ऑक्टोबर एंड आणि इतर

ह्या ब्लॉगचे शीर्षक खरे तर एम टी आयवा मारू आणि इतर असे असायला हवे होते. तुम्हाला कळाले असेलच आता ह्या ब्लॉगचा काय विषय आहे ते. बरोबर-अनंत सामंत यांच्या कादंबऱ्या. या दोन्ही अनंत सामंत यांच्या कादंबऱ्या आहेत. त्यांनी इतरही काही पुस्तके लिहिली आहेत. एम टी आयवा मारू अर्थात सर्वात अधिक प्रसिद्ध. तिच्या बद्दल बरेच ठिकाणी लिहून आले आहे. मीही ती कादंबरी काही वर्षांपूर्वी वाचली होती. संपेपर्यंत खाली ठेववतच नाही. ऑक्टोबर एंड हे पुस्तक इतक्यातच वाचले. त्याबद्दल लिहावे म्हणून हा ब्लॉग आणि त्याचे शीर्षक!

अच्युत गोडबोले यांच्या पाश्चात्य चित्रकारांच्या जीवनावरचे एक नवीन पुस्तक आले आहे, त्याचे नाव-कॅनव्हास. त्यात त्यांनी मुंबईतील जहांगीर आर्ट गॅलरी आणि त्याच्या आसपास परिसराचे वर्णन आहे, आणि ओघाने ऑक्टोबर एंड या पुस्तकाचा त्यात उल्लेख आहे. आपणही तो परिसर पहिलेला असतो, जहांगीर मध्ये गेलो असतो, तेथील रस्त्यावरून हिंडलेलो असतो. मीही तेथे गेलो आहे. नुकतेच असे वाचले की संगीताचा अड्डा म्हणून प्रसिद्ध असलेले ऱ्हिदम हाउस आता बंद पडले आहे. तसेच इतर जुनी हॉटेल्स देखील बंद पडली आहेत. ही सर्व ठिकाणे त्या त्या काळाची साक्ष देणारी असतात, आणि एक एक करून काळाच्या पडद्यामागे गेली की फक्त आठवणी राहतात. एकूणच इतिहासाचा विद्यार्थी म्हणून यासर्वाबद्दल मला जिव्हाळा आहे, त्यामुळे मी हे पुस्तक शोधले आणि वाचले.

अनंत सामंत हे मुळचे खलाशी, म्हणजे मर्चंट नेव्ही त्यांचे कार्यक्षेत्र, त्याआधी केटरिंग कॉलेज मध्ये शिकलेले. एम टी आयवा मारू, आणि अजून एक दुसरी कादंबरी ‘ त्रिमाकासी मादाम!’ ह्या दोन्ही याच क्षेत्राशी निगडीत आहे. पण  ऑक्टोबर एंड वेगळ्याच क्षेत्राशी निगडीत आहे. कला क्षेत्र आणि केटरिंग क्षेत्र. त्यातही मुंबईतील कला क्षेत्र, जहांगीर आर्ट गॅलरी, त्यामागचे प्रसिद्ध असे समोवार हॉटेल आणि आसपासचा भाग, कुलाबा भाग, येथे अर्धे अधिक कथानक घडते, आणि तेही ऑक्टोबरच्या शेवटल्या ५ दिवसात. म्हणून ‘ऑक्टोबर एंड’ हे शीर्षक. ही कथा आहे कॉलेजच्या मधील ५-६ मित्र आणि मैत्रिणींची, जे काही वर्षानंतर एकत्र भेटतात. कादंबरीचा नायक विशाल हा वेगळ्याच मुशीतून आला आहे. त्याने कॉलेज मधूनच सोडून देवून त्याला आवडते असे क्षेत्र जे चित्रकला, आणि शिल्पकलेशी निगडीत आहे, ते त्याने निवडले असते. तो अतिशय मनस्वी, आणि जीवनाशी प्रामाणिक असणारा, कलावंत आहे. तो मुळचा कोकणातील, मुरुडचा. सामंतांच्या पुस्तकात स्त्री-पुरुष संबंधामध्ये मोकळेपणा असतो, तसे ह्यात ही आहे. सर्वसाधारण पणे कलाकारांचे जीवन जर पाहू गेलो तर, बऱ्याचदा ते वादळी, चढ-उतार असलेले, समाजाचे नियम तोडून देवून जीवन जगणारे असे ते असते.

कादंबरी १९९९ मध्ये प्रकाशित झाली आहे. पण कथानकात १९९५-९६ च्या आसपासचे संदर्भ, तेही मुंबईतील, येतात. उदा. मायकेल जॅक्सन मुंबईत येवून कार्यक्रम ती घटना, १९९३ मधील मुंबई साखळी बॉम्बस्फोट, आर्थिक उदारीकरण नुकतेच सुरु झाले आहे त्याचे संदर्भ. नायक विशाल हा कलाकार असल्यामुळे, त्या क्षेत्रातील सविस्तर माहिती येते. एखादे मातीचे शिल्प तयार करण्याची पद्धत, त्यातील वेग-वेगळे बारकावे, असे सर्व त्यांनी नीट मांडले आहेत, त्यातून सामंतांचा अभ्यास दिसतो. ऑक्टोबरच्या शेवटच्या दिवशी एक अतर्क्य घटना घडते आणि वेगळेच वळण मिळते. ते समजण्यासाठी ही कादंबरी वाचायला हवी. छोटीशीच आहे ती. पण मला ती भावली त्यातील भारतीय कलाकाराच्या जीवनाचे प्रातिनिधिक चित्रणामुळे, मुंबईच्या कला-जीवनाचे जे वर्णन आहे त्यामुळे. गेले काही वर्षे मला त्याबद्दल उत्सुकता निर्माण झाली आहे. सतीश नाईक यांच्या ‘चिन्ह’ ह्या वार्षिक अंकांमुळे, कलाकारांच्या जीवनावरील पुस्तकांमुळे, लेखांमुळे(उदा. प्रभाकर बर्वे यांचे कोरा कॅनव्हास, सुहास बहुलकर यांचे बॉम्बे स्कूलच्या आठवणी, तसेच गायतोंडे यांचे सतीश नाईक यांनी प्रसिद्ध केली चरित्र, जी ए कुलकर्णी यांच्या पत्रातून भेटणारे जे जे स्कूल ऑफ आर्टचे संभाजी कदम, केकी मूस यांच्यावरील लेख), ह्या क्षेत्रात भारतात गेल्या ८०-९० वर्षात, काय झाले, तेही मुख्यता: मुंबई कला क्षेत्रात, हे वाचणे, समजणे, अतिशय रोचक आहे. त्याबद्दल लिहायचे आहे, पण परत कधीतरी.

 

एका अनुवादाची कहाणी

मी अनुवादित केलेल्या अमीरबाई कर्नाटकी या कन्नड पुस्तकाचे प्रकाशन होवून आता एक वर्ष उलटून गेले आहे. एक दोन नवीन पुस्तकांच्या अनुवादाचे काम देखील सुरु झाले. मूळ कन्नड पुस्तकाचे लेखक जे साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त लेखक आहेत, ते रहिमत तरीकेरी परवा पुण्यात आले असता मला भेटले. त्यांनी मला सुचवले की मी केलेल्या अनुवादाच्या प्रक्रिये संबंधी लिहून काढावे. म्हणून हा आजचा ब्लॉग-प्रपंच. इतक्यातच आज मराठी भाषा दिन आपण साजरा केला. त्यानिमित्ताने अनुवाद साहित्याबद्दल देखील बोलले गेले. अनुवाद हा साहित्य प्रकार आता मराठी रुजू पहातोय, त्याला वाचकांची पसंती मिळते आहे, मराठी भाषा आणि साहित्य त्यामुळे समृद्ध होते आहे.

