हणावे लागेल.

माझ्या मते ह्या अभ्यासकांना कथेचे आकलन नीटसे झाले आहे असे दिसत नाही.

मला आकलन झालेला काही अंश असा आहे की, दैत्य-गण, इंद्राप्रमाणे, दैहिक हिंसाचार करत नसून, त्यांनी केवळ, नटांचे संवाद, हालचाल, तसेच त्यांची स्मृतीमध्ये अडथळे आणण्याचा प्रयत्न केला. असे जर असेल, तर माझ्या मते दैत्याना, अभिनय कलेचे सूक्ष्मतम ज्ञान झाले होते.

त्याही पेक्षा महत्वाची बाब अशी की, ‘नाट्यशास्त्र’ हा आदीग्रंथ आहे. नाट्यकलेच्या विविध अंगाचा परिचय व्हावा ह्या दृष्टीने ते रचले गेले. त्यात रंगवलेले नाटक, हे मानवाच्या इतिहासातील पहिले नाटक आणि त्याचा पहिला प्रयोग आहे. त्यात ब्रम्हदेव, इंद्र, इतर देवता-गण, भरतमुनी, त्यांचे नाट्य-कलाकार, अप्सरा, थोर संगीतकार-नारद, या सर्वांचा सहभाग होता. असे होते तर, त्या प्रयोगास, ‘न भूतो न भाविषति’ असे यश मिळावयास हवे होते. पण तसे न होतं, प्रयोग, अर्ध्यावरच थांबला, आणि ही गोष्ट ‘नाट्यशास्त्र’ प्रामाणिकपणे मान्य करते.

असा ह्या गोष्टीचा मतितार्थ, रंगभूमीचा अनुभव नसलेले, तसेच नाटकाशी फक्त पुस्तकरुपातच संपर्क असलेल्या अभ्यासकांना, उमजलेला दिसत नाही. अथवा, असा अर्थ समजलेला असूनही, तो मान्य करण्यास संकोच वाटत असावा. कारण, संस्कृत काव्यमिमांसेच्या उत्तर-काळात लोकप्रिय असलेला अभिनवगुप्त या सारख्या पंडित, तो स्पष्टपणे सांगत नाहीत.

ब्रम्हदेवाला सुद्धा ह्या कथेचे फक्त बाह्यरूप दर्शवत असलेला अर्थ मान्य झाला नसता.

ह्या कथेचा मला समजलेला अर्थ असा आहे:

एखाद्या नाट्य-प्रयोगासाठी कितीही श्रम घेतले तरीही, कितीही श्रद्धापूर्वक तयारी केली असली तरी, तो प्रयोग यशस्वी होईलच असे सांगणे अशक्य आहे. प्रयोगाच्या प्रत्येक क्षणी, तो अयशस्वी होण्याची शक्यता असते. हेच नाट्य-क्रियेचे मर्म आहे.

एखादा नाट्य-प्रयोग रंगभूमीवर कमीत कमी एक व्यक्ती(नट) असणे आवश्यक आहे. त्या व्यक्तीने दुसऱ्या कुठल्यातरी व्यक्तीचे पात्र रंगवायला हवे आहे. हे जे सर्व घडते आहे, ते पाहण्यास तिसरी व्यक्ती(प्रेक्षक) तेथे असणे आवश्यक आहे. या सर्व गोष्टीच अनिश्चिततेने भरल्येल्या आहेत. त्या मुळे नाट्य-गृह असून सुद्धा देवतांना नाटकात येणारे विघ्न टाळता आले नाही. विघ्न उत्पन्न होतो तो दैत्यामध्ये, नट-प्रेक्षक संबंधामध्ये. असा विघ्न येताच, सहोदरही दैत्य बनतो.

