आषाढस्य प्रथम दिवसे!

आज आषाढ महिन्याचा पहिला दिवस, म्हणजे मासारंभ. ह्या दिवसाचे आणि कालिदासाचे अतूट बंधन आहे. हा दिवस महाकवी कालिदास दिन म्हणून साजरा केला जातो. काही वर्षांपूर्वी(२००४) पुण्यात अरण्यावाक तर्फे आयोजित कार्यक्रमाला गेलो होतो तेव्हा ह्या विषयी अधिक माहिती मिळाली. तसेच आषाढ का पहिला दिन हे मोहन राकेश यांचे जे हिंदी नाटक, त्याचे मराठी भाषांतराचा प्रयोग देखील पाहिला होता २०१४ च्या आसपास. ह्या वर्षी मात्र करोना मुळे कोठे कार्यक्रम केले गेले नसणार. सकाळी सकाळी बाबुराव कानडे, जे पुण्यातील आचार्य अत्रे स्मृती प्रतिष्ठानाचे प्रवर्तक आहेत, त्यांनी पाठवलेला अत्र्यांचा ह्या दिवसाच्या निमित्ताने १९६० मध्ये लिहिलेला लेख वाचायला मिळाला, तो मी खाली देत आहे. आज रात्री पुणे आकाशवाणीवर गीर्वाण भारती या संस्कृत कार्यक्रमात सरोजा भाटे यांनी सदर केलेला रसास्वाद ऐकला. बाहेर कुठे जाऊन हा दिवस जरी साजरा करता आला नाही तरी हा अत्र्यांचा हा लेख आणि आकाशवाणी वरील कार्यक्रम ऐकून कसर भरून निघाली. संस्कृत भाषा थोडीफार शिकलो आहे, पण कधी तरी कालिदासाचे मेघदूत मुळातून वाचायला हवे, बघुयात!

आषाढस्य प्रथम दिवसे

आचार्य अत्रे

आज आषाढ महिन्याचा पहिला दिवस. त्याची आठवण झाली की कविकुलगुरू कालिदासाच्या ‘मेघदूता’मधल्या ‘आषाढस्य प्रथम दिवसे मेघमाश्र्लिष्टसानु। वप्रक्रिडापरिणतगज: प्रेक्षणीयं ददर्श’ या अमर पंक्ती ओठावर खेळू लागतात आणि आकाशातल्या मेघाकडे सहज डोळे वळून कारण नसतानाही मेघदूतातल्या यक्षाप्रमाणे आपले हृदय एकदम व्याकूळ होते. (‘आनंदी ही विकल हृदयी पाहता मेघ दूर, तो कैसा हो प्रियजन मिठी ज्यास देण्या अधीर?’) भारतीय मनावर कालिदासाचे इतके सूक्ष्म संस्कार उमटलेले आहेत की, मानवी जीवनात अशी कोणतीही भावना किंवा अनुभव नसेल की, जिच्या उत्कट अवस्थेत रसिक आणि सुसंस्कृत माणसाच्या मुखातून कालिदासाची एखादी अन्वर्थक ओळ आपोआप उचंबळणार नाही. सौंदर्याच्या दर्शनाने आणि संगीताच्या श्रवणाने चांगला सुखी माणूससुद्धा अस्वस्थ होतो. त्याच्या मनाला एकदम कसली तरी हुरहुर वाटू लागते. त्याबरोबर ‘रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दान्। प्र्युत्सुकी भवति यत्सुखिनोऽपि जन्तु:।।’  या ओळीचे एकदम स्मरण होते. अगदी फाटक्यातुटक्या कपडय़ांत एखादी सुंदर तरुणी चाललेली बघून ‘सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यम्। मलिनपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी। किमिवहि मधुराणां मण्डन नाकृतीनाम्?’ (‘जातीच्या सुंदराला काहीही शोभते!’) या पंक्ती कोणाच्या मुखातून बाहेर पडत नाहीत? लाखात एक अशी एखादी लावण्यवती बालिका पाहिली म्हणजे ‘हे न हुंगलेले फूल, हे न हात लावलेले कोवळे पान आणि हा न आस्वाद घेतलेला मधु, परमेश्वरानं कोणासाठी निर्माण केला आहे?’  ‘न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधि: !’ हाच विचार कालिदासाप्रमाणे आपल्या मनात येत नाही काय? मनुष्याच्या भोवती ऋतुचक्राचे भ्रमण तर एकसारखे चाललेले असते. पण त्यामुळे निसर्गाच्या आणि भावनेच्या सृष्टीत जे आंदोलन होते, त्याचे मनोज्ञ स्पंदन कालिदासाच्या काव्याखेरीज इतरत्र कुठे प्रतीत होणार?
सांसारिकांच्या मन्मथाला उपशांत करणारा ‘प्रचंडसूर्य: स्पृहणीयचंद्रमा:’ असा तो निदाघकाल, कामीजनांना प्रिय असणारा ध्यानगम, ‘प्रकामकामं, प्रमदाजनप्रियं’ असा शिशिर आणि हातात भ्रमराचे धनुष्य नि आम्रमंजिरीचे बाण घेऊन प्रेमीजनांची शिकार करण्यास येणारा वसंत योद्धा यांचे अद्भुतरम्य वर्णन कालिदासाखेरीज जगात दुसऱ्या कोणत्या कवीने केले आहे? कालिदास हा श्रृंगाराचा तर सम्राट आहेच. स्त्री-पुरुषांच्या अंत:करणाचे सूक्ष्म व्यापार कोमल कौशल्याने चित्रित करण्याची त्याने कमाल केली आहे! तथापि पुरुषांपेक्षाही स्त्रीहृदयातील प्रणयाच्या लपंडावाचे त्याला जेवढे आकलन आहे, तेवढे शेक्सपिअरलादेखील नसेल. स्त्रिया प्रेम कशा करतात? कालिदास सांगतो, ‘स्त्रीणामाद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु’ (स्त्रीची कांताजवळी पहिली प्रेमभाषा विलास।) आपल्या प्रियकराला बघण्याची त्यांची इच्छा असते. पण लाजेने वर डोळे उचलवत नाहीत. ‘कुतूहलवानपि निसर्गशालिन: स्त्रीजन:’; तथापि, विनय आणि लज्जामुग्ध अशा भारतीय स्त्रीच्या कोमल श्रृंगाराचे जे अपूर्व सुंदर चित्र ‘शाकुंतल’मध्ये कालिदासाने रेखाटले आहे, त्याला जागतिक वाङ्मयात तुलना नाही. पाहा. ‘वाचं न मिश्रयति यद्यपि मद्ववोभि:। र्कण ददात्यभिमुखं मयि भाषमाणे’- पण मराठीतच त्याचा भावार्थ सांगितलेला बरा. तो राजा दुष्यंत म्हणतो, ‘मी बोलत असताना ती मधेच बोलत नाही. मी काय बोलतो ते ती एकते. ती माझ्याकडे बघत नाही. पण माझ्याखेरीज दुसरीकडेही बघत नाही. ती आपले प्रेम प्रकटही करीत नाही किंवा लपवीतही नाही. पायाला दर्भाकुर रुतला म्हणून ती थांबते आणि हळूच चोरून माझ्याकडे पाहते. काटय़ाला पदर अडकला म्हणून तो सोडवण्याचे निमित्त करून ती थांबते. अन् पुन्हा मला नीट न्याहाळून बघते!’ वाहवा! जगातले सारे प्रेमाचे वाङ्मय एवढय़ा वर्णनावरून ओवाळून टाकावे असे वाटते. आणि गंमत ही की, श्रृंगाराच्या गगनात एवढय़ा उत्तुंग भराऱ्या मारूनही कालिदासाने भारतीय संस्कृतीच्या मर्यादा ओलांडल्या नाहीत! किंबहुना कन्या, पत्नी आणि माता या तीन उदात्त अवस्थेतच स्त्री-जीवनाचे साफल्य आहे हे दाखविण्यासाठी त्याने ‘अभिज्ञानशाकुंतल’ हे अमर नाटय़ लिहिले. कन्या ही आपली नव्हे. ‘अर्थोहि कन्या परकीय एव।’ पत्नीचे कर्तव्य काय? तर- ‘गृहिणी सचिव: सखीमिथ: प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ।’ विवाहित स्त्रीचे एवढे वास्तववादी आणि काव्यमय वर्णन जगात कोणत्या कवीने केले आहे? एवढेच नव्हे तर पतीवर प्रेम करणाऱ्या स्त्रीने आपल्या पतीबरोबर सतीच गेले पाहिजे. कारण अचेतन निसर्गाचा तोच कायदा आहे. ‘शशिना सह याति कौमुदी। सहमेघेन तडित्प्रलीयते’( चंद्राच्या मागे कौमुदी जाते, मेघाच्या मागे वीज जाते.) असा ‘सतीचा उदात्त आदर्श’ त्याने ‘कुमारसंभवा’त चितारलेला आहे. सारांश- राजाच्या अंत:पुरापासून तो पर्वताच्या शिखरापर्यंत, गृहस्थाच्या संसारापासून तो अरण्यातील ऋषींच्या आश्रमापर्यंत कालिदासाच्या प्रतिभेने मोठय़ा विश्वासाने आणि विलासाने संचार केलेला आहे. संस्कृत भाषा ही तर देवांची भाषा आहे! इतकी समृद्ध आणि सुंदर भाषा जगात दुसरी कोणतीही नसेल. पण या देवभाषेचे ‘नंदनवन’ या पृथ्वीतलावर जर साक्षात कोणी निर्माण केले असेल तर ते कालिदासाने! कालिदास हा भारताचा एकमेव सर्वश्रेष्ठ महाकवी समजला जातो. त्याच्यानंतर म्हणूनच नाव घेण्यासारखा दुसरा कवीच सापडत नाही.

‘पुरा कवीनां गणनाप्रसंगे कनिष्ठिकाधिष्ठित कालिदास:।
अद्यापि तत्तुल्यकवेरभावात् अनामिका सार्थवती बभूव।।’
एकदा कवींची गणना करताना कालिदासाच्या नावाने करांगुली मोडल्यानंतर अंगठीच्या बोटासाठी त्याच्या तोडीच्या दुसऱ्या कवीचे नाव काही सापडेना. म्हणून ‘अनामिका’ हे त्याचे नाव सार्थ ठरले. भारतामध्ये अशी एकही प्रादेशिक भाषा नाही, की जिच्या वाङ्मयाला कालिदासाच्या शेकडो सुभाषितांनी भूषविले नाही. ‘मरणं प्रकृति: शरीराणाम्।  विकृतिर्जीवितमुच्यते बुधै:’, ‘भिन्नरुचीर्हि लोका:’, ‘एकोहि दोषो गुणसंनिपाते’, ‘शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्’, ‘विषमप्यमृतं क्वचित् भवेत्’, ‘निसर्ग फलानुमेय: प्रारंभा:’, ‘शरीरनिपुणा: स्त्रिय:’, ‘परदु:खं शीतलं’, ‘कामी स्वतां पश्यति’, ‘अति स्नेह: पापशंकी’, ‘भवितव्यता खलु बलवती’, ‘नीचैर्गच्छत्युपरि च दशां चक्रनेमिकमेण’.. अशी किती म्हणून सांगायची?
जवळजवळ दोन हजार वर्षे झाली तरी महाकवी कालिदासाचे काव्य आणि नाटय़ काश्मीरातल्या एखाद्या रमणीय सरोवरात उमललेल्या मनोहर कमलाप्रमाणे उन्मादक आणि आल्हाददायक वाटते. भारतीय संस्कृतीमध्ये जे जे म्हणून सत्य, शिव आणि सुंदर आहे, त्या त्या सर्वाचा अद्भुतरम्य समन्वय कालिदासाच्या वाङ्मयात झाला आहे. म्हणून वाल्मीकी आणि व्यास यांच्या बरोबरीने कालिदासाचे नाव घेतले जाते. प्राचीन भारतीय संस्कृतीची तीन विविध स्वरूपे या तीन महाकवींनी प्रकट केली आहेत. भारताचे नैतिक सामर्थ्य ‘रामायणा’त आढळते, तर ‘महाभारता’त भारताच्या बौद्धिक बलाचा परमोत्कर्ष दृष्टीस पडतो. अन् कालिदासाच्या वाङ्मयात भारतीय जीवनातील सौंदर्याच्या विविध विलासांचा देदीप्यमान साक्षात्कार घडतो. म्हणून श्री अरविंद म्हणतात की, वाल्मीकी, व्यास आणि कालिदास यांच्या व्यतिरिक्त भारतामधले सारे वाङ्मय नष्ट झाले तरी भारतीय संस्कृतीची काहीही हानी होणार नाही. हिमालय, गंगा, काश्मीर किंवा अजिंठा यांचे दर्शन ज्यांनी घेतले नाही, त्यांचे भारतीयत्व ज्याप्रमाणे अपूर्ण मानले जाते, त्याप्रमाणे कालिदासाचे ‘मेघदूत’ किंवा ‘शाकुंतल’ ज्याने वाचले नसेल, त्याच्या भारतीयत्वात फार मोठा उणेपणा राहिला आहे असे समजावयाला हरकत नाही. भारतीय जीवनात कालिदासाचे स्थान ध्रुवाप्रमाणे अढळ आहे. कारण वाङ्मयाचा अमर सिद्धांत त्याने सांगून ठेवला आहे की, ‘भाषेची पार्वती नि अर्थाचा परमेश्वर यांचा समन्वय झाल्यावाचून चिरंतन साहित्य मुळी निर्माणच होत नाही!’  म्हणून त्या पार्वती-परमेश्वरालय कालिदासाच्या काव्यात वंदन करून हे त्याचे स्मरण संपवू.
वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये।
जगत: पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ॥
(मराठा : २२/ ६/ १९६०)

खुशवंत सिंग आणि निसर्ग

काल संध्याकाळी तास-दीड तास मस्त पाऊस झाला. सकाळी नेहमीप्रमाणे फिरायला औंधच्या दिशेने निघालो. औंध-रावेत रस्त्यावरल्या औंध छावणी ह्या भागात दोन्ही बाजूला भरपूर झाडी आहेत. काल रात्रीच्या पावसामुळे, रस्त्यावर चालताना मुंगळे दिसत होते. तसेच छोटे छोटे कीटक, बहुधा चतुरासारखी असलेली हि कीटके हजारोंच्या संख्येने उडत होते. ह्या किड्यांना खाण्यासाठी कावळे, मैना, आणि सरडे सुद्धा दिसले. एकदा दोनदा तर हे सरडे माझ्या नजरेस न पडल्यामुळे, ते पसार होताना पाहून माझ्या छातीचा ठोका चुकला होता. रस्त्याच्या दुतर्फा शिरीष वृक्ष, तसेच रेन ट्री, आणि इतरही वृक्ष आहेत, ते पावसामुळे स्वच्छ धुवून गेल्याने परत हिरवे दिसत होते.

मी माझ्या घराच्या आगे मागे छोटीशी बाग केली आहे. काही ना काही मी बागकामातील प्रयोग करत असतो. मी राहतो त्या भागात देखील विविध देशी-विदेशी वृक्षांची रेलचेल आहे. ह्या झाडांची विविध ऋतूतील रूपं अनुभवायला येतात मला. आणि त्या वृक्षांमुळे, ह्या आसमंतात, विविध पक्ष्यांची उपस्थिती असते. त्यांचे देखील विविध अनुभव येत राहतात. ह्या सर्वांबद्दल विस्ताराने लिहायचे मनात आहेत. बागेत असलेल्या कांचन बद्दल तसे मी पूर्वी लिहिले आहेच. पण हे सगळे एवढे प्रास्ताविक का हे सांगतो.
प्रसिद्ध लेखक खुशवंतसिंग यांचे नाव घेतले कि भारताच्या फाळणी नंतरची दारूण कथा सांगणाऱ्या The Train to Pakistan या पुस्तकाची(आणि चित्रपटाची) आठवण येते. त्यांचे इतरहि पुस्तके गाजली. प्रामुख्याने त्यांच्या जीवनात आलेल्या स्त्रियांच्या आणि प्रेमाच्या रंगेल गोष्टी सांगणारे पुस्तक देखील आहे. पण त्यांनी त्यांचे निसर्ग प्रेम विषद करणारे देखील एक पुस्तक लिहिले आहे हे खूप कमी लोकांना माहिती आहे. त्याचे शीषर्क आहे Delhi through the seasons. त्यांच्या ह्या आगळ्या पुस्तकाबद्दल थोडेसे आज लिहायचे आहे. खरे तर हे पुस्तकच मराठी मध्ये आणावे असा मानस आहे. पाहूयात.

हे पुस्तक म्हणजे वर्षाच्या बारा महिन्यात दिल्ली शहरात दिसणाऱ्या निसर्गाचे , त्यातील बदलांचे खुशवंतसिंग यांनी केलेले वर्णन आहे. ते त्यांच्या घरातील बागेतील झाडे, पक्षी यांचे देखील अनुभव नमूद करतात. पुस्तकात निसर्ग चित्रकार शुद्धसत्व बसू यांनी काढलेली नितांत सुंदर चित्रे देखील पानोपानी विखुरलेली आहेत. खुशवंतसिंग यांच्या सूक्ष्म निरीक्षणाचे आणि त्यांनी त्यांच्या रोजनिशीत ठेवलेल्या नोंदींचे कौतुक करावेसे वाटते. जसे कि प्रत्येक महिन्यात सूर्योदय आणि सूर्यास्त कधी होती, त्या वेळेत कसा बदल होतो त्याबद्दल ते लिहितात, वेगवेगळ्या ऋतू मध्ये दिल्ली मधील हवामान कसे असते ह्याचे देखील ते वर्णन करतात. ठिकठिकाणी संस्कृत साहित्यात, लोकसाहित्यात तसेच इंग्रजी कवींच्या साहित्यात आलेले निसर्गाविषयी संदर्भ ते वेळोवेळी उधृत करतात. दिल्ली शहराच्या निसर्गाव्यातिरिक्त, आपल्या घराच्या बागेत त्यांना दिसलेला निसर्ग, पक्षी जगत ह्याबद्दल ते सांगतात. ते वाचताना तर माझ्या सारख्या अनेक वाचकांना नक्कीच आपले अनुभव वाटतील असे आहेत. उदाहरणार्थ, ते लिहितात, कि सकाळी लवकर उठल्याबरोबर ८-१० मांजरी त्यांची वाट पाहत असतात. मग त्यांना दुध देणे हा कार्यक्रम असतो. अगदी असेच मी अनुभवतो दररोज. १-२ मांजरी समोरच्या किंवा मागील बागेत, खिडकीत मी उठल्याची चाहूल लागताच मला साद घालतात, आणि दुधाची मागणी करतात. अश्या सर्व अनुभवांमुळे आणि एकूणच ललित अंगाने मांडणी केल्यामुळे हे पुस्तक अतिशय झाल्यामुळे वाचनीय झाले आहे.

प्रस्तावनेत खुशवंतसिंग आपल्या पक्षी निरीक्षणाच्या जुन्या छंदाबद्दल लिहितात. हे पुस्तक आधी Nature Watch या नावाने १९९० मध्ये आले होते. याची माहिती मला एका लेखात मिळाली. माझ्याकडे जे आहे ते २०१५ ची आवृत्ती आहे जी खुशवंतसिंग यांच्या २०१४ मध्ये झालेल्या निधनानंतर नव्या रुपात नव्या नावानिशी परत प्रकाशित करण्यात आले. दोन्ही पुस्तकांच्या प्रास्ताविकात थोडासा फरक आहे. जुन्या आवृत्तीत ते आपल्या ऑक्सफोर्ड मधील दिवसांचा उल्लेख करून ते निसर्ग वाचन करायला कसे शिकले याची छोटीशी गोष्ट सांगतात. आणि परत दिल्लीस आल्यावर तो छंद त्यांनी जोपासला आणि त्यातून नोंदी करत करत भरपूर माहिती जमवली, ज्यातून त्यांनी आकाशवाणीवर कार्यक्रम करू शकले. दोन्ही प्रस्तावनेत त्यांनी आपल्या बागेबद्दल लिहिले आहे.

लहानपणी मी राहत असलेल्या चाळीच्या मागे टणटणीची झाडी होती. त्याची छोटीशी काळसर फळे आम्ही खात आणि त्या छोट्या फुलांमधील मध चोखून घेत असू. त्याचे इंग्रजी नाव lantana असे आहे हे ह्या पुस्तकातून समजले आणि टणटणी ह्या मराठी नावाच्या उगमाचे रहस्य उमगले. मी राहत असलेल्या गृहसंकुलात असलेल्या काही झाडांची, वृक्षांची नावे काय असावीत असा मी विचार करत असे. जसे फुलांना अतिशय उग्र वास असलेला सप्तपर्णी वृक्ष, तसेच माझ्या बागेत असलेल्या आणि नाव माहित असलेल्या काही फुलझाडांबद्दल त्यांनी बरीच माहिती पुरवली आहे, त्यामुळे त्यांची नव्याने ओळख झाली(उदाहरणार्थ, चाफ्याबद्दल त्यांनी दोन परिच्छेद लिहिले आहेत ते मुळातून वाचायला हवे). कांचन झाडाच्या कळ्या दहीत किंवा भाजीत टाकतात हि माहिती देखील मला मिळाली.

मे महिन्यातील कडूलिंबाचा बहर जो ठिकठिकाणी दिसतो त्याबद्दल त्यांनी लिहिले आहे. लहानपणी आजोळी दुपारच्या उन्हात कडूलिंबाच्या झाडाखाली बैलगाड्या बैल सोडून लावेल्या असत, त्यात बसून आम्ही मुले पत्ते वगैरे असे खेळ खेळायचो. चैत्रपाडाव्याला ह्याची फुलं गुळ घालून खाण्याची, तसेच, ह्याची पाने अंघोळीच्या पाण्यात घालून त्याने न्हायची पद्धत आहे(त्यांनी याबद्दल लिहिले नाही, बहुधा उत्तर भारतात हे प्रथा नसावी). दिल्लीतील आंब्याच्या मौसमाबद्द्ल देखील त्यांनी लिहिले आहे. त्याच महिन्यातील गुलमोहर तसेच बहावा(Casia, Indian Laburnum)किंवा अमलतास या बद्दल त्यांनी लिहिले आहे. मी पिवळा रंगाच्या फुलांचा बहावा पहिला आहे, पण त्यांनी गुलाबी फुलांचा देखील बहावा असतो हे सांगितले आहे.

दिल्लीत जांभूळ जुलै महिन्यात पिकतो असे नमूद करून त्याबद्दल लिहितात कि हे झाड कृष्णाला प्रिय आहे. हि माहिती मला नवीन आहे. आपल्या इथे जांभूळ, करवंद मे -जून महिन्यात डोंगरची मैना म्हणून सर्वत्र मिळतात. त्यांनी भेंडी नावाच्या एका झाडाचे वर्णन केले आहे. ती अर्थातच आपण जी भाजी म्हणून खातो ती भेंडी नाही. पिंपळाच्या पानांसारखी पाने असणारे हे झाड वर्षभर पिवळ्या फुलांनी लगडलेले असते. मुंबईतील प्रसिद्ध भेंडी बाजार भागात याच भेंडीची झाडे भरपूर होती म्हणून तसे नाव दिले गेले. मला वाटले होते कि त्या भागात भाजी मंडई आहे की पूर्वी होती. मधुमालतीची फुलं आणि तिची वेल खुशवंतसिंगांची बहुधा आवडती असावी असे दिसते. त्यांच्या बागेत ती आहेच. त्याबद्दल त्यांनी बरेच लिहिले देखील आहे. तिच्या Latinनावाचा Quisqualis अर्थ who? what? असे मजेशीर आहे कारण मधुमालतीची तशी वेडीवाकडी वाढते, तसेच दररोज नवीन पाने देखील तिला येत असतात, असे ते नमूद करतात.