माझी मातृभाषा कन्नड आहे. पण मी पुण्यातच वाढलो, मराठी माध्यमात शिकलो. मी दहावीत असताना सुट्टीत कन्नड लिहायला आणि वाचायला शिकलो. दोन्ही भाषेची पुस्तके, मासिके आणि इतर साहित्य यांचे थोडेफार वाचन कायमच घरात होत असे. अनुवादाच्या आयडियाची कल्पना माझ्या ध्यानीमनी नसताना डोक्यात आली. त्याचे झाले असे की साधारण २००९ च्या सुमारास, ‘मयूर’ नावाच्या एका कन्नड मासिकात, मला गोहरबाई आणि बालगंधर्व यांच्यावर रहमत तरीकेरे यांचा एक लेख आढळला. बालगंधर्वावर कन्नडमध्ये असलेला तो लेख पाहून मला जरा आश्चर्यच वाटले. तो लेख वाचल्यानंतर, आणि रहमत तरीकेरे यांच्या बरोबर ईमेल आणि दूरध्वनीवर झालेल्या चर्चेत मला या विषयाची व्याप्ती समजली. स्वातंत्र्यपूर्व काळात जेव्हा आताच्या कर्नाटकातील काही भाग बॉम्बे प्रेसिडेन्सी मध्ये होता. मराठी आणि कन्नड जनात वेगवेगळया पातळीवर सांस्कृतिक देवाणघेवाण होत असे. संगीत नाटकं, बालगंधर्वांची नाटकं कन्नड प्रदेशात जात, तेथे प्रयोग होत, त्यांचा प्रेक्षक वर्ग तेथे होता. तर मी त्या लेखाचा मी मराठीत अनुवाद करून, तो लेख मी ग्रंथालीचे आणि ‘थिंक महाराष्ट्र‘चे दिनकर गांगल यांच्याकडे तो पाठवला. त्यावर त्यांनी संपादकीय संस्करण करून त्यांनी तो येथे प्रसिद्ध केला आणि मला बऱ्याच प्रतिक्रिया आल्या. त्या विषयावर काम करणारे आणि त्याचा अभ्यास असणारया बऱ्याच व्यक्तींशी परिचय झाला. रहमत तरीकेरे यांनी अमीरबाई कर्नाटकी यांच्या चरित्रावर पुस्तक लिहित आहे असे कळवले. तत्काळ मी त्यांना त्याचा अनुवाद करण्याची परवानागी मागितली आणि ती त्यांनी आनंदाने दिली. आणि माझे सौभाग्य असे की ग्रंथाली यांनी देखील तो अनुवाद प्रकाशित करण्याची तयारी दर्शवली.

यथावकाश कन्नड मधील अमीरबाई यांच्या चरित्राचे प्रकाशन झाले(२०१२) आणि मला ते पुस्तक प्रो. तरीकेरे यांनी पाठवले. पुस्तक तर ३०० पानाच्या आसपास होते. माझ्या मनात धडकीच भरली, हे कसे आणि कधी होणार. मी संगणक क्षेत्रात कार्यरत आहे, आणि त्यामुळे वेळेचा मोठा प्रश्न माझ्यासमोर होता. पण मी मनाचा हिय्या केला आणि काम सुरु केले. रहिमत तरीकेरे यांच्या पुस्तकाची कन्नड भाषा तर ग्रांथिक होती. पुस्तक संशोधनात्मक होते, भरपूर तळटिपा, संदर्भ साहित्य यांची रेलचेल होती. भाषा ललितलेखांप्रमाणे सरळ आणि सोपी नव्हती. मूळ वाक्य, वाक्यरचना, त्याचा मतितार्थ समजायला बरेच कष्ट पडले. माझ्याकडे महाराष्ट्र राज्य सांस्कृतिक मंडळाने प्रकाशित केलेला जुना कन्नड-शब्दकोश आहे, तो हाताशी घेतला. महाराष्ट्रातील, आणि मराठी, तसेच मुंबई, तेथील चित्रपटसृष्टी याचे संदर्भ बरेच असल्यामुळे पुढे पुढे समजायला सरळ होत गेले. सकाळी लवकर उठून १-२ तासांची बैठक मारून काम करायला लागलो, आणि हळूहळू अनुवादाला आकार येवू लागला. माझे सारे कुटुंबीय कर्नाटकातील विजापूरचे. त्यामुळे तेथील संदर्भांबद्दल चर्चा करता आली. कन्नड भाषेतील शब्दांच्या छटाबद्दल त्यांच्या बरोबर चर्चा करता आली. त्यातच मी २-३ महिन्यांसाठी अमेरिकेला गेलो, आणि काम बंद झाले. तेथून आल्यावर परत सुरु केले, आणखी माहितीबद्दल प्रो. तरीकेरे यांच्या बरोबर चर्चा सुरु झाल्या.

त्यातच २०१३ मध्ये मी, रहमत तरीकेरे यांचा पुण्यात सुदर्शन रंगमंच तर्फे चैतन्य कुंटे यांच्या बरोबर सुदर्शन संगीत सभा अंतर्गत, एक कार्यक्रम पुण्यात घडवून आणला. तो होता अमीरबाई आणि गोहारबाई यांच्या जीवनावर. त्याचे नाव होते -‘बिळगी भगिनी-शतमान स्मरण‘. त्यावेळेस ते पुण्यात आले होते, त्यामुळे प्रत्यक्ष चर्चा करता आली, आणि बरेच मुद्दे आणखीन समजले. याच पुस्तकाचे इंग्रजी भाषांतर तरीकेरे यांनी बंगळूरू येथील लेखिका मंगला सर्वा यांच्याकडे दिले होते, त्यांचे देखील काम सुरु झाले होते. २०१४ मध्ये  मी बंगळूरूयेथे गेले असता, प्रो. तरीकेरे, आणि मंगला सर्वा यांची भेट मंगला यांच्या घरी झाली. तेथे झालेली चर्चा अतिशय उद्बोधक होती. असे करता करता मुख्य पुस्तकाचे काम झाले आणि तो मसुदा मी ग्रंथालीचे संपादक अरुण जोशी यांच्याकडे पाठवला. त्यांची चिकित्सक नजरेने भाषिक दोष, वाक्यरचनेतील दोष, भाषांतरातील दोष, तसेच काही तपशीलातील दोष माझ्या निदर्शनास आणून दिले. तरीकेरे यांच्या सुचनेनुसार मुंबईचे प्रकाश बुरडे, धारवाड येथील प्रो. यार्दी, मुधोळचे आनंद झुंजूरवाड, मुंबईचे प्रकाश दिवाण इत्यादी जाणकारांना कच्चे खर्डे तपासून द्यायला पाठवले. त्या सर्वानी देखील बहुमोल सूचना दिल्या, आणि त्याचा देखील पुस्तक आकारास येण्यास उपयोग झाला. त्याच सुमारास मी रहिमत तरीकेरे यांनी लिहिलेल्या अमीरबाई कर्नाटकी यांच्या चरित्राचा संशोधनाचा निमित्ताने आलेल्या अनुभवांवर एक कन्नड लेख लिहिला, तो मी अनुवादित केला आणि तोही थिंक महाराष्ट्र वर येथे प्रसिद्ध झाला.