आज जगात आपल्याला आढळणाऱ्या, वेग-वेगळ्या नाट्य-क्रिया, आपल्या इतिहासात पुढे मागे नव्हत्या. रेडियो, फिल्म, टेलीव्हिजन, ध्वनी-मुद्रण, विडियो, तसेच प्रत्येक दिवशी येणारे नवीन माध्यम, यामुळे आपल्या आजू-बाजूला सगळी कडे नाट्य-क्रिया आज दिसत आहे. ही सर्व माध्यमे, आज आपले मनोरंजन नक्कीच करत असतील, पण, यातील कोठल्याही प्रकारातील प्रेक्षक नाट्य-क्रियेवर प्रभाव पडू शकत नाही, त्यात बदल घडवू शकत नाही. प्रेक्षकांनी कितीही आवाज केला, कोलाहल केला, तरीसुद्धा त्या माध्यमातील नाट्य हे, प्रेक्षकांना टाळून, पुढे जात राहते. नाटकात तसे होत नाही. त्यात प्रेक्षकाचा सहभाग अत्यावश्यक असतो. नाट्य-उत्पती संबंधी ही कथा हेच सत्य सांगते.

नाटक सुरु असताना नाटककार, दिग्दर्शक, नट आणि प्रेक्षक या सर्वात एक प्रकारची हुरहुर निर्माण होते. कारण त्यातील अस्थिरता-प्रत्येक क्षणाला बदलत जाणारी परिस्थिती ही त्याप्रेक्षा स्फोटक असू शकते.

या मुळेच, कितीही काळजी घेतली, तरी रंगभूमी आपली अनिश्चितता दाखवून देते. तसेच आपण कितीही नाटकाच्या भविष्याबद्दल बोललो तरी, ति एक जिवंत कला असल्यामुळे, तिचे समाजात स्थान हे राहणार आहे, नी मात्र निर्विवाद आहे.

[मार्च १७ हा युनेस्कोच्या आंतरराष्ट्रीय नाट्यसंस्थान तर्फे प्रत्येक वर्षी ‘आंतरराष्ट्रीय दिन’ साजरा केला जातो. २००२ मध्ये साजऱ्या झालेल्या हा दिनानिमित्त त्यांनी मला संदेश देण्यास पाचारण केले. त्या निमित्त हे लिखाण केले होते]

कर्नाटकातील भाषा

कर्नाटकातील भाषा? म्हणजे काय? कन्नड किंवा कानडी. त्यावर काय ब्लॉग लिहायचा असा प्रश्न पडला असेल. काही वर्षापूर्वी राष्ट्रीय पुरस्कार मिळालेला कर्नाटकातील चित्रपट हा कन्नड भाषेत नव्हता तर तेथील ब्यारी(Byari or Beary) नावाच्या भाषेत होता. अशी काही भाषा कर्नाटकात आहे, ह्याचा मला पत्ताच नव्हता. एक हिंदी म्हण तर सुप्रसिद्धच आहे-कोस-कोस पर बदले पानी, चार कोस पर वाणी. वेगवेगळया भागात भाषा वेगळी होत जाते. बंगळूरू, मैसूरकडील भाषा प्रमाण कन्नड भाषा, जसे की पुण्याची मराठी. मी जी कन्नड भाषा घरी बोलतो, ती बिजापूर(आताचे विजयपूर) कडील, जी उर्दू मिश्रित आहे, कारण सरळ आहे-आदिलशाही प्रभावामुळे. तीच गोष्ट गुलबर्गा, बिदरकडील भाषा, त्यात जसे उर्दूचा प्रभाव आहे, तसेच तेलुगुचाही आहे. हुबळी, धारवाडची कन्नड भाषा रांगडी(पुरुषी) भाषा असे समजले जाते!

