अमर फोटो स्टुडिओ

अमर फोटो स्टुडिओ हे नाटक गेली दोन-तीन वर्षे गाजते आहे, सातत्याने प्रयोग होत आहेत. परवा गांधीजयंती होती आणि त्याच्या निमित्ताने सुट्टी होती, आणि हे नाटक बालगंधर्वला पाहिले. अमर फोटो स्टुडिओ म्हणजे एखाद्या फोटो स्टुडिओ भोवती हे नाटक असणार हे उघड होते. मी मनात म्हणत होतो की कोण जाते आजकालच्या मोबाईल फोटोग्राफीच्या जमान्यात, फोटो स्टुडिओ मध्ये. एका वाक्यात सांगयचे म्हणजे नाटक टाईम मशीन(कालयंत्र) संकल्पनेवर आधारित आहे. मला तरी वाटते ही science fiction संकल्पना मराठी रंगभूमीवर प्रथमच येते आहे. मग याला science fiction(sci-fi) नाटक म्हणायचे की काय? याच संकल्पनेवर आधारित Back to the Future हा sci-fi फँटसी सिनेमा आपल्याला माहीत असतो. सध्या मराठी रंगभूमीवर सुरू असलेली अमर फोटो स्टुडिओ ही देखील एक फँटसी प्रकार आहे. पण नाटकाचे हे वेगळेपण सोडल्यास मला तरी हे नाटक विशेष भावले नाही.

अमर फोटो स्टुडिओ

अमर फोटो स्टुडिओ

नाटक लिहिले आहे मनस्विनी लता रविंद्र यांनी. त्यांचे कसदार स्तंभलेखन मी वाचले आहे. नाटकाची सुरुवातच एकजण गळफास घेत आत्महत्येच्या तयारीत असलेला दिसतो. हा अपू आणि त्याची प्रेयसी तनू यांचं एकमेकांवर प्रेम आहे. अपू हा आत्मविश्वास नसलेला तरुण, तर तनू संशयी, पझेसिव्ह अशी. तो अमेरिकेला उच्च शिक्षण घेण्यासाठी निघणार आहे. त्याची परत येण्याची वाट पाहण्याची तनूची तयारी नाही. तनूला ब्रेक अप हवा आहे. अपूचा आत्मविश्वास ढळण्याचे एक कारण दिले आहे ते मला तरी तद्दन फालतू आणि न पटणारे वाटले.  अपूचे वडिल, आजोबा, पणजोबा, खापरपणजोबा हे सगळेच वयाच्या २७व्या वर्षी घरातून पळून गेले आहेत आणि आता तोही २७ वर्षांचा असल्याने आपण पळून जाऊ, अशी त्याला भीती वाटतेय. तनुच्या वडिलांची देखील अशीच काहीशी पार्श्वभूमी असते, ज्यामुळे तिचे त्यांच्याबद्दल गैरसमज असतात.

ते दोघे अमेरिकेला निघालेल्या अपूचा व्हीसासाठी फोटो काढायला एका फोटो स्टुडिओपाशी येतात, ज्याचं नाव आहे अमर फोटो स्टुडिओ. एक विचित्र बोलणारा, विक्षिप्त म्हातारा त्या स्टुडिओचा मालक आहे. टाईम मशीन ही संकल्पना व्यक्तीला आधीच्या किंवा पुढील काळात घेऊन जाते. वर्षे कितीही असू शकतात! काहीतरी एक trigger लागतो काळ पुढे मागे जाण्यास. तसा trigger  नाटकात camera click ने येतो. कल्पना छान आहे; कृष्ण धवल अशी नेपथ्य, संगीत, प्रकाशयोजना या द्वारे ते छान जुळवूनही आणले आहे. फोटो काढायला आलेला अपू दुसऱ्याच क्षणी १९४२ सालात जातो आणि तनू १९७७ मध्ये, जो आणीबाणीचा काळ. मग वेगवेगळ्या काळात वेगळ्याच माणसांना घेऊन येते आणि वेगवेगळे प्रसंग त्यांच्या समोर  येत जातात आणि नाटक पुढे जात राहते.

काळाचा मोठा पट समोर असल्याने भरपूर शक्यता निर्माण होतात. उदा. अपु जातो थेट व्ही. शांताराम यांच्या फिल्म शुटींग मध्ये. तर तनु जाते ती आणिबाणीच्या काळात, एका हिप्पिच्या संगतीला. त्यामुळे धमाल मात्र होते. गाणी, नाच हे देखील ओघाने येतो. एकूणच काय मग नाटक हे नाटक न राहता एक म्युझिकल शो होऊन बसतो. कधी या काळातील तर कधी त्या काळातील प्रसंग असे येत राहतात. भूतकाळातल्या स्त्रियांचे पुरुषप्रधान व्यवस्थेतलं शोषण आणि त्यांचं दुय्यम स्थान आणि त्यावर भाष्य येते. दोघेही आपापल्या जन्मदात्या पित्यांचा मागोवा या निमित्ताने घेतात, त्यांना अधिक समजावून घेतात. हा एक नाटकाचा भावनिक पैलू येतो.

नाटक वेगवान आहे. आजच्या पिढीतील दमदार कलाकारांना घेऊन हे नाटक केले असल्यामुळे उर्जा सतत जाणवत राहते. वेशभूषा, नेपथ्य आणि पार्श्वसंगीत, प्रकाशयोजना या सर्वांना विविध काळ चितारायचे असल्याने भरपूर वाव आहे. सुव्रत जोशी हा अपु, पर्ण पेठे ही अवखळ, उत्फुल अशी अभिनेत्री तनु आहे. तिचा वाय झेड हा सिनेमा मी पाहिला होता. नाटकात यापूर्वी सखी गोखले हे पात्र करायची, ती नुकतीच गेली परदेशी (लंडनला) शिकायला गेली. फोटो स्टुडिओ मालक अमेय वाघ ने साकारला आहे. त्याने हिप्पी व्यक्ती, व्ही. शांताराम हे देखीलही साकारले आहेत, जे मस्त जमले आहेत. त्याचा म्हातारा फोटो स्टुडिओ मालक नाही आवडला. त्याचे गेली एकवीस वर्षे हे नाटक मी पूर्वी पाहिले होते. ही सर्व टोळी झी मराठी वरील दिल दोस्ती दुनियादारी या मालिकेतील आहे. 

तर अशा या फार्सिकल नाटकात पुढे काय होते, ते दोघे परत आजच्या काळात कसे येतात, परत पॅच अप होते का, हे सर्व नाटक पाहिल्यानंतर समजेल. पाहायचे की नाही ते तुम्ही ठरवा, करमणूक नक्कीच होईल, पण हाती काही लागेल की नाही हे सांगता येणार!

Advertisements

गांधीजी १५०, आता पुढे काय?