ग्रंथालीचे सुदेश हिंगलासपुरकर यांनी मला कळवले की ग्रंथालीच्या ४०व्या वर्धापनदिनी डिसेंबर २५, २०१४ ला मुंबईत पुस्तक प्रकाशन करायचे आहे असे ठरले आहे. मुंबईत तो दिवस ग्रंथाली वाचकदिन म्हणून साजरा करते. दिवसभर कार्यक्रम असतो. संध्याकाळी पूर्वनियोजित पुस्तकांचे प्रकाशन असते. माझी त्यामुळे तारांबळ उडाल्यासारखी परिस्थिती झाली. अजून कितीतरी कामे राहिली होती. पुस्तकातील छायाचित्रांची यादी, त्यांची माहिती, छायाचित्रे ग्रंथालीला द्यायची होती. आणि मनोगत लिहायचे होते, मुखपृष्ठ करायचे होते. जसे काही काऊंटडाऊनच सुरु झाले होते. मुखपृष्ठासाठी पुण्यातील National Film Archives of India(NFAI) मधील आरती कारखानीस यांची माहिती तरीकेरे यांनी कळवली. आणि त्यांनी तत्परतेने एक अतिशय लोभस आणि दुर्मिळ असे अमीरबाई यांचे छायाचित्र  उपलब्ध करून दिले. इतर सगळे सोपस्कार झाले आणि ग्रंथालीची आमंत्रण पत्रिका धडकली. रहमत तरीकेरे माझ्याकडे पुण्यात आले आणि आम्ही सर्वजण मुंबईस गेलो आणि प्रकाशन सोहळा संपन्न झाला. आणि गंगेत घोडे न्हाले.

हा अनुवाद करण्याचा माझा हेतू एवढाच होता की, अमीरबाई यांच्या चरित्राशिवाय, त्यांच्या आणि गोहरबाई यांच्या काळात महाराष्ट्र आणि कर्नाटक मधील सांस्कृतिक देवाणघेवाण कशा प्रकारची होती यावर कर्नाटकातील संशोधकाच्या/अभ्यासकाच्या दृष्टीने टाकलेला झोत मराठी रसिकासमोर यावा. मला हा अनुवाद करताना खुपच मजा आली, दोन्ही भाषेच्या माझ्या आकालानात आणखीन भर पडली तसेच तो काळ समजून घेण्यातही मदत झाली. त्या दृष्टीने रहमत तरीकेरे यांच्या सोबत झालेल्या चर्चा, माझी पत्नी अनिता हिच्या बरोबर कन्नड भाषेतील बारकाव्यावर आणि शब्दार्थाच्या छटा यावर झालेल्या चर्चा खुपच उपयोगी पडल्या.

पुस्तक प्रकाशनानंतर यथावकाश पुस्तकाबद्दल अभिप्राय येवू लागले, फोन येवू लागले, मला एकूणच आणखीन मजा येवू लागली. पुस्तकाच्या दुकानात जाऊन  मी माझे पुस्तक पाहू लागलो. पुस्तक प्रकाशित झाल्यावर पुण्यातील प्रसिद्ध संगीतज्ञ चैतन्य कुंटे यांना मी पुस्तक अभिप्रायासाठी दिले होते. त्यांनी काही दिवसापूर्वी, प्रत्यक्ष भेटी दरम्यान काही चुका निदर्शनास आणून दिल्या, पुस्तकातील काही निष्कर्षांबद्दल मला त्यांचे मत त्यांनी कळवले. ह्या सर्व गोष्टी मला रहमत तरीकेरे यांच्याशी बोलून, माझ्या अनुवादातील चुका दुरुस्त करून, दुसरी आवृत्ती करायची आहे, पाहुयात कसे जमते ते!

गांधारी

हा ब्लॉग महाभारतातील गांधारी बद्दल नाही, तर मी नुकात्याच वाचलेल्या ना धों महानोर यांच्या छोट्याश्या कादंबरीबद्दल आहे. काही दिवसापूर्वी असाच एका पुस्तक प्रदर्शनात गेलो असता हे पुस्तक माझ्या हाती लागले. ना धों महानोर आणि कादंबरी हे वाचून जरा चमकलो. त्यांनी कादंबरी देखील लिहिली आहे हे माहीत नव्हते. ते कवी आहेत, आणि त्यांच्या शेतीजीवनावरील तसेच निसर्ग कविता प्रसिद्ध आहेत. त्यांचे काही ग्रामीण आणि स्त्री जीवनावरील कथासंग्रह प्रसिद्ध आहेत.

ही १९७३ मधील कादंबरीला मराठवाड्यातील, जो पूर्वी निजाम राजवटीखाली होता, एका गावाचा संदर्भ आहे. ह्या गावाचे नाव आहे गांधारी. कादंबरीला गांधारी असे शीर्षक का दिले याची उत्सुकता होती मला. सुरवातीलाच हे एक खेडे आहे असा त्रोटक संदर्भ येतो. इंटरनेटवर थोडी शोध शोध केल्यानंतर आपल्याला कळते की गांधारी नावाचे अंबड तालुक्यात, जालना जिल्ह्यात एक गाव आहे. त्याच नावाची नदी देखील आहे. तर ही कादंबरी त्या गावाची कहाणी आहे. आधी म्हटल्याप्रमाणे कादंबरी आहे १९७३ मधील, पण काळ चितारला आहे १९४८ मधील आणि त्यानंतरचा काळ. भारत स्वतंत्र झाला, तसेच लगेच हैदराबादच्या निजाम राजवटीचा बिमोड करून तो भाग भारतात आला. त्या सुमारास गांधारी या खेड्यात काय उलथ पालथ होते याची ही कथा. आणि पहिल्याच परिच्छेदात मला तरी वाटते कादंबरीचा सारांश येतो. ते लिहितात:

“गांधारी. छोटीशी नगरी. महाभारतातील राणी गांधारीसारख्याच नशिबाची. राजयोगी. दुर्दैवी. निजामी फाशातून सुटताना नेमकं गांधारीचंच नशीब दगडाचं. निजामीतून सुटताना शेवटच्या दंगली लढ्यात कित्येक लढले. मुक्तीसेनेने जीवाचे रान केले. प्राण कुरवंडी झाले. स्वातंत्र्य मिळाले. फारच थोडी गावे दुर्दैवी. गांधारी सारखी. ज्यांच्या सगळ्या इभ्रती टांगल्या गेल्या. अगदी सगळ्यांनी पराकाष्ठा करूनही निजामीतील भोग, नंतरच्या काळात आलेल्या महाभागांनी घातलेले भोग. तिच्याच साम्राज्यातला विलास आणखी दुर्विलास डोळे असून पाहता येत नाही.””