ब्यारी ही भाषा कर्नाटकाच्या दक्षिणेकडे, केरळला लागून जो प्रदेश आहे, तेथे एक विशिष्ट जनसमुदाय आहे, त्यांची ती भाषा. कोडूगु, मडिकेरी भागातील भाषा तुळू. करावळी(म्हणजे किनाऱ्यावरील भाग, कोकण) तेथील भाषा कोकणी मिश्रित कन्नड आहे. बेळगावी(पूर्वीचे बेळगाव) कडील भाषा मराठी प्रभावित आहे. तसेच काही विशिष्ट समाजाची कन्नड भाषा, ऐकताना अगदी वेगळी वाटते. उदा. कर्नाटकातील कुरुबू समाज-म्हणजे धनगर समाज. त्यांची भाषा, त्यांची लोकगीतं, अतिशय वेगळ्या उच्चाराचे, आणि धाटणीचे असतात. चंद्रशेखर कांबार  यांच्या नाटकातून मी हे अनुभवलेले आहे. तसेच यक्षगान या नृत्य-गायन प्रकारात तुळू आणि इतर कन्नड बोलीभाषा वापरल्या जातात. कुंदापूर भागातील वेगळ्या कन्नड बोली भाषेचा अनुभव मी एका दूरचित्रवाणीवर पाहिलेल्या एका चित्रपटाच्या द्वारे घेतला.

कन्नड भाषेचा इतिहास पहिला तर असे दिसेल की भाषेचे संक्रमण होत गेले आहे, आणि तिला विविध काळात वेग-वेगळी नावे आहेत, जसे-हळेगन्नड. पण ते ग्रांथिक भाषेच्या संदर्भात जास्त खरे आहे. हुबळी धारवाड, बिजापूर वगैरे ठिकाणहून जेव्हा लोक मैसूर, बंगळूरूला जातात, तेव्हा भाषेवरून गमती जमती होतात. पुण्यातदेखील हा प्रकार दिसतो, तसाच. कन्नड नाटकात, चित्रपटातून, ह्या वेगवेगळया लकबी, बहुतेक करून, हास्य-निर्मितीसाठी वापरली जाते. सीमा-भागात, म्हणजे, महाराष्ट्रालागून असलेला भाग, तसेच आंध्रप्रदेशला लागून असलेला भाग, येथील भाषा साहजिकच त्या त्या राज्याच्या भाषेबरोबर मिसळली गेली आहे. हे अगदी प्रकर्षाने पदोपदी दिसते. आंध्राला लागून असलेला गुलबर्गा वगैरे भागात तर उर्दूचा इतका प्रभाव होता, की स्वातंत्र्यापूर्वी उर्दू भाषेतच शिक्षण होते. तसेच चामराजनगर भागातील बोली भाषा तमिळ भाषेने प्रभावित झाली आहे, कारण तो भाग तमिळनाडूशी जोडून आहे.

हे सर्व आता लिहायायचे कारण म्हणजे, काही दिवसांपूर्वी माझे मित्र आणि कर्नाटकातील सुप्रसिद्ध लेख्हक रहमत तरीकेरी यांची भेट. ते गेले होते गुजरातमधील दांडी येथे, प्रसिद्ध भाषातज्ञ गणेश देवी(Ganesh Devy) आणि इतरांनी जी दक्षिणायन नावाची चळवळ सुरु केली आहे त्यात भाग घ्यायला. परत जाताना, पुण्यात त्यांचा मुक्काम होता, त्यावेळेस झालेल्या भेटीदरम्यान त्यांच्या बडोदा भेटी आणि भाषेच्या वैविध्याबद्दल बोलत होतो. येथे मी कर्नाटकातील भाषेबद्दल मुद्दाम मराठीत लिहिले, कारण कन्नड आणि मराठी यांच्यात आधीपासून देवाणघेवाण चालू आहे. आणखीन एक औचित्य म्हणजे, आज(फेब्रुवरी २०) आंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिन आहे. इतर भारतीय भाषांबद्दल, त्यांच्यात असलेल्या वैविध्याबदल देखील असे लिहिता येयील.

Down the memory lane-Nimbal(ನನ್ನ ಅಜ್ಜೆಯ ಉರು ನಿಂಬಾಳ)

Some time back, I had written article/blog on my childhood memories of my grandparents place called Nimbal in Karnataka. This was in Marathi. My wife, Anita, translated it to Kannada. During the translation process, she has enhanced it, and also we managed to get one new photo as well. Rest of the blog below is this Kannada version of the same article. Those who know Kannada, I hope you enjoy. Don’t forget to record your comments or share your memories of Nimbal on the blog itself. Thanks!