महाराष्ट्रात सगळी कडे दिसणाऱ्या बुचाच्या फुलांच्या झाडाबद्दल त्यांनी लिहिलेले दिसत नाही. दिल्ली भागात ती आढळत नाहीत कि काय. सगळीकडे दिसणारा आणि सरळसोट उंच वाढणाऱ्याअशोक वृक्षाचे नाव अशोक नसून अन्शुपाल आहे असे ते नमूद करतात. आपल्या बागेतून बाहेर रस्त्यावर डोकावणाऱ्या फांद्यांतून सकाळी सकाळी पूजेसाठी फुले तोडून नेणारे आपण नेहमी पाहत असतो. कधी आपल्याला राग येतो, तर कधी आपण दुर्लक्ष करतो. त्याबद्दल खुशवंतसिंग काय लिहितात हे पाहणे मनोरंजक ठरावे. ते म्हणतात, ‘…My Chandani and hibiscus shrubs continue to be plundered by devout who suffer no pangs of conscience from plucking flowers others have planted as long as the loot is offered to their gods…’!

आता थोडेसे त्यांनी वर्णन केलेल्या पक्षी जगताबाद्द्ल. दिल्ली आणि आसपासच्या त्यांच्या पक्षी निरीक्षणादरम्यान त्यांनी केलेल्या नोंदी त्या पुस्तकात ठिकठिकाणी देतात. बसू यांची चित्रे देखील मनमोहक आहेत. माझ्या लहानपणी चाळीतल्या घरात चिमण्या बिनधास्त जा ये करायच्या, कुठेतरी घरटी देखील बनवायच्या. आजकाल त्या तश्या कमीच झाल्या आहेत हे नक्की, पण आता त्यांची जागा बुलबुलने घेतली आहे. ते नेहमी घराच्या आसपास असतात, कधीमधी घरात घुसून बागडून परत जातातही. हाच अनुभव खुशवंत सिंग यांनी मस्त दिला आहे. तीन चार महिन्यात बुलबुलचे एखादे घरटे घराच्या आसपास दिसतेच दिसते. बाया म्हणजे सुगरण पक्ष्याबद्दल आणि त्याच्या वैशिष्ट्यपूर्ण खोप्या बद्दल त्यांनी लिहिले आहे. पामच्या झाडाच्या धाग्यापासून खोपा विणतात. हे मी देखील माझ्या बागेत बरेचदा पहिले आहे. बाया पक्षी खोपा करतानाचे मी छोटेसे चित्रीकरण देखील केले होते. खुशवंत सिंग दिल्ली मध्ये सप्टेंबर पासून दिसणाऱ्या स्थलांतरित पक्ष्यांबद्दल देखील लिहितात. तसेच विविध पक्ष्यांच्या विणीच्या हंगामातील वर्तन त्यांनी आपल्या तिरकस शैलीत नोंदवले आहे.

Apu Trilogy

सुप्रसिद्ध चित्रपट दिग्दर्शक सत्यजित राय यांनी दिग्दर्शित केलेल्या तीन चित्रपटांना(पथेर पांचाली, अपराजितो आणि अपूर संसार) एकत्रित पणे Apu Trilogy(अपुत्रयी) असे संबोधले जाते. हे तिन्ही चित्रपट भारतीय चित्रपट इतिहासात मैलाचा दगड होऊन बसले आहेत. गेल्या आठवड्यात हे चित्रपट पाहायला मिळाले. त्याबद्दल आज लिहायचे आहे.

ह्या पूर्वी मी सत्यजित राय यांचे चित्रपट एक-दोन अपवाद सोडल्यास तसे पाहिले नव्हते. एक तर त्यांनी मुख्यतः बंगाली भाषेत चित्रपट केले. खूप पूर्वी दूरदर्शन वर त्यांचा शतरंज के खिलाडी हा हिंदी चित्रपट पहिला होता.

हे तिन्ही बंगाली चित्रपट विभूतिभूषण बंडोपाध्याय यांच्या प्रसिद्ध बंगाली दोन कादंबऱ्यावरून सत्यजित राय यांनी तयार केले. पथेर पांचाली हा तर त्यांचा पहिलाच चित्रपट. १९५५ मध्ये प्रदर्शित झाला. फ्रांस मधील कान (Cannes)चित्रपट महोत्सवात त्याला पुरस्कार मिळाला. ह्या चित्रपटाला The Best Human Document असे संबोधले गेले. ते अतिशय खरे आहे. नववास्तववाद या पठडीतील हा चित्रपट स्वातंत्र्यपूर्व काळातील बंगाली खेड्यातील जीवनाचे रम्य चित्रण , एखादा माहितीपट करावा या पद्धतीने केले आहे. खेड्यातील भिक्षुकीवर जगण्याऱ्या एका कुटुंबाची हि कहाणी आहे. वडिलोपार्जित मोडके तोडके घर आहे, पण कर्जामुळे शेतजमीन गमावून बसल्यामुळे घराची परिस्थिती तशी वाईट आहे. नवरा बायको मुलगी आणि अपु नावाचा मुलगा, आणि त्याची अतिशय म्हातारी आजी असे हे कुटुंब. तिन्ही चित्रपट ह्या अपुच्या भावविश्वाभोवती फिरतात त्यामुळे अपुत्रयी असे नामकरण. स्वातंत्र्यपूर्व काळातील सामान्य भारतीय जनता कोणत्या प्रश्नांचा सामना करत होती, जगण्याचे निरनिराळे पेच कसे सोडवत होती, कौटुंबिक आणि सामाजिक अनुबंध कसे होते, याचे चित्रण या अपुत्रयी मधून घडते.

Image Courtesy: Internet

पथेर पांचाली मध्ये आजी आणि त्याची मोठी बहिण यांचे निधन होते, आणि कुटुंब बनारसला घर सोडून निघून येते. अपराजितो मध्ये कुटुंबप्रमुख हरी मरण पावतो, अपु शाळेत जाऊ लागतो, तसेच पुढे कोलकाता येथे जाऊन पुढील शिक्षण देखील घ्यायला सुरुवात करतो, आणि इकडे त्याची आई आपल्या गावी एकटी झुरून मरण पावते. तिसऱ्या चित्रपटात अपूचा विवाह होतो, त्यांच्या पत्नीचा अपर्णाचा पहिल्याच बाळंतपणात अकाली मृत्यू होतो, आणि अपु आणि त्यांचा मुलगा हे पुढे जीवनाची मार्गक्रमणा सुरु ठेवतात. असा हा काळाचा एक मोठा पट, जो कादंबरीत सलग अनुभवता येतो, तसाच तो येथे देखील अनुभवता येतो. पांचाली म्हणजे बंगाली गाण्याचा एक प्रकार, जसे बाउल हा गायनप्रकार आहे तसा. अपूर संसार ह्या चित्रपटात एक आज सहज मान्य न होण्यासारखी गोष्ट अशी आहे कि अपु मित्राबरोबर त्याच्या गावी बहिणीच्या लग्नसमारंभात जातो, पण नवरदेव हा मानसिक रुग्ण आहे शेवटच्या क्षणी समजल्याने, आणि हा विवाह झाला नाही तर प्रश्न निर्माण होतील याकरिता, अपुला नवरदेव म्हणून उभे करतात आणि अचानकपणे तो विवाहबंधनात अडकतो. शंभर एक वर्षांपूर्वी भारतीय समाजात आहे होत असावे , पण हि घटना आज चित्रपटात पाहताना का कोणास ठाऊक पटत नाही.

सत्यजित राय यांनी पथेर पांचाली १९५०च्या आसपास तयार करायला सुरुवात होईपर्यंत भारतात चित्रपट हे माध्यम सुरु होऊन ४० वर्षे होत आलेली होती. नुकतेच स्वातंत्र्य मिळाले होते. दोन महायुद्धे होऊन गेलेली आहेत. जगात चित्रपट मध्यम हे कलाविष्काराचे माध्यम म्हणून अनेकजण वापरू लागले होते. सत्यजित राय यांची जडण घडण देखील याच काळात आणि पार्श्वभूमीवर होत गेली. त्यांच्यावर अनेकांचे संस्कार होत गेले, पाश्चिमात्य देशात चित्रपट हे अविष्काराचे माध्यम म्हणून वापरले गेलेले त्यांनी अनुभवलेले होते. भारतात चित्रपट माध्यमाची मुहूर्तमेढ महाराष्ट्रात, मुंबईत झाली (दादासाहेब फाळके ह्यांच्या रूपाने) आणि भारतात चित्रपट हे कलाविष्काराचे मध्यम हे पश्चिम बंगालात सुरु झाले, आणि ते सत्यजित राय यांचा रूपाने. ह्या त्यांच्या कलाकृतींमुळे भारतीय चित्रपटांना वेगळी ओळख आणि उंची प्रदान करून दिली.

Image Courtesy: Internet

सत्यजित राय ह्यांनी त्यांच्या मेरी सेटन लिखित चरित्रात म्हटले आहे कि My films speak for what I stand for. They are all concerned with the new versus old. नवे आणि जुने म्हणजे आधुनिकता/नवता/प्रगती, आणि जुने म्हणजे परंपरा यांचे द्वंद. त्याची प्रचीती ह्या तिन्ही चित्रपटातून येते. चित्रपटात काळ जसा जसा बदलत जातो , तसे तपशील बदलत जातात. पहिल्या चित्रपटात बायोस्कोपवाला गावागावातून फिरताना दाखवला आहे, रस्ते असे नाहीतच, नुसत्या पायवाटा, गावातून नुकतीच सुरु झालेली रेल्वे , ती एक दोनदा दिसते. गावातील संथ जीवन , कादंबरीतील निवेदनाप्रमाणे दाखवलेले आहे. दुसऱ्या चित्रपटात कुटुंबप्रमुखाची अर्थार्जन करण्याचे क्षेत्र बदललेले आहे. बनारस येथे तो धार्मिक कार्य करण्याचे काम करतो आहे, आजारी पडल्यावर डॉक्टर दिसतो,. तिसरा चित्रपट तर कोलकात्यासारख्या शहरातच घडतो. अपुचे घर हेच रेल्वे स्टेशनजवळ असते त्यामुळे रेल्वे रूळांचा खडखडाट, रेल्वेच्या शिटीचा आसमंत चिरून जाणारा आवाज, हॉटेल, ट्राम, घरातील विजेवरील दिवे इत्यादी सर्व बदल चित्रपट अगदी तपशिलाने टिपतो आणि दाखवतो.

सत्यजित राय यांची परवा दोन मे पासून जन्मशताब्दी सुरु झाली. सत्यजित राय आणि त्यांचे हे तीन चित्रपट यांच्याबद्दल लिहावे तेवढे कमीच आहे. त्यांच्या जन्मशताब्दी वर्षात त्यांनी बनवलेले इतरही अनेक चित्रपट वेळ काढून पाहायाचे आहेत आणि त्याबद्दल लिहायचे देखील आहे. एक दोन वर्षांपूर्वी त्यांच्या संगीतक्षेत्रातील कामगिरीवर एक माहितीपट पहिला होता, त्याबद्दल मी लिहिले होते, ते जरूर वाचा.

अशोक राणे: एक चित्रपटमय माणूस

मी पाहिलेल्या आणि मला भावलेल्या चित्रपटांच्या विषयी मी अनियमितपणे माझ्या ब्लॉग वर लिहित असतो. अर्थात ते परिचयात्मक किंवा आस्वादक स्वरूपाचे असते, समीक्षात्मक वगैरे असे ते नसते. २०१७ मध्ये चित्रपट रसग्रहण अभ्यासक्रमात मी भाग घेतला होता. तेव्हा पासून अशोक राणे हे नाव चित्रपट माध्यमाचे अभ्यासक म्हणून प्रकर्षाने माझ्या समोर येऊ लागले. ते जगभरातील चित्रपट महोत्सवातून ज्युरी म्हणून अधिक जास्त प्रसिद्ध आहेत हे देखील समजले होते. चित्रपट कलेविषयी आणि इतर तत्सम विषयक नव्या जुन्या पुस्तकांचा देखील हळू हळू परिचय होऊ लागला. त्यातूनच गेल्या महिन्यात अशोक राणे यांचे आत्मकथन असलेले चांगले जाडजूड पुस्तक हाती लागले.

गोव्यात नुकत्याच झालेल्या राष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात त्यांच्या ह्या पुस्तकाला विशेष पुरस्कार देण्यात आल्याचे वाचले. त्यामुळे थोडासा हा पुस्तक परिचयाचा उद्योग. हे पुस्तक तसे रूढार्थाने आत्मचरित्र नव्हे, पण त्यांनी विविध ठिकाणी लिहिलेल्या नव्वद लेखांचा संग्रह आहे. अतिशय वाचनीय असलेले हे पुस्तक कुठूनही वाचता येते. त्यात त्यांनी स्वतःच्या चित्रपट पाहण्याच्या अनावर ओढिबद्द्ल, झपाटलेपणा बद्दल आणि त्याबद्दल बोलण्याच्या, लिहिण्याच्या मानसिकतेबद्दल अगदी भरभरून, हाताचे काही न राखता सांगितले आहे.

सुरुवात अर्थात त्यांच्या बालपणीपासून आहे. मुंबईतील, कामगार वस्तीतील त्यांचे जग. त्यावेळेस त्यांच्या चित्रपट पाहण्याच्या असाध्य हौशीचे त्यांनी किस्से सांगितले आहे. एक पडदा चित्रपट गृह, चित्रपटांची दुनिया या बद्दल त्यांनी लिहिलेला एक अनुभव वाचून मला मी सातवी आठवी मध्ये असताना(म्हणजे १९८२) एका मित्राच्या नादी लागून चिंचवड मध्ये असलेल्या जयश्री या एक पडदा चित्रपटगृहात हिरोंका चोर नावाचा तद्दन फालतू चित्रपट चोरून आत घुसून पाहिला होता आणि पकडला गेलो होतो, त्याची आठवण झाली. तो आता युट्यूब वर आहे, इच्छुकांनी जरूर पाहावा.

त्यांच्या ह्या चित्रपट पाहण्याच्या वेडाचे त्यांनी आयुष्याचे श्रेयस आणि प्रेयस ठरवून टाकले. गेली चार दशके ते सातत्याने लेखन करीत आले आहेत. विविध दैनिकांतून त्यांनी चित्रपटसमीक्षा लिहिली आहे, ती मी अधूनमधून वाचलेली आहे. लोकमत मध्ये त्यांनी मोन्ताज नावाची लेख मालिका(साप्ताहिक सदर) वर्षभर चालविली, ज्यात त्यांनी अनेक चित्रपटातील फक्त एखादा प्रसंग निवडून त्याबद्दल त्यांनी लिहिले आहे. पण हे आत्मचरित्रासारखे त्यांचे जाडजूड पुस्तक वाचून चित्रपट क्षेत्रात त्यांनी काय काय केले आहे हे समजल्यावर तोंडात बोट घालावेसे वाटते. काय त्यांची अचाट चित्रपटभक्ती, काय त्यांचे जगभरातील विविध चित्रपट महोत्सवातून फिरणे, आणि काय त्यांचे अफाट लेखन!

आयुष्यात खूप लवकर त्यांचा मुंबईतील फिल्म सोसायटीशी संबंध आला, आणि चित्रपट साक्षरता त्याच्यांत भिनली. फिल्म सोसायटी चळवळीत एक क्रियाशील कार्यकर्ता म्हणून त्यांनी स्वतःला झोकून दिले. दिनकर गांगल, सुधीर नांदगावकर यांच्या सारख्या कडून त्यांना नेहमी पाठबळ मिळाले. त्यातून त्यांची कारकीर्द वेगळ्या दिशेने घडत गेली. विविध देशांतील आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात परीक्षक म्हणून जाण्याची त्यांना संधी मिळाली आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्वाला एक व्यापक आणि विशाल असे परिमाण प्राप्त झाले. अनेक दूरचित्रवाणी मालिकांचे पटकथा – संवाद लेखक म्हणून तर त्यांनी नाव मिळविलेच परंतु दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रातही त्यांनी मुलुखगिरी केली. त्यांच्या नावावर ‘मस्तीभरा है समा’, ‘माय नेम इज अन्थनी गोन्साल्विस’ असे जवळपास सात-आठ माहितीपट आणि ‘कथा तिच्या लग्नाची’सारखा चाकोरीबाहेरचा चित्रपटही जमा आहे. ह्या सर्व प्रवासाबद्दल त्यांनी पुस्तकात लिहिले आहे.

राणेंनी आपले पुस्तक आंद्रे बाझां, फ्रान्स्वा त्रूफो आणि पॅरिसचे ‘सिनेमाथेक फ्रॉन्से’ हे पहिले चित्रपट-संग्रहालय जिद्दीने स्थापन करणारे आणि त्याचे प्राणपणाने जतन करणारे ऑनरी लाँगलुवा या त्रयीला अर्पण केले आहे. त्यांच्या बद्दलचे लेख ह्या पुस्तकात आहेत, त्यामुळे सामान्य वाचकाला त्यांच्या कामाची ओळख होते. सजगतेने चित्रपट पहात, त्यावर विचार करत त्यांनी या चित्रपट माध्यमाविषयीच्या , त्याच्या भाषेविषयीची जाण घडवत आणली. त्यासोबत याविषयीच्या पुस्तकांचे, नियतकालिकांचे वाचन आणि मनन देखील उपयोगी पडले. लौकिक अर्थाने शिक्षण न घेता, असे शिक्षण घेत घेत त्या विषयात आपले स्थान निर्माण केले.

अशोक राणे यांचा जन्म तसा गुजरातेतील एका कनिष्ठ मध्यमवर्गीय मालवणी कुटुंबात झाला, पण मुंबईत त्यांची जडणघडण झाली. ऐन तारुण्यातच त्यांना चित्रपट पाहण्याची गोडी लागली, ते त्यासाठी सारी मुंबई पालथी घालत. त्यांना खरेतर नाटकांची आणि तसेच वाचनाची देखील आवड निर्माण झाली. जुन्या काळातील एक पडदा चित्रपट गृहात त्यांनी अनेक चित्रपट पहिले, त्यांची काही चित्रपट तिकिटे त्यांनी पुस्तकात छापलेली आहेत. पुढे ‘टाईम्स ऑफ इंडिया’त उपजिविकेसाठी नोकरी करता करता त्यांनी चित्रपट माध्यमाविषयीची आपली आवड पोटतिडिकेने सांभाळली, जपली आणि उत्तरोत्तर वाढवत नेली. समाजात चित्रपटमाध्यमाविषयी एक प्रकारचे चंदेरी आकर्षण तर असतेच, तसेच मराठी पांढरपेशा कुटुंबातून ह्या क्षेत्राविषयी असलेल्या गैर समजुतीमुळे तुच्छता देखील असते. चित्रपटाच्या दुनियेत वावरणारा किंवा त्याच्या नादी लागलेला म्हणजे ‘वाया गेलेला’ असे समीकरण बनले आणि ते वाढत्या वयाच्या तरुण-तरुणींच्या माथी मारले गेले. हे समीकरण कसे चुकीचे आणि पोकळ आहे ते अशोक राणे यांचे ‘सिनेमा पाहणारा माणूस’ नावाचे आत्मकथन वाचून लक्षात येते. कसलेही शिक्षण नसताना, इंग्रजी भाषेचे वावडे असताना, केवळ एखाद्या गोष्टीच्या हव्यासापोटी एक माणूस कसा घडू शकतो त्याचे अशोक राणे हे उत्तम उदाहरण आहे. त्यांचे हे लेखन म्हणजे गेल्या पन्नास-साठ वर्षांच्या काळाचे, चित्रपट मध्याचे, त्यातील व्यक्तींचे, घटनांचे दास्ताऐवजीकरण आहे. अश्याच तर्हेचे दुसरे उदाहरण म्हणजे माझा मित्र महेश केतकर(याचे नुकतेच अकाली निधन झाले) याने संगीतकार राहुदेव बर्मन यांच्या संगीताच्या वेडापायी २००० साला पासून वर्षातून दोन आगळे वेगळे कार्यक्रम करण्याच्या उपक्रमाने आज जे स्वरूप धारण केले आहे, त्या मागे देखील असेच झपाटलेपण होते.

अशोक राणेंच्या ह्या पुस्तकात एका लेखातून पंडित जवाहरलाल नेहरूं यांच्या दूरदृष्टीपणावर प्रकाश टाकला आहे. पुण्यात FTII आणि NFAI या चित्रपटविषयक संस्था स्थापण्यात त्यांचा पुढाकार होता. प्रा.सतीश बहादूर जे अलाहाबाद विद्यापीठात शिकवत, तिथे ते १९६०च्या दरम्यान फिल्म सोसायटी चालवत. मारिया सितोन ही परदेशी विदुषी त्यांचं काम आणि ज्ञान पाहून प्रभावित झाली. तिने बहादूर यांची नेहरूंकडे प्रशंसा केली. नेहरूंनी नव्याने सुरू झालेल्या फिल्म इन्स्टिट्यूटमध्ये ताबडतोब त्यांची नेमणूक केली. अशोक राणे यांचं ‘सिनेमा पाहणारा माणूस’ हे पुस्तक म्हणजे चित्रपट जगतातील अशा असंख्य आणि विलक्षण गोष्टींचा अक्षरशः खजिना आहे. मी हे पुस्तक आधी वाचनालयातून आणून वाचले होते, पण ते माझ्या संग्रही असावे असे वाटल्याने ते विकत घेतले. हा खजिना तो लुटताना चित्रपटमाध्यमाचं अवघं अंतरंग उलगडतं आणि समृद्ध व्हायला होतं आणि चित्रपट भाषा, चित्रपट मध्यम या बद्दल अनेक विषयांची ओझरते का होईना माहिती हे पुस्तक करून देते. पुस्तकातल्या शेवटच्या लेखात त्यांनी अशी इच्छा व्यक्त केली आहे कि, आगामी काळात(म्हणजे वय वर्ष ७५ च्या पुढील काळात) देखील कायम चित्रपटांच्या सोबत राहता यावे, तेही मेरे पास सिनेमा है असे म्हणत!

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#६

येत्या ऑक्टोबर १० रोजी गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तची पुण्यतिथी आहे. गुरुदत्तचे आयुष्य म्हणजे एक शोकांतिकाच आहे. त्याच्या निधनाला पन्नासहून अधिक वर्षे होऊन गेली, पण त्याची मोहिनी काही कमी होत नाही. गुरुदत्तवर अनेक जणांनी अनेक तऱ्हेने आणि अनेक पैलू दाखवणारे लेखन केले आहे. नुकतेच असे वाचले होते कि गुरुदत्त वर एक चित्रपट येऊ घातला आहे, ज्याचे दिग्दर्शन भावना तलवार या करत आहेत. अर्थात त्याचे कित्येक चित्रपट हे त्याच्या आयुष्यावरच बेतले आहेत.

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गुरुदत्तच्या आईने म्हणजे, वासंती पदुकोण, यांनी १९७६ साली लिहिलेल्या कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१) आणि लगेचच दुसरा भागही सदर केला होता(भाग#२). सप्टेंबर महिन्यात मध्ये तिसरा आणि चौथा भाग देखील दिला होता(भाग#३ आणि भाग#४). ह्याच महिन्यात काही दिवसांपूर्वी पाचवा भाग दिला होता. त्याच्या पुण्यतिथी निमित्त आज सहावा आणि शेवटचा भाग देत आहे. त्याच्या चरित्राच्या अनुवादाची प्रकल्पाची आज  या निमित्त सांगता होत आहे. त्यानिमित्त त्याच्या आयुष्याबद्दल खुद्द त्याच्या आई कडून समजवून घेण्यात आले. तसे गुरुदत्त हा विषय अनाकलनीयच आहे. 

मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#६

ऑक्टोबर १९६१ मध्ये तरुणला त्याच्या आईने(गीता) तिच्या माहेरी घेऊन गेल्यावर, दुसऱ्या दिवशी सकाळी, चहा पिताना, गुरुदत्त मला म्हणाला, ‘आई, स्टुडियो मध्ये मद्रास कडील एक चांगला चित्रपट दाखवणार आहेत. तू आणि मामी तो पाहायला जाणार का?” आम्ही दोघे पाहू असे त्याला म्हणालो. नंतर तो परत झोपला. त्यादिवशी शनिवार होता. ऑफिसमधून हिशेबनीस त्याची कश्यावर तरी सही घेण्यास घरी आला. साधारण दुपारचा एक वाजत आला होता. आता बँक बंद होतील असे म्हणून तो निघून गेला. विजय देखील तेथेच होता. गुरुदत्त उठला आणि काही तरी लिहित बसला होता. विजयचे त्याच्या कडे लक्ष गेले होते. ते पाहून गुरुदत्त त्याला म्हणाला, ‘ह्या खोलीत तुझे काय काम आहे?’ विजय तेथून उठून मित्राकडे जातो असे सांगून बाहेर गेला. सुमारे दोन वाजता, गुरुदत्तच्या खोलीमधून ‘फुरर ‘फुरर’ असा आवाज यायला लागला. दुपारच्या शांततेत ते शब्द ऐकून कसेबसे वाटले. मी उठून त्याच्या खोलीत गेले. पाहते तर काय, तर ते शब्द त्याच्या तोंडातून येत होते. डोळे कसे तरी करत होता, हात पाय झाडत होता. ते सर्व पाहून मी घाबरले आणि घरातील नोकरांना बोलावले. ‘काही तरी खाल्लेले असेल’ असे ते म्हणाले, आणि त्याच्या चालकाने ऑफिसला फोन केला. तेवढ्यात विजय देखील घरी परत आला होता. त्याच्या काहीतरी लक्षात आले, आणि त्याने उशीखाली हात घातला, आणि एक कागद बाहेर काढला. ते होते, गुरुदत्तला उद्देशून लिहिलेले पत्र. त्यात त्याने लिहिले होते, ‘आत्मा, मी जीवनाला कंटाळलो आहे. मी आत्महत्या करत आहे. मुलांना तूच सांभाळायला हवे आहेस. सगळा भार तुझ्यावर आहे’. त्यात त्याने सही देखील केली होती. ऑफिसमधून सगळे आले. कुठल्याच नर्सिंग होम मध्ये अशी केस घेत नाहीत. त्यामुळे त्याला नानावटी हॉस्पिटल मध्ये स्पेशल रूम मध्ये दाखल केले. तीन दिवस तो झगडत होता. माझे जावई, माझ्या भावाचा मुलगा(जो डॉक्टर होता), जेवणखाण, झोप सोडून त्याच्या जवळ हॉस्पिटल मध्ये बसले. तो शुद्धीवर आला खरा, पण काही दिवस त्याची प्रकृती खराबच होती. पंधरा दिवसानंतर तो घरी आल्यावर, त्याला दिवसरात्र पाहायला एक नर्स ठेवली. मानसरोगतज्ञाला देखील बोलावून घेतले. त्याला काही मानसिक आजार झाला आहे कि काय असे वाटत होते. गीता माहेरहून त्याला भेटायला येत असे, आणि तिऱ्हाइताप्रमाणे थोडावेळ बसून जात असे. त्याची प्रकृती सुरळीत होण्यास दीड महिना लागला. डॉक्टरांनी हवा बदलाचा सल्ला दिला. गीता ह्या घरी परत आली होती. पती, पत्नी, आणि मुले सर्व मिळून काश्मीरला गेले. तेथील हवामानामुळे गुरुदत्तला पूर्णपणे बरे वाटू लागले. त्यानंतर जानेवरी १९६३ मध्ये नीनाचा जन्म झाला. मी हुश्श म्हणाले आणि वाटले कि आलेले अरिष्ट टळून गेले असे वाटले.

गुरुदत्त काही बाबतीत तसा भित्रा होता, तसेच मनात आले कि ते करायचे असे वागत असे. पती-पत्नी मध्ये जेव्हा सर्व काही चांगले होते तेव्हा गीताने पाली हिल्सचे घर तोडून सात-आठ माजली इमारत बांधून त्यातील सदनिका भाड्याने देण्याचा सल्ला दिला होता. भाड्याचे पैसे भरपूर मिळाले असते. एक दोन दिवसातच लाखो रुपये खर्च करून आस्थेने बांधलेले घर तोडले गेले. त्याला कितीस वेळ लागतो? हे सगळे पाहून मला वाटले कि गुरुदत्तच्या जीवनात देखील असेच झाले आहे. काश्मीर मधून नवीन प्रकारचे छत त्याने मागवून, गुरुदत्तने ते आपल्या दोन खोल्यांना लावले. तेथूनच बोटी आणून पवई तलावात मासेमारी करण्यासाठी तो जात असे. सगळे विचार फुग्यासारखे फुटले. मी नवीन ठिकाणी राहायला गेले नाही, तर आशिष नावाच्या बंगल्यात राहायला गेले. पाली हिल्स चे घर मातीमोल होऊन काही दिवस झाले असतील नसतील, राहते घर देखील जमीनदोस्त झाले. गुरुदत्तला ह्या वेळेस मुलगी झालेली. पण ज्या घरात ती जन्मली, त्याच घरातला कलह वाढत गेला. आशिष बंगला सोडून द्सरीकडे भाड्याने राहायला गेले. गुरुदत्तने आता मुले नकोत म्हणून स्वतःवर कुटुंब नियोजनाची शस्त्रक्रिया करून घेतली. तरुण अरुण भायखळा येथील शाळेत जात असत. गीताच्या बहिणीला बहारे फिर भी आयेंगी या चित्रपटात घ्यावे म्हणून घरी ठेऊन तिला अभिनयाचा सराव करवून घेत असे. तिचे काम गुरुदत्तला आवडले नाही. विमल मित्र यांच्या गुलमोहर ह्या कादंबरीवर त्याला एक चित्रपट बनवायचा होता. पण झाले नाही. शेवटी त्यावर बंगालीत दुसऱ्या कोणी निर्मात्याने चित्रपट बनवला. ती मुलीने त्यात नायिका म्हणून काम केले. पण तो चित्रपट चालला नाही त्यामुळे तिने अभिनयाचा नाड सोडून दिला.

पार्श्वगायक सी एच आत्मा यांच्या पत्नी मुलासोबत आमच्याकडे राहायला आल्या. तिचे आई वडील अफिक्रेत असत. तिच्या बरोबर राहण्यामुळे, संगतीमुळे, गीता आणखीन स्वैराचारी झाली. एकदा तरुण खूप आजारी होता. तो वाचतो कि नाही अशी परिस्थिती आली होती. अश्या परिस्थितीमध्ये गीता तिच्या मैत्रिणीसोबत लंडनला गेली. मी नेहमीप्रमाणे त्याच्या सोबत हॉस्पिटल मध्ये होते. गुरुदत्त त्यावेळी मद्रासकडील चित्रपटातून काम करत होता, त्या मुले तो जाऊन येऊन करत असे. तरुणच्या आजारात मी त्याला मद्रासला जाऊ नको असे सांगितले नाही. पण तो थांबला. देवाच्या कृपेने तरुण त्या आजारातून बरा झाला. १९६३ ऑगस्ट मध्ये नीनाचा पहिला वाढदिवस होता. गीता त्यावेळी लंडनहून परत आलेली नव्हती. गुरुदत्तला तिचा वाढदिवस साजरा करायचा होता. सगळ्या नातेवाईकांना बोलावले, आणि मोठा कार्यक्रम झाला. दुसऱ्या दिवशी गीता परत आली.

त्याच सुमारास गीताने बंगाली चित्रपटातून काम करण्यास सुरु केले. त्यामुळे तिचे कलकत्त्याला जाणे येणे वाढले होते. तिचे संसारात विशेष लक्षच नव्हते. गुरुदत्तने पेडर रस्त्यावर घर घेऊन तेथे राहोत आहे असे मला समजले. त्याला ह्या बद्दल विचारायाचे मला धैर्य होत नव्हते. आम्ही दोधे आई-मुलगा एकमेकांपासून लांब होत चाललो होतो. त्याला काही सांगायचे असेल तर त्याने मला माझ्या घराच्या पत्त्यावर पत्र पाठवावे, आणि मला काही सांगायचे असेल तर मी त्याच्या स्टुडियोच्या पत्त्यावर पत्र पाठवावे असे सुरु होते. असे जरी असले तरी त्याने मला काय हवे नको तो लक्षात ठेवून करत असे. त्याने मला आई म्हणून हाक मारलेली मला ऐकू येत नसे. त्याची खुशाली मला दुसऱ्यांकडून समजावून घ्यावी लागत होती. हि गोष्ट माझ्या मनाला अतिशय लागली.

पेडर रोड वरील घरी गेल्यावर गीता देखील दुसरीकडे राहायला गेली. आधीच्या सुरक्षा रक्षकाला, तसेच घरातील इतर नोकरांना काढून टाकून, नवीन लोकांना त्याने कामावर घेतले. मला त्याने एकदात बोलावून घेतले. माझ्या हृदयात धडधड चालू झाली, का बोलावले असेल. त्याच्या कडे गेले तर म्हणाला कि माटुंगा येथील घरातून लोणकढी तूप आणि लोणचे पाठव. तसेच त्याच्या स्वयंपाक्याला आपल्या पद्धतीचा स्वयंपाक शिकव, आणि त्याला हिंदी मध्ये सगळे लिहून दे. रतन म्हणून एकाला त्याने स्वीयसहकारी नेमला होता. ते घर तसे खूपच चांगले होते. मला त्याच्या बरोबर तेथे रहावेसे वाटत होते. पण तो मद्रासला चित्रपटाच्या निमित्ताने नेहमी जात येत असे, त्यामुळे मी एकटीने घरी रहायला त्याला नको होते. गुरुदत्तची मुले त्यांच्या आईसोबतच राहत होती. कधी कधी गुरुदत्तकडे देखील येत असत. नीना मात्र विशेष येत नसे. गुरुदत्तचा तिच्यावर मोठा जीव होता. तो जो पर्यंत स्वतःहून गुरुदत्तकडे जायचे असे म्हणे तोपर्यंत ती पाठवत नसे. ती एक प्रकारची सुडाची भावना तिच्यात असेल. तिच्या घरासाठी खर्चासाठी पैसे, तसेच मुलांसाठी पैसे गुरुदत्त पाठवत असे. आपल्या जवळचे घरात कोणी नाही, अश्या घरात एकाकी राहत असताना त्याला काय यातना झाल्या असतील कोणास ठाऊक? या घरी आल्यापासून त्याचे पिणे वाढले होते असे मी ऐकत होते. मी एक अबला स्त्री होते, काय करू शकत होते? सगळ्यांनी त्यांच्याकडून होणारी मदत, आणि इतर गोष्टी त्याच्याकडून जेव्हा पाहिजे तेव्हा घेतल्या, पण त्याला जेव्हा गरज होती तेव्हा कोणी आले नाही. कोणी त्याची मानसिक स्थिती समजावून घेतली नाही, त्याला काय चिंता सतावत होती, चिखलातील दोलायमान खांबासारख्या हलणाऱ्या त्याच्या संसाराला कोणी हात दिला नाही. त्याला समजावून घेण्याचा प्रयत्न देखील कोणी केला नाही. मुले त्याच्या जवळ राहायलाआली कि तो त्यांच्याशी कितीतरी वेळ बोलत बसे असे मी ऐकले होते! कितीतरी वेगवेगळे खेळ देखील खेळत असत असे हि ऐकले होते!

१९६४ जुलै मध्ये गुरुदत्तचा वाढदिवस साजरा झाला, पण मी काही कारणाने जाऊ शकले नाही. आलेल्या सर्व बहिण-भावांना त्याने विचारले. दुसऱ्या दिवशी १० तारखेला पाली हिल्स येथे भूमीपूजन होते. घर पाडून परत नवीन घर उभारण्याच्या योजनेचा शुभारंभ होणार होता. त्यासाठी जायचे होते म्हणून आदल्या दिवशी गेले नाही. गुरुदत्तला राग आला होता असे वाटले. प्रत्येक वर्षी मी गुरुदत्तच्या वाढदिवशी त्याला आवडणारे पदार्थ करून घेऊन जात असे. ह्याच वेळी गेले नव्हते. भविष्य कोणाला माहिती असते?

भूमी-पूजनाला सगळे आले होते. गीता मुलांना घेऊन आली होती. पण पूजेला गुरुदत्तसोबत बसण्यास नकार दिला. गुरुदत्तला अतिशय दुःख झाले. तेव्हा त्याने मला पूजेला सोबत बसण्यासंबंधी विचारले. मी काहीही आढेवेढे न घेता त्याच्या बरोबर बसले, मुले देखील जवळ होती. घर बांधण्याचे काम त्यावेळी महापौर असलेल्या श्री डहाणूकर यांच्याकडे होते. पूजा संपल्यानंतर अनेक फोटो काढले गेले. त्या दिवशी चित्रीकरण होते, त्यामुळे गुरुदत्त त्याच्या प्रिय अश्या लाल रंगाच्या मोटारगाडीतून निघाला. त्यावेळी मी त्याच्या जवळ जाऊन त्याच्या पाठीवर हात ठेवत म्हणाले, ‘गुरुदत्ता, काल तुझ्या वाढदिवशी मी आले नाही. मला क्षमा करशील?’ त्याने काही न बोलता, हसत हसत गाडी सुरु करून निघून गेला. कितीतरी वेळ मी तो गेलेल्या रस्त्याकडे पाहत उभी राहिले. माझ्या पासून माझा मुलगा दूर दूर जातो आहे असे वाटत राहिले. त्याने आज जे काही केले ते सर्व त्याच्या मोडलेल्या संसारासाठी केले असे मला वाटले. हे सर्व मी पाहावे असे माझ्या नशिबात होते कि काय? अश्या मी माझ्याच विचारात गढून गेले असता, माझी मुलगी ललिता माझ्या जवळ आली आणि माझ्या खांद्यांवर हात ठेवत म्हणाली, ‘आई, तू मझ्या घरी येतेस का?’ माझे विचारचक्र तेथेच थांबले. मी तिला म्हणाले, ‘नाही गं, लल्ली, मला घरी जायचे आहे, काम आहे घरी’. आणि मी तेथून निघाले.

त्यानंतर मी गुरुदत्तला पाहिले ते त्याच्या मुलीच्या नीनाच्या दुसऱ्या वाढदिवशी, तेही गीताच्या घरी. त्याने पांढरा शुभ्र पायजमा कुर्ता परिधान केला होता. आणि तो घरी हसतमुखाने आला होता. अजूनही डोळ्यांपुढे त्याची ती मूर्ती दिसते आहे. मला पाहून तो म्हणाला, ‘आई, तू अशी का वाळून गेली आहेस?’ मी काय उत्तर द्यावे त्याला? तरी सुद्धा थोडे बरे नाही असे बोलले. कोणा डॉक्टर कडे जातेस? असा त्याने उलटप्रश्न केला. मी म्हणाले, ‘डॉ. जयगोपालन आहेत त्याच्याकडे जाते’. तो म्हणाला, ‘हुं, त्याला अजून म्हणावा तसा अनुभव नाही. आपल्या रुबेरू डॉक्टर कडे जातेस का?’

बायको त्याला सोडून जरी राहत असली तरी, तो मुलांच्या वाढदिवशी, त्यांच्यासाठी, कधी त्यांना भेटण्यासाठी, गीताच्या घरी तो जात येत असे. नीनाच्या वाढदिवस अतिशय दिमाख्यात साजरा केला गेला. गुरुदत्तला भेटायला, त्याच्याशी पोट भरून बोलायला मला त्या दिवशी खूप दिवसांनी संधी मिळाली होती. त्यानंतर आम्ही दोघे परत भेटलोच नाही. हि ऑगस्ट १९ तारखेची त्याच्याशी झालेली माझी शेवटची भेट.

नेहमीप्रमाणे रतन दर पंधरा दिवसांनी माझ्याकडे येऊन गुरुदत्तला आवडणारी लोणची, तूप, चटण्या इत्यादी वस्तू घेऊन जात असे. एकदा, त्याला बहुतेक एकूणच कंटाळा आला असेल त्यामुळे, तो तरुण आणि अरुण यांना घेऊन अभिनेता जॉनी वॉकर याला सोबत घेऊन तो जंगलात फिरायला गेला होता. तेथे त्यांना वाघ पाहायचा होता. एका नुकतेच मेलेल्या वाघाबरोबर त्यांनी फोटो काढून घेतला. नंतर परत येऊन मुलांबरोबर तो खूप खेळला त्यावेळी, भोवरा, पतंग, विटीदांडू वगैरे, तसेच चित्रपट पाहायला देखील घेऊन गेला. गीता अनेक वेळेस मुलांना त्याच्याकडे पाठवण्यास नकार देत असे. त्याला त्यावेळेस अतिशय क्लेश होत असे. त्यातूनच तो प्रमाणाबाहेर दारू पीत असे. कधी कधी झोप येण्यासाठी झोपेच्या गोळ्या देखील तो घेत असे मी ऐकले होते. तर कधी कधी आपल्या मोटार गाडीतून रात्री अपरात्री कुठेतरी निघून जाई असे मी ऐकले होते. लोणावळा हे त्याचे अत्यंत आवडते ठिकाण होते. तेथेही तो जात असे. हा कुठे एकता गेला कि मनात धाकधूक असे कि तो स्वतःला काही अपाय वगैरे करून घेईल कि काय.
असे असले तरी त्याच्या मनात काय चालले आहे, त्याची व्यथा काय आहे, हे कोणी समजावून घेण्यास प्रयत्न केलाच नाही. त्याला काहीच कारण नाही. गुरुदत्त अंतर्मुखी होता. तो मनमोकळेपणाने बोलत नसे, मनात काय चालले आहे हे समजत नसे. लहानपणापासूनच त्याचा हा स्वभाव होता. त्याला उचलून खेळवले तरी तो जास्त बोलत नसे. काही करायचे असेल तर तो माझे मत मात्र विचारत असे. मी आणि तो फक्त आई आणि मुलगा असे नव्हतो. मात्र असे सगळे तो चित्रपट-व्यवसायात शिरेपर्यंत होते. त्यात शिरल्यानंतर तो हळू हळू माझ्यापासून दूर होत गेला. माझ्या इतर सगळ्या लौकिक इच्छा आकांक्षा तो पूर्ण करत असे. पण त्याच्या अंतरातील दुःख, व्यथा ह्या सर्व दिसत असूनही काही न करता, डोळे झाकून बसावे लागले. शेवटी शेवटी तर त्याच्या डोळ्यात डोळे घालून बोलण्याचे देखील धैर्य मला होत नसे. त्यामुळे मी त्याच्या संसारात कशी ढवळाढवळ करणार? ते जेव्हाब भांडत नसत, किंवा भांडलेले नसले, कि एकमेकांशी प्रेमानेच वागत. तिने त्याला पूर्ण वश केले होते, तिने जर म्हटले कि हि रात्र नाही दिवस आहे, तर तो देखील त्याला तिच्या बोलण्याला होकार देई. असे असले तर त्याच्यांत काही भांडण झाले तर मी कशी आणि कोणाची समजूत घालणार? एक ना एक दिवस ते एकत्र सुखाने नांदतील, आपला संसार-रथ पुढे नेतील असा अंधविश्वास मला होता. त्यासाठी पूजा-पाठ, मंत्र-तंत्र असे नाके गोष्टीत तो खर्च करत असे हे मला माहिती होते. पण तिला गुरुदत्तचे यश पचत नव्हते. ती काही ना काही खोडा घालण्याचा प्रयत्न करत असे. त्याच्या चित्रपटात पार्श्वगायन करणाऱ्यांना काही ना काही सांगून त्यांच्या विरुद्ध भडकावत असे. जिचा पत्नी म्हणून हात धरला तीच असे त्याच्या विरुद्ध कट कारस्थान रचत असे. ह्याला कोण काय करणार?

ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यात गीता कलकत्त्यास गायनाच्या निमित्ताने गेली होती म्हणे. तेथे तिने दारूच्या नशेत गायला गेली, अद्वातद्वा गायली, गोंधळ घातला; त्यामुळे तिला अपमानित व्हावे लागले. त्या घटनेनंतर एक आठवडा ती गायब होती. कुठे गेली होती समजत नव्हते. तिचा भाऊ घरी आला होता आणि त्याने गुरुदत्तला विनंती केली होती कि तिला कसेतरी शोधून घरी आणा. त्याने आपली माणसे इकडे तिकडे पाठवून, तिचा शोध घेतला, आकाशपातळ एक केले. असे प्रसंग आले कि गुरुदत्तच्या मनाला आणखीन यातना होत असत. त्याने ते सर्व कसे सहन केले असेल?

ऑक्टोबर दहाला ललिताच्या घरी अब्दुल आलो जाफर यांच्या सितार वादनाचा कार्यक्रम होता. अनेक जणांना आमंत्रण गेले होते. घराच्या जवळच्या लोकांना जेवण देखील असणार होते. त्या दिवशी तिच्या मुलाचा दुसरा वाढदिवस होता. गुरुदत्तने निरोप पाठवला कि तो येणार नाही. नंतर केव्हा तरी येऊन जाईन. गर्दी त्याला अलीकडे सहन होत नसे. माटुंगाच्या माझ्या घरी माझा जावई मला घ्यायला आला होता. विजयला त्याच सुमारास कलकत्त्याला काम मिळाले होते. ते गुरुदत्तला सांगावे या करिता आणि सविस्तर चर्चा करावी या करिता तो त्याच्या स्टुडियो मध्ये गेला. मला त्या दिवशी कसे तरी वाटत होते. आदल्या रात्री पडलेल्या वाईट स्वप्नामुळे, मं अस्वस्थ होते. तरी सुद्धा आईला मी जेवण वाढले, मी जेवले आणि आत्मारामच्या घरी गेले. माझ्या सुनेला, आणि तिच्या मुलीला घेऊन बाहेर जावे असा विचार होता. घरी पाउल ठेवताच गुरुदत्तच्या ऑफिसमधून फोन आला, गुरुदत्तला बरे नाही, लवकर निघून या.