तशी महात्मा गांधी जयंती दरवर्षी येते. सार्वत्रिक सुट्टीही असते. मद्यबंदी(dry day) असते, पिणारे सुट्टी असूनही पिता येत नाही अशी रास्त तक्रार करतात.  शनिवार रविवार लागून सुट्टी आली तर चांगलेच, बाहेर फिरणारे बाहेर जातात, नाहीतर मध्येच सुट्टी आली तर सुट्टीचा विशेष फायदा होत नाही, त्यांचाही हिरमोड होतो. झालेच तर महात्मा गांधींना स्मरून नवरेमंडळी, पत्नीच्या आज्ञेची अंमलबजावणी करत, घरादाराची साफसफाई करतात, हे ही काही थोडे थोडेके नव्हेच! ह्या वर्षी काय तर १५० वी जयंती आहे. या वर्षी तर गांधी सप्ताह पाळला जातो आहे. एक मोठा इव्हेंटच. स्वच्छ भारत अभियानाचा डांगोरा जिकडे तिकडे पिटतोय. दिल्लीत मोठा कार्यक्रम, तर तिकडे सेवाग्राम हायजॅक करण्यासाठी राजकारण्यांमध्ये चाललेली चढाओढीच्या बातम्या येत आहेत. चालायचेच!

IMG_3152

महात्मा गांधींशी निगडीत वास्तू, स्मारके पाहणे हा देखील कार्यक्रम बरीच लोकं ह्या दिवशी आवर्जून करतात. पुण्यातील आगाखान पॅलेस (गेलोय मी पण लिहायचे राहून गेले आहे), गांधी भवन(जेथे प्रार्थना, भजन कार्यक्रम ह्या दिवशी आयोजित केले जाते, गेलोय मी एकदा तेथे), Eternal Gandhi हे आधुनिक तंत्रज्ञान वापरून केली प्रदर्शन पाहिले होते(लिहिन केव्हा तरी); मुंबईतील मणीभवन(येथे जायचे राहूनच जातेय जीवाची मुंबई करता करता), अहमदाबाद येथील गांधी स्मारक, दिल्लीमधील राजघाट वगैरे प्रसिद्ध आहेत. वर्धा येथील सेवाग्राम येथे अजून गेलो नाही. सेवाग्राम म्हटले की विनोबा भावे, जे गांधींचे कट्टर अनुयायी होते, त्यांचा परमधाम आश्रमाची(पवनार) आठवण होते. विनोबा भावे यांची सुद्धा नुकतीच १२३वी जयंती साजरी झाली.

IMG_3151मी पुण्यात बालगंधर्व कलादालन येथे महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधी तर्फे त्यांच्या आयुष्यातील प्रमुख घटनांच्या छायाचित्रांचे प्रदर्शन होते तेथे गेलो होतो.  काही वर्षांपूर्वी मी The Making of the Mahatma हा चित्रपट पाहिला होता. तो श्याम बेनेगल दिग्दर्शित सिनेमा, गांधीजींच्या दक्षिण आफ्रिकेतील वास्तव्याची जी एकवीस वर्षे होती, त्यावर तो होता. रजत कपूर यांनी गांधींची भूमिका केली होती. महात्मा गांधींच्या जडणघडणीत IMG_3150या त्यांच्या आफ्रिकेतील वर्षांचा मोठा वाटा आहे. त्यावर विशेष छायाचित्रे तिथे नव्हती.

महात्मा गांधी म्हणजे अहिंसा आणि शांती यांचे दिपस्तंभ. ही दिवस जागतिक अहिंसा दिवस म्हणून पाळतात. याचे आजचे स्वरूप म्हणजे गांधीगीरी! हे सगळे ठीक आहे. पण पुढे काय? अजून पन्नास वर्षांनी त्यांची जन्म द्विशताब्दी येईल. त्यानिमित्त काय संकल्प करता येईल? गांधीनी मांडलेल्या, किंवा अनुसरलेली सगळीच्या सगळी तत्वे (उदा. ब्रम्हचर्य) काही काळाच्या कसोटीला उतरली नाही हे तर खरेच आहे. पण जी अजूनही कालसुसंगत आहेत त्यांचा विचार व्हावा, यापुढील काळातही अमलात यावी. पुढील पिढीने ..but who was Gandhi? असे विचारण्याची वेळ आली नाही म्हणजे मिळवली. सर्वांना शिक्षण, सामाजिक समानता, परिसर स्वच्छता आणि सौंदर्य (गलिच्छ देश अशी प्रतिमा ही बदलली पाहिजे) आणि इतर सामाजिक जवाबदारीचे भान, चारित्र्यशील समाज, हे तर आहेच, पण, आजकालचे युग हे उद्योजकतेचे युग आहे, ज्यात नवनवीन कल्पना(idea), नेतृत्वगुण(leadership qualities), दृढ आत्मविश्वास(self confidence, conviction) आवश्यक आहेत(जे सामजिक उद्योजकतेला-social entrepreneurship लागू आहे, आणि महात्मा गांधी हे social entrepreneur होते), माणूस आणि निसर्ग, पर्यावरण यांचा अनुबंध जपण्याचे, स्वावलंबनाचे, विविध क्षेत्रात स्वातंत्र्य, बदलाचे या सर्वांचे वारे वाहत आहेत. शहरे स्मार्ट होत आहेत, दळणवळण, मोबाईल क्रांती होते आहे, पण शेती कमी होते आहे, पण स्मार्टही होते आहे. या सर्व क्षेत्रात गांधींजींची कितीतरी तत्वे नक्कीच उपयोगात आणता येतील. गांधीजीनी भारताला राजकीय स्वातंत्र्य मिळवून दिले, ते टिकेलही पुढील काळात, पण आर्थिक स्वातंत्र्य टिकवण्यासाठी झगडावे लागेल. विविध क्षेत्रात पुढील पन्नास वर्षात भारत कसा आणि कुठे असावा याचा विचार करायला लागेल, आणि गांधीजींची तत्वे कशी येथे उपयोगात येतील हे ही पहिले पाहिजे.

त्यांची काही तत्वे नमुन्यादाखल पाहता येतील, जी पुढील काळातही उपयोगी पडतील:

सत्याग्रह(Honesty is the best policy, striving for truth and what is right), क्षमाशील(Strength in forgiveness), परिस्थिती बदलासाठी झटणे(Be the change you want to see in the world), दुर्दम्य इच्छाशक्ती(Will power), अहिंसा(Non violence), प्रबळ कार्यशक्ती(Live life as if there is no tomorrow)

महात्मा गांधींच्या १५०व्या जयंतीच्या निमित्ताने केलेले हे मुक्त चिंतन. मी काही त्या विषयातील मोठां विचारवंत नाही, पण सहज जे मनात आले ते मांडले. पटतेय का?  असो. जाता जाता, अजून एक पुणे आकाशवाणीची देखील दोन ऑक्टोबर ही जयंती (म्हणजे स्थापना दिवस) असते. आपल्यापैकी किती लोकं अजूनही आकाशवाणी ऐकतात महिती नाही, पण ती ही एक मोठी सांस्कृतिक चळवळ आहे. मी त्याबद्दल पूर्वी लिहीलीये होते. (आपण गांधीजींबद्दल बोलतोये, म्हणून सांगतो, ह्या आकाशवाणीव्र्र कित्येक वर्षे गांधीवंदना हा गांधीविचारांचा मागोवा घेणारा साप्ताहिक कार्यक्रम चालू आहे). योगायोगाने एक ऑक्टोबरला गदिमा यांचे जन्मशताब्दी वर्ष सुरु झाले. त्यांचा आणि पुणे आकाशवाणीचा दृढ संबंध होता.

सर्कस डॉक्टर

ब्लॉगचे शीर्षक वाचून गोंधळात पडलात ना? सर्कस आणि डॉक्टर ही काय भानगड आहे. पुढे वाचा. सर्कस आता तसा नामशेष होणारा मनोरंजन उद्योग आहे. गेल्याच दिवाळीत मी कित्येक वर्षानंतर पुण्यात आलेली द ग्रेट बॉम्बे सर्कस पाहायला गेलो होतो. भला मोठा तंबू, आत सगळीकडे रंगीबेरंगी सजावट, मोठाले दिवे, इकडे तिकडे बागडणारी बच्चे कंपनी, संगीत, मृत्युगोलातून फिरणारी मोटारसायकल वगैरे हे सगळे अनुभवताना मजा आली परत सर्कस पाहताना. त्यातच तुफान अवकाळी पाऊस सुरु झाला, थोडेफार इकाडे तिकडे तंबू गळत होता. प्राणी विशेष नव्हते, जसे हत्ती, वाघ, सिंह, घोडे इत्यादी, त्यामुळे थोडे चुकल्या सारखे वाटत होते. मात्र दोऱ्यावरून(trapeze) उड्या मारणारे कसरतपटू होते, तसेच विदुषक देखील होते. परवाच रॅम्बो सर्कसमधील एका विदूषकाची, बिजू नायर, असे त्याचे नाव, एका दूरचित्रवाणी वाहिनीवर मुलाखत पाहिली. केरळी होता तो. नुकत्याच केरळ मध्ये पावसाने केलेल्या हाहाकारानंतर त्याचे घर उध्वस्त झाले होते. त्याच्या हसऱ्या चेहऱ्यामागील दर्दभरी कहाणी ऐकली. जरूर पहा ती मुलाखत. असो.

The Great Bombay Circus

The Great Bombay Circus show photo in Pune Nov 2017

Circus Doctor

Dr J Y Henderson, Circus Doctor, book cover

मी पूर्वी सर्कस विषयावर काही ब्लॉग लिहिले आहेत. त्यात एके ठिकाणी सर्कस मध्ये प्राण्यांची देखभाल करणारे असे खास डॉक्टर असत असे नमूद केले आहेत. कारण उघड आहे. पूर्वी सर्कस कंपन्या मोठ्या असत, त्यात शेकड्याने प्राणी असत. त्यांचे आरोग्य राखण्याकरता डॉक्टर कायम असणे जरुरीचे होते. त्यातील एक प्रसिद्ध डॉक्टर जे. वाय. हेन्डरसन. दमू धोत्रे यांच्या पुस्तकात त्यांचा उल्लेख होता. मी माझ्या सर्कसवरील एका ब्लॉग मध्ये असे लिहिले होते, ‘…Ringling Circus च्या सर्कसमधील प्राण्यांचे डॉक्टर हेन्डरसन यांनी Circus Doctor नावाचे पुस्तक लिहिले होते(Richard Taplinger यांचे शब्दांकन), त्यात त्यांनी दामू धोत्रे यांचावर देखील लिहिले होते. मग पुढे त्यांनीच Wild Animal Man हे पुस्तक दामू धोत्रे यांच्याशी चर्चा करून पुस्तक लिहले जे Little Brown and Company(Boston) ने प्रकशित केले…). हेन्डरसन यांनी आपल्या पेशातील अनोख्या अनुभवांवर हे पुस्तक लिहिले होते. मूळ इंग्रजी आता तसे दुर्मिळच आहे. मला परवा अचानक त्याचा मराठी अनुवाद मिळाला. छोटेखानीच आहे तसे पुस्तक. मराठी अनुवाद १९९४ मधील, ज्योती जोशी याचा,  मानसन्मान प्रकाशन तर्फे आलेले. मूळ इंग्रजी १९५१ मधील आहे. त्याची ऑनलाइन कॉपी येथे आहे.

Circus Doctor

Original book’s cover, courtesy Internet

मराठी पुस्तकाला खरे तर अनुवाद म्हणता येणार नाही कारण ते पुस्तक मूळ इंग्रजीचे संक्षिप्त रूप आहे. जेमतेम ९६ पानी. मूळ इंग्रजी २६८ पानी. मूळ पुस्तकात १९ प्रकरणे, तर मराठीत १६ प्रकरणे तीही शीर्षकाविना. मूळ पुस्तकात भरपूर कृष्ण धवल छायाचित्रे आहेत. मराठी पुस्तकात देखील सर्कस विषयी खूप छानशी अशी रेखाटने आहेत. मराठी पुस्तक वाचताना मजा आली. मूळ इंग्रजी पुस्तक, जे ऑनलाइन आहे, ते फक्त चाळले, तेथे पूर्ण वाचणे कठीण आहे. हेन्डरसन हे Ringling Brothers/Barnum & Bailey Circus या सर्कशीत Chief Veterinarian होते.  दामू धोत्रे देखील तेथेच प्राण्यांचे प्रशिक्षक म्हणून काम करत. या पुस्तकात सर्कसमध्ये त्यावेळी असलेल्या प्राण्यांच्या विषयी अनेक मनोरंजक माहिती ते आपल्याला सांगतात.

हेन्डरसन हे मुळचे टेक्सास राज्यातील Kerrville गावचे. घरी शेती (ranch) असल्यामुळे घोडे आणि इतर प्राणी यांची संगत होतीच. तेथेच ते पशुवैद्यकशास्त्र शिकून प्राण्यांचे डॉक्टर झाले आणि जवळील लुईझियाना राज्यात Shreveport येथे व्यवसाय करू लागले. १९४१ मध्ये वरील सर्कशीत नोकरी मिळाली आणि ते सर्कशीत त्यांचा बरोबर दौरा करत शिकारखान्यातील जवळ जवळ ७०० विविध छोटे मोठे प्राणी यांची देखभाल करू लागले. नोकरी लागल्या लागल्या अस्वलाचे यकृताचे ऑपरेशन करावे लागले. सिंहाचा जबड्याचे, पुमाच्या शेपटीचे ऑपरेशन अशा थरारक आठवणी त्यांनी दिल्या आहेत. दामू धोत्रे यांच्या बद्दलही त्यांनी सविस्तर लिहिले आहे. पुढे हत्ती, मग घोडे यांची देखभाल, किरकोळ आजार यचे अनुभव आहेत. हत्तींची त्वचा कशी नाजूक असते हे प्रकरण मजेशीर आहे. सर्कशीत घोडा हा अतिशय लोकप्रिय आणि विविध कामे करणारा असतो, त्यामुळे तो तंदुरुस्त असणे गरजेचे असते. घोड्यांचे कसरतीचे प्रयोग चालू असताना ते तेथे तंबूत जातीने हजार असत. ते केंटकी, टेनसी राज्यात सर्कशीकरीता घोडे खरेदीसाठी जात असत.

२-३ महिने उपाशी असलेल्या अजगराला त्यांनी कसे भरवले, जिराफाची मानेची जखमेची कशी सुश्रुषा केली, उंटाची देखभाल, वाघाचा दुखरा दात कसा उपटला हे सांगत सांगत आणि हे सगळे करता करता दामू धोत्रे आणि इतर प्रशिक्षकांबरोबर ते प्राण्यांचे मानसशास्त्र कसे शिकले याची हकीकत ते नमूद करतात. ही जंगली श्वापदे एकमेकांत मारामारी करतात, जखमी होतात, दुसऱ्याला जखमी करतात. प्राणी जर जखमांमुळे, आजारामुळे, वयामुळे जायबंदी, निकामी झाले तर त्यांना ते दयामरणही देत. सर्कशीत एका चित्तीणीला दोन पिले झाली, त्यातील एक वाचले होते, तीला त्यांनी घरी आणून वाढवले, त्याची कहाणी एका प्रकरणात येते.

अशा विविध गमतीशीर अनुभवांचा कोलाज, तोही नुसत्या प्राण्यांचे नाही तर तेथील माणसांचे नमुने देखील चितारतात. मराठीतील पुस्तक जुने आहे, मिळत नसावे, पण इंग्रजी पुस्तकही जरी दुर्मिळ असले तरी ऑनलाइन आहे. जरूर वाचा. जाता जाता, अजून एक. मुंबईत एक परदेशी(फ्रान्सची) सर्कस येत आहे नोव्हेंबर मध्ये. तिचे नाव Cirque du Soleil. मी ती पाहायला जाणार आहे. त्यावर लिहीनच तेव्हा.

 

 

Some Like It Hot

मी आजच माणूस साप्ताहिकातील चित्रपट विषयक लेखांचा संग्रह असलेला फ्लॅशब‌ॅक हे सतीश जकातदार संपादित पुस्तक वाचता वाचता एका लेखावर थांबलो. तो लेख होता जगप्रसिद्ध मादक सुंदरी पण अल्पायुषी अशी अभिनेत्री मेरिलिन मन्रो हिच्यावर, तिच्या शोकांतीकेवर. नुकताच मी तिचा एक सिनेमा पाहिला होता. विमानप्रवासात वेळ घालवण्याचा मार्ग म्हणजे सिनेमे पाहणे. विमानात पहिलेल्या काही सिनेमांबद्दल पूर्वी मी लिहिले आहे. आज त्या मेरिलिन मन्रोच्या सिनेमाबद्दल लिहायचे आहे. हा आहे  Some Like It Hot. विमानात कार्यक्रम चाळता चाळता हा सिनेमा नजरेस पडला. मी तिचा एकही सिनेमा या पूर्वी पाहिला नव्हता. त्यामुळे मी लगेच तो सुरु केला.

Merylin Manroe

Photo courtesy Marathi book titled Flashback Ed Satish Jakatdar

सिनेमा १९५८ मधील. तिचा दुर्दैवी मृत्यू १९६२ मधील(आत्महत्या केली असे म्हणतात), जिला आता पन्नास वर्षे होऊन गेली आहेत. आपल्याला माहिती असते की तिची अनेक प्रेम प्रकरणे होती/अनेक विवाह झाले होते, तीला मानसिक आजाराने ग्रासले होते. तिच्याबद्दल काहीतरी वाचले होते मी पूर्वी. तिचा तो प्रसिद्ध उडणाऱ्या झग्यातील फोटो देखील पाहिलेला असतो आपण (मी तिच्या या वेशातील लंडन मध्ये असलेल्या Madame Tussaud wax museum मधील मेणाच्या पुतळ्याबरोबर मी फोटो देखील काढला होता) . मी कुठेतरी असे वाचले होते की ह्या सिनेमाच्या चित्रीकरणाच्या दरम्यान तिच्या मानसिक आजाराने डोके वर काढले होते(त्याला झटके किंवा episodes म्हणतात, हे मी ह्या क्षेत्रात काम करतो यामुळे प्रत्यक्ष अनुभवले आहे) आणि वर आणखीन तीला दिवसही गेले होते. तिचा अभिनय हा काही विशेष नव्हताच कधी. ह्याही चित्रपटात काही विशेष अशी कामगिरी तिची झाली नाही, पण चित्रपट मनोरंजक होता, त्यात मेरिलिन मन्रोचे सौंदर्य, भोळेपणाकडे, निरागसते कडे झुकणारा तिचा एकूणच वावर(dumb sexy blonde असेच तीला म्हणत!) त्यामुळे दीड एक तास करमणूक झाली, आणि तिच्याच स्वप्नात नंतर मी विमानात झोपी गेलो!

Some Like It Hot

Some Like It Hot poster, courtesy Wiki

मेरिलिन मन्रोचे नाव या सिनेमात हे शुगर! तिने एका गायिकेचे काम यात केले आहे. तिचा all women band असतो शिकागो मध्ये. चित्रपट तसा त्याकाळच्या फार्सिकल पद्धतीचा, विनोदी प्रणयकथा असलेला. १९८०-९० मधील टिपिकल मराठी सिनेमे असत तसा. तर ही शुगर आणि तिच्या band मधील मैत्रीणी/सहकारी यांच्याबरोबर आगगाडीतून फ्लोरिडा येथे मायामी मध्ये कार्यक्रमासाठी निघतात. आणि दोन हिरो(अगदी अशोक सराफ, लक्ष्मीकांत बेर्डे टाइप) जे दोघेदेखील वादक असतात. काही कारणाने एका हॉटेलमध्ये गुंडांबरोबर हातापायी होऊन, पोलिसांचा ससेमिरा चुकवण्यासाठी ते दोघे देखील ह्या आगगाडीत स्त्रीवेश घेऊन येतात. आणि मग सुरु होतो सगळा सावळा गोधळ.

हे दोघे हिरो तीला पटवण्याचा प्रयत्न करत असतात. पण मध्ये त्यांना आपण स्त्री वेश घेतला आहे याचा विसर पडत असतो. त्यामुळे खसखस पिकत जाते. तिच्याशी बोलता बोलता समजते की मायामी मध्ये शुगर ही कोणा मोठ्या श्रीमंत असामीबरोबर विवाह करायचे ठरवून आलेली असते. झाले. सगळे जण मायामी मध्ये येतात. मग दोन हिरोंपैकी एक जण तिच्यासोबत श्रीमंत असण्याचे नाटक करत तीला पटवण्याचा प्रयत्न करतो. तर दुसरा, ती अजून स्त्रीवेशात असते, तिच्यावर मायामीमधील एक बडी असामी भाळते! म्हणजे पहा, आता कसा सगळा मामला एकमेकात गुंतला आहे ते!

पुढे हा सगळा गुंता सुटतोच, त्याशिवाय सिनेमा काही संपणार नाही, हो ना? मी काही सगळी स्टोरी सांगत बसत नाही, तुम्हाला पुढे काय होणार, कसा हा गुंता सुटणार हे समजले असेलच आता. नाही समजले तर पहा तो सिनेमा, आहे युट्युबवर येथे. सिनेमात भरपूर गाणी, संगीत आहे, कारण एकूणच संगीतमय अशी पार्श्वभूमी आहे त्यामुळे. सगळ्यांची कामे मस्तच झाली आहेत. मेरिलिन मन्रो, चित्रपट कृष्ण धवल असूनही, तर प्रत्येक फ्रेम मध्ये किती मस्त दिसते! सिनेमाचे नाव Some Like it Hot असे का? तर हा all women music band जो आहे, त्यांची jazz संगीत त्यांची विशेषता असते, त्यातही hot jazz नावाचा प्रकार. मेरिलिन मन्रोच्या आयुष्याशी एकूणच बरेच साम्य असावेसे वाटत राहते, हा सिनेमा पाहताना. हा सिनेमा म्हणे  तिच्या काही लोकप्रिय आणि प्रसिद्ध सिनेमांपैकी आहे म्हणे. अमेरिकेतील नाट्यपंढरी ब्रॉडवे वर हा सिनेमा आता संगीतमय(अर्थात!) अश्या नाट्यस्वरुपात अवतारतोय असे वाचले.

मेरिलिन मन्रोचे इतरही सिनेमे वेळ काढून पहिले पाहिजेत, तिच्या आयुष्याचा लेखाजोखा मांडलेले एक मराठीत पुस्तक आहे, मीना देशपांडे यांचे, तेही वाचायला हवे, तिच्या आयुष्याची शोकांतिका, तिचा मानसिक आजार समजावून घेण्यासाठी. इंग्रीड बर्गमन या अजून एका तितक्याच सुंदर पण अतिशय जिवंत, सुंदर अभिनय करणाऱ्या, आणि विविध भूमिका केलेल्या अभिनेत्रीबद्दल बऱ्याच जणांनी, जसे कवी ग्रेस, लेखक जी ए कुलकर्णी, लिहून ठेवले आहे. तिचाही मी एकही सिनेमा पाहिला नाहीये. बघुयात कसे जमते!

 

 

 

वास्तुशिल्पी लॉरी बेकर

महाराष्ट्रातील लातूर जवळ किल्लारी येथील भूकंप होऊन गेल्याला आता ३० सप्टेंबरला पंचवीस वर्षे होतील. त्या निमित्ताने वास्तुशिल्पी (architect या अर्थाने) लॉरी बेकर यांची आठवण होणे स्वभाविक आहे. अतुल देऊळगावकर यांच्या किल्लारी भूकंपावर लिहिलेल्या डळमळले भूमंडळ या पुस्तकात लॉरी बेकर यांनी भूकंपग्रस्तांच्या पुनर्वसनच्या बाबतीत घेतलेल्या पुढाकाराचा तसेच त्यांना त्यातून डावलण्यात आलेल्या घटनेचा उल्लेख आहे. डळमळले भूमंडळ बद्दल मी लिहिले होते. नुकतेच अतुल देऊळगावकर  लिखित प्रसिद्ध वास्तुशिल्पी लॉरी बेकर यांच्या वरचे पुस्तक हाती लागले. आज त्यावर लिहिण्यासाठी हा प्रपंच. वास्तुतज्ञ हा शब्द मुद्दामच वापरात नाही, कारण तो थोडा वास्तुशास्त्र कडे झुकतो, जो वेगळा विषय आहे. वास्तुविशारद किंवा वास्तूरचनाकार हा देखील शब्द वापरता आला असता.

मी बारावीत असताना माझ्या एका मित्राच्या (सु!)संगतीमुळे, आणि एकूणच चित्रकला विषयात रस असल्यामुळे, मी वास्तूकला (architecture) च्या अभ्यासक्रमास प्रवेश घ्यावा, त्यात करियर करावे असे ठरवले होते. पण मला हवे तेवढे गुण मिळाले नाही मात्र मित्राला मिळाले. तो त्या अभ्यासक्रमाला गेला आणि मी त्याच वर्षी सुरु झालेल्या संगणक शास्त्र पदवी अभ्यासक्रमास प्रवेश घेतला. पण त्या विषयाची गोडी, आकर्षण कायमच मनात राहिले. पुढे भारतविद्या (Indology) शिकताना त्यात प्राचीन भारतीय वास्तुकलेची तोंडओळख झाली. विविध ठिकाणची प्राचीन भारतीय शिल्पकला, वास्तुशिल्पे डोळसपणे पाहून या विषयाचे आकर्षण, कुतूहल आणखीनच वाढले. किल्ले भटकंतीच्या वेळेस सुद्धा कितीतरी शतकांपुर्वीच्या वास्तूकलेतील नमुने पाहायला मिळतात. पुढे मागे मग पुस्तके वाचता वाचता माधव आचवल यांच्या वास्तुकलेतील (आणि त्याजोडीला अंतर्गत रचना) आधुनिक काळातील कामाची ओळख झाली. चंदिगडला गेलो असता पाहायला मिळाले. या ना त्या निमित्ताने त्या विषयाशी संपर्क कायमच राहत गेला.

अतुल देऊळगावकर यांचे लॉरी बेकर यांचे व्यक्तीचित्रण, त्यांच्या कामाची ओळख करून देणारे  करणारे त्याच शीर्षकाचे पुस्तक वाचले होते. किल्लारी भूकंप, त्याची पंचवीस वर्षे, या पार्श्वभूमी वर त्या पुस्तकाची ओळख करून घेणे समयोचित ठरावे. व्यावसायिक रीतीने कां करणारे तसेच वेगळा विचार करणारे, समाज उपयोगी असे काम करणारे असे अनेक वास्तुशिल्पी आहेत, त्यात लॉरी बेकर यांचे वेगळेपण कसे ठसते हे या पुस्तकातून कळते. पुस्तकाच्या मलपृष्ठावर मजकूर असा आहे, ‘अवकाशाला कोंडणाऱ्या चार भिंती आणि छप्पर यांची अर्थशून्य, भावहीन रचना म्हणजे घर नाही….व्यक्तीच्या गरजा, आवड, विचार त्यांच्या घरातून व्यक्त होत असतात. हे पुस्तक वाचल्यावार समजते की लॉरी बेकर यांच्या वास्तुकलेत सर्वसामान्य माणूस केंद्रस्थानी आहे. ती साधी सरळ आहे, त्यामुळे दगड, विटा सुद्धा सचेत होतात. अरुपाला रूप येतं. संस्कृतीचे दर्शन घडवणाऱ्या त्यांची वास्तू मनाचा ठाव घेतात.’ माझ्याकडे असलेली या पुस्तकाची पाचवी आवृत्ती, १९९७ मधील. त्या आवृत्तीच्या निमित्ताने मनोगतात त्यांनी तसेच प्रस्तावनेत उल्हास राणे यांनी एकूणच वास्तुकलेबद्दल चिंतन व्यक्त केले आहे. वास्तुकलेत निसर्ग मानव, उपयुक्तता आणि सौंदर्य, परंपरा आणि आधुनिकता/नवता यांचा संगम, तसेच साधनसामुग्रीची काटकसर ही तत्वे ते नमूद करतात. आजकालच्या जमान्यात जेथे वास्तुशिल्पींचा  मोबदला इमारतीच्या खर्चाच्या टक्केवारीत  मोजला जातो, त्यामुळे वरील तत्वांचा तिथे विसर पडतो अशी खंत ते प्रकट करतात.

लॉरी बेकर

राजू भावसार यांनी पुस्तकासाठी चितारलेले लॉरी बेकर यांचे रेखाचित्र

पुस्तक खरे तर पहिल्या तीन प्रकरणात आटोपले आहे, पण नंतर बरीच परिशिष्टे आहेत. त्यात त्यांची पत्रे आहेत, त्यांची अतुल देऊळगावकर यांनी घेतलेली मुलाखत, त्यांचे काही प्रकल्प अहवाल, व्याख्याने, सूची आणि इतर गोष्टी आहेत. पहिले प्रकरण लॉरी बेकर इंग्लंडवरून भारतात कसे आले, इथेच कसे स्थायिक झाले याबद्दल आहे. १९१७ मध्ये इंग्लंड मध्ये बर्मिंगहॅम येथे जन्म झाला. तेथेच वास्तुविशारद झाले. त्यांचा आधीपासूनच क्वेकर (Quaker) ही ख्रिश्चन धर्मातील उदारमतवादी चळवळीकडे ओढा होता. अमेरिकेत देखील ह्याचे लोण आले होते. माझ्या फिलाडेल्फिया भटकंतीत क्वेकर संबंधित काही ठिकाणे पाहिली आहेत, खरे तर फिलाडेल्फिया शहराचे दुसरे नाव Quaker City हे आहे आणि शहराचा संस्थापक विलियम पेन हा क्वेकर पंथाचा पुरस्कर्ता होता. त्याच निमित्ताने चीनमधून १९४४-४५ च्या आसपास भारतात आले आणि शेवटपर्यंत इथेच राहिले. आधी हिमालयात पिठोरागड, नंतर केरळ ही त्यांची कर्मभूमी झाली.

दुसरे प्रकरण हे बेकर आणि इतर समकालीन प्रसिद्ध वास्तुशिल्पी यांच्यात साम्य, भेद या विषयी आहे. अमेरिकेतील Frank Lloyd Wright, Le Corbusier(ज्यांनी चंदिगडची रचना केली), Sir Edwin Lutyens(ज्याने नवी दिल्लीची रचना केली), Louis Kahn, Charles Correa(ज्यांचे नुकतेच निधन झाले), इजिप्त मधील हसन फादी याची देशी वास्तुकला या सर्वांच्या कामाची तोंडओळख, तसेच लॉरी बेकर यांचे वेगळेपण कसे आहे या बद्दल ते लिहितात. माझ्याकडे चिदाकाश घटाकाश नावाचे वास्तुशिल्पी अरुण ओगले यांच्या लेखांचे संकलन असलेले पुस्तक आहे. त्यात त्यांनी वरील सर्व वास्तुशिल्पींवर लिहिले आहे, पण लॉरी बेकर यांच्यावर नाही, उल्लेखदेखील नाही. का कोण जाणे?

तिसरे प्रकरण लॉरी बेकर यांच्या सर्जनशील यात्रे संबंधी आहे, जे साहजिकच विस्तारलेले आहे. लेखकाने लोकवास्तुकला असा शब्द वापरून लॉरी बेकर यांनी व्यावसायिक वास्तुकलेपासून दूर राहून ग्रामीण भागात केलेल्या कामाचा गौरव केला आहे. त्यांनी स्थापन केलेल्या Center for Science and Technology for Rural Development (COSTFORD) या संस्थेबद्दल माहिती आहे. पुणे भागात काम कार्नाआरी डॉक्टर आनंद कर्वे यांची संस्था Appropriate Rural Technology Institute (ARTI) देखील तसेच काम करते. केरळ मधील विविध कामांचा विस्ताराने परिचय करून दिला आहे. केरळ मध्ये लॉरी बेकर यांनी बरेच काम केले आहे. नुकत्याच (ऑगस्ट २०१८) झालेल्या विनाशकारी प्रलय, पाऊस यामुळे झालेल्या वाताहतीच्या संदर्भात त्यांच्या कामांचा आढावा घेणे उचित ठरेल. किल्लारी मध्ये लॉरी बेकर यांनी भूकंपानंतर पुनर्वसन करताना काटकोन चौकोनी वसाहत न करता त्यांनी गावकऱ्यांशी बोलून शेजारपण जपणारी गृहसंकुल करावी असे सुचवले होते, तसेच खर्च देखील वाजवी होता. पण हितसंबंध जपणाऱ्या लोकांमुळे ते या कामात राहिले नाही. आता पंचवीस वर्षानंतर काय परिस्थिती आहे हे शोधले पाहिजे.

माझ्या घराचे काम करणारा माझा मित्र दिनेश गपचूप हा देखील त्याच विचारसरणीचा वास्तुशिल्पी, अंतर्गत रचनाकार आहे. हे पुस्तक वाचताना त्याची आठवण होत होती. असो. योगोयोग म्हणजे येत्या काही दिवसातच मी जीवाची दुबई करायला चाललो आहे. ते तर आधुनिक व्यावसायिक वास्तूकलेतील एकाहून एक नमुने असलेले शहर. त्याबद्दल लिहीनीच नंतर.

 

 

 

लेबेदेव आणि बंगाली रंगभूमी

मागील आठवड्यात सुट्टीच्या दिवशी असाच दूरचित्रवाणीवर channel surfing करत असताना एके ठिकाणी थबकलो. जुने कलकत्ता शहर, एक गोरा असा इंग्रज वाटणार मनुष्य, हिंदी, बंगाली बोलणाऱ्या स्त्रिया वगैरे पाहून काहीतरी स्वातंत्र्यपूर्व काळातील काही तरी चालू असावे असे वाटून रेंगाळून तो कार्यक्रम पाहिला.  एका जुन्या मालिकेचे भाग पुन्हा प्रक्षेपित केले जात होते. नाव होते लेबेदेव की नायिका. हे नाव वाचल्यावर डोक्यात प्रकाश पडला. दोन वर्षांपूर्वी याच नावाचे एक बरेच जुने असे हिंदी पुस्तक जे FTII Open Day मला मध्ये मिळाले होते. त्याचे लेखक प्रतापचंद्र ‘चंद्र’ यांनी लिहिले, पुस्तकाचा विषय लक्षात होता. लेबेदेव (Herasim Lebediff or Gerasim Lebedev)) नावाचा कोणी एक रशियन वादक, भाषातज्ञ होता, अठराव्या शतकाच्या शेवटी शेवटी काही काळ त्याचे वास्तव्य त्यावेळच्या कलकत्त्यात होते. त्याच्यावर ते पुस्तक, खरे तर लघुकादंबरी अशी होती. ही मालिका त्यावर बेतलेली होती. लगेच मग ते पुस्तकही मी वाचले, तसेच त्या मालिकेचे काही भाग युट्युब वर देखील पहिले. Bengali Theatre नावाचे किरोणमोय राहा यांनी बंगाली रंगभूमीचा इतिहासाचा पट मांडलेले पुस्तक माझ्याजवळ होते तेही बाहेर काढले आणि लेबेदेवबद्दलचा भाग वाचले.

Lebedev and Bengali Theater

लेबेदेव की नायिका

तर ह्या रशियन लेबेदेवचा आणि बंगाली नाट्यसृष्टी यांचा काय असा विशेष संबंध असावा? तुम्ही जर नाट्यप्रेमी असाल तर आपल्याला माहिती असेलच की बंगाली रंगभूमी ही मराठी रंगभूमी सारखीच संपन्न आहे, मोठा इतिहास आहे. एकूणच भारतीय रंगभूमीला मोठी परंपरा आहेच, लोकरंगभूमी असो, किंवा भरतमुनींचे नाट्यशास्त्र असो. पण ब्रिटीश भारतात येई पर्यंत ती कुठेतरी खंडीत झाली. बंगाली रंगभूमीचे देखील तसे झाले. भारतीय रंगभूमीच्या उगमाची गोष्ट सांगणाऱ्या गिरीश कर्नाड यांच्या एका कन्नड लेखाचे भाषांतर मी पूर्वी केले होते. असो. तर बंगाल मध्ये जत्रा नावचा लोकंरंगभूमीचा प्रकार परंपरेने होताच. भारतात कलकत्ता येथे ब्रिटिशांनी राजधानी स्थापन केली, आणि तेथील बंगाली लोकांवर पाश्चात्य संस्कृतीचा प्रभाव पडू लागला. त्यामुळे बंगाली संस्कृतीची, भाषेची पीछेहाट होऊ लागली. त्यातच लेबेदेव नावाचा एक रशियन संगीतकार, वादक मद्रासवरून ब्रिटीश music band group बरोबर कलकत्त्यात आला.

त्याने जवळ जवळ दहा वर्षे कलकत्त्यात राहून बंगाली भाषा शिकला, दोन मूळ इंग्रजी नाटकांचे बंगालीत भाषांतर/रुपांतर करून ती स्थानिक नाट्यकलावंताना घेऊन बसवली. त्यातील एकाचे दोन हाउसफुल प्रयोग देखील केले. पहिला प्रयोग १७९५ मध्ये झालां आणि येथेच अशा रीतीने त्याने आधुनिक बंगाली रंगभूमीची (proscenium stage) मुहूर्तमेढ रोवली. हे त्याचे कार्य, आणि इतिहासात त्याचे नावाचा उल्लेख केला जातो. त्याने नाट्यगृह देखील बांधले असा उल्लेख आहे. दहा वर्षांच्या वास्तव्यानंतर भारतातून निघून गेला, आणि त्याचे कार्य तसे अल्पजीवी ठरले, कारण त्यानंतर ह्या रूपात बंगाली नाटकं रंगभूमीवर येण्यास आणखीन चाळीस वर्षे जावी लागली. त्या काळात लेबेदेवने केलेल्या या दोन प्रयोगांना खूप महत्व आहे. कारण कलकत्त्यात नुसते बंगाली लोकं राहत नव्हती तर, बहुभाषिक, परदेशी लोकं देखील होते. ते आणि आधुनिक बंगाली लोकंही शेक्सपियरकृत इंग्रजी नाटकांना (काही संस्कृत नाटकांची इंग्रजी भाषांतरेही असत), त्यांच्यासाठी म्हणून असलेली नाट्यगृहात जात असत. स्थानिक बंगाली लोकसंगीत कलाकार, लोकनाट्य कलाकार, कोठीवाल्या, मुजरेवाल्या स्त्रिया आणि इतर स्थानिक कलाकार यांना घेऊन नाट्यगृह बांधून रुपांतरीत नाटकाचे बंगालीमध्ये प्रयोग करणे हे खूप मोठे काम होते.

लेबेदेवच्या सोबत एक स्थानिक बंगाली विद्वान होते, गोलोकनाथ दास असे त्यांचे नाव. त्यांनी बरीच मदत केली असा उल्लेख आहे. कुसुम नावाची के गायिका, तसेच चम्पा नावाची दुसरी एक स्त्री कलाकार, आणि इतरही स्त्री पुरुष कलाकारांची त्यांची एक टोळी जमली होती. त्यात चम्पावर त्याचा विशेष स्नेह होता, आणि वर उल्लेख केलेल्या कादंबरीत त्या दोघांचा संबंध हाही एक प्रमुख विषय आहे. आता ही कादंबरी किती काल्पनिक, आणि किती इतिहासाशी प्रामाणिक आहे हा भाग वेगळा. पण त्याच्या  दुसऱ्या एका रुपांतरीत नाटकाचा प्रयोग होण्याआधी त्याचे नाट्यगृहच नष्ट करण्यात आले. आणि मग विमनस्क मनस्थिती मध्ये लेबेदेव एकूणच या सर्वातून बाहेर पडून भारतदेश सोडून निघून गेला, आणि त्याचे कार्य, त्याची दूरदृष्टी याला तात्पुरता लगाम बसला.

मी कोलकत्याला अजून कधी गेलो नाही, बंगाली नाटकं देखील पाहिली नाहीत कधी अजून. पण सध्या तरी रविंद्रनाथ टागोर यांच्या जीवनाचा, साहित्य-विश्वाचा धांडोळा घेणे चालू आहे. पुढे मागे कोलकाता, आणि इतर आसपासचा भाग पाहायचा आहे, इतिहासात डोकायचे आहे. बघूयात कसे काय जमते ते. जाता जाता अजून एक. लेबेदेव आणि त्याचे कलकत्ता मधील वास्तव्य, कार्य, त्याची नायिका या सर्वांवर एक छानसी period film होऊ शकते.

 

 

पर्व: युद्धाचे तत्वज्ञान (Philosophy of War)

पर्व हे कन्नड मधील सुप्रसिद्ध लेखक भैरप्पा यांच्या महाभारतावर आधारित भल्या थोरल्या कादंबरीचे छोटेसे शीर्षक. या कादंबरीबद्दल वाचले ते त्यांच्याच आवरण या कादंबरीच्या प्रस्तावनेत. मी आवरण बद्दल लिहिले आहेच, तसेच त्यांच्या मंद्र कादंबरी आधारित नाटकावर देखील लिहिले आहे. आज पर्व बद्दल लिहायचे आहे. महाभारतावरील पर्व वाचताना आणि त्यावर लिहितांना भैरप्पा यांची रामायण ह्या अजून एका महाकाव्यावर उत्तरकांड नावाची कादंबरी देखील नुकतीच आली आहे हे समजले, हे मुद्दाम नमूद करावेसे वाटते.

उमा कुलकर्णी यांनी १९९० मध्ये केलेला ह्या कादंबरीचा मराठी अनुवाद मी वाचला. चाळीस वर्षांपूर्वीची मूळ कादंबरी, जवळ जवळ तीस वर्षांपूर्वीचा अनुवाद, आणि आज २०१८ मध्ये त्याबद्दल मी लिहीतोय. ७००-७५० पानांची ही कादंबरीचे एका वाक्यात मी युद्धाचे तत्वज्ञान (Philosophy of War) सांगणारी कादंबरी असे मी करेन. युद्ध ह्या संकल्पनेचा सांगोपांग विचार करणारी, त्याचे तत्वज्ञान सांगणारी पुस्तके मराठीत मी तरी काही पाहिली नाहीत. त्याच बरोबर महाभारतकालीन समाज (जो आर्य, आणि आर्येतर यांनी मिळून बनला होता), त्यावेळचे लोक, वंश, चालीरीती, संस्कृतीची वैशिष्ट्ये तपशीलवार येतात. त्यादृष्टीने पर्व कादंबरी भालचंद्र नेमाडे यांच्या हिंदू या खूप नंतर आलेल्या कादंबरीशी थोडीफार करता येयील. या दोन वैशिष्ट्यांमुळे ही कादंबरी महाभारतावरील अजून एक अशी साहित्यकृती बनून राहत नाही.

भैरप्पा

भैरप्पा यांचे रेखाचित्र, सौजन्य इंटरनेट

तत्वज्ञान, त्यातही भारतीय दर्शने, भारतीय तत्वज्ञान हा हा भैरप्पा यांचा विषयच, त्याच बरोबर इतिहास, आणि हिमालय हे ही त्यांचे आवडीचे विषय. या सर्वांचा सुरेख मेळ या कादंबरीत झाला आहे. ह्या कादंबरीला त्यांची प्रस्तावना आहे, त्यात ह्या कादंबरीसाठी केलेली पूर्वतयारी, माहितीचे विविध श्रोत धुंडाळत केलेल्या नोंदी या बद्दल ते लिहितात. त्या निमित्ताने हिमालय, आणि इतरही भाग जसे कुरुक्षेत्र, राजगीर इत्यादी ते फिरून आले, ह्या विषयावर सखोल संशोधन केलेल्या अनेक व्यक्तींना ते भेटले. महाभारताचा सर्वमान्य काल इसवी सन पूर्व बारावे शतक असा पकडून त्यादृष्टीने मांडणी केली आहे. विश्वास पाटील यांच्या पानिपत कादंबरीसाठी ते असेच पानिपत आणि आजूबाजूचा परिसर हिंडले होते, त्याची आठवण झाली. ही कादंबरी वाचताना भैरप्पा आपल्याला त्या काळात आणि त्या भौगोलिक परिसरात आपसूकच नेतात, सगळे तपशील, वर्णने दृश्यात्मक कादंबरीचा भास निर्माण करतात. त्यांनी पुस्तकात सुरुवातीला महाभारतकालीन भौगोलिक स्थिती दर्शवणारा एक नकाशाच दिला आहे.

वर म्हटल्याप्रमाणे महाभारत म्हणजे कौरव पांडव युद्ध, जी मोठी घटना आहे, आणि कादंबरीचा देखील एकेप्रकारे केंद्रबिंदूच आहे. एकूणच युद्ध संकल्पनेचा सांगोपांग विचार केला आहे. युद्ध म्हणजे काय, ते कशामुळे होते, मानव आणि युद्ध यांचा परस्पर संबंध काय, नैतिक दृष्ट्या युद्धाचे समर्थन करता येईल का (युद्धाचे नीतिशास्त्र) अशा आणि अनेक प्रश्नांचा उहापोह ह्या निमित्ताने तात्विक विवेचानाद्वारे त्यांनी केला आहे. आणि हेच माझ्या दृष्टीने कादंबरीचे वैशिष्ट्य आहे. जवळजवळ निम्मी कादंबरी ही ह्या विषयाशी निगडीत आहे. युद्धाच्या आधीची परिस्थिती, मानसिकता, प्रत्यक्ष युद्धाच्या वेळची, सुप्रसिद्ध असे संजय उवाच मध्ये केलेले प्रत्यक्ष वर्णन, आणि सर्वात महत्वाचे युद्ध संपल्यानंतरची विदारक, विषण्ण करणारी परिस्थिती यांचे विवेचन त्यांनी केले आहे. आता ही कादंबरी आहे, संशोधनपर ग्रंथ नव्हे. त्यांमुळे विविध पात्रे, त्यांची मनःस्थिती, भाव भावना, विचार, संवाद रुपाने, तसेच स्वसंवाद रुपाने आपल्यासमोर उलगडते. पात्रे तरी किती, छोटी, मोठी, विविध वंशाची, जातींची, त्यांच्या प्रेरणा, मूल्ये, यांचे चित्रण भैरप्पा करतात. महाभारतकालीन स्त्रीचे प्रमुख कार्य सुप्रजनन, त्यमुळे लैंगिक संबंधांची त्यावेळची स्थिती, विवाह संस्थेचे पैलू, नियोग सारखी प्रथांची चाचपणी ते करतात. या कादंबरीच्या आधीही आणि नंतरही श्रेष्ठ असे संशोधन ग्रंथ या विषयावर तयार झाले आहेत. जसे भारताचार्य चिंतामण विनायक वैद्य यांचा उपसंहार हा ग्रंथ, जो महाभारताच्या मराठी भाषांतराच्या दशखंडी प्रकल्पाचा शेवटला आणि दहावा खंड आहे. भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिरातर्फे (BORI) प्रकाशित करण्यात आलेल्या The Critical Edition of Mahabharata  मध्ये देखील असे संशोधन आणखी विस्ताराने दिसते असे मी वाचले आहे.

हे पुस्तक वाचायला घेतली असता एके दिवशी मला हिंदीतील वयं रक्षाम: ही रामायण ह्या महाकाव्यावरची आचार्य चतुरसेन यांची कादंबरी मला अचानक रस्त्यावरील पुस्तकाच्या ढिगाऱ्यात सापडली. ही तर पर्व पेक्षाही आधीची कादंबरी आणि रामायणाचा कालखंड हा देखील महाभारताच्याही आधीचा. त्याबद्दल नंतर सविस्तर, पण एकच मुद्दा. भैरप्पा यांनी महाभारतकालीन समाज, संस्कृती यांचे सूक्ष्म बारकावे कादंबरीत टिपले आहेत, तसेच आचार्य चतुरसेन यांनी देखील रामायणकालीन समाज, संस्कृती यांचे तपशील विस्ताराने मांडले आहेत. महाभारत हे संस्कृत महाकाव्य १८ भागात आहे, ज्याला पर्व असेही म्हणतात. त्यावरून भैरप्पा यांनी कादंबरीचे शीर्षक निवडलेले दिसते.