Gandhari Na Dho Mahanor

मराठवाडा मुक्ती संग्राम सुरु झाल्या नंतर, निजामाने त्याच्या राज्यातील प्रजेवर अतोनात अत्याचार करण्यास सुरुवात केली. हे गाव देखील त्यातून सुटले नाही. त्यातून ते निभावून जाते. बरेच गावकरी त्यांची शेतीवाडी, गाव सोडून दुसरी पोटापाण्यासाठी जातात. स्वातंत्र्य मिळाल्यावर ते हळूहळू परतात. आणि गावाच्या राजकारणात, समाजकारणात एक एक बदल होत जातात. त्याचा आलेख कादंबरीत येतो. काही दिवसात ग्रामपंचायत निवडणूक होते, कोणीतरी कोणालातरी हरवून सरपंच होतो. सोसायट्या स्थापन होतात, गैरकारभार सुरु होतो. सरकारी अधिकारी, आणि त्यांची खाबुगिरी सुरु होते, सामान्य जनतेची पिळवणूक होते. एकूणच समाजाला कीड लागते. गावातला भागवत नावाच्या सरळमार्गी शेतकरी कसा गावाला वळण लावण्याचा प्रयत्न करतो त्याचे चित्रण येते. कादंबरीत साहजिकच निजामी राजवटीमुळे प्रभावित झालेली उर्दू मिश्रित मराठी, हिंदी दिसते.

‘सुरुवातीचा मजकूर’ नामक प्रस्तावनेत त्यांनी कादंबरीच्या लेखनाचा प्रवास सांगताना म्हटले की त्यांना भालचंद्र नेमाडे यांची कोसला ही कादंबरी हे सांगितले आहे, आणि कारण असे लिहिले आहे की त्या कादंबरीशिवाय कोणीही रूपं आणि बांधणी मोडण्याचा प्रयत्न केला नाही. पण ह्या कादंबरीत तर तसे काही विशेष त्याबाबतीत वेगळेपण नजरेस येत नाही. भागवत ही व्यक्तिरेखा म्हणजे स्वतः महानोरच असावेत असा कयास करता येतो. कारण त्याचे शेतीवरील प्रेम, सदानकदा शेतावर असणे, थोड्या वेगळ्या विचारांचा ही भागवत नावाची व्यक्तिरेखा आहे. कादंबरी एक आख्खे प्रकरण तमाशा, संगीत बारी, त्यातील एक नृत्यांगना, आणि भागवताच्या मित्राचे तिच्यावर आणि तिचे त्याच्यावर निर्माण झालेले प्रेम याबद्दल आहे. महानोर हे अजिंठ्याजवळचे पळसखेड गावचे. त्यांना अगदी लहानपणीच संगीत बारी, तमाशा जीवन जवळून पाहायला मिळाले आहे असे त्यांनी कुठेतरी नमूद करून ठेवले आहे. त्याच्या आणि ह्या प्रकरणाचा संबंध त्यामुळे जोडता येतो. कादंबरी मध्येच थांबली असे मला वाटून गेले, प्रमुख व्यक्तिरेखांचे पुढचे आयुष्य, जीवनक्रम असे जाते, गावात आणखीन काय बदल होत जातात, हे अजून चितारला आले असते. निशिकांत ठकार यांनी केलेल्या या पुस्तकाचे हिंदी भाषांतर खुपच प्रसिद्ध झाले आहे असे समजले-एका लाखाहून अधिक प्रती विकल्या गेल्या आहेत.  पण मराठीतले हे मूळ पुस्तक तितकेसे प्रसिद्ध झालेले दिसत नाहीत.

गो नी दांडेकर: आशक मस्त फकीर

प्रसिद्ध साहित्यिक गोपाल नीलकंठ दांडेकर यांच्या जन्मशताब्दीचे हे वर्ष आहे, त्यानिमित्ताने पुणे आकाशवाणीत एक कार्यक्रम झाला आणि माझ्या काही आठवणींना उजाळा मिळाला.

गो नी दांडेकर हे खरे तर अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व. गड-किल्ले, इतिहास हा तर त्यांचा आवडीचा विषय होताच. त्यांनी केलेली भटकंती, आणि त्यावर त्यांनी लिहून ठेवलेले आजही आम्हा भटक्या लोकांना उपयुक्त आहे. त्यांनी थोडी थोडकी नव्हे तर ९७ पुस्तके लिहिली. त्यांची काही पुस्तके मी वाचली आहेत, आणि ती अतिशय खिळवून ठेवणारी होती. उदाहरणार्थ, पवनाकाठचा धोंडी, पडघवली, माचीवरला बुधा, कोणा एकाची भ्रमणगाथा, स्मरणगाथा, रानभुली, महाराष्ट्र दर्शन, तसेच किल्ल्यांवरील त्यांची कित्येक पुस्तके देखील प्रसिद्ध आहेत. उदा. दुर्गभ्रमणगाथा, दहा दिवस दहा दुर्ग इत्यादी.  दुर्ग-साहित्य हा प्रकार त्यांनीच सुरु केला असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र दर्शन हे पुस्तक तर मला वाटते महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासाबद्दलचे अत्र्यांच्या गावगाडा नंतरचे महत्वाचे पुस्तक आहे.

20160224_051633

त्यांना अनेक छंद होते. नाणी गोळा करणे, इतिहासातील पुराणवस्तू गोळा करणे, छायाचित्रण, अत्तरे गोळा करणे इत्यादी. मध्ये केव्हातरी पुणे आकाशवाणीवर उष:प्रभा पागे यांनी घेतलेली त्यांची एक जुनी मुलाखत प्रसारित झाली होती. त्यातही ते त्यांच्या छंदांविषयी भरभरून बोलले होते. त्यांनी गोळा केलेल्या ह्या सर्व वस्तूंचे संग्रहालय आहे का काय ते शोधायाला पाहिजे. गड-किल्ले पाहणे, आणि ते इतरांना दाखवणे, त्या बद्दल बोलणे हे तर त्यांना खूप आवडे.

गेल्या वर्षी मी जेव्हा सिमला मनाली भागात गेलो होतो, तेव्हा, भाक्रा नांगल धरण आणि  तो परिसर वाटेत लागला, तेव्हा त्यांच्या त्या विषयावरील आम्ही भगीरथाचे पुत्र कादंबरीची आठवण झाली. पवन मावळातील तुंग तिकोना परिसरात फिरताना हटकून पवना नदीकाठच्या त्या धोंड्याची आठवण होते. वीणा देव आणि विजय देव हे त्यांच्या काही पुस्तकांचे अभिवाचन करतात. त्याच्या त्यांनी ध्वनीमुद्रिका देखील बनवल्या आहेत. त्याही ऐकायला मजा येते. कर्नाळ्याच्या परिसरात गेले की त्यांच्या जैत रे जैत पुस्तकाची आणि चित्रपटाची आठवण येतेच. त्या त्या भागातातील त्या त्या व्यक्तीरेखा त्यांनी अजरामर करून ठेवल्या आहेत. त्यांच्या बऱ्याच कादंबऱ्यांचे नाट्यरुपांतर देखील झाले आहे आणि ती नाटके देखील बरीच प्रसिद्ध झाली आहेत.