ನನ್ನ ಅಜ್ಜೆಯ ಉರು ನಿಂಬಾಳ

ನನ್ನ ಅಜ್ಜೆಯ ಮನೆ ಇರುವ ಉರು ನಿಂಬಾಳ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬಿಜಾಪುರ(ಈಗಿನ ವಿಜಯಪುರ) ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಸೋಲಾಪುರದಿಂದ ೮೦ ಕಿಮಿ ದೂರಲ್ಲಿದೆ. ನಾವು ಎಲ್ಲರು ಶಾಲೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರ ಇರುವ ಬೇಸಗಿ ರಜೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂಬಾಳಕ್ಕೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಪುಣೆಯಿಂದ ಸೋಲಾಪುರಕ್ಕೆ ಎಕ್ಷ್ಪ್ರೆಸ ಟ್ರೈನ ಪ್ರವಾಸ, ಆಮೇಲೆ ದಕ್ಷಿಣ್ ಮಧ್ಯ ರೆಲ್ವೇಯ್ ಮೀಟರ್ ಗೇಜಿನ ಮೇಲೆ ಕಲ್ಲಿದ್ದಿಲಿನಿಂದ ಓಡುವ ರೈಲ್ಲಿನಿಂದ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಸೋಲಾಪೂರದಿಂದ ನಿಂಬಾಳದ ಪ್ರವಾಸವು ೪ ತಾಸಿನದು. ನಸುಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಸೋಲಾಪೂರದಿಂದ ಮೀಟರ್ ಗೇಜಿನ ಮೇಲೆ ಓಡುವ ಕಲ್ಲಿದ್ದಿಲಿನ ಇಂಜಿನ ಇರುವ ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರೆ ಬೆಳಗಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿಂಬಾಳಕ್ಕೆ ತಲುಪುದ್ದಿದ್ದೆವು. ಈ ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ನಸುಬೆಳಕಿನ ತಂಗಾಳಿಯಲ್ಲಿಯ ಪ್ರವಾಸವು ಅತ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಾದಕರವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಕಲ್ಲಿದ್ದಿಲಿನ ಇಂಜಿನ ಮಾಡುವ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಠ ಪ್ರಕಾರದ ಶಬ್ದ, ಬಿಡುವ ಹೋಗೆ, ಅದರ ಒಂದು ನಿಧಾನವಾದ ವೇಗ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಬೆಳಗಾಗುವಾಗ ಕಾಣಿಸುವ ದೃಶ್ಯ, ಹೋಟಗಿ ಅಥವಾ ಇಂಡಿ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಪೇಡೆ ಮಾರಾಟಗಾರರ ಕೂಗು ಇದೆಲ್ಲಾ ಬಹಳ ಮಜವಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಮುಂದೆ ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು.

ಪತ್ರದ ಮೂಲಕ ನಾವು ಬರುವ ಸಮಾಚರವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಅಜ್ಜಗೆ ತಳಿಸಿರುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಅದರಂತೆಯೇ ನಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ನಿಂಬಾಳ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿನ ಭಂಡಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬೆಳೆಗ್ಗೆ ನಮ್ಮ ೧ ತಾಸಿನ ಪ್ರವಾಸ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಭಂಡಿ ಓಡಿಸುವವನ ಜೊತೆಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿರಿನ ಹಳ್ಳ ಇತ್ತು. ಎತ್ತುಗಳು ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಅಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದವು. ಮುಂದೆ ಒಂದು ಕವಲು ದಾರಿ ನಮ್ಮ ತೋಟದ ಕಡೆಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸೋಲಾಪುರದ ನಂತರ ಬರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಸ್ವಲ್ಪ ಬರ ಪೀಡಿತ ಪ್ರದೇಶ ಇದೆ. ಸಮತಲ ಪ್ರದೇಶ್, ಬಿಳಿ ಮಣ್ಣುನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಬಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಈ ಮಣ್ಣಿನ ಲೆಪನವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಬದಿಗೆ ಇರುವ ತೋಟಗಳು. ತೋಟಗಳ ಬೇಲಿಯ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಕಳ್ಳಿ ಗಿಡಗಳ ಸಾಲುಗಳ ಜೋತೆ ಮನೆಯತನಕವು ಇರುತ್ತಿತ್ತು.