हे ऐकून माझ्या पोटात आग उसळली. आत्माराम लगेच त्याच्या घरी पेडर रोडला निघाला. मी त्याला म्हणाले मी देखील येते. पण तो म्हणाला, आता नको, मी जाऊन पाहतो काय झाले आहे, कसा आहे, त्यानंतर ये. पण तो लगेच परत आला, गाडीची चावी विसरला होता. मला हे बरे लक्षण वाटले नाही. तो जाऊन बराच वेळ झाला तरी तेथून काही बातमी आली नाही.
कुठला तरी क्रिकेटचा सामना चालला होता. टॅक्सी लवकर मिळत नव्हत्या. कितीतरी वेळानंतर एक मिळाली. माटुंगाला आधी घरी गेले आणि गंगूला निरोप दिला कि मी पेडर रोडला जात आहे, गुरुदत्तला बरे नाही, तसेच विजय आला कि त्याला तेथे पाठव. आणि मी निघाले. गुरुदत्तच्या घरी टॅक्सी पोहोचली, त्यातून उतरूले तर तेथील लोकांचे पडलेले चेहरे दिसले. माझ्या काळजात धस्स झाले. वरच्या मजल्यावर गेले, खोलीचा दरवाजा अर्धवट उघडा होता. आत्मारामने मला पहिले आणि तो माझ्याजवळ येऊन म्हणाला, ‘आई, सगळे संपले.’ आणि रडू लागला. गुरुदतला पलंगावर झोपलेले पाहिले. त्याचे तो तेजस्वी चेहरा आणखीनच तेजस्वी दिसत होता, शांत झोपला होता. त्याला पाहून तो गेला आहे ह्या वर माझा विश्वास बसत नव्हता. माझा भाचा जयगोपाल त्याच्या जवळ उभा होता. त्याला गदागदा हलवून दुःखातिरेकाने विचारले, ‘माझ्या गुरुदत्तला कुठे पाठवलेस? गेल्यावेळेस तूच नाही का त्याला वाचवलेस, नाही का? बोल, का बोलत नाहीस?’ आणि मोठ्या आवाजात मी खूप रडले. तो म्हणाला कि गुरुदत्तचा प्राण जाऊन खूप वेळ झाला. बऱ्याच उशिराने कळले, सगळे हाताबाहेर गेले होते. त्यामुळे काही करून शकलो नाही. मी नंतर गुरुदत्तच्या पायाजवळ जाऊन बसले. किती वेळ बसले कोणास ठाऊक. गीता उर बडवत बडवत रडत होती. त्यानंतर त्याचे मित्र, चित्रपट सृष्टीतील सहकारी, नातेवाईक सर्व आत येऊ लागले होते. आत्मारामने माझा हात धरून मला आतल्या खोलीत घेऊन गेला. तेथून निघताना त्याला मी डोळेभरून बघून घेतले, त्याच्या खोलीतील त्याच्या वस्तू निरखल्या. डोक्याजवळ पाणी होते, दारू भरलेला ग्लास देखील होता. अर्धवट वाचून तसेच ठेवलेले पुस्तक तसेच पडले होते. त्याचे दोन्ही हात छातीवर नमस्कार केल्या सारखे जोडलेले होते. नीना, त्याची दोन वर्षांची मुलगी, त्याच्या अंगावर पाडून त्याला हाक मारत होती. एकामागून एक त्याला पाहायला येऊ लागले, ललिता आली, तिचे पती गोपालकृष्ण, माझे मुलगे विजय आणि देव्सास आले. तरुण अरुण दोघे शाळेत गेले होते. त्यांना तेथे एक इंगर्जी कार्टून चित्रपट दाखवत होते म्हणे. माझे जावई शाळेत जाऊन त्यांना घेऊन आले असे नंतर समजले. तरुण दहा वर्षांचा होता. वडिलांच्या पार्थिवाच्या शेजारी बसून रडत होता. गुरुदत्त आणि त्याच्या मुलांचे एकमेकांवर खूप प्रेम होते; त्याचा तो आक्रोश पाहून तेथील सर्वाना अगदी हृदय पिळवटून टाकणारे होते.

आत्माराम माझ्या जवळ येऊन म्हणाला, ‘आई, गुरुदत्तच्या शरीराचे पोस्ट-मोर्टेम करायचे असल्यामुळे ते हॉस्पिटल मध्ये घेऊन जात आहेत’. मी खूप रडले आणि तसे करायला नकार देत होते. त्यावर तो म्हणाला, ‘अगं, गुरुदत्त जसा तुझा आहे, तसाच तो लोकांचा देखील आहे. त्यांना संशय येत आहे, त्याच्यावर असे मरण का ओढवले. डॉक्टर नक्की काय कारणाने त्याचा मृत्यू झाला हे समजल्याशिवाय मृत्यूचे प्रमाणपत्र देणार नाही. त्याशिवाय पुढचे कार्य करता येणार नाही. थोडासा धीर आणि परवानगी देऊन टाक’

मी ह्रदयावर दगड ठेऊन एका कोपऱ्यात जाऊन बसले. तो पर्यंत गुरुदत्तला पाहायला चित्रपट सृष्टीतील अनेक नट नट्या आले होते. प्रत्येकाच्या हातात फुलांचा हार होता. त्याच्या स्टुडियोमधील लोकं देखील आले. आप्तेष्ट, ओळखीचे असे अनेक लोकं आले होते. पोस्ट-मोर्टेम नंतर त्याचे कापलेले शरीर घरी घेऊन आल्यावर मला तेथे राहवले नाही. ज्या हातानी त्याला भरवले, दुध पाजले, त्याच हातानी ते चैतन्यहीन शरीरावर शेवटचे फुल ठेवले(आईने तसे करायचे नसते, तरी सुद्धा). आणि मनातल्या मनात म्हणाले, ‘देवा, ह्याच्या आत्म्याला आता तरी शांती दे’.

जीवनात आलेल्या सुख दुःख, मानसिक व्यथा, वेदना हे सर्व गिळलेला, पण चेहऱ्यावर कायम शांतता असणारा तो आता ह्या जगात नाही. ह्या सगळ्या त्रासातून तो मुक्त झाला, हेच बरे झाले, असे कधी कधी वाटते. कितीही वाटले आपल्याला तरी ते नश्वर शरीर आपल्याजवळ कायम कसे राहू शकते? ज्याने जन्म घेतला त्याला मरण काही चुकले नाही. असे माझे मन वेगवगळ्या विचारात गढले होते. तेथून मी नंतर मुलीच्या घरी गेले. खाली गुरुदत्तच्या अंत्यायात्रेची तयारी सुरु होती. त्याची स्वतःची लॉरी, आपल्या मालकाच्या शवाला गेहून जाण्यास सिद्ध झाले होते. मला त्याच्याकडे पाहवत नव्हते. मी मान खाली घातली. जावयाच्या गाडीत त्यांच्या घरी गेले. कार्यक्रमासाठी आलेली लोकं बसली होती. एके एक करून सगळे निघून गेले. अब्दुल हलीम यांनी गुरुदतला श्रद्धांजली म्हणून राग भैरवी सतारीवर वाजवून, अल्लाकडे गुरुदत्तच्या आत्म्याला शांती मिळावी या करिता प्रार्थना केली.

सगळे कार्यक्रम संपवून मुलगी घरी परत आली. मी तेथे काय काय झाले हे ऐकायला आतुर झाले होते. मी मुलीला त्याबद्दल विचारले. तिने सुद्धा सविस्तर सांगितले, ‘आई, काय आणि कसे सांगू? गुरुदत्तला स्नान करवून, वेवेगळ्या सुगंधी द्रव्य त्याच्या शरीरावर लावले गेले, त्याचा आवडता सूट, मोजे, बूट त्याला परिधान करण्यात आले, सजवून, लॉरीवर दर्शनासाठी ठेवले. एक एक जण येऊन फुलांचा हार घालून, नमस्कार करत जात होते. सगळा देह फुलांनी, हारांनी झाकला गेला होता, फक्त चेहरा दिसत होता. भजन कीर्तन करणारे पुढे होते, त्यांच्या मागे लॉरी सावकाश चालली होती. सोनापूर येथे स्मशानभूमी जवळ पोहोचल्यावर अनेकांनी फोटो काढले. मग विद्युत दाहिनीत त्याचे शरीर काही मिनिटात भस्म झाले. कधीही स्वप्नात सुद्धा आले नव्हते, असा प्रसंग कसा सहन करून मी’ असे बोलून मला तिने मिठी मारली आणि मनसोक्त रडली.

त्या रात्री आकाशवाणीवर हि बातमी वारंवार प्रसारित केली जात होती.

डिसेंबरपासून गुरुदत्तच्या श्रीकांत या नवीन चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरु होणार होते. कलकत्याच्या कानन बाला नावाच्या सुप्रसिद्ध अभिनेत्रीला त्यात घेऊन चित्रपट बनणार होता. त्याचे नाव होते श्रीकांत, जो त्याच नावाच्या शरदचंद्र यांच्या कादंबरीवर होता. चित्रपटाचा मुहूर्त देखील झाला होता.

पाली हिल्स मधील बंगला तोडून नवीन इमारत बांधण्याच्या प्रकल्पाचा मुहूर्त करून, अर्धवट राहिलेले अनेक चित्रपट तसेच ठेऊन, त्याचे आवडते विश्रांतीधाम लोणावळा तसेच सोडून. भांडणार्या बायकोला, आणि त्याच्या प्रिय मुलांना तसेच अर्ध्यावर सोडून त्याची सारखी काळजी करणाऱ्या आईला, असलेले सगळे तसेच सोडून, काही तरी महत्वाचे काम असल्यासारखे गुरुदत्त आमच्यातून कधीही परत न येण्यासाठी निघून गेला! तो काय थोड्या वेळासाठी बाहेर गेला आहे, येईल परत असे म्हणत वाट पाहत बसलेला तो चित्रपट स्टुडियो, ती रंगभूमी, अजून तशीच आहे. काळाच्या पडद्याआड गेलेला गुरुदत, आता कानन बालाला परत दिसणार नाही!

गुरुदत्तने आत्महत्या केली का? कि कोणी त्याला मारले? कि स्वाभाविक मरण त्याला आले? हे सर्व प्रश्न आणि संशय मला आजही सतावत आहेत.

कारण, त्या दिवशी चित्रीकरण रद्द झाले होते. राज कपूरने त्याला घरी बोलावले होते. रेकॉर्डिंग पण होते. रात्रीचे जेवण बनवून, तो आणि अबरार अल्वी यांच्या सोबत ‘बहारे फिर भी आयेंगी’ ह्या चित्रपटाचे काही अंतिम संवाद लिहिण्याचे काम रात्री दोन वाजेपर्यंत चालले होते. रात्री दहा वाजता गुरुदत्त-गीता यांच्यात मुलांच्या ताब्या विषयी मोठे भांडण झाले. गीताने मुलांना त्याचाकडे पाठवणार नाही हे सांगितल्यावर गुरुदत्तच्या कोमल मनाला यातना झाल्या असणार. त्या यातना सहन न झाल्यामुळे त्याने प्रमाणाबाहेर मद्यसेवन केले असे नंतर कळले. त्यानंतर त्याने झोपेच्या गोळ्या घेतल्या अशी वंदता होती.

१० ऑक्टोबरच्या सकाळी १० वाजता गीताचा दूरध्वनी आला. कायम त्याच्या प्रती उदासीन असणार, काळजी नसणारी गीता, अचानक, असे गुरुदत्तबद्दल काळजी करणारा दूरध्वनी का करते? तीने नोकरांना सांगितले कि गुरुदत्त अजून उठला का नाही, त्याच्या खोलीचा दरवाजा उघडून पहा जरा. तिने असे का विचारले, हा गूढ प्रश्नच आहे. जे झाले ते झाले, आता दुःख करत बसण्यात काही अर्थ नाही, हे खरे आहे. पण हि दुर्घटना कशी विसणार बरे? त्यातच त्याचे पोस्ट-मोर्टेम रिपोर्ट यायला सहा महिने लागले, याचे काय कारण असेल?

(समाप्त)

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#५

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तच्या त्याच्या आईने, वासंती पदुकोण, यांनी लिहिलेले कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१) आणि लगेचच दुसरा भागही सदर केला होता(भाग#२). सप्टेंबर महिन्यात मध्ये तिसरा आणि चौथा भाग देखील दिला होता(भाग#३ आणि भाग#४). आज पाचवा भाग देत आहे. काही दिवसातच म्हणजे ऑक्टोबर ९ रोजी गुरुदत्तची पुण्यतिथी आहे. त्यादिवशी सहावा आणि शेवटचा भाग देण्याचा मानस आहे.

मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#५

१९५२ च्या मी महिन्यात गुरुदत्तचा विवाह गीता सोबत झाला. गीता रॉय बरोबर गुरुदत्तने तिच्या पैश्यांसाठी तिच्या बरोबर लग्न केले असे टाईम्स ऑफ इंडिया मध्ये अतिशय अवहेलना करणाऱ्या बातम्या त्यावेळी आल्या होत्या. गुरुदत्तला कधीच आर्थिक लोभ नव्हता. असे असते तर तिचे सगळे पैसे घेऊन तिला शोधचिट्ठी देऊ शकला असता. त्याच्या कडे त्याने स्वतः कमवलेले पैसे होते. कोणाचेही देणे त्याने ठेवले नव्हते, तसेच तो परोपकार करण्यासाठी, दानधर्म करण्यासाठी तो नेहमी पैसे खर्च करत असे. त्याबद्दल तो चर्चा देखील करत नसे. हा चित्रपट व्यवसाय असाच आहे, जेथे कायम लोकं आत्मस्तुती करत असतात. गुरुदत्तला ह्या सर्वांमध्ये काहीच रस नसे. तो आणि स्वतःचे काम हेच त्याचे लक्ष होते. त्यामुळे त्याचे सद्गुण कोणाला समजले नाही, त्याचे सुख दुःख तो कधी कोणाला सांगत नसे, त्यामुळे ते कुणाला समजले नाही. पैश्यांची चणचण असेच. पण त्यामुळे हाती घेतलेले काम त्याने कधी सोडले नाही, कधी कोणाकडे जाऊन पैसे मागितले नाहीत. बाज चित्रपटानंतर आरपार चित्रपटासाठी शामा नावाच्या अभिनेत्री नायिका आणि गुरुदत्तने नायक असे काम केले. श्रमजीवी लोकांचे जीवन चित्रित करणारा हा चित्रपट खूप चालला, त्याने त्याला खूप नाव दिले, आणि पैसे देखील दिले. ह्याच दरम्यान घरातील वातावरण बदलल्याने देविदास, विजय हे दोघेही अभ्यासात मागे पडू लागले. देविदासला बोर्डिंग शाळेत पाठवून द्यावे असा सल्ला मी गुरुदत्तला दिला. त्याला ते त्यावेळी शक्य नव्हते तरी त्याने त्याला SSPM मध्ये त्याला पाठवले. आत्माराम आणि नागरत्न ह्यांचा विवाह त्याच सुमारास झाला.

गीता लग्नानंतर पूर्वी सारखी राहिली नाही. तिचा स्वभावच बदलला. लग्नानंतर ते सुखी राहतील असे वाटले होते, पण ती दोघे कायम भांडत असताना दिसत असत. गीता तशी चांगली मुलगी होती. पण का कोणास ठाऊक हे लग्न सुखी होणार नाही अशी मला भीती वाटत राहिली होती. गुरुदत्त माझ्या जवळ होता तेव्हा मी त्याला सूचित केले होते. त्याला देखील कधी कधी तसे वाटत होते कि काय कोणास ठाऊक. पण दिलेल्या शब्द तो कायम पाळत आला होता. तो म्हणत असे, ‘आई, मी काही झाले तरी गीतावर प्रेम करतो. तिच्याशी लग्न करणार असे वचन दिले आहे, ते मी कसे मोडू?’ ते साध्य नाही, नशिबात काय असेल ते होवो, तू उगाच चिंता करू नको.’ त्यानेच असे म्हटल्यानंतर, आणि तो कुटुंबाचा आधार होता, असे असताना मी त्याच्या वर जबरदस्ती कशी करणार? मी केली तरी तो ऐकणारा नाही, असा विचार करून गप्प राहिले.

१९५४ जुलै महिन्यात गुरुदत्तच्या थोरल्या मुलाचा तरुणचा जन्म झाला. त्याच वर्षी मे महिन्यात ललिताला मुलगी झाली होती. गुरुदत्तला स्वतःच्या मुलापेक्षा तिच्याच मुलाचे कौतुक, प्रेम अधिक होते. त्यानेच त्या मुलीला सर्वात प्रथम पाहिले. तिचे त्याने कित्येक छायाचित्रं काढली. कित्येक वर्षानंतर घर परत एकदा लहान मुलांने भरून गेले होते. दोन्ही मुलाचे बारसे करण्याचे ठरले होते. मुलीच्या मुलीचे कल्पना हे नाव ठेवले. गुरुदत्त-गीता ह्यांच्या मुलाचा जन्म झाल्यावर दोघेही आनंदात होते. मुलासाठी त्यांनी एकीला आया म्हणून घरात ठेवले होते. मी अधिककरून मुलीकडेच असे, कारण तिला आया ठेवायचे नव्हते, आणि तिला तशी अनुकुलता देखील नव्हती.

एका वर्षात गीता अनेक वेळेला अतिशय रागाच्या भरात घर सोडून गेली. लग्न झाल्या नंतर देखील तिला पूर्ण स्वातंत्र्य घेतले होते. नवरा असल्या मुळे ती अजून स्वैराचारी झालेली नव्हती. तिने कमावलेले पैसे तिच्याजवळच असत. गुरुदत्त त्यात बिलकुल लक्ष घातले नाही, किंवा कधी काही विचारले नाही. यासर्वांमुळे तिच्या आसपास मित्र मैत्रिणी गोळा झाले होते. ते सर्व एकत्र इकडे तिकडे जात येत असत. तिचा स्वैराचार बळावत चालेला होता. त्याच वेळेस गुरुदत्तने जर तिच्या वर लगाम खेचला असता तर काहीतरी बदललेलं असते असे आता वाटते आहे. तिला तशीच मोकळी ठेवण्याची चूक झाली.

१९५५ मध्ये गुरुदत्त खार मधील १२ व्या रस्त्यावरून १९ व्या रस्त्यावर नवीन मोठेसे घर भाड्याने घेतले आणि तिथे तो राहायला गेला. गुरुदत्तचा स्टुडिओ ताडदेव येथे होता. ह्या वेळेस एखादा हास्यप्रधान चित्रपट करावा या हेतूने मधुबालाला नायिकेचे काम दिले आणि त्याने स्वतः नायकाची भूमिका केली. हा चित्रपट देखील खूप चालला. पैसे देखील मिळू लागले होते. त्याच वेळी त्याच्या मुलाचा, तरुणचा, पहिला वाढदिवस साजरा झाला. वाढदिवसाच्या कार्यक्रमाच्या आमंत्रणाची पत्रिका ललितानेच तयार केली होती. गुरुदत्त आणि गीता अनेक वेळेला एकत्र मुंबई फिरून आले, लंडन येथे देखील जाऊन आले. माझे यजमान त्याच वर्षी निवृत्त झाले. मी दिल्ली, काश्मीर, जयपूर, हरिद्वार, ऋषिकेश वगैरे ठिकाणे पाहून आले, आणि माझी अनेक दिवसांची इच्छा पूर्ण झाली. माझ्या आईला ललिताच्या घरी ठेवले होते. माझे यजमान देखील दोन्ही मुलांकडे काही दिवस राहायला लागले. मी मुंबई सोडताना अंगात ताप होता. पण मी कोणाला सांगितले नव्हते. मला मुंबईतून काही झाले तरी निघून जायचे होते. आमचा संसार कायमच गरिबीचा होता, कायम पैश्यांची चणचण असे. त्यातच मुलांना मोठे करायचे, त्यांना चांगले व्यक्ती बनवायचे हा ध्यास घेतलेला. असे करत कष्ट झेलीत सासर रथ मी इथपर्यंत ओढला होता. मुलांवर ओझे बनायचे नाही असे देखील ठरवले होते. त्यांनी कोणाला सांभाळायचे? सदा भांडणाऱ्या बायकोला कि उसासे टाकणाऱ्या आई-बापांना. हा अनुभव आम्हालाच आला होता असे नाही, साऱ्या जगताचीच हि कहाणी आहे.

गुरुदत्त माझ्या पासून दूर झाला होता हे जरी खरे असले तरी, तो माझे हवे नको ते पाहत असे. मला कुठे जायचे असेल तर तिथे तो पाठवून द्यायचा. मला फिरायची हौस होती, निसर्ग सौदर्य पाहायचे होते. त्यामुळे दार्जीलिंग, काश्मीर अश्या ठिकाणी फिरून आले. मी त्याच्या खाजगी गोष्टींत, वैवाहिक जीवनात, व्यवहारात मी लक्ष घालत नसे. माझ्या कडून काही त्रास होऊ नये असेच पाहत असे. पण मनातून असेही वाटत होते कि आता दुसऱ्याच्या मर्जीत राहून आपल्याला जगावे लागणार.

गुरुदत्त जरी अंतर्मुखी होता तरी त्याचे मं अगदी निर्मल होते. परनिंदा त्याला सहन होत नसे. त्याचा तो सरळ स्वभावच त्याच्यावर उठला. त्याचे हितशत्रू त्याची खोटी स्तुती करून त्याला फसवत असत. काही झाले तरी परोपकार, गरीब विद्यार्थ्यांना घरी जेवायला बोलावणे, त्यांच्या शिक्षणासाठी पैसे देणे, अश्या गोष्टी तो करतच राहिला, तेही निरपेक्ष भावनेने. आत्माप्रौढी मिरवत नसे. तो काही बोलत नसल्यामुळे, तो अहंकारी आहे असा गैरसमज झाला होता; त्याला कोणी नीट समजावून घेतलेच नाही. पदवीधर नव्हता तरी पण त्याला वाचनाचे वेड होते. शेक्सपिअर, बर्नार्ड शा, इमिली झोला, वूडहाउस, टोलस्टोय, स्टाईनबेक ह्या सारख्या लेखकांच्या साहित्यकृती तो कायम वाचत असे. पारंपारिक धार्मिक गोष्टींमध्ये त्याला रस नसला तरी तो भगवद्गीता, कुरण, बायबल वाचत असे. त्याला जसे समजेल उमजेल तसे तो आपल्या आयुष्यात त्यातील शिकवण आचरणात आणण्याचा प्रयत्न करी. दिवस रात्र तो चित्रपटांचाच विचार करत असे. कुठे तरी शून्यात नजर जाई, समोर कोण आहे नाही हे देखील त्याला बऱ्याचदा समाजात नसे. गीताचा स्वभाव ह्याचा विरुद्ध होता. ती कायम तिच्या मित्र-मैत्रिणींच्या गराड्यात असे. कुठल्यातरी मृगजळाच्या मागे ती असे. स्वतःच्या सुखापुढे तिला दुसरे काही दिसत नव्हते. देवाच्या देणगीमुळे तिच्याकडे अतिशय चांगला गळा होता. पार्श्वगायनात लता मंगेशकरनंतर हिचेच नाव होते. पण तिचे नशीब नव्हते. ती स्वभावाने थोडी फटकळ झाली होती, मृदू अंतःकरण तिच्या जवळ नव्हते. चकचकीतपणा, लोकांचे गोड गोड बोलणे हेच तिला आवडे, यश तिच्या डोक्यात गेले होते. त्यामुळे गुरुदत्त आणि गीता यांचे कधी विशेष जमलेच नाही. गुरुदत्तचा सरळ, निर्मळ स्वभाव तिने कधी समजावून घेतलाच नाही; दुसऱ्यांना समजावून घेणे तिच्याकडे नव्हतेच. असे असले तरी गुरुदत्त तिच्यापासून काही लपवत नसे. ती जवळ आली कि तिला सर्व काही सांगत असे, तिचे मत विचारत असे. आता त्यांच्यात थोडा सलोखा, प्रेम आहे असे वाटते न वाटते, त्यांचे भांडण सुरु होई. त्याचा परिणाम काय होणार? ती तिच्या माहेरी निघून जाई. इथे असली तरी तिचे जेवण माहेरहूनच येई. या नवरा-बायकोचे जीवन आम्हाला मात्र अतिशय गूढ वाटे.

गुरुदत्त एकदा हैदराबाद येथे चित्रपटाचा प्रदर्शनासाठी गेला होता. तेथे त्याने रोजुलू मरायी नावाचा एक तेलुगु चित्रपट पाहिला. त्यात वहिदा रहमान हिने काम केले होते, त्यात तिचे नृत्य त्याला खूप भावले. लगेचच तिला आपल्या पुढच्या चित्रपटात घेण्यासाठी तिच्या आईची अनेक वेळेला भेट घेऊन विचारले तरी ती नाही म्हणत होती. एकदा त्याच्या डोक्यात एखादी गोष्ट आली तर तो सहसा तो पूर्ण केल्या शिवाय राहत नसे. अनेक प्रकारे प्रयत्न केले, तिच्या आईच्या मनासारखाच करार केला आणि शेवटी तिची परवानगी घेऊनच मग परत आला. तिला घेऊन केलेला चित्रपट अतिशय यशस्वी ठरला. सगळ्यांनी सुरुवातीला तिला का घेतले असे गुरुदत्तला सुनावले होते. त्याने कोणाचे ऐकले नव्हते. सांगितलेले काम ती चोख करेल असे तो सांगत असे. ती त्यावेळी फक्त सोळा वर्षांची होती. ती विशेष काही शिकली नव्हती. वडील निधन पावल्यानंतर घराची परिस्थिती अतिशय वाईट होती. त्या वेळी ती कोणातरी करवी चित्रपट क्षेत्रात आली. गुरुदत्तने तिला ह्या चित्रपटातून लोकांसमोर आणल्यानंतर सर्वाना गुरुदत्तचे दिग्दर्शन कौशल्य, त्याची ह्या माध्यमावरील पकड लक्षात आली. ह्या चित्रपटाने गुरुदत्तला मिळालेल्या पैश्याने ऑफिसमधील सर्वाना, घरातील नोकरांना तीन तीन महिन्यांचा बोनस दिला. आधीपासूनच तो स्टुडियो मधील लोकांना पैसे देणार, मग घरी पैसे देणार. चित्रीकरण सुरु असताना सगळे न बोलता चूप बसावे असा त्याचा दंडक होता. थोडा जरी आवाज झाला, किंवा सांगितलेल्या कामात चूक झाली तर तो सिंहासारखा गर्जत असे. सगळे ह्याला घाबरून असत, पण काम झाले कि तो त्यांचा परम मित्र असे. त्यांच्या सुख दुःखात सहभागी होत असे, काय हवे नको ते विचारत असे. त्यामुळे स्टुडियो मध्ये तीनशेच्या आसपास काम करणारे लोकं त्याच्या शब्दावर, भारोस्यावर काम करत. त्याला जरा काही झाले कि देवाची प्रार्थना करत असत! प्रत्येक वर्षी एक शिल्पकार गणपतीच्या दिवसात गणपती आणून देत असे. तो १९६३ मध्ये निधन पावला आणि ती प्रथा थांबली.

गुरुदत्तला लहान मुले खूप आवडत असत. त्यातच त्याच्या थोरल्या मुलावर तरुणवर गुरुदत्तचे विशेषच प्रेम. काळ वेळ विसरून तो काम करत असे, त्यामुळे तो त्यातूनच काही वेळ आठवणीने काढून त्याला उचलून खेळवत असे. त्याच्यावर प्रेमाचा वर्षाव करत असे. त्याने आता तयार केलेला प्यासा हा चित्रपट अत्यंत लोकप्रिय झाला होता. ऐश्वर्य, नाव, लोकांचे प्रेम हे सर्व त्याला ह्या चित्रपटामुळे मिळाले. लोणावळ्यात त्याने काही एकर जमीन घेऊन तीन खोल्यांचा बंगला बांधला होता. त्याला कंटाळा आला, किंवा चित्रपटासाठी काही लिखाण करायचे असेल तर तो तेथे जाऊन राहायचा. स्वतःच्या हाताने स्वयंपाक करत असे, शेतावर असलेल्या मजुरांबरोबर काम करत असे. त्यांच्या कडून ज्वारीच्या अथवा बाजरीच्या भाकऱ्या आणि चटणी मागून खात असे; त्याने तेथे बांधलेल्या विहिरीचे पाणी शेंदून तो पीत असे. जवळपासचे मजूर वगैरे आले त्यांना पाणी देत असे. ती विहीर त्या सगळ्यांना एक तीर्थक्षेत्र होते. सगळे तेथून पाणी नेत असत. त्या जमिनीत जे काही पिकत असे, ते ऑफिस मध्ये, तसेच आपल्या भावा-बहिणींमध्ये वाटत असे, उरलेले घरी आणत असे. ह्या सर्वांमुळे लोणावळ्याची जागा त्याला अतिशय भावली होती. पण हेच गीताच्या रोषाला कारण झाले होते. खेड्यातील जीवन म्हणजे ती नाक मुरडत असे. गुरुदत्तने कसल्याही गोष्टी उत्साह दाखवला तर त्याच गोष्टीत ती निरुत्साही असे. नवरा बायकोच्या ह्या अश्या रुसव्या-फुगव्या मध्ये त्यांच्या दुसऱ्या मुलाचा अरुणचा जन्म झाला. हि गोष्ट १९५६ मधील. ह्या वेळेला देखील मुलगी व्हावी असे त्यांची इच्छा होती. पण तसे झाले नाही. ह्या दरम्यान गुरुदत्तने पाली हिल्स येथे शंभर वर्षे जुना बंगला विकत घेतला. त्यात त्याने हजारो रुपये खर्च करून त्याला हवे तसे बदल करून घेतले. मोठ्या घरात राहण्याचे त्याचे स्वप्न त्याने पूर्ण केले. गुजरातच्या गायी, सयामी मांजरे, विविध जातीची कुत्री, विविध पक्षी, माकडे, ससे त्याने पाळली होती. ह्या सर्वांवर कडी म्हणजे त्याने घरात एक वाघाचे एक पिल्लू देखील आणले होते. घरात एक छोटेखानी सर्कस तयार झाली होती. वाघाच्या पिल्लाने अरुणला एकदा चाटले होते असे मी ऐकले होते. त्याने ते पिल्लू लगेच कोणाला तरी दिले. धन-धान्य, पशु-पक्षी, मुलबाळे, सती-संत. गीता आता विविध व्यसनात गुरफटू लागली होती, आपल्या मित्र मैत्रिणीसोबत राहून, ती आपला सोन्यासारखा संसार बिघडवत होती.

गुरुदत्तला शास्त्रीय संगीत खूप आवडत असे. एकदा अत्तरबाई, एकदा सिद्धेश्वरीदेवी, अली अकबर, विलायत खान यांना बोलावून घरात संगीत मैफिल घडवली. दुसऱ्या दिवशी काहीतरी क्षुल्लक कारणाने परत भांडण होत असे. नेहमी प्रमाणे ती माहेरी जात असे, नंतर मुलांना बोलावून घेत असे. शेवटी ह्यानेच जाऊन तिला समजावून परत घरी घेऊन आणायचे. त्या भल्या माणसाला बायको-मुलं-घर म्हंटले कि काहीही अहंकार नसे. पुरुषी अहंकार सगळा विरघळून जात असे. एवढे करून देखील तिच्या मनाला काही समाधान तृप्ती नसे. गुरुदत्त स्वतःचे दुःख स्वतःकडेच ठेवत असे. एकदाही त्याने बोलून दाखवले नाही.

हाताखालच्या काम करणाऱ्यांमध्ये कोणी जरी थोडशी चुणूक दाखवली तर, तो त्यांना विविध संधी देत असे. स्वतः बाजूला होऊन त्यांना पुढे करत असे. राज खोसला याला सी आय डी चित्रपटात दिग्दर्शनाची संधी दिली, प्रमोद चक्रवर्तीला दोन चित्रपटात दिग्दर्शनाची संधी दिली. तसेच निरंजन नावाच्या कोणाला राज फिल्म करायला त्याने परवानगी दिली. त्याची कथा एका इंग्रजी कादंबरीवर आधारित होती. त्यात शिमल्यामधील बर्फ वर्षावाचे दृश्य चित्रीकरण करण्याचे साहस त्यानेच प्रथम दाखवले. त्याने गुरुदत्त कडे सात वर्षे काम करून देखील, त्याला त्याने दिग्दर्शन आवडले नाही. चित्रपट अर्धा तयार झाला होता. त्याने तो तेथेच अर्ध्यावर थांबवला. लाखो रुपयांचे नुकसान झाले. त्या नन्तर एखादा बंगाली चित्रपट करावा अशी त्याची आशा होती. गौरी चित्रपटात गुरुदत्त नायक आणि गीता नायिका असे ठरले होते. एका शिल्पकाराच्या जीवनाची ती कहाणी होती. कलकत्त्यात चार महिने घर भाड्याने घेऊन, बंगाली रिती-रिवाजांचा अभ्यास करून, त्याने चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरु केले. काही रील्सचे चित्रीकरण झाल्यावर गीताने काम करण्यास असमर्थता दर्शवली. गुरुदत्तच्या उत्साहावर पाणी पडले. हजारो रुपयांचे नुकसान झाले. हा धक्का सहन न झाल्याने, गुरुदत्त एक आठवडा कुठे गायब झाला होता ते समजले नाही. तो हरवला आहे हे समजल्यावर मी भ्रमिष्टासारखी झाले. कधी तो परत येईल असा विचार करत मी त्याची वाट बघत बसे.

जसे जसे गुरुदत्तच्या पदरी यश पडत गेले, तसे तसे, गीताच्या कारकिर्दीला ग्रहण लागत गेले. सगळे म्हणत असत कि गुरुदत्तच तिला गायची परवानगी देत नाही. खरी परिस्थिती काय होती, ते आमचे आम्हालाच माहित. तिनेच तिच्या वाईट सवयीमुळे आपल्याच पायावर धोंडा पाडून घेतला होता. गुरुदत्तच्या चित्रपटात तिचे पार्श्वगायन चांगले होत होते, पण बाहेरील दुसऱ्या चित्रपटात चांगले होत नव्हते. तिने तिचा सुरेल आवाज गमावला होता. तिचे स्वतःचे नातेवाईक सुद्धा तिच्या पासून दूर होऊ लागले होते. हि दुनियाच अशी आहे, नाही का? इतकि वर्षे तिने त्यांच्या साठी काम करून त्यांना पोसले, आणि तिच्या कठीण समयी ते दूर झाले. तिचे कोणी ऐकेनासे झाले.

तिच्या स्वैराचाराला आळा बसू लागला. वहिदा गुरुदत्तच्या जीवनात आली हे आणखीन एक कारण. गुरुदत्त-वहिदा यांच्या विषयी गीतानेच अनेक अफवा पसरवायला सुरुवात केली. चित्रपट क्षेत्रात तर अशा बातम्यांना लगेच खतपाणी घातले जाते. असे असल्यावर काय सांगावे? ती स्वतः पत्नी सारखे न वागता, गुरुदत्तला लोकांच्या नजरेतून उतारवयाचे काम ती करत होती. गुरुदत्तच्या जवळच्या लोकांना हे सर्व माहिती असल्यामुळे, ते शांत असत, वहिदाला त्यांनी बाजूला केले नाही. पण ती स्वतःहून बाहेर गेल्यावर, तिला एकाहून एक चांगली कामे मिळत गेली. तिचे नशीब चांगले होते. तिचे काम लोकांना देखील आवडत होते, आणि ती त्यामुळे प्रसिद्ध होत गेली.

गौरी आणि राज या चित्रपटांमुळे गुरुदत्तला भयंकर फटका बसला. लाखो रुपयांचे नुकसान झाले. घरातील वातावरण तर हे असे होते. त्याच्या मनाचा तोल ढळू लागला, त्यात आश्चर्य ते काय. त्याला मद्रासच्या चित्रपटातून काम करायला संधी येत होत्या. या वेळेपर्यंत ते त्याने स्वीकारले नव्हते. आता निरुपाय होता, म्हणून त्याने मद्रासच्या निर्मात्यांच्या काही हिंदी चित्रपटांतून नायकाची कामे स्वीकारली. त्याच सुमारास चौदहवी का चांद चित्रपटाची बोलणी सुरु झाली. आधीच त्याने हात पोळून घेतले असल्यामुळे त्याने ते दिग्दर्शित न करता, दुसऱ्याला ते दिले. ते यशस्वी व्हावे याकरिता अनेक गाणी, नृत्ये त्यात त्याने घालायला लावली आणि तो चित्रपट त्याने संपवला. त्याच्या बाकीच्या चित्रपटांपेक्षा तो तसा बाजारू चित्रपट होता; त्यात कलात्मकता कमीच होती; सर्वसाधारण प्रेक्षकांसाठी तो बनवलेला होता. लोकांना तो अतिशय आवडला, त्याचे लोकं कौतुक करून लागले. ते त्याला आवडले नाही. असे असले तरी त्याला गाळातून बाहेर काढले. स्टुडियो मधील सर्वाना त्याने बोनस दिला. भाऊ विजय आणि मुलगा तरुण यांना दार्जीलिंगला फिरायला पाठवले. नंतर परदेशात देखील त्यांना पाठवायचे होते. पण देवाच्या मनात वेगळेच होते. त्याच्या कितीतरी योजना पूर्ण होऊ शकल्या नाही. एवढेच नाही तर, निराशेने भरलेले मन, अपयश पचवलेल्या मनःस्थितीत, त्याने चित्रपटातून नायकाच्या भूमिका कश्या काय करत राहिला, देवच जाणे! मोठ्यांचे आशीर्वाद, साधूसंतांची कृपा, स्वतःचे मनोधैर्य, सहनशीलता ह्याच गोष्टी त्याचे रक्षण करत होत्या असे वाटते. चित्रपट क्षेत्र हा एक व्यवसाय आहे. त्यासाठी व्यावसायिक वृत्तीच हवी. गुरुदत्त सारख्या हळव्या, संवेदनशील मनाच्या लोकांचे ते काम नाही. एकदा त्याच्या तावडीत सापडले कि बस, त्यातून बाहेर येणे अतिशय अवघड. चौदहवी का चांद चित्रपटाच्या आधी कागज के फूल हा चित्रपट त्याने सुरु केला होता, जो त्यानेच लिहिला होता, तसेच त्याने दिग्दर्शित केला. गुरुदत्तच्या चित्रपट क्षेत्रातील अनुभवच त्या चित्रपटाची कथावस्तू होती. हिंदुस्तानात पहिल्यांदा सिनेमास्कोप चित्रपट केला तो गुरुदत्तनेच. लोकांना जरी आवडला होता, कौतुक होत होते, तरी तो चित्रपट चालला नाही. त्यामुळे त्याचे पुढील चित्रपट दुसऱ्यांनी दिग्दर्शित केले. दुसऱ्याला कोणाला तरी संधी देऊन त्यांना पुढे आणायचे अशी त्याची इच्छा होती. स्वतःचे बलिदान केले. !

ह्या नंतर बंगाली चित्रपट करायच्या इच्छेने श्री विमल मित्र यांच्या मिथुन-लग्न हि कथा निवडली. (हे पुस्तक मी कन्नड मध्ये अनुवादित केले आहे, आणि काव्यालय प्रकाशनने ते प्रकाशित केले आहे). ह्यात तंद्रा बर्मन हिला घेऊन तीन रिळे चित्रीकरण केले आणि त्यानंतर ते त्याने थांबवले. याचे कारण तिने अनेक प्रकारे त्रास द्यायला सुरुवात केली होती. त्याने असे कितीतरी चित्रपट सुरु करून मध्येच अर्धवट सोडले त्याला काही गणतीच नाही. तसेच कितीतरी कथांचे हक्क पैसे देऊन घेतलेले, कराराच्या फाइल्स कोपऱ्यात पाडून होत्या. गुरुदत्त अतिशय संवेदनशील, मनाला येईल तसेच झाले पाहिजे अश्या मताचा असल्यामुळे, कामात थोडीशी देखील हयगय चालत नसे.

या दरम्यान गीताचा दोनदा गर्भपात झाला. तिचे स्वास्थ्य बिघडले होते. तिच्या प्रत्येक बाळंतपणी, आणि तिची प्रकृती बिघडली असताना मी हॉस्पिटल मध्ये तिच्या सोबत असे. आत्मारामने गुरुदत्त फिल्म्स कंपनी सोडून बर्मा-शेल मध्ये नोकरी सुरु केली. तेथे माहिती-पट बनवणाऱ्या विभागात काम मिळाले. १९५७ मध्ये तीन वर्षांसाठी लंडनला निघून गेला.

आत्माराम माहिती-पट क्षेत्रात बरेच नाव कमावले. गुरुदत्तला लंडनमध्ये चित्रपट वितरणासाठी एक कार्यालय हवे होते. त्या वेळेस गुरुदत्त मॉस्को, लंडन, जर्मनी ह्या ठिकाणी भेट देऊन आला. आत्माराम मध्ये असलेल्या प्रामाणिकपणा, अनुभव, कामाप्रती उत्साह या सर्वांमुळे, त्याला परत आपल्या स्टुडियो मध्ये काम करण्यासंबधी विचारले. आत्मारामला सुद्धा लंडन मध्ये राहयचे नव्हते, कारण त्याची मुलगी मोठी झालेली होती. तेथील संस्कार, वातावरण आपल्या मुलीवर परिणाम करतील असे त्याला वाटत होते. १९६० मध्ये आत्माराम लंडनहून मुंबईला आपल्या कुटुंबासमवेत परतला. आणि गुरुदत्त फिल्म्स मध्ये काम करू लागला. त्याच वर्षी त्याच्या लहान भावाने एका पंजाबी मुलीशी प्रेमविवाह केला. आणि त्याच वर्षी माझे यजमान निर्वतले.

मी १९५९ मध्ये माझ्या आई सोबत माटुंगा मधील घरी राहत होते. माझ्या आईला ऐकू कमी येत होते, दृष्टी देखील क्षीण झाली होती, स्मरणशक्ती क्षीण झाली होती. त्या घरात राहायची सवय असल्यामुळे ती आपले काम आपणच करत असे. गुरुदत्त कितीही रागवत असला तरी त्याच्या जवळ राहणे अनुकूल होत नव्हते. तो म्हणत असे, ‘आई, ,माझ्या मुलांना तू आवडतेस. त्याच्याबरोबर का राहत नाहीस? इथे राहायला आवडत नसले तर शेजारी एक दुसरा बंगला मी बांधतो, तेथे राहा’. पण त्याच्या बरोबर राहणे मला शक्य नव्हते. असे असले तरी त्याच्या घरी कोणी आजारी असल्यास, गीताच्या बाळंतपणी, किंवा त्यांचे भांडण झाल्यास मी जाऊन राहत असे. मला देखील गुरुदत्तला सोडून राहायचे म्हणजे जीवावर येत असे. माझ्या वृद्ध आईला सोडून कशी जाणार? तरीही मी अधून मधून जात असे, हे खरे आहे. पण नियतीने आपल्यापुढे काय वाढून ठेवले आहे हे कसे कळणार? आम्ही सर्व त्यांच्या इतके जवळचे असून देखील त्याच्या मनात काय खळबळ चालू हे कळत नव्हते. त्याच्या जवळ राहून त्याला काही नैतिक धैर्य देण्याचे देखील आम्हाला जमले नाही.

१९६१ मध्ये साहिब बीबी गुलाम हा चित्रपट करावा असा त्याच्या मनात विचार आला. कथा श्री विमल मित्र यांची होती, मोठा कठीण विषय होता. जुन्या काळातील जमीनदारांची ती कथा होती. एकदा मनात आले कि तो कसा काय थांबणार? कलकत्त्यात घर भाड्याने घेतले, जुन्या जमीनदाराचे घर शोधून काढले. वहिदा, मीनाकुमार, रहमान त्यात होते, आणि तो नायक होता. दिग्दर्शनासाठी त्याचा चांगला मित्र असलेल्या अब्बर अल्वी याला पाचारण केले. त्याने गुरुदत्तच्या अनेक चित्रपटांसाठी संवाद लिहिले होते. अतिशय प्रतिभावान होता. असे असले तरी तो दिग्दर्शन पहिल्यांदाच करणार होता. साऱ्या चित्रपटात गुरुदत्तने त्याच्या मागे उभे राहून दिग्दर्शन केले, हे सर्वाना माहित होते, पण नाव त्याचेच दिले. हा चित्रपट चालला नाही. पण तोच चित्रपट पाहायला लोकं गर्दी करतात.

त्याचे सुमारास घरातील परिस्थिती अतिशय दुःखाला कारण झाली होती. १९६१ मध्ये गुरुदत्तचे वडील गेल्यानंतर घरात कोणी विचारायला असे राहिले नाही असे झाले. गीता तर दिवस-रात्र नशेत असे. घरातील नोकरचाकर मंडळी गुरुदत्तसमोर चांगले वागत, पण नंतर त्याच्या मागे घरमालकिणीच्या हातातील बाहुल्या झाले होते. गीताने त्यांना पैसे देऊन आपल्या बाजूला केले होते.

१९६१ ऑक्टोबर मध्ये विजयला भयंकर आजार होऊन तो गुरुदत्तकडे राहायला आला. त्याच्या अपेंडिक्सचे ऑपरेशन करायला लागले. त्याच सुमारास गीता गायब झाली होती. कशी कोणास ठाऊक पण तो स्वःच परत घरी परतली. त्यावेळेला अनेक अशा गोष्टी घडल्या कि ज्या सांगू नयेत, किंवा सांगता येत नाहीत. गुरुदत्तच्या मुलाला तरुणला कोणीतरी पैशांसाठी फसवले, बदनामी केली असे समजल्यावर गुरुदत्तने त्याला दार्जीलिंगहून बोलावून घेतले. त्यावेळी गीता आपल्या माहेरी होती. मुलावरून दोघांत कडाक्याचे भांडण झाले. शेवटी तरुणला ती घेऊन गेली. एवढ्या मोठ्या घरात मला एकटीलाच राहावे लागले, असते, म्हणून मी माझ्या सासूला बोलावून घेतले.

त्या रात्री गुरुदत्तची मनःस्थिती कशी होती देवालाच माहिती. तरुण म्हणजे त्याचा जीव कि प्राण. काही दिवसांपूर्वी अशी आवई उठली होती कि तो गुरुदत्तला घटस्फोट देणार आहे. गीता देखील सहजसहजी देणार नाही असे देखील कानावर येत होते. मुले तिच्याकडेच राहणार, तसेच दोघांचेही समाजात नाव होते, त्यामुळे देखील होणारा अपमान त्याला सतावत होता. लग्न करताना सुद्धा त्याने रजिस्टर पद्धतीने करायला त्याचा नकार होता. हिंदू धर्माप्रमाणे, शास्त्रोक्तपद्धतीने, लोकांसमोर तो विवाह करायचा असा त्याचा आग्रह होता. गुरुदत्तला घटस्फोट सारख्या आधुनिक पद्धती मान्य नव्हत्या. चित्रपट-व्यवसायाशी निगडीत पार्ट्यांना तो अगदी अगत्य असेल तरच तो जाई. क्लब, रेस अश्या गोष्टी त्याला आवडत नसत. घोड्याच्या शर्यती त्याने कुतूहल म्हणून एक-दोनदा पाहायला गेला असेल. जातीभेद, धर्मभेद तो पाळत नसे. परंपरागत असलेल्या काही अंधश्रद्धा देखील पाळत नसे. भगवद्गीता, कुराण, बायबल वगैरे तो वाचे, पण मंदिरात, मस्जिद, मठात कधी गेला नाही. गीतेतील शिकवणीप्रमाणे फळाची आशा न करता तो आपले काम करत असे. जीवनातील एक देखील क्षण तो वाया न घालता कार्यरत असे. घर, स्टुडियो एवढेच तो करे, दुसरीकडे कुठेही जात नसे. वेळ मिळाला कि मुलांबरोबर खेळणे, स्वयंपाक करणे , दुसऱ्यांना जेवू घालत असे, वाचन करत असे, हे त्याचे वेळ घालवण्याचे उद्योग असत. त्याचा पुस्तकांचा संग्रह मोठा होता, मराठी, उर्दू, इंग्रजी, बंगाली, हिंदी अशी सर्व पुस्तके त्याच्याकडे होती. त्याच्या आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणी देखील बाजूला एक उघडे पुस्तक निपचीत पडले होते.

लहानपणापासूनच त्यांच्या सगळ्या कामात प्रयोगशीलपणा दिसून येत असे. इंग्रजी चित्रपटांमध्ये जसे दोन-तीन लघुकथा एकत्र करून चित्रपट बनवतात तसे, त्याला हिंदीत देखील करायचे होते. त्याची ती इच्छा प्रबळ होती, पण शेवटीही ती पूर्ण झालीच नाही.

(क्रमशः)

सायकल

करोना काळात तीन एक महिने घरी बसून बसून कंटाळा आला होता म्हणून एके दिवशी सकाळी सकाळी सायकल काढून बाहेर गेलो. पुणे विद्यापीठाच्या जवळ जाऊन परत येण्याच्या बेतात होतो आणि तेवढ्यात एक रिक्षाने मला धडक दिली आणि मी जबरी जखमी झालो. उजवा खांदा, बरगड्या, हाताला मुकामार बसला आणि दोन-तीन महिने जायबंदी झालो. सायकलीची देखील बरेच नुकसान झाले आणि ती परत आणता आलीच नाही.

त्या सायकलीचे आणि माझे तसे जुने नाते होते. जवळ जवळ पंधरा वर्षे तिने साथ दिली. अपघातग्रस्त झाल्यावर मी असाच हात गळ्यात टाकून घरात काही न करता बसलो होतो. काही करता येईल अशी परिस्थिती नव्हतीच म्हणा! डोक्यात त्या सायकलीचे विचार घोळत होते. असे करत करत मन कधी बालपणाच्या दिवसात गेले हे कळलेच नाही. आयुष्यात सायकल पहिल्यांदा कधी माझ्या हातात आली ते आठवत होतो.

तसे मी सायकल बऱ्यापैकी मोठा झाल्यावर शिकायला लागले. मला वाटते मी तेरा-चौदा वर्षांचा असेन. आजकाल कसे अगदी तीन-चार वर्षांची मुले सायकल चालवताना दिसतात. तसे त्या वेळेस नव्हते. एक तर घरोघरी सायकली होत्याच असे नाही. ठिकठिकाणी सायकल मार्ट असत, जेथे सायकली भाड्याने मिळत असत. अगदी पंचवीस पैसे(म्हणजे चारआणे) प्रती तास अशी मिळत असे. आमच्याकडे देखील सायकल नव्हती. पण नुकतेच वडिलांनी चार पैसे हाताशी लागावे या करिता छोटासा असा तयार कपडे विकण्याचा व्यवसाय सुरु केला होता. त्या साठी त्यांनी एक जुनी सायकल शंभर-दीडशे रुपयाला विकत घेतली होती. दररोज संध्याकाळी आणि रविवारी ते कपडे घेऊन विकायला जात असत. इतर वेळेस ती घरी असे.

मग काय विचारता? आम्ही भावंडं, चाळीतील इतर मित्र अश्या सगळ्यांचे त्या सायकलीवर शिक्षण सुरु झाले. कधी अर्धे पेडल, तर कधी पूर्ण, तेही सिटावर न बसता, उभे राहून! धडपडत, टक्केटोणपे खात सायकल चालवायला शिकलो एकदाचा. झाले! इकडे तिकडे भटकणे सुरु झाले. शाळा जवळच होती, त्यामुळे शाळेत सायकलवर कधी गेलो नाही. सायकलीची चैन निसटली कि ती बसवणे, वंगण घालणे, अधून मधून धुणे, पुसणे, असे उद्योग देखील सुरु झाले. काही झाले तर, जसे हवा भरणे, पंक्चर दुरुस्त करणे, ब्रेक्स दुरुस्त करणे अशा कामासाठी सायकल मार्ट मध्ये जाणे येणे होऊ लागले. तेथील लोकांबरोबर उठ-बस होऊ लागली, त्यांचे काम उत्सुकतेने निरखणे होऊ लागले. त्या काळी सायकलवर आमच्या चाळीत दुधवाला गवळी येत असे, गाद्यांचे कापूस पिंजारून देणारा सायकलवर येत असे, पोस्टमन सायकल वर येत असे, वर्तमानपत्र घरोघरी फिरून देणारा पोऱ्या देखील सायकलवर, पुढे गठ्ठा अडकवून येत असे, महिन्याचा किराणा माल देखील सायकलवर दुकानातील कोणीतरी घेऊन येत असे. कात्रीला, चाकू, सुरी यांना धार करून देणारा सुद्धा सायकलवर येऊन धार करून देत असे. एकूणच सायकल यत्र तत्र सर्वत्र होती! माझेही तसेच होते.

एकदा तर चिंचवडहून पुण्याला एका मित्राला डबलसिट घेऊन शाळेसाठी कंपासबॉक्स आणायला पंधरा-वीस किलोमीटर गेलो होतो, आणि तेवढेच अंतर परत आलो. धमाल आली होती. माझे मित्र, खासकरून जे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शाखेत जात असत, ती मंडळी, बऱ्याचदा तेव्हा सायकलीवर टोळक्याने पुण्याजवळ असलेल्या किल्ल्यांवर सैर निघत असत, तेथे जात असत. पण मला कधी जाता आले नाही.

त्यानंतर महाविद्यालयीन शिक्षण सुरु झाले. दररोज पुण्याला उपनगरीय रेल्वेने ये जा करू लागलो, सायकल मागे पडू लागली. नंतर काय झाले आठवत नाही, सायकल कायमची माझ्यापासून तुटूनच गेली. बरीच वर्षे मी कुठल्याच सायकलीला हात लावला नव्हता. नाही म्हणायला अमेरिकेत वास्तव्य असताना येसोमिती राष्ट्रीय उद्यानात(Yosemite National Park) गेलो असता सायकली भाड्याने घेऊन तेथील जंगलात सैर केली होती. तेवढाच तो एक अपवाद. त्यानंतर जवळ जवळ २०-२५ वर्षे गेल्यावर वयाच्या चाळीशीत व्यायामासाठी, सैर करण्यासाठी म्हणून घेतलेली, पंधरा वर्षांपूर्वी हि सायकल लाल-काळी अशी सायकल घेतली होती. गेल्या काही वर्षात ती तशी कुरुकुरुतच होती. आजूबाजूचे सुचवत देखील होते, बास झाली ती सायकल आता, नवीन चांगली, गियरवाली सायकल घ्या आता! पण मी काही तिचा नाद सोडत नव्हतो. मी आपला तीच जुनी पुराणी आवडती सायकल दामडत इकडे तिकडे जमेल तसे फिरवत असे. कधीतरी बाहेरही लांबवर सैर करायला घेऊन जात असे. परवा मार्च एप्रिल मे महिन्यात जेव्हा आपल्या येथे लॉकडाऊन होते तेव्हा देखील मी माझी सायकल घराच्या छतावर चालवत असे.

Riding bicycle on terrace during COVID-19 Lock-down 1.0 in India(in April 2020)

पण जून मधील त्या दिवशी तो दुर्दैवी अपघात झाला आणि मी माझ्या सायकलीला दुरावून बसलो. मी अर्थात थोडक्यात बचावलो, पण सायकल आता कुठे असेल कोण जाणे? कशी असेल तेही माहित नाही. पूर्वी घराच्या पार्किंग मध्ये ती कायम दिसत असे, आता ती जागा मोकळी, सुनी आहे. जवळचा सायकलवाल्याने देखील परवा विचारले, बरेच दिवस झाले सायकलीत हवा भरायला आला नाही ते!

पुण्याला पूर्वी सायकलींचे शहर असे म्हणत, तो काळ म्हणजे १९६० ते १९८०. नंतर तो दुचाकी गाड्या, आणि गेल्या काही वर्षांत चारचाकी म्हणजे मोटारींचे शहर झाले आहे. नाही म्हणायला व्यायामासाठी गियरच्या भरमसाठ किमती असलेल्या विदेशी बनावटीच्या सायकली रस्त्यांवर आजकाल खूप दिसत आहेत. सायकल चालवताना म्हणून असलेले शिरस्त्राण, विशिष्ट पोशाख, आणि विविध प्रकारच्या सायकली हे दृश्य आता सहजप्राप्य आहे. त्याच बरोबर नेहमीच्या सध्या सायकली कोणी घेत नाही त्यामुळे त्यांना उठाव नाही. देशी कारखाने ह्या अश्या सायकली बनवत होत्या, त्या बंद पडत आहे, हे हि तितकेच खरे आहे. आता सायकल जीवनावश्यक अशी राहिली नाही, तर हौस, व्यायाम, किंवा जाणून बुजून अंगीकारलेली जीवनशैली, अश्या मार्गाने तिने आपल्या जीवनात प्रवेश केला आहे. हे चांगलेच आहे. रस्त्यावर सायकलींसाठी वेगळे रस्ते राखलेले दिसतात. परेशात प्रवासी वाहतूक करणाऱ्या उपनगरीय बस मध्ये, किंवा रेल्वे मध्ये सायकल नेण्याची सोय असते, तशी आपल्याकडे अजून आली नाहीये. पण येईल. ठिकठिकाणी मोबाईलवरून सायकली भाड्याने घेण्यासाठी देखील सायकली ठेवलेल्या दिसतात. तेही चांगलेच आहे.

एकूण काय, सायकलींना परत चांगले दिवस आलेले दिसत आहेत. मलाहि नवीन सायकल घ्यायची आहे. पाहूयात, कधी आणि कसे ते! जाता जाता अजून एक. प्रत्येक वर्षी जूनच्या तीन तारखेला जागतिक सायकल दिन साजरा करतात. काही वर्षांपूर्वी या निमित्त पुण्यात एके ठिकाणी जुन्या vintage सायकलींचे प्रदर्शन काही हौशी मंडळींनी भारावले होते. ते मी पाहायला गेलो होतो. त्याबद्दल येथे(World of Vintage Cycles) लिहिले आहे.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#४

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तच्या त्याच्या आईने, वासंती पदुकोण, यांनी लिहिलेले कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१) आणि लगेचच दुसरा भागही सदर केला होता(भाग#२). ह्या महिन्यात(सप्टेंबर) मध्ये तिसरा भाग देखील दिला होता(भाग#३). आज चौथा भाग देत आहे. ह्या भागात पंडित उदय शंकर यांच्या पत्नी अमला यांचा उल्लेख आहे. अमला यांचे, ज्या स्वतः उत्तम नर्तकी होत्या, नुकतेच १०० व्या वर्षी निधन झाले. इतिहासातील एक दुवा निखळला. 

मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#४

१९४२ च्या ९ ऑगस्ट रोजी आम्ही मंगळुरूला पोहोचलो; पण तसेच तेथून बसने निघालोही; कारण माझ्या आईला मी तिच्याकडे गेल्याचे आवडले नव्हते. मी आणि माझी चार मुले सगळे धैर्य एकवटून मुंबईला निघालो. रस्त्यात आम्हाला ९ ऑगस्टच्या चाले जाव(Do or Die) चळवळीच्या मोर्चा ठिकठिकाणी दिसला. महात्मा गांधी आणि कस्तुरबा गांधी यांना कैद केले गेले होते. त्यामुळे सगळीकडे हरताळ सुरु होता. आमचा प्रवास त्यामुळे अडखळतच सुरु होता. पुण्याला आलो तेव्हा आमची गाडी चुकली होती, त्यामुळे एक रात्र तेथे एका नातेवाईकांकडे काढावी लागली. मुंबईला पोहोचली तेव्हा शहरात युद्धामुळे अनेक लोकं घरदार सोडून गेले होते. मुंबईत ऑस्ट्रेलियाचे सैनिक नागरिकांना धमकावत, त्रास देत फिरत असत. आम्ही माटुंगा येथे माझ्या वाहिनीच्या मुलाकडे मुक्काम केला. पंधरा दिवसात आम्हाला नवीन घर मिळाले. आम्ही कलकत्त्याहून गडबडीत घर तसेच टाकून आलो होतो, सगळे सामान तेथेच होते. माझ्या चित्रकार भावाने काही आवश्यक समान, वस्तू पाठवल्या. उरलेले समान कुठे गेले, काय झाले कळलेच नाही. आमचे घर थोडेफार सजले. दोघा मुलांना बालक-मंदिरात पाठवायला लागले. धाकटी दोन मुले घरीच राहिली. विजयाला अजून चालायला, बोलायला देखील येत नव्हते. मी काहीतरी काम करण्यावाचून गत्यंतर नव्हते. एका महिन्यानंतर एका बंगाली कुटुंबात शिकवणी मिळाली. पण नोकरी मिळाली नाही. माझ्याकडे प्रमाणपत्रे नव्हती, त्यामुळे मला कोणी नोकरी देत नव्हते. अल्मोडा मध्ये नोव्हेबर मध्ये अतिशय थंडी असते, त्यामुळे केंद्र बंद असते. गुरुदत्त अचानकपणे मुंबईत आमचे घर शोधत शोधत आला. तो आला तेव्हा मी काहीतरी घरकाम व्यस्त होते. त्याने आई अशी हाक मारली, मी वळून पाहते तर गुरुदत्त! आश्चर्य संतोष अशा अनेक भावना मनात उचंबळून आल्या. त्याने मला नमस्कार केला. त्याच्या डोक्यावर हात ठेवून आशीर्वाद दिला. त्याचे क्षेम-समाचार विचारायच्या आधीच मुले त्याच्या भोवती गोळा झाली आणि नाचू बागडू लागली. मी त्याला परत पाहिले. किती उंच झाला होता! किती सुंदर दिसत होता! त्याचा आवाज देखील भारदस्त झाला होता. मनात असेल तर आपल्याला कुरूपदेखील सुस्वरूप दिसू लागते! गुरुदत्त आधीपासूनच देखणा होता, मग काय विचारता? गुळगुळीत चेहरा, डोक्यावर घनदाट काळे कुरळे केस होते, काळसर मिश्या, चकाकणारे डोळे, चेहऱ्यावर सुहास्य, उंचापुरा रसरशीत असा देह. मी त्याला पाहून जवळ जवळ एक वर्ष होत आले होते. त्या रात्री मी आणि तो भरभरून बोलत होतो. रात्र कधी सरली समजलेच नाही. घरातील परिस्थिती पाहून तो खूपच हळहळला. मला तो म्हणाला, ‘मी विजयचा सांभाळ करतो, तू नोकरी कर’. पण त्या वेळी मुंबईत उदयशंकर यांचे कार्यक्रम होत होते. त्याला तेथे जावे लागे. मुंबईच्या न्यू एम्पायर नाट्यगृहात कितीतरी कार्यक्रम झाले. गुरुदत्तने एकदा माझी उदयशंकर यांच्याबरोबर ओळख करून दिली. त्यांनी गुरुदत्तची खूप प्रशंसा केली, ते ऐकून माझा उर अभिमानाने भरून आला.

१९४२ च्या फेब्रुवारी मध्ये उदयशंकर यांचा मुक्काम परत अल्मोडा येथे गेला. गुरुदत्त देखील त्यांच्या बरोबर निघाला. त्याला निरोप देताना अतिशय दुःख झाले. तो मुंबईत असे पर्यंत मला घराची चिंता नव्हती. त्याच वेळेला मला श्री सीताराम पोतदार शाळेत मला काम मिळाले होते. गिरगावात जावे लागे. मी घरी परत येई पर्यंत विजयला गुरुदत्तच सांभाळत असे. आणि भात आणि डाळ शिजवून स्वयंपाक देखील करून ठेवत असे. मुलांचे कपडे शिवून ठेवत असे, बाजारात जाऊन वस्तू आणत असे. अश्या रीतीने तो मला अनेक प्रकारे सहाय्य करत असे. तो तरी त्याचे शिक्षण सोडून किती दिवस राहू शकेल? तो गेल्यावर घरी काम करण्यासाठी एका बाईला त्याने सांगून ठेवले होते, असे नंतर समजले.

गुरुदत्त त्यानंतर देखील पत्र लिहित असे. त्या वर्षी अमला नावाची मुलगी अल्मोडा केंद्रात आली. श्रीमती सुशीला राणी यांची छोटी बहिण सुनीती हि देखील तिथे आली. देशातून अनेक ठिकाणाहून तिथे नृत्य शीकायला मुली आल्या असे त्याने लिहिले होते. लक्ष्मी शंकर, रमा गांगुली ह्या सुद्धा तिथे आल्या.

१९४३ च्या नोव्हेंबर मध्ये परत केंद्राला थंडीची सुट्टी मिळाली. उदयशंकर यांचा नृत्य संच परत मुंबई, अहमदाबाद, उत्तरप्रदेश अश्या अनेक ठिकाणी नृत्याचे कार्यक्रम करत फिरू लागले, त्यांचे सगळीकडे अजून नाव होऊ लागले होते. ह्या वर्षी दौऱ्याचे प्रमुख आकर्षण होते ते Swan Dance हे नृत्य. ते गुरुदत्तने लिहिलेले होते, आणि दिग्दर्शन देखील त्याचेच होते, रंगभूमीवर ते अद्भुतपणे सदर होत असे. सर्वाना ते अतिशय आवडत होते. उदयशंकर यांच्या मुलीने देखील नवनवीन नृत्य बसवली होती.

रामलीला नावाचे shadow play ह्या कार्यक्रमाने तर अतिशय प्रसिद्धी मिळाली होईत. त्यात सचिन शंकर(उदय शंकर ह्यांचा पुतण्या) हा राम झाला होता, तर गुरुदत्त लक्ष्मण झाला होता. श्रीमती सिमकी(French student Simkie) ह्या कैकयी, तर ताटकी ह्यांनी शूर्पणखेचे पात्र साकारले होते. मुंबईतील ह्या कार्यक्रमाच्या वेळी तुडुंब गर्दी झाली होती, तिकिटाचे दर देखील कमी होते, तेही कारण असेल. दौरा संपल्यानंतर गुरुदत्तला दोन महिन्याची सुट्टी मिळणार होती. गुरुदत्त थोडासा निराश झाला होता. अल्मोडा केंद्रात अमला नावाची जी मुलगी आली होती, तिच्या मुले तेथील वातावरण थोडेसे गढूळ झाले होते, असे त्याने लिहिले होते. अमला आणि उदय शंकर यांच्यामध्ये प्रेम संबंध जुळले होते. ते एकाच घरात एकत्र राहत होते, पण त्याच बरोबर गैरसमज, संशय अश्या गोष्टी देखील सुरु झाल्या होत्या. परत सगळे अल्मोडा केंद्रात गेल्यावर उदय शंकर आणि अमला यांचा विवाह झाला. ह्या मुळे सिमकी, ह्या फेंच मुलीचा प्रेमभंग झाला होता. तिने उदय शंकर यांच्याबरोबर केंद्रात अनेक वर्षे काम केले होते, तिच्या मुले फ्रांस मधून देणग्या मिळत असत; दोघे एकमेकांना आवडत असत. त्यांच्या वरील रागाने त्यामुळे तिने प्रभात नावाच्या एका मुलाशी विवाह करून ती अम्लोडा मधून निघून गेली. त्यामुळे केंद्र बंद करण्याची वेळ आली होती म्हणे. अनेक विद्यार्थी पुढे काय होणार ह्या चिंतेत होते. गुरुदत्त देखील त्याच्या चार मित्रांसोबत मुंबईला निघून आला. रवि शंकर, अली अकबर, शांती वर्धन हे सर्व बोरीवली मध्ये एक भाड्याची खोली घेऊन राहत होते. उरलेली मुले त्यांच्या त्यांच्या गावी परत निघून गेली. गुरुदत्तने माझा आश्रय घेतला, त्यानेच असे आश्रय शोधात फिरावे हे ऐकून माझ्या डोक्यावर आकाश कोसळ्यासारखे झाले. एकदा नृत्य, अभिनय, या सारख्या कलेच्या क्षेत्रात गेल्यावर, कार्यालयात बसून काम करणे अवघड होते, हे मला समजत होते. उपाय नव्हता. मी माझ्या चित्रकार भावाला काय करायचे असे विचारले. त्याने सांगितले कि एका कामासाठी मुंबईला येणार, तेव्हा पाहू असे आश्वासन दिले. त्यावेळी प्रभात फिल्म कमानीत बाबुराव पै नावाचे कोणी भागीदार होते. त्यांचा आणि माझ्या भावाचा परिचय होता. ते गुरुदत्तला त्यांच्याकडे घेऊन काही काम देण्यास विचारले. एवढ्या लहान मुलाला काय काम देणार असे म्हणाले. शेवटी त्याला नृत्य दिग्दर्शक म्हणून तीन वर्षांचा कराराने त्याला काम दिले. त्याला चित्रपटातून छोट्या छोट्या भूमिका करण्याच्या संधी मिळत गेल्या. लाखाराणी चित्रपटात त्याला थोडशी मोठी भूमिका मिळाली होती. नंतर हम एक है या चित्रपटात रहमान, देव आनंद, दुर्गा खोटे या सारखे कलाकार त्याच्याबरोबर होते. त्यावेळी देव आनंद आणि गुरुदत यांची चांगलीच मैत्री जमली. एकाच खोलीत ते राहत असत. देव आनंद हा सद्गृहस्थ होता, पदवीधर होता, चांगल्या सुसंकृत घरातून तो आला होता, त्यामुळे त्यांच्या मैत्रीत कधी फाटे पडले नाहीत. एकमेकांना यश मिळवण्यासाठी संधी देण्यासाठी दोघांनी मदत करण्याचे वचन दिले होते. देव आनंद याला मुंबईत दुसऱ्या काही चित्रपटातून काम मिळाल्यामुळे त्याने पुणे सोडून मुंबईला राहायला आला.

त्याच सुमारास श्री विश्राम बेडेकर यांनी गुरुदत्तमधील साहस, कलाकौशल्य आदी गुण हेरून त्यांच्या चित्रपटात सहाय्य करण्याबाबत विचारले. गुरुदत्तने ते स्वीकारले आणि आधी सुरु असलेल्या कामांसोबत हे देखील विनासायास करू लागला.

एकदा घरात मी गणपती पूजा संपवून मंगलारती घेत होते तेवढ्यात गुरुदत्त एका मुलीला घरी घेऊन आला. दोघे माझ्या पाया पडले. विस्मयाने मी दोघांकडे पाहिले. त्यावेळेस गुरुदत्त हसत हसत म्हणाला, ‘आई, हि विजया, तुझी होणारी सून’. मुलगी दिसायला साधारणच होती. गुरुदत्तने तिला पसंद केले असल्यामुळे, मी तिचे यथोचित स्वागत करावे या हेतूने, तिचा हात धरून तिला पाटावर बसवले, आणि गणपतीचा प्रसाद दिला. रात्रीचे जेवण करून, रातोरात ते दोघे पुण्याला परत गेले. ते दोघे घरी असे पर्यंत तिचे आई-वडील कोण, तिचे शिक्षण काय झाले आहे, या सर्वांबद्दल काही विचारलेच नाही.

रात्री बारा वाजता माझ्या नावाने एक तार आली. त्यात होते कि, ‘गुरुदत्तने विजयाला पळवून नेले आहे. ती जर उद्यापर्यंत घरी आली नाही तर पोलीस केस करावी लागेल’ कोणी खाजगीवाले नावाच्या व्यक्ती कडून ती तार आली होती. आता काय करावे हे मला काही सुचले नाही. दुसऱ्या दिवशी मी रात्री पुण्याला निघाले. ते धैर्य मला कसे आले माहित नाही! त्याच्या खोलीवर गेले तर तेथे कुलूप. तेथे असलेल्या सुरक्षारक्षकाला सांगून दोन खुर्च्या मागवल्या. हातातील सोन्याच्या बांगड्या खोलीच्या खिडकीतून आत टाकल्या आणि त्या दोन खुर्च्यांवर मी झोपी गेले. गुरुदत्त सकाळी शुटींग संपवून घरी आला. मला तेथे पाहून त्याला आश्चर्य वाटले. माझे डोके दुखत होते. रागाने मी ती तार त्याच्या समोर धरली. त्याने काही झालेले नाही असे दाखवत हसत म्हणाला, ‘तू काही घाबरू नकोस. ते सगळे त्या खाजगीवल्याचे कारस्थान आहे’, आणि पुढे त्याने काय झाले ते सविस्तर सांगितले, ‘विजया हि त्याच्या बरोबर अभिनेत्री असणारी मंजू हिची बहिण आहे. ती प्रभात फिल्म कंपनीत काम करते. खाजगीवाले हे पुण्यातील प्रसिद्ध वकील आहेत. त्यांचे या दोन तरुण मुलींवर बारीक लक्ष असे. विजयाला आपल्या ताब्यात ठेवण्यासाठी त्याने हे कारस्थान रचले आहे.’ हे सर्व रामायण ऐकल्यावर मी तिथे रहायची आवश्यकता नव्हती. मला तेथे राहयचे म्हटले तरी मला राहता येणार नव्हते. सकाळच्या गाडीने मी परत निघाले. पण डोक्यातून तो विषय जाईना. कोणाला सांगून भार हलका करण्यासारखी ती परिस्थिती नव्हती.

संध्याकाळी दिवे लागणीच्या वेळेला श्रीमती खाजगीवाले आमच्या घरी आले. त्यांना दहा मुले होती असे कळले. दिसायला सुद्धा वयस्कर प्रौढ दिसत होत्या. त्या मला म्हणाल्या, ‘गुरुदत्तला लहान आहे, फक्त एकोणिस वर्षांचा आहे. आई-वडिलांच्या परवानगीशिवाय असे लग्न करता येणार नाही. त्यामुळे तुम्ही परवानगी द्या.’ त्यावेळेस त्या खूप मोठा उपकार करतायेत असे त्या वागल्या. माझ्या यजमानांना आधीच संसारात आसक्ती नव्हती. ते लगेच हो म्हणाले. मी लगेच होकार दिला नाही. मला काहीतरी काळेबेरे आहे असे वाटत होते. काही तरी करून तिला हाकलून दिले पाहिजे असे वाटले. पण ती जागेवरून हललीच नाही. कशीबशी तिची समजून घालून तिला निरोप दिला. आधीच घरात कटकटी कमी होत्या का, त्यात ही नवीन भानगड झाली होती.

त्या नंतरही आमच्या घरी येऊ लागल्या. ती परत लवकर देखील जात नसे. एकदा मला विजयाच्या आईच्या घरी काही वेळ गेले होते. तेव्हा समजले कि ती वेश्या आहे ते. ती आणि मी लगेच रात्री पुण्याला रेल्वेने निघालो. सकाळच्या वर्तमान पत्रात गुरुदत्त-विजया यांच्या विवाहाची बातमी छापली गेली होती. ते वाचून मला काहीतरी संशय आला. त्याच सुमारास श्री रमेश भट्ट, अनंत राय हे तेथे आले. त्यांची आणि माझी ओळख नव्हती. ते गुरुदत्तचे मित्र होते. ते मला म्हणाले, ‘तुम्ही काही काळजी करून नका. तुम्ही आत्ताच्या आत्ता गुरुदत्तला घेऊन मुंबईला निघून जा. आम्ही पाहतो काय करायचे ते. त्यांचा विवाह कसा होतो ते आम्ही बघतो’. आणि लगेच आम्हाला स्टेशनला पोहोचते केले. मुंबई आलो, आणि एक आठवडा आम्ही दोघे घरीच राहिलो. पुण्यात काय चालले आहे त्याचा आम्हाला पत्ता नव्हता. अर्थात लग्न झाले नाही. पण माझे मन मला खात राहिले, चिंता सतावत राहिली. खाजगीवाले हा अतिशय दुष्ट प्रवृत्तीचा मनुष्य होता हे नंतर कळले. गुरुदत्तला काही अपाय होईल का, त्याच्या जीवाला काही धोका निर्माण होईल का असे वाटत राहिले. माझ्या डोक्याला काहीना काही तरी चिंता असावी हेच खरे.

गुरुदत्तचे दुसरीकडे लग्न केले तर हा प्रश्न कायमचा सुटेल असे माझ्या ध्यानात आले. माझा एक भाऊ हैद्राबाद येथे चित्रकार होता, तो छायाचित्रकार देखील होता. त्याला पाच मुली होत्या. थोरल्या मुलीला सून करून घ्यावे असे माझ्या मनाने घेतले, आणि दिवाळीच्या सुट्टीत त्याच्याकडे गेले. मुलीचे नाव सुवर्णा, आणि ती नावाप्रमाणेच सुंदर होती. तिचा स्वभाव देखील मला आवडला. गुरुदत्तला पुण्याहून बोलावून घेतले. तो आला, आणी त्याने सुवर्णाला पहिले, त्याला ती आवडली. डिसेंबर मध्ये मुलीला घेऊन आई-वडील आमच्याकडे आले. गुरुदत्त आणि सुवर्णा जोडीने फिरायला जाऊ लागले. तिच्या वडिलांनी त्या दोघांचे फोटो देखील बरेच काढले. ते दोघे एकमेकांना पत्र देखील लिहू लागले. १९४५ मध्ये त्यांचे लग्न करावे असे ठरले. परत हैदराबादला जाताना पुण्यात गुरुदत्तच्या घरी ते राहिले. ते गेल्या नंतर गुरुदत्तने मामाला आपल्या आधीच्या प्रकारांबद्दल साद्यंत कळवले. त्यांना माझ्याबद्दल माहिती हवी हा सद्हेतूने तसे त्याने केले. त्याचा स्वभाच मुले सत्यनिष्ठ, सरळ होता. काही लपवून ठेवायचे त्याला माहिती नव्हते. त्याच्या ह्या निस्पृह स्वभावामुळे पुढे त्याला वैरी निर्माण झाले. साऱ्या जीवनभर त्याला ह्याची किमंत मोजावी लागली. सत्याला मरण नसते असे म्हणतात. सत्यामुळेच माझ्या मुलाला मरण आले. गुरुदत्तचे पत्र वाचून माझ्या भावाला एकूणच संशय आला. आणि त्याने मुलीचे लग्न दुसरीकडे करून टाकले. हे गुरुदत्तला समजल्यावर त्याला अगदी वाईट वाटले. “हे असे होणार असे माहिती असते तर मी पत्र लिहिलेच नसते. माझी चूक कबुल करण्याचा स्वभाव असल्यामुळे मी कळवले. मामला ते समजले नाही’ असे तो नंतर माझ्याजवळ बोलला. खाजगीवाले परत गुरुदत्तला त्रास देण्यास सुरुवात केल्यामुळे त्याला पुण्यातून मुंबईला घेऊन जावे असा मी विचार केला, आणि मी बाबुराव पै यांच्याशी बोलले, त्यांना सगळी परिस्थिती सांगितली. त्यावेळी त्यांनी स्वतः एक चित्रपट स्टुडीओ घेतला होता. ते म्हणाले, काही काळजी करून नका. त्याचा जबाबदारी आता माझी. मी त्याला नक्कीच मुंबईत घेऊन येईन. असे त्यांनी आश्वासन मला दिले.

एक दोन महिन्यातच श्री. पै यांचा चित्रपट तयार झाला. त्याचे नाव होते ‘मोहना’. त्यात देव आनंद, हेमावती सप्रू यांनी अभिनय केला होता. बनर्जी म्हणून कोणी दिग्दर्शक होते. गुरुदत्त त्यांच्या हाताखाली काम करायला लागला. पुणे सोडून येताना त्याला आणि त्याच्या मित्रांना खूप दुःख झाले. प्रभात फिल्म स्टुडीओ मधील लोकांमध्ये एकजूट होती, शिस्त होती, काम करताना उत्साह होता. ह्याही पेक्षा तेथे वातावरण अतिशय शांत होते. मुंबईत हे सगळे कसे मिळणार? मुंबईत आल्यावर गुरुदत्त आधी फेमस स्टुडीओ मध्ये काम करू लागला. तीन वर्षांचा करार संपायला एकच वर्ष राहिले होते. मोहना चित्रपट चालला नाही. त्या वेळेस त्याचे काम गेले. गुरुदत्तला काम करून कंटाळा आला होता. मुंबई सोडून मद्रासला गेला. जेमेनी आणि इतर ठिकाणी काम मिळवण्याचा खूप प्रयत्न त्याने केला. त्याच वेळेस त्याने प्यासा चित्रपटाची कथा लिहिली. कथा लिहिण्याचा नाद त्याला दहाव्या वर्षापासूनच जडला होता.

त्याच वेळेस अमिया चक्रवर्ती गर्ल्सस्कूल नावाचा चित्रपट बनवत होते. त्यांची पत्नी अल्मोडा मध्ये त्यांची बहिण लक्ष्मी(शंकर) ह्या आईसोबत राहत होत्या. गुरुदत्तला ते माहित होते. त्यामुळे अमिया चक्रवर्ती यांनी गुरुदत्तला सहायक दिग्दर्शक म्हणून कामावर ठेवले. त्यानंतर श्री ज्ञानेंद्रप्रसाद गोस्वामी यांनी संग्राम चित्रपटासाठी गुरुदत्तला स्वतःहून बोलावून घेतले. श्री गोस्वामी यांच्या वर गुरुदत्तची अतीव श्रद्धा होती. त्यामुळे गोस्वामींचे निधन झाल्यावर हे चित्रपट गुरुदत्तने बनवले त्यात त्याने त्यांचा आदरपूर्वक नामोल्लेख केला.

देव आनंदने देखील साधारण त्याच सुमारास त्याच्या भावाबरोवर, चेतन बरोबर, एक नवीन चित्रपट संस्था सुरु केली, नवकेतन या नावाने. त्यांचा पहिला चित्रपट नीचा नगर ह्या नावाचा असणार होता. दुसरा चित्रपट गुरुदत्तने दिग्दर्शित करावा असे गुरुदत्तला सांगून ठेवले. पण हे चेतनला रुचले नाही आणि आक्षेप घेतला. पण देव आनंदने शब्द दिल्याप्रमाणे गुरुदत्तलाच चित्रपट दिला. गुरुदत्तने बाजी चित्रपटावर देखील काम सुरु केले. बलराज सहानी यांची पटकथा होती. नायक देव आनंद, नायिका गीता बाली संगीत होते सचिनदेव बर्मन यांचे, १९४६ साली ह्या चित्रपटाचा मुहूर्त झाला. ह्या मुहूर्ताच्या वेळेला गीता बाली ‘तबदीर से बिगडी हुयी तकदीर’ हे गाणे गायली. तिचे रेकॉर्डिंग देखील झाले. ते ऐकून आम्हाला वेड लागायची पाळी आली होती, इतके छान झाले होते, किती मधुर असा तिचा आवाज! आम्हाला बंगाली भाषा, बंगाली लोकं यावर अधिक प्रेम होते, अभिमान होता. याचे कारण म्हणजे अनेक वर्षे कलकत्त्यात राहिलो असल्या मुळे तेथील जीवन जवळून पहिले होते, तेथील सुप्रसिद्ध लेखक, साधूसंत यांच्याशी संपर्क आलेला होता.बाजी चित्रपटाची मूळ कथा देखील गुरुदत्तचीच होती.

सचिनदेव बर्मन यांना मी कलकत्त्यात पहिले होते. ‘चंडीदास’ मध्ये बंगाली आणि हिंदी मध्ये गाणी गाऊन अत्यंत प्रसिद्धी मिळवलेले के. सी. डे हे परब यांच्या कडे नेहमी येत असत. परब हे स्टेट्समन वर्तमानपत्रात मोठ्या हुद्द्यावर काम करत असत. त्यांचा ज्योतिषावर विश्वास होता. आम्ही त्यांच्या घरातच खाली भाड्याने राहत होतो. आमच्या गुरुदत्तला त्यांनी लहानपणापासून बघत आले होते. दोघांची गाढ मैत्री होती. गुरुदत्तच्या सर्व प्रसिद्ध चित्रपटांतून त्यांनीच संगीत दिले होते. त्यांना काहीतरी नवीन सुचले, नवीन गाणे, नवीन चाल वगैरे, तर ते लगेच गुरुदत्त कडे येऊन त्याला ते ऐकवत होते; आणि त्याचे काय मत आहे ते विचारत. गुरुदत्तला पण त्यांच्यावर विश्वास, स्नेह, प्रेम होते. ‘दादा’ असे म्हटले कि पुरे, तो जिथे असेल तेथून उठून त्यांच्याकडे जायचा. गुरुदत्तच्या निधनाची बातमी ऐकून त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला होता.

गीता रे हिची मधुर आवाजातील गाणी, तिची शिडशिडीत अंगकाठी, सुंदरसा चेहरा हे सर्व पाहून गुरुदत्त तिच्या प्रेमात पडला. त्या वेळी ती माटुंगा मध्ये आपल्या आई वडिलांबरोबर, भाऊ-बहिण यांच्याबरोबर राहत होती. तिचे वृद्ध वडील कायम तिच्या सोबत असत, तिच्या गाण्याच्या रेकॉर्डिंगचा आर्थिक व्यवहार ते पाहत असत. त्या वेळच्या गायिकांत लता मंगेशकर यांच्या बरोबर गीता रे सुद्धा प्रसिद्ध झाली होती. हजारो रुपये मिळत असत. गीता वर तिच्या परिवाराचा भार होता. तिच्या पैश्यावर सगळे चैन करीत असत. तिचे सगळे पैसे ते घेत आणि इकडे तिकडे खर्च करत, तिच्या हातात पैसे येतच नसत.

स्वभावाने गीता रे तशी खेडवळ होती. घराची सगळी जवाबदारी तिच्यावरच होती. कष्ट करणारी ती एकच, बाकी सगळे बसून खात असत. आपला आपला स्वार्थ साधण्यासाठी सगळे तिच्याशी गोड गोड बोलत असत. ती म्हणेल तसे झाले पाहिजे असा तिचा स्वभाव झाला होता. सुरुवातीला ती घरच्यांचा डोळा चुकवून आमच्या घरी येत असे. माझी मुलगी ललिता हिच्या मध्यस्थीने गीता आणि गुरुदत्त एकत्र आले. त्या वेळी गुरुदत्तला बंगाली लिहायला वाचायला तितकेसे येत नसे. गीता त्याला ते शिकवत असे. घरी आली कि ती मला गाणी ऐकवत असे, आणि मला ते आवडे. ती घरी परत जाताना, तिच्या बरोबर मी किंवा ललिता जात असू. बाजी चित्रपट खूप चालला. त्यावेळी गुरुदत्तने लग्नासाठी मागणी घातली तेव्हा तिने तीन वर्षे थांबण्याचा सल्ला दिला. तिचे ग्रहमान ठीक नाही असे तिने सांगितले. गुरुदत्त तिच्या घरी जाऊन तिच्या आई वडिलांना देखील भेटून आला. तिची आई, आजी आमच्याकडे आल्या होता. पण हे प्रकरण पुढे गेले नाही. हे असे सर्व होऊन देखील आम्ही सर्व कधी कधी तिच्या बरोबर, तिच्या स्वतःच्या मोटार गाडीतून सहलीला अथवा दूर कुठेतरी फिरायला जात असू. गुरुदत्त आणि गीता हे दोघे देखील एकत्र फिरायला जात असत. कधी कधी ललिता देखील जात असे. असे करत दोन वर्षे गेली. गुरुदत्त त्याच्या दुसऱ्या चित्रपटाच्या, जाल च्या तयारीत होता. गीताला अजूनही लग्न करायची इच्छा नव्हती असे दिसत होते. गुरुदत्तची सहनशक्ती संपली होती. कल्याण जवळ हाजीमलंग नावाचा मुस्लीम सत्पुरुषाचा दर्गा होता. तेथे गेल्यावर मनातील इच्छा पूर्ण होतात हे ऐकून, गुरुदत्त गीताला घेऊन तिथे गेला. गीताने एका बंगाली युवकासोबत असाच व्यवहार केला होता असे गुरुदत्तला समजले. पण तिकडे लक्ष दिले नाही. तिथे गेल्यवर तो तिला म्हणाला, ‘गीता, तू माझ्या भावनेशी असा खेळ खेळू नकोस. तुझ्या मनात काय आहे ते स्पष्ट सांग. तू माझ्या बरोबर लग्न करणार नसशील तर तसे सांगून टाक’ असे विचारल्यावर तिने त्याला होकार दिला. असे असले तरी तिच्या घरच्यांची तशी इच्छा नव्हती. पैसे देणारी हि कामधेनु दुसऱ्याच्या हातात द्यायची कशी द्यायची?

गुरुदत्तला त्याच्या कुटुंबाबद्दल वात्सल्य होते, कर्तव्यभावना होती, त्याच्यावर जवाबदारी देखील होती. आम्हा दोघांत तर खूपच स्नेह होता. आमच्या दोघांचे ध्येय, महत्वाकांक्षा, आवडीनिवडी, पुस्तकांबद्दल प्रेम सारखी असल्यामुळे, आमच्यात अन्योन्यभाव होता. माझ्या पासून तो काही लपवत नसे. तो माझ्यासाठी कल्पवृक्षासमान होता. बहिणीवर देखील तो अतिशय प्रेम करायचा. तिचे काय हवे नको ते पाहत असे.

१९५० पासून गुरुदत्तने माझी शाळेतील नोकरी सोडायला लावली. “एवढे वर्ष तू आमच्यासाठी कष्ट घेतलेस. बस झाले आता. मी आता मोठा झालो आहे, पैसे कमावतो आहे. तू जा अजून कष्ट घेत आहेस” असे म्हणून माझी नोकरी सोडवली.

गीताने तिच्या आईला वाचन दिल्या प्रमाणे, खार मध्ये एक प्रशस्त बंगला विकत घेतला, त्याची रंगरंगोटी करून, त्यात नवीन आणि आधुनिक साधन सामग्री, समानसुमान करवून आईच्या नावाने तो करून टाकला.

गुरुदत्तने सुरुवातील एक छोटीशी मोटार गाडी विकत घेतली. दिग्दर्शक झाल्यानंतर त्याला भेटायला येणाऱ्या लोकात वाढ झाली. मी राहत असलेले घर अतिशय छोटे होते. माटुंगा मध्ये आम्हाला मोठे घर असे मिळाले नाही. त्यामुळे गुरुदत्तने शेवटी खार मध्येच एक मोठे घर भाड्याने घेतले. त्यावेळी जाल हा चित्रपट बनत होता. त्याला मालवण भागातील पार्श्वभूमी होती. तो चित्रपट ख्रिस्ती धर्मीय व्यक्तीची कथा होती. त्यात देव आनंद, गीता बाली, राम सिंग हे सर्व काम करत होते. सचिनदेव बर्मन मालवणला जाऊन कोकण भागातील संगीताच्या अभ्यास करून आले, आणि मग चित्रपटासाठी संगीत दिले. मला तर माटुंगा सोडून जावेसे वाटत नव्हते. गुरुदत्त देखील एकट्यानेच नवीन घरी जात नव्हता.

ह्या दरम्यान मी, ललिता, देवदास आणि विजय असे सर्व धारवाडला मामा कडे जावे लागले. तिच्या मुलीची आई निर्वतली होती. मलाच ती आई मानत असे. मामा त्यावेळी तिच्यासाठी स्थळ शोधत होता. तिला लग्न करायचे नव्हते. एके दिवशी तिने पी. जी. बाळ नावाच्या ज्योतिष्याकडे ललिताला घेऊन गेली. त्याने तिला पाहून सांगितले कि तिचे घरह चांगले आहेत. तिचे लवकरच लग्न होईल. ती आपले शिक्षण पुढे सुरु ठेवेल. ललीताने मला घरी येऊन हे सर्व सांगितले. तिचे इतक्या लवकर लग्न करायचा माझा विचार नव्हता. ती त्यावेळी अजून कमर्शियल आर्ट्स शिकत होती. संसारातील कष्ट झेलून झेलून मी थकले होते. इतक्या लहान वयात तिच्या डोक्यावर संसाराचा भर मला टाकायचा नव्हता. ललीताने आपले शिक्षण संपवावे, पैसे कमवावेत, स्वावलंबी व्हावे, आणि नंतर तिला आवडेल त्या मुलाशी तिने विवाह करावा अशी इच्छा होती. तिच्या नशिबात काय होते कोण जाणे, ते कसे चुकवणार?

आम्ही मुंबईला परत आल्यानंतर काही दिवसातच ललिताच्या लग्नासाठी एक प्रस्ताव आला. मुलगा merchant navy मध्ये कप्तान होता. चांगला पगार होता. त्यांच्याकडे मोटार गाडी होती. घरात सर्व सुखसोयी होत्या. त्याचे नाव गोपालकृष्ण लाझमी.

त्यातच आत्माराम देखील त्यांच्या कॉलेज मधील एका मैत्रिणीशी लग्न करणार असा हट्ट धरून बसला होता. त्या मुलीला आई नव्हती. ती चांगले नृत्य करत असे. यामुळेच कि काय ती आत्मारामला नाचवत होती.

गुरुदत्त आणि गीता मध्ये थोडासा विसंवाद निर्माण झाला होता. अश्या परिस्थितीत मी काय करावे हे मला समजत नव्हते. त्यातच लग्नाची मुलगी घरात ठेवून मुलांचे लग्न करणे मला उचित वाटेना. ललिता कॉलेज मध्ये गेल्यावर तिला मुलांनी त्रास दिला, किंवा तिचा पाय घरासाला तर काय करायचे. असा सगळा विचार करून लालीतासाठी आलेल्या प्रस्तावाला मी होकार दिला. ललिताला थोडीशी नाराज दिसली. पण गुरुदत्तने तिची समजूत घारली आणि तिला पण राजी केले.

गोपालकृष्ण हे आत्मारामचे मित्र होते आणि ते त्याच्या वयाचाच होता. पण ते कधी घरी येत नसे. त्याची मामी ललितच्या शाळेत शिक्षिका होती. माझ्या आईच्या बाजूने सुद्धा आमचे जवळचे नाते होते. असे असले तरी घरी येणे जाणे नव्हते. त्याचे कारण आमची गरिबी, तसेच गुरुदत्तचे चित्रपट उद्योगात असणे. माझ्या नातेवाईकांना, एकूण आमच्या जातीच्या वर्तुळात गुरुदत्तने कुठलातरी अपराध केला आहे, काहीतरी हीन असे काम करतो अशी भावना होती. असे असले तरी हे स्थळ त्यांच्याकडूनच आले आणि आम्ही देखील होकार भरला. आमच्या कडून हे पहिले लग्नकार्य असल्यामुळे, गुरुदत्तला खूप धुमधडाक्यात करायचे होते. हजारो रुपये खर्च करून त्याने कार्यक्रम केला. गोपालकृष्ण अतिशय चांगले होते, सगळ्यांशी मिळून मिसळून वागायचे, सर्वांना ते आवडायचे. वयाच्या सातव्या वर्षीच त्याचे वडील गेले होते, त्यानंतर तो आपल्या आजी-आजोबांकडेच मामाच्या आश्रयाने वाढला. तेराव्या वर्षीच जहाजावर काम करायला गेला. तेथे त्याचे शिक्षण आणि काम दोन्ही चालू होते. कष्ट करून त्याने आपल्या योग्यतेच्या जोरावर वयाच्या चोविसाव्या वर्षी कप्तान झाला. स्वतःचे घर घेण्याच्या खटपटीत तो होता. त्यातच त्याचे ललिताबरोबर त्याचे लग्न जुळले. १९५२ मध्ये मी खार येथील घरी राहायला गेलो. माटुंगाच्या घरी माझे यजमान आणि आत्माराम राहत होते. सकाळ संध्याकाळ त्यांना खार येथून जेवणाचे डबे पाठवायची व्यवस्था केली होती. त्यांना सुट्टी असताना ते खार येथील घरी येत असत. आत्माराम त्याच्या बी. ए. ची परीक्षा उत्तीर्ण झाला. पुढे एम. ए करण्यासाठी त्याने पैसे जमवले होते. गुरुदत्तचा एक चित्रपट त्याच वेळी सुरु झाला होता. त्यासाठी काम करत होता.

ललिताचे लग्न अतिशय थाटामाटात झाले. तेव्हा गुरुदत्तची परिस्थिती तितकीशी चांगली नव्हती. पण त्यासाठी लग्न पुढे ढकलावे असे त्याला वाटत नव्हते. त्याने इकडून तिकडून पैसा उभा केला. शेवटी १९५१ च्या डिसेंबर महिन्याच्या सुरुवातीला तिचे लग्न झाले एकदाचे.

मी खार येथे त्याच्या घरी राहायला आल्यापासून तो माझ्या पासून दूर होत गेला. सदा सर्वदा गीताच्या घरी असे. रात्री मात्र घरी येत असे. त्यांच्यात वादविवाद होत असत, त्यामुळे ती कधीतरी काही न सांगता परस्पर दुसऱ्या गावी कोणाकडे तरी निघून जात असे. नंतर गुरुदत्तच तिचा माग काढत, तिची समजूत काढून तिला परत घरी घेऊन येत असे. असेच एके वेळी तर ती चार दिवस गायब झाली होती, कुठे गेली होती, समजले नव्हते. आम्ही सगळे काळजीत होतो, भयभीत झालो होतो. तिचे समाजात नाव असल्यामुळे, ह्या विषयी बाहेर बोलता हि येत, नव्हते, बाहेरच्या न कळले तर किती अपमानाची परिस्थिती आली असती. चित्रपट सृष्टीत तर अशा गोष्टी पसरल्या तर अफवांना नुसता ऊत येत. त्यामुळे मुग गिळून चूप बसावे लागत असे. गीता परत आल्यावर दोघेही काही न झाल्यासारखे वागत असत. गुरुदत्त मला देखील बजावत असे कि झाल्या प्रसंगाबद्दल तिला काही विचारू नये असे.

जाल चित्रपटाच्या यशांतर गुरुदत्तने गीताबालीच्या बहिण हरिदर्शन हिच्या H G Films तर्फे बाज हा चित्रपट करायला घेतला. त्यावेळी गोवा प्रदेश हा पोर्तुगीजांच्या ताब्यात होता. त्या संदर्भात, त्यांच्या राजवटीत होत असलेले अत्याचार, बलात्कार या विषयी त्याची कथा होती. पण जाल, बाजी या चित्रपटांइतका हा चालला नाही. चित्रपटाच्या नायकाने निर्मात्यांना खूप त्रास दिला असल्या कारणाने गुरुदत्तने स्वतःच भूमिका करावी असा निर्णय केला. स्वभावाने तो सुरुवातीपासून अंतर्मुखी, बुजरा होता. पण त्याने नेटाने काम केले. ह्या चित्रपटानंतर त्याला अभिनयाविषयी विश्वास आला. नंतरच्या सर्व चित्रपट त्याने नायक म्हणून अभिनयाचे देखील काम केले.

(क्रमशः)

9/11 Ground Zero

काल सप्टेंबर ११ चा दिवस म्हणजे ९/११. अमेरिकेत ९११ हा दूरध्वनी क्रमांक काही तातडीची मदत हवी असल्यास वापरला जातो. नेमका हाच दिवस, २००१ साली अमेरिकेत अतिरेक्यांनी चार विमानांचे अपहरण करून चार ठिकाणी विध्वंस घडवून आणण्यासाठी निवडला. त्यातील एक ठिकाण म्हणजे न्यूयॉर्क शहर. त्या शहरातील मधील दोन इमारतींवर अतिरेकी हल्ल्याचा दिवस. CNN वर काल त्यानिमित्त कार्यक्रम पाहत होतो(त्या काळी असलेला न्युयॉर्क शहराचा महापौर Rudi Giuliani, ज्याने हल्ल्यानंतर भरीव काम केले, त्याची मुलाखत सुरु होती, नंतर अमेरिकी अध्यक्षांचे श्रद्धांजलीपर भाषण देखील चालू होते). दुसऱ्या दोन विमानांतील एक विमान अमेरिकेच्या संरक्षण विभागाचे मुख्यालय असलेल्या Pentagon येथे धडकले, आणि चौथे विमान United Airlines Flight 93, जे अमेरिकी संसंद Capitol येथे जाणार होते, पण प्रवाश्यांनी तो प्रयत्न हाणून पाडून, ते विमान अलीकडेच Pennsylvania राज्यात कोसळले. पुढील वर्षी(२०२१) ह्या घटनेला वीस वर्षे पूर्ण होतील. हे सर्व पाहत असताना माझ्या मनात मात्र गेल्या वर्षी न्यूयॉर्क भेटीदरम्यान Ground Zero च्या भेटीची आठवण झाली. Ground Zero म्हणजे World Trade Center या इमारतीची जागा, ज्या वर अतिरेकी हल्ले होऊन ती इमारत जमीनदोस्त झाली. एकूण ७ इमारतींपैकी दोन इमारतींवर(Twin Tower) हल्ले झाले आणि त्यांचे नुकसान झाले. त्या दोन्ही पूर्णपणे पाडून नवीन One World Trade Center इमारत उभी केली गेली. आणि एका इमारतीची मोकळी जागा तशीच ठेवण्यात आली. तेथे स्मारक करण्यात आले आहे तेच Ground Zero 9/11 Memorial.

9/11 Ground Zero

तेथे हल्ल्यात मृत्युमुखी पडलेल्या व्यक्तींची नावे त्यांच्या जन्म तारखेसहित लावली गेली आहेत. त्यांच्या त्यांच्या जन्मतारखेला त्या दिवशी तेथे फुल ठेवण्यात येते. मध्यभागी पाण्याने भरलेली पुष्करणी आहे. चारही बाजूला ह्या व्यक्तींच्या नावाची फलके बसवली आहेत. मी तेथे गेलो तो मे महिना होता, उन्हाळा नुकताच सुरु झाला होता. बरीच गर्दी दिसत होती. विविध जाती, वंश, धर्माच्या लोकांची नावे तेथे दिसत होती. न्युयॉर्क सारखे महानगर, त्यात World Trade Center सारखी इमारत, जिथे अनेक कार्यालये होती. त्यामुळे जगभरातून आलेल्या लोकांचे the कामाचे ठिकाण, त्यामुळे नाम फलकांवर देखील त्याचे प्रतिबिंब होते. अनेक जणांची ओळख पातळी नाही, त्यांची नावे तेथे अर्थात नव्हती. तेथे नवे वाचत फेरा मारणे हे एकूणच त्या हल्ल्याची क्रूरता, भयानकता, विध्वंसाची कल्पना देणारे, मनात विविध भावनांचे कल्लोळ उठवणारे, संवेदना जागवणारे होते.

जवळच संग्रहालय देखील आहे. ते पाहायला आम्ही गेलो. त्या दहशतवादी नर संहाराच्यावेळेस  इमारतींतील अनेक वस्तू, लोकांच्या वैयक्तिक वस्तू, इमारतींचे अनेक भग्न अवशेष, अश्या अनेक प्रकारच्या वस्तूंचे ते संग्रहालय. तसेच त्या आवारातच असलेल्या नव्याने परत उभारण्यात आलेल्या One World Trade Center च्या वरच्या मजल्यावर जाऊन न्युयॉर्क परिसराचे विहंगम दृश्य संध्याकाळच्या वेळेस पाहायला मिळते, ते पाहायला देखील गेलो. तसेच त्या इमारीतीत न्युयॉर्क-न्यूजर्सी यांच्या दरम्यान हडसन नदीच्या पत्राखालून असलेल्या रेल्वेचे(PATH) स्थानक Oculus हे देखील आहे. त्याची रचना देखील अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आणि भव्य दिव्य आहे, तेथे देखील गेलो होतो. एकूणच काय ह्या परिसराचा कायापालट केला गेला आहे. अमेरिकेतील तसेच जगभरातील अनेक जण जे येथे येतात त्यांच्या साठी 9/11 Memorialचे हे स्थळ स्फूर्तीदायक असेच म्हणावे लागेल.

२००१ साली जेव्हा हल्ले झाले तेव्हा मी पुण्यातच होतो. माझ्या अमेरिकेतील काही मित्रांकडून ह्या बद्दल ऐकले होते तेव्हा मी हादरलो होतो, कारण चार वर्षांपूर्वीच म्हणजे १९९७ मध्ये, माझ्या सुदैवाने मी, न्युयॉर्क भेटी दरम्यान ह्या भागात गेलो होतो आणि मुळ World Trade Center इमारतींना भेटी दिल्या होत्या, त्या सर्वांची आठवण झाली. ह्या हल्ल्याचे अनेक दूरगामी परिणाम झाले. सर्वात महत्वाचे म्हणजे अमेरिकी विमानतळांवरील सुरक्षा व्यवस्था अतिशय कडक करण्यात आली. तसेच अमेरिकेने ज्या अतिरेकी संघटनेने हा हल्ला केला त्या विरुद्ध युद्ध पुकारून त्याचा प्रमुख ओसामा बिन लादेन याला मारले. ह्या हल्ल्यांच्या परिणामांचा अभ्यास करणे हेच मोठे आव्हान आहे. अनेक जण मानसिक आजारांनी ग्रस्त झाले. २००९ मध्ये मी मानसिक आजाराच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या Schizophrenia Awareness Association(SAA) ह्या संस्थेशी निगडी झालो. प्रत्येक महिन्यात तेथे सभा होत असत. शुभार्थी आणि तसेच शुभंकर आपले अनुभव तेथे मांडत असत. त्यावेळेस एका शुभार्थीने, जो आयटी क्षेत्रात होता, तो त्या हल्ल्याच्या वेळेस तेथेच आसपास होता आणि त्या घटनेनंतर त्याचावर कसे मानसिक परिणाम झाले ह्याचे त्याने कथन केले. अशी अनेक उदाहरणे आहेत. कारण ह्या हल्ल्यात जवळ जवळ तीन हजारा जण मृत्यूमुखी पडले, पंचवीस हजाराहून अधिक जण जखमी झाले. प्रत्येकाची काहीना काही कहाणी असेलच, नाही का? तसेच असेही कित्येक जण असतील, जे ह्या हल्ल्यातून सुदैवाने थोडक्यात बचावले, त्यांच्या देखील कहाण्या असतील.

Lower Manhattan Area circa 1997

WTC Twin towers in 1997

9/11 Ground Zero

9/11 Ground Zero, One World Trade Center

ह्या घटनेवर आधारित अनेक चित्रपट, तसेच माहितीपट देखील तयार झाले आहेत. त्यातील काही मी पहिले आहेत. गेल्या महिन्यातच लॉकडाऊनच्या काळात एक चित्रपट पाहायला मिळाला. तो होता २००६ मधील नसिरुद्दीन शहा दिग्दर्शित यूँ होता तो क्या होता. अमेरिकेची स्वप्ने पाहणाऱ्या पाच लोकांची ती कहाणी. एक जण तेथे शिकायला जाणार असतो, दुसरी तिच्या नवऱ्याकडे(जो अमेरिकेत काम करत असतो) जाणार असते, तिसरा आपण केलेल्या दुष्कार्मामुळे अमेरिकेत पळून जाण्याच्या तयारीत असतो, आणि शेवटचे दोघे अमेरिकेत एका कार्यक्रमासाठी जाणार असतात. प्रत्येकाची एक कहाणी आहे. रत्ना पाठक-शहा, परेश रावल, कोंकणा सेन,, आणि नुकताच कालवश झालेला गुणी अभिनेता इरफान असे दिग्गज कलाकार या चित्रपटात आहेत. योगायोगाने, दुर्दैव म्हणजे हे सर्व एकाच दिवशी, म्हणजे अमेरिकेतील त्या हल्ल्याच्या दिवशीच तेथे पोहोचतात. इरफान त्या World Trade Center कोणाला तरी भेटण्यास गेलेला असतो. तो विद्यार्थी, आणि कार्यक्रमाला निघालेले दोघे जण त्या विमानात असतात जे World Trade Center ला येऊन धडकणार असते. आणि पाचवी व्यक्ती, म्हणजे कोंकणा सेन, जी आपल्या नवऱ्याला भेटण्यास जाणार असते, तिचे हे विमान हुकते आणि त्यामुळे ती वाचते. अशी हि कथा! शेवटपर्यंत खिळवून ठेवते.

पूर्वी कधीतरी United 93 हा इंग्रजी चित्रपट पहिला होता. तो होता चौथ्या विमानाच्या अपहारणावर आधारित. United Airlines Flight 93, जे अमेरिकी संसंद Capitol येथे जाणार होते, पण प्रवाश्यांनी तो प्रयत्न हाणून पाडून, ते विमान अलीकडेच Pennsylvania राज्यात कोसळले. त्याची कथा, तसेच त्यातील धाडसी प्रवाश्यांची कथा हा चित्रपट सांगतो.

असे अनेक चित्रपट या विषयावर आहेत जे अजुन पाहायचे राहिले आहेत. असो. गेल्या वर्षी जेव्हा हे Ground Zero 9/11 Memorialपाहून राहून राहून वाट होते कि आपल्या भारत देशात असे का अजून केले गेले नाही. आपल्या कडे १९९२ डिसेंबर मधील मुंबईतील बॉम्ब हल्ले, २६/११ चे कसाब आणि इतरांनी मुंबईतील विविध ठिकाणी केलेले हल्ले, आणि पोलिसांनी शूरपणे केलेला प्रतिकार, या सर्वांची स्मृतिस्थळे, संग्रहालये का नाही केली गेली?

गंगुबाई हनगल

मागील महिन्यातच, जुलैच्या २१ तारखेला प्रसिद्ध गंगुबाई हनगल यांचा स्मृतिदिन झाला(२००९ साली या दिवशी त्यांचे निधन झाले होते). माझ्या सुदैवाने पुढच्याच वर्षी, म्हणजे २०१० मध्ये मला हुबळीला एका घरगुती कार्यक्रमाच्या निमित्ताने जायला मिळाले. त्यावेळी मी त्यांच्या देशपांडे नगर या भागातील घरी गेलो होतो. तेथे घरातील दर्शनी भागात एक छोटेखानी संग्रहालय केले आहे. त्या सर्वांची आठवण झाली. मी फिल्म्स डिविजनने तयार केलेला त्यांच्यावरचा माहितीपट पहिला. त्या बद्दल थोडेसे आज लिहायचे आहे. उत्तर कर्नाटकातील विजापूर, हुबळी, धारवाड इत्यादी भागातील कलाकरांच्या, ख्यातकीर्त व्यक्तींविषयी, माझा लहानपण या भागात गेल्यामुळे विशेष जवळीक, आस्था आहे. त्या साऱ्याच्या विषयी कन्नडमधील साहित्य मराठी आणण्याचा मी छोटा मोठा प्रयत्न जमेल तसे करत असतो.

Gangubai Hangal Documentary

नुकतेच पंडित जसराज यांचे दुखःद निधन झाले. त्यांचे गाणे मी शेवटचे ऐकले ते गेल्या वर्षीच्या(डिसेंबर 2019) सवाई गंधर्व संगीत महोत्सवात. मंडपातील वातावरण अगदी भारावून गेले होते. खरे तर पंडित जसराज यांना २०१६ मध्येच गंगुबाई हनगल पुरस्कार मिळाला होता. पंडित जसराज यांचे त्यांचे भक्तिपूर्ण गायन, तसेच भजने(हवेली संगीत) लोकप्रिय होती. संगीत क्षेत्रातील जुने जाणते तारे एकेक करून अस्ताला पावत आहेत. अर्थात त्यांचे काबिल शिष्यगण उदय पावत आहेत, उदयास पावले देखील आहेत. हे कालचक्र आहे, त्याला काय करणार! थोडेसे विषयांतर झाले, असो.

फिल्म्स डिविजनचा हा १९८५ मधील गंगुबाई हनगल यांच्यावरचा माहि.तीपट मला भावला. गंगुबाई यांच्या चरित्राशी निगडीत काही पुस्तके देखील उपलब्ध आहेत. माझ्याकडे गंगुबाई यांचे कन्नड मधील आत्मचरित्र(ನನ್ನ ಬದುಕಿನ ಹಾಡು) आहे. संध्या देशपांडे यांचे मराठीत स्वरगंगा गंगबाई हनगल या नावाने आहे, ते मी वाचनालयातून मिळवून वाचले होते. गंगावतरण नावाचे अनुवादित पुस्तक माझ्याकडे आहे, जे कन्नड मध्ये दमयंती नरेगल यांनी लिहिले आहे(सुनंदा मराठे यांनी त्याचा मराठीत अनुवाद केला आहे.) गंगुबाई ह्या उत्तर कर्नाटकातील हुबळी-धारवाड भागातील ग्रामीण भागातून स्वातंत्र्यापूर्वी उदायास आलेल्या तश्या उच्चभ्रू समाजातील नसलेल्या स्त्री गायिका. हा भाग पूर्वी ब्रिटीशांच्या काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सी अंतर्गत होता. ह्या वैशिष्ट्यपूर्ण भागात मैसूर कडील संस्कृतीचा, कर्नाटक संगीताचा तसेच मराठी, आणि हिंदुस्थानी संगीताचा मिलाफ झालेला. एकमेकांवरील हा प्रभाव संगीत, नाट्य, तसेच चित्रपट क्षेत्रात देखील दिसतो. संगीत नाटक मंडळ्या आपली संगीत नाटके घेऊन या भागात दौरे करत असत. मी काही वर्षांपूर्वी कन्नड मधून मराठीत अनुवादित केलेल्या अमीरबाई कर्नाटकी या याच भागातील गायक-नटीच्या चरित्रामध्ये याचा आढावा घेतला गेला आहे. अमीरबाई आणि गोहरबाई या दोघी बिळगी भगिनी म्हणून संगीत नाटक, आणि गायन क्षेत्रात त्याच काळात प्रसिद्ध होत्या. स्त्री कलाकारांना बाई या विशेषणाने संबोधले जाई. गंगुबाई यांच्या मातोश्री या देखील गायिका होता, कर्नाटक संगीत गात असत. उपरोल्लिखित माहितीपटातून देखील या भागाचे चित्रीकरण सुंदरपणे केले आहे.

गंगुबाई ह्या किरणा घराण्याच्या गायिका. त्यांचे नाव घेतले कि पंडित भीमसेन जोशींची देखील आठवण येते. दोघांचे गुरु एकच-सवाई गंधर्व (पंडित रामभाऊ कुंदगोळकर). तिघेही हुबळी-धारवाड या उत्तर कर्नाटकाच्या भागातील. किराणा घराण्याचे संस्थापक अब्दुल करीम खान मिरजेत वास्तव्य करत असत(मिरजेच्या वाद्य कारखाना उद्योग परंपरे विषयी मी पूर्वी लिहिले आहे-मिरजेची सतारवाली गल्ली). गंगुबाई आधी सवाई गंधर्व यांच्या कडे शिकायला जाऊ लागल्या, नंतर काही वर्षांनी भीमसेन जोशी तेथे शिकायलाआले(त्याची कथा तर सर्वश्रुत आहे. भीमण्णा उत्तरेत जालंधरला विनातिकीट रेल्वे प्रवास करून, घरातून गाणे शिकण्यासाठी पळून गेले होते. तिकडे गेले असता पंडित. विनायकबुवा जोशी यांनी त्यांना परत आपल्या घरी पाठवून, हुबळी जवळच कुंदगोळ येथे वास्तव्यास असलेल्या सवाई गंधर्व यांच्याकडे पाठवले. त्याचा जन्म देखील तिथलाच). या मुळे गंगुबाई आणि भीमण्णा यांचे बहिण भावाचे नाते जुळले आणि ते टिकले, प्रसिद्ध देखील झाले.

गंगुबाई तर आधी आईकडून कर्नाटक संगीत शिकत होत्या (नाटककार विष्णुदास भावे यांच्या पणती श्यामला भावे ह्यांना उभयगानविदुषी असे म्हणतात, कारण त्या कर्नाटक आणि हिंदुस्थानी या दोन्ही पद्धतीचे गाणे गातात. गंगुबाई यांना जवळ जवळ २५-३० पदव्या, नमाभिधान बहाल करण्यात आली आहे, त्यात अशी पदवी मिळाल्याचे मला तरी माहित नाही). त्यांनतर काही काळाने हिंदुस्तानी गायन शिकायला सुरुवात केली. तसेच एक-दोन ग्रामोफोन रेकॉर्ड्स देखील केल्या होत्या. नंतर त्यांनी आईच्या सांगण्यानुसार सवाई गंधर्व यांच्या कडे कुंदगोळ येथे हनगल ह्या त्यांच्या गावातून रोज गाणे शिकायला येत असत. हा प्रवास रेल्वेने करावा लागत असे(Madras and Southern Maratha Railway). बरोबर तिचे मामा असत. भीमण्णा सवाई गंधर्व यांच्या घरीच राहून गाणे शिकत. गंगुबाई यांना ते त्या काळी शक्य नव्हते. स्त्री असल्यामुळे गुरूगृही न राहता, दररोज ये-जा करत, लोकांच्या हीन नजरा, आणि बोलणे चुकवत गाणे शिकावे लागले.  हि सगळी गोष्ट, मी आधी म्हटल्या प्रमाणे स्वातन्त्र्यापुर्वीच्या काळातील.

गंगुबाई यांनी प्रतिकूल परिस्थिती मध्ये अपार कष्ट करून संगीताचे शिक्षण घेतले. त्यांच्या आईचे आणि तसेच त्यांच्या इतर कुटुंबियांचे देखील त्यात योगदान आहे. गंगुबाई हनगल यांचे गाणे म्हटले कि डोळ्यांसमोर येते ती त्यांची छोटेखानी शरीरयष्टी, गाताना कानावर विशिष्टपणे हात ठेवणे, तसेच त्यांचा तो पहाडी, पुरुषी स्वर, आवाज! चरित्र वाचताना तसेच माहितीपटात त्यांची मुलाखत पाहताना त्यांचा मृदू स्वभाव, त्यांचे आई विषयी असलेले अपार प्रेम(त्या त्यांच्या पहिल्या गुरु, आणि फार लवकर त्यांचे निधन झाले) हे समजते. एक स्त्री म्हणून असलेल्या सर्व सामाजिक बंधनांना त्या काळी तोंड देऊन, वेळप्रसंगी निर्धाराने सामना करत, आपल्या ध्येयाप्रती निष्ठा बाळगून त्यांनी आपले गाणे फुलवले.

आपल्या पुण्यात जसे सवाई गंधर्व संगीत महोत्सव असतो, तसाच सवाई गंधर्वांच्या गावी, कर्नाटकात कुंदगोळ येथे नाडगिर यांच्या वाड्यात (कुंदगोळ हे गाव जमखिंडी संस्थानच्या अंतर्गत होते) देखील तो असतो. गंगुबाई थेथे जात आणि आपली संगीत सेवा सदर करत. या ग्रामीण भागात शास्त्रीय संगीताचा प्रसार, आवड कशी जोपासली जाते आहे, एकूणच तेथील वातावरणाचे देखील या माहितीपटात छान चित्रीकरण आले आहे.

आकाशवाणी वरून गंगुबाई हनगल यांचे गाणे, का कोणास ठाऊक, विशेष ऐकू येत नाही. गंगुबाई हनगल आणि त्यांच्या सारख्या कलाकार जसे अमीरबाई कर्नाटकी, केसरबाई केरकर, मोगुबाई कुर्डूकर, हिराबाई बडोदेकर, रहमानव्वा आणि इतर अनेक जणी असतील, ज्यांनी तत्कालीन सामाजिक परिस्थिती, प्रतिकूलता, प्रसंगी कौटुंबिक विरोध पत्करून, एका ध्येयनिष्ठेने कला आत्मसात केली त्याला तोड नाही. इतक्यातच शास्त्रीय संगीतावर आधारित एक वेबसेरीज आली आहे Bandish Bandits या नावाची. त्यात थोडीफार याची झलक पाहायला मिळते. तिचा विषय अर्थात वेगळा आहे. नवे आणि जुने यांच्यातील संघर्ष याचे चित्रीकरण त्यात आहे.

प्रसिद्ध गायिका वीणा सहस्रबुद्धे यांच्या वर देखील मी काही वर्षापूर्वी लिहिले होते. ते देखील जरूर वाचा.