वीणा देव यांच्या स्मरणे गोनीदांची या पुस्तकात नमूद केल्याप्रमाणे, ते पुण्यातून तळेगाव येथे राहायला आले. त्यावेळी गांधीवधाच्या धामधुमीनंतर त्यांनी तो निर्णय घेतला. त्यावेळचे तळेगाव, अतिशय निसर्गरम्यच असणार. मी जेव्हा २०-२५ वर्षापूर्वी तेथे जायचो, तेव्हाच ते ठिकाण छान वाटे.  तळेगाव येथून मावळातील किल्ले आणि सह्याद्रीच्या डोंगररांगा जवळ असल्यामुळे, त्यांच्या दुर्गभ्रमंतीच्या छंदाला अगदी ते सोयीचे होते. त्यांच्या जन्मशताब्दीच्या निमित्ताने, तळेगावात त्यांचे एखादे स्मारक व्हायला हवे. काही वर्षापासून गोनीदांच्या स्मरणार्थ दुर्ग साहित्य संमेलन भरते आहे, ते नक्कीच स्वागतार्ह आहे. त्यांचा नावाची वेबसाईट आहे, पण ती अजूनही पूर्ण झालेली नाही. दूरदर्शन सह्याद्री वाहिनीवर त्यांच्या काही कार्यक्रमांचे footage देखील आहे, ते सुद्धा उपलब्ध व्हयला हवे. कार्यक्रमात त्यांनी गाडगे महाराज यांच्या हुबेहूब आवाजात केलेल्या कीर्तनाचे दुर्मिळ रेकॉर्डिंग ऐकवले गेले.

पुणे आकाशवाणी मध्ये काल झालेल्या कार्यक्रमाचे शीर्षक होते, गो नी दांडेकर-आशक मस्त फकीर. ते त्यांच्या व्यक्तिमत्वाला अगदी साजेसेच होते असेच म्हणावे लागेल.

 

महेश केळूसकरांची ‘क्रमशः’

मी बऱ्याचदा वेळ मिळाला की पुण्यात पुस्तकाच्या दुकानात जात असतो. तसेच पुण्यात काही ठिकाणी जुनी पुस्तके अजूनही मिळतात, तेथेही चक्कर मारत असतो. काही महिन्यापूर्वी अश्याच एका फेरीत माझी नजर एका पुस्तकावर पडली. पुस्तक तसे नवीनच दिसत होते. पण त्याचे मुखपृष्ठ वेगळे होते. त्यावर बरेच काही लिहिले होते, घोड्यावर बसलेल्या एका व्यक्तीचे चित्र देखील होते. पुस्तकाचे नाव आणि लेखकाचे नाव मला त्या सगळ्यात शोधावे लागले. पुस्तकाचे नाव ‘क्रमशः’ आणि लेखक महेश केळूसकर. पुस्तक हातात घेतलं, पहिल्या पानावर आलो. तेथे अजून एक वाक्य दिसले, ते बहुधा पुस्तकाचे उपशीर्षक असावे जे असे आहे-बसत नाहीत या गोष्टी एकमेकींवर स्त्री-पुरुषांसारख्या फिट्ट. माझी उत्सुकता ताणली गेली. ते पुस्तक घेतले आणि एका दमात वाचून काढले

20160110_082841

ही एक छोटेखानी कादंबरी आहे. २०११ मध्ये मनोविकास प्रकाशनने प्रकाशित केली आहे. मी घेतलेल्या पुस्तकावर ‘साहित्य संमेलन सासवड पुणे ४-१-२०१४’ असे मूळ बहुधा वाचकाने लिहिले होते. तर ह्या कादंबरीत मुख्य पात्र तो लेखकच आहे(तो म्हणण्याचे कारण निवेदन प्रथम पुरुषही आहे). तो एक कादंबरी लिहितो आहे, ज्यातील कथानक आणि रोजच्या घटना याची सरमिसळ होते, आणि त्यातून ज्या गमती जमती होतात, त्यातूनच ओघाने सामाजिक, राजकीय वास्तवाचा खरपूस समाचार घेतला गेला आहे. मुखपृष्ठावर लिहिल्या प्रमाणे या कादंबरीला काही ठराविक कथानक नाही. या प्रकारच्या लेखनाला magical realism असे त्यानीच संबोधले आहे. अश्या तऱ्हेचे लेखन पाश्चिमात्य साहित्यात सापडते, प्रामुख्याने मार्क्वेझ(Gabriel García Márquez), जे नुकतेच निधन पावले, यांच्या पुस्तकात सापडते. त्यांची एक-दोन पुस्तके माझ्याकडे आहेत, पण अजून वाचली नाहीत, त्यामुळे ह्या प्रकारच्या लेखनाबद्दल मी आणखीन जास्त काही लिहीत नाही, पण ह्या प्रकारच्या घाटाबद्दल मराठी जाणकारांनी लिहिले पाहिजे. पण मला पुस्तक धमाल वाटले.

तर कादंबरीची प्रकरणे एका पाक्षिकात क्रमशः प्रसिद्ध होत आहेत असे नमूद केले आहे. त्यामुळे आपल्या हातात असलेल्या पुस्तकात ठिकठिकाणी वाचक आणि प्रकाशन संस्थेच्या संपादकाबरोबर झालेला पत्र-व्यवहार दिसतो. त्या पत्रांना क्रमांक देखील आहेत. पु. शी. रेगे यांच्या ‘सावित्री’ ह्या अश्याच कादंबरीत प्रेमकथा पत्राद्वारे फुलवली आहे, त्याची आठवण झाली. पण ते साम्य फक्त पत्राचा वापर करण्यापुरतेच आहे. मध्येच ह्या पुस्तकावरील कथानकावर, पात्रांवर वाचकात चर्चा होताना दाखवली आहे. त्यांना सुद्धा क्रमांक आहेत. या सर्वातून, सामाजिक तसेच राजकीय व्यवस्थेवर, विविध विषयावर, समस्यावर चर्चा, भाष्य, मत-प्रदर्शन आहे. हेच प्रमुख उदिष्ट असावे असे वाटत राहते. तसेच तथाकथित नायक बाळू कासार नावाचा प्रथमदर्शनी वेडसर वाटणारा मनुष्य, निषेध नोंदवण्यासाठी घोड्यावरून मंत्रायालावर गेला आहे असे संदर्भ येत राहतात. याचा निर्देश प्रसिद्ध Cervantes च्या प्रसिद्ध Don Quixote या कादंबरीतील Don Quixote आणि त्याचा घोडा याच्याकडे असावा असे वाटत राहते.

आता अश्या रूढार्थाने कथानक नसलेल्या कादंबरीचा शेवट कसा करायचा? कुठे थांबायचे? आरंभबिंदू तर आहे, ज्यात, हा आपला धडपडणारा लेखक, एकटा सडाफटिंग असलेला, जो एका घरगुती खानावळीत दररोज जेवत असतो. त्याची उधारी थकलेली, तुंबलेली असते. त्या खानावळीचा मालक, एक पाक्षिक चालवत असतो! आहे ना विनोदी? त्याची थकबाकी चुकवण्यासाठी तो त्या पाक्षिकात ही जी काही तथाकथित क्रमशः छापली जाणारी कादंबरी लिहिण्याचे कबुल करतो. आणि ज्या दिवशी ही थकबाकी संपते, त्या दिवशी, पाक्षिकात लिहिण्याचे थांबतो, त्यामुळे ओघाने, माझ्या हातातील कादंबरी देखील संपली!