20150208_105136 20150208_105004

ಊರಿನ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಅಥವಾ ಪ್ರವೇಶದ ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂಚೆಯೇ ಅಜ್ಜಿಯ ಮನೆಯ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮನೆಯ ಎರಡು ಬದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹುಡೆಯು ಕಾಣಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಜ್ಜಿಯ ಮನೆ ನೆಲದ ಸಮತಲಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆ ಇತ್ತು. ಮನೆಯು ಎಷ್ಟು ಪುರಾತನವಾದದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳುವದು ಕಷ್ಟ. ಆದರೆ ಅಜ್ಜ/ಅಜ್ಜಿಯ ಪೂರ್ವಜರು, ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲೇ ಮನೆಯನ್ನೂ ಕಟ್ತಿರಬಹುದು. ಮನೆಗೆ ಒಂದು ಕೋಟೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಇತ್ತು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ಬಂದ ಪಾಟಿಲ ಕರಭಾರ ಇತ್ತು.ಅಜ್ಜನ ಅಡ್ಡಹೆಸರು ದೇಸಾಯಿ, ಅಂದರೆ ಊರಿನ ಪ್ರಮುಖ. ಮೊದಲು ಬಿಜಾಪುರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆದಿಲಶಾಹಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಇತ್ತು. ಸುರಕ್ಷತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇರಬಹುದು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದಹಾಗೆ ಮನೆಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇತ್ತು. ಎರಡು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾದ ಹುಡೆಗಳು ತಲೆಎತ್ತಿ ನಿಂತಿದ್ದವು. ಆ ಎರಡು ಹುಡೆಗಳ ಮಧ್ಯೆ ೨೫-೩೦ ಅಡಿಗಳ ಉದ್ದವಾದ ಗೋಡೆ ಮೊದಲು ಇರಬಹುದು.ಏಕೆಂದರೆ ಗೋಡೆಯ ಮುರಿದ ಭಾಗ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಎಡಬದಿಯ ಹುಡೆಯ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿನ ಭಾಗದಿಂದ ಒಂದು ದಾರಿ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಗೋಡೆಯ ಬಲಬದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಲ್ಲಿನ ಕಮಾನು ಇತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಒಂದು ದೂಡ್ಡ ಬಾಗಿಲು ಇತ್ತು. ಮೊದಲು ಅದೆ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರ ಇರಬಹುದು. ಮನೆಯ ಆ ಸೌರಕ್ಷಣೆ ಗೋಡೆಯಂತ್ತಿದ್ದ ಹುಡೆ ನೆಲದಿಂದ ೧೦ ಆಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ, ಮೇಲಗಡೆ ಭಾಗ ಬಿಳಿಯ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿತ್ತು. ಮನೆಯ ಎರಡೂ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟೆಗಳು ಇದ್ದವು. ಆದರ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆಕಳು ಮತ್ತು ಆಕಳು ಕರುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತರೆ ದೊರದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ರೈಲು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮಧ್ಯಾನ್ಹ ೧೨ ಘಂಟೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೈಲು ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕೆ ಟಪಾಲ ಗಾಡಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವದು ರೂಢಿ. ಕಲ್ಲಿದ್ದಿಲಿನ ಇಂಜಿನ ಶಬ್ದ, ರೈಲೀನ ಸೀಟೀಯ ಕೂಗು ದೊರದಿಂದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ನಾವೆಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳು ಕಟ್ಟೆಯ ಮೇಲಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೋಗುವ ರೈಲನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆವು.

ಮನೆಯಂದರೆ ಒಂದು ಚೌಕಾಕಾರದ ವಾಡೆಯ ಸ್ವರುಪವನ್ನು ಹೊಂದ್ದಿತ್ತು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಅಂಗಳ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಣೆಗಳು ಇದ್ದವು. ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದಕೊಡಲೇ ಅತಿಥಿಗಳು ಬಂದು ಹೋಗುವ ಕೋಣೆ ಮತ್ತು ಬಲಬದಿಯಲ್ಲಿ ಅಜ್ಜನ ಕೋಣೆ ಇತ್ತು. ಅಜ್ಜನ ನಂತರ ಆ ಕೋಣೆಯನ್ನು ಗೋದಾಮದಂತೆ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೇಸಿಗೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಮಾವಿನ ಹಣ್ಣುಗಳ ಆಡಿಯನ್ನು ಹಾಕಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಯಾವಾಗಲು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ನಂತರ ಮುಂದೆ ಅಂಗಳ. ಅಂಗಳದ ಬಲಬದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯಲು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ಇದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಕೆಳಗಡೆ ಒಂದು ಗುಪ್ತ ನೆಲಮಾರ್ಗ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಇಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳುವ ವಾಡಿಕೆ ಇತ್ತು. ಅದು ಯಾವಾಗಲು ಒಂದು ಚಿಕಿಸ್ಥಕ ವಿಚಾರವಾಗಿತ್ತು. ಮುಂದೆ ಎಡಬದಿಯಲ್ಲಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಕಳುಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ಮೇವನ್ನು ಇಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮಧ್ಯಾನ್ಹದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ನಾವೆಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳು ಅಲ್ಲಿ ಆಟ (ಇಸ್ಪೀಟ್, ಕವಡಿ) ಆಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ನಂತರ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಅಡ್ಡ ಕೋಣೆ ಇತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕೋಣೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಚಲನವಲನ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳಗ್ಗಿನ ತಿಂಡಿ,ಮಧ್ಯಾನ್ಹದ ಊಟ ಮತ್ತು ಜೊಂಪು ಇವೆಲ್ಲ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು, ಕೆವಲರು ರಾತ್ರಿಯ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲೆಯೇ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡುತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದೇ ಒಂದು ಕನ್ನಡಿ ಗೂಟದಲ್ಲಿ ನೇತಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಎಡಬದಿಯಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋದರೆ ಅಡಿಯಮನೆ ಮತ್ತು ದೇವರಮನೆ. ಪಡಸಾಲೆಯ ಬಲಬದಿಯಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋದರೆ ಒಂದು ಕತ್ತಲೆ ಕೋಣೆ-ಅದಕ್ಕೆ ಬಾಣಂತಿ ಕೋಣೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಮನೆಯಲ್ಲಿನ ಬಹಳ ಮಕ್ಕಳಲು ಇಲ್ಲೆಯೇ ಜನಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಅದರ ಮುಂದೆ ಸ್ನಾನದ ಕೋಣೆ. ಅದರ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ತುಳಸಿ ವೃಂದಾವನ, ಕೈತೋಟ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಬಿಳಿ ಮಣ್ಣಿನ ಗೋಡೆ. ಮನೆಯ ನೆಲ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಗಣಿಯಿಂದ ಸಾರಿಸಲ್ಪತ್ತಿತ್ತು. ಮನೆಯ ಗೋಡೆಗಳು ದಪ್ಪಗೆ ಇದ್ದವು.

ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎದ್ದ ಕೊಡಲೇ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಿಯುವ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ನಮ್ಮ ಮಾವ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಮೊದಲು ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ತಿನ್ನಲು ಕೊಡಲು ಮೇವು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಮಾವನು ಮೇವನ್ನು ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು.ನಾವು ಆವರ ಹಿಂದೆ ಓಡಾಡಿಕೊಂಡು ಇರುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ಕುರುಬ ಬಂದು ಜಾನುವಾರಗಳನ್ನು ಮೇಯಲು ಕರೆದೊಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಶೆಗಣಿಯಿಂದ ಮನೆಯನ್ನು ಸಾರಿಸುವದು, ಊರಿನ ಭಾವಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀರು ತರುವದು ಮುಂತಾದ ಕೆಲಸಗಳು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಆಗ ನಾವು ದೊಡ್ಡವರ ಜೊತೇ ಭಾವಿಗೆ ನೀರು ಸೇದಲು ಉದ್ದವಾದ ಹಗ್ಗವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ತಿಂಡಿಗೆ ಜೋಳದ ಅಳ್ಳಿಟ್ಟಿನ ಸಿಹಿ ಅಥವಾ ಖಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಆಮೇಲೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಹೋಲದ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಈಜಲು ೧೦-೧೨ ಮಕ್ಕಳ ಗುಂಪು ೨-೩ ಕಿ. ಮಿ. ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭಾವಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಅಲ್ಲಿ ಮನತುಂಬುವರೆಗೂ ಈಜುತ್ತಿದ್ದೆವು ಮತ್ತು ಬಹಳ ಸಂತೋಷ ಪಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆಮೇಲೆ ಮಧ್ಯಾನ್ಹ ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಪತ್ತೆ ಮತ್ತು ಗೋಲಿ ಆಟ ಆಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಬಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಊಟಕ್ಕೆ ಮಾವಿನ ಹಣ್ಣಿನ ರಸವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಮನೆಯ ಚಿಪು ಮಾವಿನ ಹಣ್ಣುಗಳು ಬಹಳ ರಸಭರಿತ ಹಾಗು ಸ್ವಾದಿಷ್ಟವಾಗಿತ್ತಿದ್ದವು. ಮಧ್ಯಾನ್ಹ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮಾವ ಬೆಲ್ಲದ ಚಹಾ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ನಮಗೂ ಸ್ವಲ್ಪಪಾಲು ರುಚಿ ನೋಡಲು ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ಎಲ್ಲರೂ ಮಧ್ಯಾನ್ಹದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಅಥವಾ ಜೋಂಪು ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ನಾವೆಲ್ಲಾ ಮಕ್ಕಳು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮನೆಯ ಹೊರಗೆ ಆಟ ಆಡಿಕೊಂಡು ಇರುತ್ತಿತ್ತೆವು. ಮುಖ್ಯದ್ವಾರದ ಮುಂದೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬೇವಿನ ಮರ ಇತ್ತು. ಆ ಗಿಡದ ಅಂಟನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಗಿಡದ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾರುತಿ (ಹನುಮಂತನ) ಗುಡಿ ಇದೆ. ಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರುತಿಯ ಐದು ಮುಖದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮೂರ್ತಿ ನಿಂತ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿದೆ ಇದೆ. ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಮುಂಚೆ ಈ ಗುಡಿಯ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಅಡಿಕೊಂದಿರುತ್ತೆದ್ದಿವು.