The Room of Many Colours-Ruskin Bond

One of my friends had visited Mussoorie few months back. I had informed him that, if he visits book stores there he might see Ruskin Bond obliging the book buyers. I came to this fact, when I had read his book Roads to Mussoorie, about which I wrote here. When he came back and handed over me the book The Room of Many Colours, which was autographed by none other than Ruskin Bond, I was pleasantly surprised. This blog is not a review of that book, but just a collection of my thoughts about it, the author, which came to my mind when I was reading it and a bit of introduction.

20151017_213937 20151017_214104This book is a collection of his short stories. This was published in the past as A Treasury of Stories for Children. Now that title takes a form of second title of the book, which has 2 more stories added to it. Ruskin Bond is a ferocious writer, as the first page of the book, says, he has written over 500 short stories and articles. The introduction pages by Ruskin Bond, traces how he developed love for books, by narrating 3 days of marathon reading, in the forest, where he discovered a book shelf of over 50 books, while accompanying his stepfather on hunting trip. I have been always been fascinated about books/articles/speeches about books themselves.

Though the books title calls it as a treasure of stories for children, the book is mainly contains articles which are recollection of author’s childhood days. Many of them funny, and some of them very touchy. For example, the last story(or article, you want to call it as), titled ‘The Big Race’ describes, race of beetle bugs, which he, as a child, played with his friends, and how he and his beetle named Maharani won the race. The other titled ‘Remember This Day’ is a recollection of his memories in school of Shimla, and his day out in Shimla, when his father visited him. The touchy part is when you learn that it was this day when he saw his father last time. Reading these stories which happen in Shimla, I recollected my recent visit to Shimla and the surrounding region recently, which I have written about here. The story from which this collection gets its title from, The Room of Many Colours, is longest story, in the book.

I enjoyed this Ruskin Bond book. It is amazing to see how he recollects his childhood memories, and how vividly and lucidly writes about them. His loves towards books, Himalaya, places where he stayed, people he met, can be seen through the pages. This was my second so far, and looking for more of him now. My favorite line is one in the introduction pages. It goes, ‘Most of our living has to happen in the mind. And to quote one anonymous sage from my Trivet: “The world is only the size of each man’s head.”‘

PS: You may be interested in Rusty and I book by Swapan Banerjee about which I have written on this blog.

My Dear Ones-Book Review

In my earlier blog on Dr Abraham Low’s recovery technique, I had promised that I would be writing a blog on his biography My Dear Ones, the Marathi translation, of which, I was reading. Then, here it is.

Despite the book being in Marathi, I have chosen to write this review in English, as the original book is in English. The translation is by Kamalini Phadke and is recently published by mental health awareness related organization which I support called SAA. This is biographical work introducing his life and work to readers. The original English is written by Neil and Margaret Rau in 1971. SAA bringing this book in Marathi is significant. I also know that SAA is working on getting Low’s book such as Mental Health Through Will Training to Marathi.

The book describes how Dr Low developed a thought process of treating persons with mental illness(PMI) which was very different from Freud. It also shows the process of he developing spotting technique. It also takes a review of how Recovery International was formed. The PMIs who were troubled after short spell of wellness after electroconvulsive therapy(ECT), had come together along with Dr Low to form the organization. That gave birth to concept of self-help support groups(SHSG) which a group therapy. During these weekly SHSG meetings, he used to facilitate members to learn spotting techniques and self-instruction. He used to stop the weekly sessions, by saying ‘bye bye my dear ones’. This is where the title of this book comes from. The book also vividly narrates the protest he received about his thoughts from his fellow practitioners. Does not this happen to any path-breaking thought? I had read novel in Marathi on life and work of Dr Albert Ellis some time back. He also had faced similar wrath about his views. The book has narrations of experiences from various PMIs who were part of SHSG that were facilitated by Dr Low. After his death, due to his wife’s efforts, the recovery method got further boost and also it got acceptance from the American Psychiatric Association(APA).

The earlier chapters in the book describes his studies, and also migration to USA. He was Jewish by origin, born and brought up in Europe. Like many, post first world war, he also moved to USA. The description of his early days after he arrived in New York reminded me of book on funny story of Russian migrant titled Any Thing Can Happen.

I always wondered as to why Dr Low and Dr Ellis never met or never acknowledged each other’s works. There was certainly some overlap during their lives. In fact, Dr Ellis’ work Rational Emotive Behavior Therapy(REBT) and Cognitive Behavior Therapy(CBT) seems to have some roots in Dr Low’s thoughts around will training and traces of aspects of CBT. I found interesting discussion on this blog on the same topic. Nonetheless, the biography of Dr Low, My Dear Ones, is certainly a good read to understand some of the early work on mental health treatment’s history. And is aptly translated in Marathi also, which is a welcome addition world of Marathi literature.

मी अल्बर्ट एलिस-पुस्तक परिचय

मी पूर्वी लिहिल्याप्रमाणे, ‘सा‘ने Rational Emotive Behavior Therapy(REBT) संबंधित  कार्यशाळा आयोजित केली होती आणि त्यात मी भाग घेतला होता. REBTचे आहेत प्रवर्तक डॉ. अल्बर्ट एलिस, जो एक प्रख्यात मानसशास्त्रज्ञ होता.  त्यांची REBT आणि मानसशास्त्राविषयी बरीच पुस्तके आहेत. डॉ. अंजली जोशी यांनी लिहिलेले त्यांचे चरित्र मला मिळाले. ते वाचल्या नंतर मला काय वाटले हे सांगण्याचा हा प्रपंच.

हे पुस्तक म्हणजे चरित्र आहे की कादंबरी आहे की मलपृष्ठावर नमूद केल्याप्रमाणे आत्मचरित्रात्मक कादंबरी आहे. पुस्तकाचा मुख्य उद्देश त्यांच्या कार्याचा परिचय व्हावा हा असेल तर तो मला तरी विशेष साधला गेला आहे असे वाटत नाही. पण त्यांचे जीवन कसे होते हे सांगण्याचा उद्देश जर या पुस्तकाचा होता तर, ते बऱ्यापैकी साधले गेले आहे. हे पुस्तक Novel of Formation(Buildungsroman) प्रकारातील आहे असे म्हणायला हरकत नाही. अश्या पुस्तकात मुख्य नायकाची जडण-घडण कशी झाली, त्याचे आयुष्य कसे होते हे सांगण्याचा प्रयत्न असतो. डॉ. अंजली जोशी ह्या स्वतः मानसशास्त्रज्ञ, समुपदेशक आहेत. हे पुस्तक त्यांचे गुरु कि. मो. फडके यांच्या अप्रकाशित इंग्रजी चरित्रावर बेतले आहे. त्यांचा आणि  डॉ. अल्बर्ट एलिस परिचय होता.

पुस्तक हे १८ प्रकरणातून आहे आणि स्वरूप हे प्रथम पुरुषी निवेदन असे आहे. डॉ. अल्बर्ट एलिस यांचे जीवन किती वादळी, खडतर होते हे समजते. REBTचा पाया विचार आहे, तो त्यांनी त्यांच्या आयुष्यात किती लवकर नियंत्रणाखाली आणून, परिस्थितीवर मात केली, तसेच REBT च्या दिशेने प्रवास सुरु केला. त्यांची प्रकृती देखील लहानपणापासूनच बेताची होती. या सगळ्यावर त्यांनी खडतर परिश्रम, शिस्तबद्ध विचार आणि अभ्यास याद्वारे आयुष्याच्या उद्दिष्टांच्या पायऱ्या चढत गेले. स्वतः वैद्यकीय शिक्षण घेतले असताना देखील, त्यांच्या आंतरिक ओढीमुळे, त्यांनी लैंगिक समस्या या विषयात प्राविण्य मिळवले, आणि लोकांना त्यांच्या संस्थेद्वारे(Love and Marriage Problems Institute) मार्गदर्शन करून लागले. असे असले तरी, त्यांचे स्वतःचे वैवाहिक जीवन खडतर होते. आश्चर्य म्हणजे  त्यांची दोन घटस्फोट झालेली होती(आणि सरत्या आयुष्यात त्यांनी पत्नी त्यांना सोडून गेली), तसेच विवाहबाह्य संबंध, स्वैर लैंगिक वर्तन यावर त्यांचा विश्वास होता. त्यांची याबद्दलची मते, ५०-६० वर्षापूर्वी अमेरिकेतदेखील वादग्रस्त होती. आणि पुस्तकात याबद्दल अतिशय सविस्तर आलेले आहे. १८ प्रकरणातून जवळ-जवळ १०-१२ प्रकरण ही त्यांचे लैगिक जीवन सांगणारे, तसेच त्यातून त्यांनी त्या विषयातील आपले ज्ञान अभ्यासातून कसे वाढवले यावर आहे.

अफाट वाचन, संगीत आणि चित्रपट यात रस त्यांना होता. त्यांचे बालपण आणि नंतरही न्युयॉर्क कर्मभूमी होती.  तो काळ, आणि त्यावेळचा न्युयॉर्क परिसर सविस्तर आलेला आहे. त्यांच्या बालपणी त्यांनी पाहिलेला Saturday Afternoon हा त्यांच्यावर कसा प्रभाव टाकून गेला हे सांगितले आहे. त्यांच्या कुटुंबाबद्दल पहिल्या काही प्रकरणातून माहिती आलेली आहे, पण नंतर-नंतर ती खुपच त्रोटक होत गेली आहे.  २०११ मध्ये न्युयॉर्क मध्ये जो हल्ला झाला, त्यातून बऱ्याच लोकांना बसलेल्या धक्क्यामुळे  मानसिक आजार जडले. त्यांनी त्यावेळेस कसे उपचार केले याबद्दलही पुस्तकात शेवटी शेवटी आले आहे. पुस्तकात त्यांच्या उत्तर आयुष्याबद्दल अजून सविस्तर यायला हवे होते असे वाटून गेले. निवेदनाच्या निमित्ताने त्यांचे विचार सविस्तर पणे आले आहेत, ते निवेदन मात्र वाचण्याच्या ओघात कृत्रिम वाटतात.

या पुस्तकात डॉ. अल्बर्ट एलिस यांच्या काळातील एक प्रसिद्ध मानसोपचारतज्ञ डॉ. अब्राहम लो(जे सुद्धा ज्युईश-अमेरिकन होते)  याबद्दल काहीच कसे आले नाही, याचे मला आश्चर्य वाटते. त्यांची will training उपचार पद्धती प्रसिद्ध आहे. अर्थात मानसशास्त्र(psychologist), समुपदेशन(counselling) आणि मानसोपचारशास्त्र(psychiatrist) यात थोडा फरक आहे.

डॉ. अल्बर्ट एलिस यांचे एक पुस्तक Mind Over Mood डॉ चंद्रशेखर पांडे यांनी मराठीत माईंड प्रोग्रामिंग या नावाने आणले आहे. ते सुद्धा डॉ. अल्बर्ट एलिस यांचे सहकारी होते, त्या दोघांनी एकत्र काम केले होते. डॉ. अल्बर्ट एलिस यांची इतर पुस्तके देखील मराठी आली पाहिजे.

International Translation Day

Just couple of days ago, I learnt about observance of International Translation Day on Sep 30. And this is being observed for more than 50 years. I just thought, I write about it on the eve of this day. I, being active translator with one book under my belt, I feel I am qualified to write about it to some extent!

In India, we live in a multi-lingual society. Most of us know at least 3 languages-Hindi, English and local language. Ability to deal with multiple languages is termed as polyglot. I am also multi-lingual, with Kannada as my mother tongue, but having studied Marathi, English and Hindi during school days. I love languages. I made attempts to learn Urdu, Sanskrit, and long time back, German, too. I have not finished learning them yet. Also, being software professional, I had to deal with programming languages too! We learnt intricacies of translating or even interpreting, code written high-level programming languages to machine readable language. I still remember one our teachers in graduation period, stated that each one of the students will invent his/her own programming language. Unfortunately, his statement did not turn true, so far, at least! Every year or two, I come across some new programming language..now, I have stopped learning them.

Because of multi-lingual society in India, translation is in our DNA. This is true in Europe too. Most of European literature came to be known to rest of the world through their translations in English. During pre-Independence era in India, leaders such as Sane Guruji recognized the need of translation and formed an organization called Antar Bharati(आंतर भारती). Many Indologist translated Sanskrit texts which are part of Indian heritage to English and other European languages, due to which world became aware of India’s rich culture. Magazines such as Kelyane Bhashantar(केल्याने भाषांतर) have been working since last few years to bring foreign language literature to Marathi.

We also see that many experts, writers have commented on what is translation, what it is not, and process of translation itself. This forms body of knowledge related to translation activity, and even can be termed as philosophy of translation. Some experts like Dr Mangesh Nadkarni say,’ Translation is difficult art, and I don’t think there is one universally accepted measure by which all translations can be judged. Some are valued greatly because they are creations themselves-transcreations as they are called. I don’t mind what are called “literal” translations, closer to nuances of the original language than to those of the language in which the work is translated. The former sometimes sounds arty’. And some have termed translators as noble coolies. I also had come across essay of Jewish thinker Walter Benjamin titled ‘The task of translator’. This is worth reading. I also found this blog discussing the essay.

Couple of years back, Pune University started post-graduate course MA in translation. There have been already many institutes focused on translation, specifically professional and technical translation. We also have seen advancements in machine translation by Google which are employing computer assisted translation techniques. Some universities, such as University of Hyderabad, are also working on developing machine translation models for Indian languages based on Sanskrit grammar.

Translation of software is another beast altogether where concepts such as localization(L10N) and globalization(G18N) are employed. I have managed such projects in the past, and have interacted with translators all over the world, and also have used translator specific tools also. But this is topic of another blog.

Translation(or even interpretation), whether of books, or software, is now a big industry. And it is needing professionally qualified and competent translators. I am still learning the tricks of trade. Looking forward to your comments on this day dedicated to translation and translator’s community. Let me end this blog with a funny comment on translation, I don’t remember who made that. Translation is like a woman-if it is beautiful, it is not faithful, if it is faithful it is not beautiful.

मुशियन वाड्मय

चिं वि जोशी यांचे नाव घेतले की चिमणराव आणि गुंड्याभाऊ आठवतात, दूरदर्शन वरील त्यांच्यावरची मालिका आठवते, दिलीप प्रभावळकर यांनी रंगवलेला चिमणराव आठवतो. जुन्या काळातले ते प्रसिद्ध विनोदी लेखक तर होतेच, पण पाली भाषेचे अभ्यासक होते, ते बडोदा संस्थानात पुरातत्व विभागात काम करत असत. मराठीत विनोदी लेखक म्हटले की पु ल देशपांडे आठवतात. त्याआधी आचार्य अत्रे होते, त्याही आधी कोल्हटकर आणि चिं. वि जोशी होते. त्यांच्या लेखनातून जुन्या काळचे(जवळ जवळ शतकापुर्वीचे) पुणे  दिसते, त्याकाळची माणसे, त्यांचे स्वभाव विशेष, गुण दोष, आणि त्यावर त्यांनी केलेल्या कोट्या, विडंबन आणि एकूण चित्रण मनोरंजक आहे. त्यांची चिमणरावारील  पुस्तके तर प्रसिद्ध आहेतच, पण इतर पुस्तके जशी Manual of Pali, जातककथा ही देखील प्रसिद्ध आहेत.

त्यांचे वायफळाचा मळा हे वेगळे पुस्तक एके दिवशी हाती लागले. त्यांनी ७०-८० वर्षापूर्वी लिहिलेले लेख त्यात आहेत. प्रस्तावना आणि अनुक्रमणिका का कोणास ठाऊक, शेवटी आहे, १९५७ ची आवृत्ती आहे. हे लेख म्हणजे लघु-निबंध आहेत. त्यातील एक लेख आहे ‘मुशियन वाड्मय’. त्याबद्दल थोडेसे लिहावे म्हणून हा ब्लॉग. मुशियन वाड्मय म्हटले की वाटते? रशियन वाड्मय असे वाटते ना? मुशिया असा काही देश आहे का, रशिया सारखा? लेखात त्यांनी मुशिया या कल्पनेतील देशाच्या वाड्मयाचा विडंबनात्मक परिचय  करून दिला आहे. त्यांनी रशियन वाड्मयाचा समाचार घेतला आहे हे उघड आहे. पण का?

हा ७०-८० वर्षापूर्वीचा लेख आहे. त्या काळी रशियन वाड्मय मराठी आणण्याची लाटच होती. मला आठवते, प्रवदा प्रकाशनने प्रसिद्ध केलेली पुस्तके मिळत, ती स्वस्तही असत. त्यांनी प्रस्तावनेत ह्या लेखाबद्दल सांगितले आहे. ते म्हणतात, ‘…मराठी वाड्मय अगदी गचाळ आहे आणि त्यामानाने इतर कुठल्याही भाषेतील ग्रंथसंपत्ती अधिक श्रेष्ठ आहे हे ठासून सांगण्याचे कित्येक परधार्जिण्या लेखकांस आणि वक्त्यांस वेडच लागलेले असते….सगळ्यात आजतागयात विचारांची उसनवारी रशियाच्या आकालेतून करण्याकडे महाराष्ट्राची प्रवृत्ती आहे…वास्तववाद हे एक वेड भारतीय वाड्मयात परकीय वाङ्मयाच्या अनुकरणाने पसरत चालले आहे….तथापि कित्येक वेळा वास्तववादाचा अतिरेक करून कलेची आणि रंजक्तेची कशी दीनवाणी अवस्था करून टाकण्यात येते ते मुशियातील नाटकाच्या द्वारे दाखवण्याचा मी यत्न केला आहे’ हे त्यांचे म्हणणे अजूनही किती खरे आहे, हे समजते. आता फक्त रशियाच्या जागी अमेरिका आहे.

लेख अगदी बहारदार आहे. मुशिया हा चिमुकला देश म्हणे झेको-स्लोव्हाकिया आणि ठोको-स्लोव्हाकिया यामध्ये आहे! त्यांनी त्या देशातील अर्थशास्त्रज्ञाचे(प्रो. झाम्बक, डॉ. झकमारोस्की!) विचारांची ओळख करून दिली आहे. त्या देशाच्या इतिहासाबद्दल ही सांगितले आहे, आणि तेथील इतिहासकार इतिहासाकडे कसे पाहतात, तर म्हणे इतिहास हे वस्तूस्थितीच्या पायावर उभारलेले शास्त्र नसून, ती एक ललित कला आहे.याचाही रोख उघड आहे. त्यानंतर इतर प्रकारच्या वाड्मयाची ओळख करून दिली आहे. कथावाड्मयात मुशियाने क्रांती केली आहे. पाल्हाळयुक्त कादंबरी-युग संपून, म्हणे,दीर्घ कथा, लघुकथा, लघु लघु कथा यांचे युग आले आहे. त्यांनी दिलेली लघु लघु कथा तर अतिशय विनोदी आहे. लैंगिक आणि कामभावना प्रचुर कथा वाड्मयाचाही त्यांनी खरपूस समाचार घेतला आहे. त्याकालच्या पाश्चात्य वाड्मयात येणारे असे लेखन, तसेच काही ठिकाणी बहिण-भाऊ यामधील प्रेम संबंध, विवाह जसे काही भारतात नव्हते असे मानणाऱ्यांना त्यांनी टोला मारला आहे. मुशियन कवितेबद्दल ही त्यांनी मजेशीर लिहिले आहे. ते म्हणतात, ‘…दुसरा एक कवी प्याव्हिस्की हा ईश्वरविषयक व गुढ कल्पनात्मक कवने रचण्याबद्दल नावाजलेला आहे…त्यांचा अर्थ कवीला स्वतःलाच कळत नाही’.

मुशियन कादंबरी वाड्मयाची देखील त्यांनी खिल्ली उडवली आहे. हाडोव्हीच कोणी लोकप्रिय कादंबरीकार याच्या ‘केव्हा?’ या कादंबरीचे बहारदार वर्णन केले आहे. एकच मसाला देतो-..’अशी खळबळ मुशियाची राजधानी पागलबर्ग येथील प्रत्येक घरात त्या दिवशी उडालेली होती…थेरेसाच्या मनोभावाचे पृथक्करण त्याने एखाद्या रसायनशास्त्रज्ञाप्रमाणे काळजीपूर्व आणि बिनचूक केले आहे. मानसशास्त्रातील गुढ प्रमेये लेखकांस करतालामलवत पेलता आले आहे…’  दोस्तोव्हकीच्या(Fyodor Dostoevsky) काही कादंबऱ्यातून आलेले समाजाचे, मानवाचे भयाण आणि दीर्घ चित्रण आणि त्याचे समर्थन कसे Freud च्या मानसशास्त्राच्या प्रमेयानुसार बरोबर आहे हे त्यावेळी सांगितले जायचे. त्याची ही सरळ सरळ खिल्ली आहे(तो कितपत बरोबर आहे किंवा नाही हा भाग वेगळा).  रंगभूमीबद्दलही त्यांनी एका काल्पनिक नाटक पाहण्याच्या अनुभवावरून आपले मत त्यांनी प्रदर्शित केले आहे.

ते लेखात एके ठिकाणी ट्रान्सलेटोग्राफ(Translatograph) अश्या यंत्राचा भाषांतर करण्यासाठी वापर केला आहे असे लिहितात. हे ही मजेशीर आहे आणि आजच्या युगात Google Translator सारखी सुविधा आली आहे, हे पाहून त्यांच्या ह्या कल्पनाशक्तीची गम्मत वाटते.

तर एकूण काय, हा लेख मुळातून वाचायला हवा, आणि त्यांचे म्हणणे आजही, आजच्या सामाजिक परिस्थितीत किती तंतोतंत खरे आहेत हे समजते.