ಕೆಲ್ಲವಮ್ಮೆ ಮಧ್ಯಾನ್ಹದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಲೆಕಾಯಿ ಬೀಜದ ಸಿಪ್ಪೆ ತೆಗೆಯುವ ಕೆಲಸ, ಹುಣಸೆ ಹಣ್ಣಿನ ಬೀಜ ಬಿಡಿಸುವ ಕೆಲಸ ಅಥವಾ ಬಿಸುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಹಿಟ್ಟು ಬಿಸುವ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಸಲ ನಾವು ಮನೆಯ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ ಪುರಾತನಕಾಲದ ಶಂಕರನ ಗುಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆ ಚಾಲುಕ್ಯ ಕಾಲಿನ ಗುಡಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಶಿಲ್ಪ ಕೆತ್ತನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಬೆಸಿಗೆಯ ಮಧ್ಯಾನ್ಹದ ಧಗೆಯಲ್ಲಿ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಂಪಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಬಹುದೊಡ್ಡದಾದ ನಂದಿ ಮೂರ್ತಿ, ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಆನೆ ಕೆತ್ತನೆ ಈತ್ತು, ಪಂಚಾಯತನದಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಕೆಲವು ಭಗ್ನ ಕೆತ್ತೆನೆಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಬದಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಚೌಕಾರದ ಕಲ್ಲಿನ ಮತ್ತು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಭಾವಿ ಇತ್ತು. ಈಗ ಗುಡಿ ಮತ್ತು ಭಾವಿ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ.

20150801_171631

ಸಂಜಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜಾನುವಾರಗಳು ಮರಳಿ ಮನೆಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಆಮೇಲೆ ಆಕಳು ಕರುಗಳಿಗೆ ಹಾಲು ಕುಡಿಸುವ ಗಡಿಬಿಡಿ ಶುರುವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮಾಮಿ ಅಥವಾ ಅಜ್ಜಿ ಆಕಳ ಹಾಲ್ಲನ್ನು ಕೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಮಗೆ ಬಹಳ ಮಜವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕತ್ತಲು ಆವರಿಸಲು ಶುರುವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಧ್ಯುತ ದೀಪಗಳು ಇರಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಂದಿಲುಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮನೆಯ ಹೆಂಗಸರು ಆ ಕಂದಿಲುಗಳ ಗಾಜನ್ನು ರಂಗೋಲಿಯಿಂದ ಸ್ವಚ್ಛ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅದರ ಬತ್ತಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿ ದೀಪವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ನಾವು ಮಾವನ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ರೆಡೀಯೋವನ್ನು ಅವನ ಜೊತೆಗೆ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಸಂಜಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಡಿಗೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಾಮಿ ಅಥವಾ ಅಜ್ಜಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಓಡಾಡಿಕೊಂಡು ಇರುತ್ತಿದ್ದೆವು. ರಾತ್ರಿಯ ಊಟದ ನಂತರ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾದ ಕೌದಿಯನ್ನುಹಾಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಮೇಲೆ ಕಾಣುವ ನಿರಭ್ರವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಿನಗುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಯಾವಾಗ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೋ ನಮಗೆ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ತಿಂಗಳ ರಜಾ ದಿನಗಳು ಹೀಗೆಯೇ ಕಳೇದ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಮನೆಗೆ ತಿರುಗಿ ಹೋಗುವ ದಿನ ಬಂದದ್ದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಎತ್ತಿನಭಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮನುಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ನಿಂಬಾಳ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ರೈಲು ನಿಲ್ಧಾಣದ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಗುರುದೇವ ರಾನಡೆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಈಗಲೂ ಬಹಳ ಜನ ಭಕ್ತರು ರಾನಡೆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಆಮೇಲೆ ರೈಲಿನಿಂದ ಸೋಲಾಪುರ ನಂತರ ಪುಣೆ ಹೀಗೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರವಾಸ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗೆಯೇ ನನ್ನ ಅಜ್ಜಿಯ ಮನೆಯಿಂದ ಮರಳಿ ಬರುವ ತನಕ ನಮ್ಮ ಶಾಲೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ತಿರ್ಮಾನ ಬಂದಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಆಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ನಮ್ಮ ದಿನಕ್ರಮ-ಶಾಲೆ, ಅಭ್ಯಾಸ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮುಂದಿನ ಬೇಸಿಗೆಯ ರಜೆಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೆವು.