नाग तिब्बा, भाग#२

हिमालयातील नाग तिब्बा पदभ्रमणाच्या संदर्भातील पाहिला ब्लॉग मी कालच लिहिला होता. आज दुसरा आणि शेवटचा भाग.

रात्रभर पाउस पडतच होता. तंबूत एका कोपऱ्यात पाणी शिरले होते. तंबू ठीकठाक केल्यावर पाणी आत येणे बंद झाले. पण गारठा प्रचंड वाढला होता. शून्याच्या खालीच तापमान होते. सकाळी सहा वाजता जाग आली. बाहेर येऊन पाहतो काय, पाऊस उघडला होता. तंबूवर बर्फाचा हलकासा थर साचला होता. तंबूसमोरील पटांगणात देखील एक दोन जागी गवतावर बर्फ साचला होता. नक्कीच वरती डोंगरात नवीन बर्फवृष्टी झाली असणार. थोड्याच वेळात सूर्य उजाडला. आकाश निरभ्र निळेभोर होते. हिमालयातील लहरी हवेचा आम्हाला चांगलाच अनुभव आला होता. वातावरण एकूण उल्हासित करणारे होते. आदल्या दिवशीचा थकवा गायब झाला होता. चहा वगैरे पिऊन आजच्या नाग तिब्बा शिखर चढाई साठी तयार झालो. बर्फात चालण्यासाठी सोपे व्हावे म्हणून बुटांवर लावण्यात येणारी साखळी आम्हाला देण्यात आली. वाटेत खाण्यासाठी म्हणून थोडेफार खायला, प्यायला घेतले.

आम्ही चालायला सुरुवात केली. सुरुवातीलाच खडी चढण होती. आणखी वर गेल्यावर अजून एक कॅम्प साईट दिसली. तीला पार करून गेलो तर समोर चांगलाच बर्फ पडलेला दिसला. दोन-दिवसांचा बर्फ होता कारण तो तसा कठीण होता. आणखीन पुढे गेलो तेव्हा नाग मंदिराचा परिसर दिसू लागला. नाग मंदिर झाडीत लपले होते. परत येताना मंदिराला भेट द्यावी असा विचार करून तसेच पुढे चढत राहिलो. पायांवर साखळ्या चढवल्या. चांगलेच बर्फ साचले होते. पाय एक एक फुट बर्फात रुतत होते. आजूबाजूला असलेल्या झाडांवर देखील बर्फ दिसत होते. सगळीकडे बर्फच बर्फ. डोंगराला वळसा घालून जाताना खाली दरीत पाहिले तर तेथेही बर्फच! जंगल देखील घनदाट होते. इतक्यात एक मस्त केसाळ कुत्रा नजरेस पडला. तो आमच्या बरोबर वर येत होता. आम्हीही त्याला सोबतीला घेतले. वाटेत ठिकठिकाणी जुनी, मोडलेली झाडे, त्यांच्या फांद्या, त्यावरील बर्फ दिसत होती. झाडीतून चालताना अंगावर झाडावरील बर्फ पडत होते. चांगलाच सूर्यप्रकाश पसरला होता.

थोड्यावेळात शिखराचे दर्शन होऊ लागले. एक उंच काठी, भगवा झेंडा तेथे दिसत होता. एव्हाना आम्हाला बर्फात चालायची सवय झाली होती. मजा येत होती, पण दमसासाचा कस लागत होता. चढ उतार, मध्ये येणाऱ्या टेकड्यांना वळसा, झाडाझुडुपातून कधी तर, कधी अफाट पसरलेल्या मऊ लुसलुशीत बर्फाच्या मैदानातून पायपीट करत मजल दरमजल करत बऱ्याच वेळाने शिखरावर पोहचलो, नाग तिब्बा सर झाले होते! दशदिशांचा परिसर ३६० कोनातून पाहता येत होता. सगळीकडे बर्फच बर्फ, बर्फाच्छीद शिखरे, लांबवर झाडी असा सगळा नजारा होता. पण हवा एकदम ढगाळ झाली. कोणास ठाऊक कुठूनसे ढग आले आणि सगळे दिसेनासे झाले. शिखरावर जेमतेम १०-१५ लोकांसाठी उभे राहण्यापुरती जागा होती. आम्ही ९९१५ फुटांवर होतो. एवढ्या उंचीवर मी काही पहिल्यांदा गेलो नव्हतो. पूर्वी सिमला मनालीला गेलो असता रोहतांग पासला गेलो होतो, जो १३ हजार फुटांवर आहे, पण चालत, चढत नाही तर गाडीने. एवरेस्ट ह्याच्या तीनपट उंच. कसा असेल कल्पनाच करवत नव्हती. नाग तिब्बा शिखरावर एक भगवा ध्वजस्तंभ होता. स्वर्गरोहिणी, सुमेरू पर्वत, नंदा देवी ही शिखरे येथून दिसतात, पण या ढगांमुळे सगळे झाकून गेले. काय करणार! शिखरावर जास्ती वेळ थांबता येणार नव्हते. हवा बदलत होती. पावसाचा धोका होता. आम्ही निराश मनाने खाली उतरायला सुरुवात केली.

खाली उतारावरून बर्फात सुरुवातीला अवघड वाटले, पण नंतर सवय झाली, आणि झपझप खाली उतरू लागलो. दोन्ही बुटांवर असलेल्या साखळ्या एकमेकात अडकून पडायला होत होते. एके ठिकाणी तर चक्क पडलो, धडपडलो. एका बुटावरील साखळी तुटली देखील त्यात. पण मला काही विशेष झाले नाही नशिब! आमच्याबरोबरचा निम्मा चमू मागेच दूर राहिला होता. नाग मंदिराचा फाटा आला होता. आम्ही खाली डावीकडे उतरून मंदिराकडे गेलो. मंदिरावर देखील बर्फ साचले होते. समोर पाण्याचा कुंड होता. नाग देवतेचे दर्शन घेतले. थोडावेळ टेकलो आणि निघालो. दुपारच्या जेवणाची वेळ केव्हाच टळून गेली होती. बऱ्याच वेळानंतर परत आम्ही खाली आमच्या तळावर विजयी मुद्रेने पोहचलो. जेवण आमची वाट पाहतच होते. पटांगणात जेवणाचे टेबल मांडले होते. मस्त राजमा भातावर ताव मारला आणि बऱ्याच वेळ गप्पा मारल्या. गप्पा काय तर ट्रेक्सच्याच! प्रत्येकाने पूर्वी कोणतेना कोणते तरी हिमालयातील ट्रेक केले होते, त्या आठवणी, अनुभव, दुसरा विषयच नाही. आमच्या ट्रेक लीडरने, सार्थकने Desert Solitude नावाचे Edward Abbey यांचे पन्नास वर्षांपूर्वी प्रकाशित झालेले, अमेरिकेतील वाळवंटी भागातील च्या रेंजरचे अनुभवांचे ते पुस्तके होते. Cambriaने The Meadow हे Adrian Levy/Cathy Scott-Clark यांचे गिर्यारोहकांचे काश्मीरमध्ये झालेल्या अपहरणाच्या संदर्भातील पुस्तक आणले होते. त्याबद्दल गप्पा झाल्या.

हळू हळू अंधार पडू लागला, गारठा देखील वाढला. शेकोटी पेटवली गेली. आणि मग काय चहा आणि परत गप्पा, त्या शेकोटीभोवती बसून. रात्रीचे आभाळ निरभ्र आणि चांदण्यांनी भरलेले बऱ्याच दिवसांनी पहिले. मी काही वर्षांपूर्वी आकाशनिरीक्षणासाठी म्हणून रात्रभर बाहेर Star Party साठी गेलो होतो त्याची आठवण झाली.

तिसरा दिवस हा परत पंतवाडीत खाली उतरून जाण्याचा दिवस होता. सकाळी लवकरच उतराई सुरु झाली. हवामान चांगले होते. मजल दरमजल करत अडत अडखळत कसेबसे पंतवाडीत दुपारच्या जेवणाच्या सुमारास पोहचलो. तेथे जेवून डेहराडूनच्या दिशेने प्रयाण केले. सगळे थकले होते. मस्त झोप काढून डेहराडूनच्या आसपास आलो, तर मस्त गारांचा पाऊस सुरु झाला. डेहराडूनला संध्याकाळी सहाच्या सुमारास पोहचलो तर पावसामुळे चांगलेच गारठले होते. दुसऱ्या दिवशी डेहराडून मध्ये फिरण्याचा मानस होता. त्याबद्दल मी येथे लिहिले आहे, जरूर वाचा आणि प्रतिक्रिया कळवा!

 

 

Advertisements

नाग तिब्बा, भाग#१

मला गड किल्ले, डोंगर भटकण्याची चटक लागून कित्येक वर्षे झाली. सह्याद्री डोंगर रांगांमध्ये भरपूर भटकलो देखील आहे. कित्येक शिखरे, कित्येक किल्ले पादाक्रांत केली आहेत. पर्वतराज हिमालय खूप आधी पासून खुणावत होताच. परंतु हिमालयातील भटकंती, ट्रेकिंग हे जमत नव्हते. प्रमुख कारण म्हणजे वेळ. सह्याद्री भटकणे तसे वेळेच्या दृष्टीने सोयीचे आहे. एखादा शनिवार रविवार, किंवा सुट्टीचा इतर दिवस मिळाला की झाले. पण हिमालय पार उत्तरेला. तेथे पोचायलाच दोन दिवस प्रवास. ह्या वर्षी मनाचा निर्धार करून वेळ काढला आणि हिमालयातील एक तसा छोटासा ट्रेक करून आलो. तो हा नाग तिब्बा ट्रेक. खरे तर मी मागच्या वर्षी हम्ता पास, चंद्रताल नावाच्या किंचित मोठ्या ट्रेकसाठी नाव नोंदवले होते, पण काही कारणामुळे जमलेच नाही.

आपल्याला माहिती असते की हिमालयातील सर्वोच्च शिखर म्हणजे माऊंट एवरेस्ट. त्याची उंची ८५०० मीटर, म्हणजे २९ हजार फुट. मी दोन-तीन वर्षांपूर्वी माऊंट एवरेस्ट मोहिमेवरील एक चित्रपट पाहिला होता. त्याबद्दल येथे लिहिले आहे. सह्याद्रीतील सर्वोच्च शिखर ६५०० फुटापर्यंत आहे. म्हणजे जवळ जवळ तिप्पट उंची. ३५०० मीटर उंचीवर हवा विरळ होते, झाडे झुडपे कमी होतात, नुसते बर्फच बर्फ असते. हिमालय पूर्व पश्चिम असा पसरलेला आहे ज्याची लांबी २४०० किलोमीटर आहे. भारतातील हिमालयाचे सर्वसाधारण तीन भाग पडतात. एक म्हणजे पायथ्याचा भाग, ज्याला शिवालिक डोंगर रांगा(१००० ते ३५०० मीटर) असेही म्हणतात, त्याच्या वरच्या भागाला मध्य हिमालय(३५०० ते ६५०० मीटर), आणि त्याही वरील भागाला उच्च हिमालय(६५०० मीटर आणि त्याही वरती). नाग तिब्बा ३०२५ मीटर उंचीवर आहे. तिब्बा म्हणजे स्थानिक भाषेत शिखर. हिमालयातील भटकंतीसाठी अनेक संस्था आहेत. त्यातील एक Bikat Adventures, ज्याची मी निवड केली होती. बरेच जण आपले आपणही  जातात, स्थानिक लोकांची मदत घेतात आणि ट्रेक्स करतात. बऱ्याच वर्षांपासून माझ्या अनेक मित्रांकडून हिमालयातील भटकंतीचे अनुभव ऐकतो आहे. त्यांनी केलेली शारीरिक तयारी, इतर साधनांची जमवाजमव वगैरे या बद्दलही ऐकून होतो. साधारणपणे जून जुलै मध्ये हे ट्रेक्स जातात. मी मुद्दामच मार्चची निवड केली होती, मला ती वेळ सोयीची होती, आणि ह्या छोट्या ट्रेकवर मार्चमध्ये बर्फ असण्याची दाट शक्यता होती.

हा ट्रेक डेहराडून येथून सुरु होणार होता. उत्तराखंडातील डेहराडून गढवाल विभागात येते. आम्ही आदल्या दिवशी पुणे, दिल्ली करत रात्री डेहराडूनला पोहचलो. दुसऱ्या दिवशी सकाळी डेहराडूनच्या ISBT येथे ट्रेक मधील इतर जण आणि बिकटचे लोकं भेटणार होते. आमचा छोटासा गट होता. आमच्या सारखेच २-३ जण पहिल्यांदाच हिमालयात ट्रेक करण्यासाठी आले होते. ट्रेक तसा छोटासा असल्यामुळे आणि चालण्याची सवय असल्यामुळे विशेष काही तयारी करावी लागली नव्हती. थंडीसाठीचे कपडे, हातमोजे, ट्रेकिंगसाठीचे पायातील जोडे हे सर्व बिकटकडून भाड्याने घेतले होते. सर्व जण जमल्यावर डेहराडून पासून मसुरीच्या पलीकडे पंतवाडी ह्या गावात आम्ही गेलो, साधारण दोन-अडीच तासांचा प्रवास करत, मसुरी दर्शन(Kempty Falls वगैरे) करत तेथे पोहोचलो. गावात दुरवर जिकडे पहावे तर उंच उंच डोंगरच दिसत होते. हवेत मस्त गारठा होता, आकाशातून सूर्य गायब झाला होता. पाऊस पडेल असे लोकं म्हणत होते. तेथे बऱ्याच ट्रेकर्सचा जणू काही मेळावा भरला होता असे वातावरण तेथे होते. थोड्याच वेळात आमचे ट्रेक लीडर्स देखील भेटले. एकाचे नाव सार्थक मदन आणि दुसरी होती Cambria Sawyer, जी अमेरिकन मुलगी होती, बिकटसाठी काम करणारी. आमचे अतिरिक्त समान खेचारांवर लादून तेथील स्थानिक मदतनीस आणणार होते.

पंतवाडी(काही जण पंतवारी असेही म्हणतात) गावातून आमची पायपीट सुरु झाली. मुख्य रस्त्यातून आत चढणीला लागली. गावातील घरे, झोपड्या, कमान वगैरे पार करून दगड धोंड्यातून, चांगल्या रुळलेल्या वाटेवरून आम्ही चालत होतो. आजूबाजूला हिरवाई होती. तेथील डोंगरउतारावरील वैशिष्ट्यपूर्ण शेती ज्याला step farming असे म्हणतात ती देखील बरीच दिसत होती. नाग तिब्बा शिखराच्या वाटेवर प्रसिद्ध नाग मंदिर येते जे जागृत स्थान आहे. त्यामुळे भाविक तिथपर्यंत कायम ये जा करत असतात. साधारण दोन एक तास पायपीट केल्यावर क्षुधाशांतीसाठी थांबा घेतला. बरोबर दिले गेलेले जेवण त्या डोंगरवाटेत झाडाखाली बसून खाण्यात मस्त मजा आली. थंडी चांगलीच बोचत होती, पण चालल्या मुळे थोडाफार घामही येत होता. सहट्रेकर्सची एव्हाना ओळख झाली होती. ट्रेक लीडर सार्थक हा कसलेला ट्रेकर होता. तो ट्रेकसाठी नवी ठिकाणे शोधण्याच्या कार्यासाठी असलेल्या गटात तो बिकटमध्ये काम करत होता. बाकीचे ट्रेक लीडर्स एका प्रशिक्षणात गुंतले असल्यामुळे तो ह्या आमच्या ट्रेकवर आला होता. बोलघेवडी Cambria Sawyer ही देखील ट्रेकर आहे, पण तिचे बिकट मध्ये काम विविध लेख आणि इतर साहित्य निर्मिती करणे हे होते. त्यामुळे गप्पागोष्टी करत वाटचाल सुरु होती. हळू हळू दम लागत होता. पुढे वनखात्याचा फलक दिसला. जंगल दाट झालेले दिसत होते, दऱ्या खोरे, लांबवर डोंगर शिखरावर साचलेले बर्फ दिसत होते. फलकाच्या अलीकडे असलेल्या पठारावर बरेच तंबू लावलेले दिसत होते. चहाची सोय देखील होती. तेथे थोडे थांबून चहा घेतला. अजूनही दीड दोन तासांचा पल्ला होता.

08295EEA-8E56-4A33-AE29-3FAE4B42C6D4

शेवटी पाचाच्या सुमारास आम्ही बेस कॅम्पला पोहचलो. ती जागा तसे पाहिले तर छोटेसे पठारच होते. आमच्यासाठी म्हणून असलेले तंबू आधीच लावून ठेवले गेले होते. थोडे लांबवर आमच्या सोबत आलेल्या पोर्टर लोकांसाठी आणि स्वयंपाकासाठी एक थोडा मोठा तंबू होता. तसेच शौचासाठी एक-दोन तंबू बेस कॅम्पच्या एका बाजूला लावले होते. आम्ही जाऊन स्थिरस्थावर होईस्तोवर एकदम आकाशात ढग जमून आले, आणि जणू काही आमच्या स्वागतासाठी म्हणून पाऊस बरसायला लागला. आधीच थंडी, त्यात हा पाऊस. एकदम जबरदस्त गाराठायला झाले. बऱ्यापैकी अंधारलेलेही होऊन गेले. काही वेळातच चहा आणि सोबत गरमागरम भजी देखील आली. आमच्या निवासी तंबूच्या एका बाजूला एक मोठासा तंबू होता. ते जेवणासाठी, एकत्र बसण्यासाठी म्हणून होता. तेथे छोटेखानी टेबल, स्टुल अशी सगळी व्यवस्था होती. आम्ही सगळे चहा आणि भजीसाठी तेथे जमलो.

7D3CB7D3-DB0B-4474-8F87-1B81CF038659

तंबूत शिरून थोडे आवरले. तंबूच्या आत बाहेर करणे हे थोडे कसरतीचे काम असते. काही वेळाने रात्रीचे जेवण झाले. दुसऱ्या दिवसाच्या कार्याक्रमाची माहिती ट्रेक लीडरने सांगितली. पाऊस पडतच होता. सगळीकडे अंधार गुडूप होता. झोपण्याशिवाय दुसरे काही करण्यासारखे नव्हते, त्यामुळे sleeping bag मध्ये शिरून निद्राधीन झालो.

 

डेहराचा फेरा

डेहरा म्हणजे डेहराडून हे उत्तराखंड राज्यातील हिमालयाच्या पायथ्याशी वसलेले एक टुमदार गाव. गढवाल हिमालयाच्या रांगांमधील अनेक ठिकाणच्या भटकंतीची सुरुवात या गावातून ट्रेकर्स करतात. माझेही तसेच झाले. पण मी नाग तिब्बा ट्रेक करून आल्यावर खास डेहराडून पाहण्याकरता एक दोन दिवस राखून ठेवले होते. त्याचे कारण डेहराडून, मसुरी या भागाचे प्रसिद्ध लेखक रस्किन बॉंड यांनी केले भावपूर्ण लेखन, ह्या दोन्ही ठिकाणच्या त्यांच्या आठवणी. मसुरी हे डेहराडून जवळचे थंड हवेचे महाबळेश्वर, माथेरान, किंवा सिमल्यासारखेच ठिकाण. नाग तिब्बा ट्रेकची सुरुवात पंतवाडी नावाच्या गावातून होते. ह्या गावात जाण्यासाठी मसुरीमधूनच जावे लागले. त्यामुळे येता जाता ओझरते बघितले होते, पण ते काही अर्थातच चांगले दर्शन नव्हते, मसुरीच्या पहाडावर खाणी-खोदकाम यांच्या खुणा नजरेस पडल्या, बोडके डोंगर दिसले. सिमल्याला देखील तसेच झाले आहे. रस्किन बॉंडची काही  पुस्तके ज्यात डेहराडून उल्लेख येतो ती मी वाचली आहे, जशी The Room on the Roof, A Town Called Dehra, Road to Mussoorie, Our Trees Grow Still in Dehra वगैरे. या सगळ्यात डेहराडूनचे ५०-६० वर्षांपूर्वीचे वर्णन येते. त्यावेळेस ते नक्की देखणे, निसर्ग सुंदर ठिकाण असावे. त्यामुळे मला तसा एक nostalgic feel आला होता.

पुलवामा अतिरेकी हल्ल्यानंतर झालेल्या तसेच भारताने केलेल्या हवाई हल्ल्याच्या पार्श्वभूमीवर उत्तर सीमेवर थोडा तणाव निर्माण झाला होता. पण परिस्थिती सुधारली आणि आम्ही प्रवासाचा बेत कायम केला. नवी दिल्ली रेल्वे स्टेशनवरून दुपारी निघून रात्रीपर्यंत डेहराडूनला जाणारी जन शताब्दी गाडीत मी आसने राखली होती. दिल्लीच्या पूर्व दिशेने गाझियाबाद, आणि मग उत्तरेकडे मीरत, रूडकी वगैरे रेल्वे प्रवास डेहराडूनला रात्री दहा वाजता पोहचली. १८९० मधील हे स्टेशन, भारतातील पहिल्या काही रेल्वे स्टेशनपैकी असणार. गावाच्या थोडेसे एका बाजूला सहारनपुर रस्त्यावर Interstate Bus Terminal(ISBT) च्या आगाराजवळ आमचा मुक्काम असणार होता. चांगलीच थंडी होती हवेत. गंगा आणि यमुना नद्यांच्या मध्ये हे गाव वसलेले आहे. डेहरा हे डेरा शब्दाचा अपभ्रंश आहे. ४००-५०० वर्षांपूर्वी शीख गुरूंचा डेरा या भागात पडला होता. स्थानिक गढवाली भाषेत डून म्हणजे दरी. हे दोन्ही शब्द मिळून तयार झाला डेहराडून. पूर्वेकडे गंगा, पश्चिमेकडे यमुना. डेहराडून हे गोऱ्या साहेबाचे आवडते गाव. थंडी पावसात खालचे मैदान, उन्हाळ्यात डोक्यावर मसुरी.

सकाळी लवकरच आम्ही डेहराडूनचा फेरफटका सुरु केला. बऱ्यापैकी गजबजाट असलेले हे शहर अजूनही हिरवेगार आहे, साल वृक्षराजी, दुरवर डोंगररांगा दिसतात, तापमानही आल्हाददायक होते. डेहराडून तसे शैक्षणिक संस्थांसाठी प्रसिद्ध. डेहराडून मध्ये फिरताना एका चौकात असलेले घंटाघर तुम्ही चुकवू शकत नाही. आम्ही सर्वात प्रथम बौद्ध धर्मियांच्या (Tibetan Buddhism) दोन मठांच्या भेटीला गेलो. १९५० च्या दशकात तिबेट मधून दलाई लामा आणि त्यांचे अनुयायी भारताच्या आश्रयास आले. त्यातील काही डेहराडून मध्ये आले. पहिल्या मठाचे नाव होते Tashi Kyil Monastery आणि दुसऱ्याचे नाव होते Mindrolling Monastery. मी पूर्वी कर्नाटकात मडिकेरी/कुर्ग भागात फिरत असताना एक असाच एक बौद्ध मठ पाहिला होता. तिचे नाव होते Namdroling Nyingmapa Monastery. तीला Golden Temple असेही म्हणतात. भारतात तिबेटी बौद्ध धर्मियांचे वैशिष्ट्यपूर्ण मठ बऱ्याच ठिकाणी दिसतात. बऱ्याचदा आसपास तिबेटी बौद्ध पंथाच्या लोकांचे, नागरिकांचे वास्तव्य असते. एके काळी(म्हणजे १००-१५०० वर्षांपूर्वी) भारतवर्षात बौद्ध धर्माचे प्राबल्य होते. कालांताराने तो बृहत्तर भारतात पसरला. अनेक संस्कृत, प्राकृत ग्रंथाचे तिबेटी, चीनी भाषेत भाषांतरे झाली. त्यातील बरीचशी मूळ ग्रंथ नष्ट झाले आहेत. काळाचा महिमा अगाध आहे हे ह्या ठिकाणी जाऊन समजते. तेथील एकूण व्यवहार, तिबेटी लोकांची वेशभूषा, बुद्धाच्या मूर्ती, विविध कर्मकांडे आणि त्यांचा खुणा आपल्याला दिसू शकतात अश्या ठिकाणी.

हे बौद्ध मठ पाहून पुढे जात असता अचानक Harley Davidson या प्रसिद्ध मोटारसायकलचे भले मोठे चकचकीत दुकान दिसले. आजकाल biking चे मोठे वेड आहे तरुणाईत. हिमालयातील अनेक ठिकाणी जेथे रस्ते आहेत तेथे मोटारसायकलवरून कित्येक दिवसांचा प्रवास करत फिरण्याची टूम निघाली आहे. डेहराडून, मनाली, शिमला येथून त्या निघतात. थोडा अचंबा वाटून मी खास थांबून दुकानातून फिरून आलो, विविध मोटारसायकली पाहायला मिळाल्या.

डेहराडून मध्ये अनेक सरकारी कार्यालये आहेत, जी स्वातंत्र्यापूर्वी ब्रिटीश सरकारने बांधली आहेत. जसे Indian Military Academy, Forrest Research Institute, Ordnance Factory, Survey of India वगैरे. मी सकाळी परत मुद्दाम डेहराडूनचे रेल्वे स्टेशन बघायला गेलो कारण रात्री घाईत नीट पाहता आले नव्हते. तुम्ही म्हणाल त्यात काय पहायचे? मला रेल्वे स्टेशन्स पाहायला आवडतात, त्यातही जुनी असतील तर नक्कीच. नवी दिल्लीचे स्टेशन देखील पाहून आलो होतो. डेहराडूनच्या रेल्वे स्टेशनच्या बाहेर  एक जुने वाफेवरील रेल्वेचे इंजिन प्रदर्शनासाठी म्हणून ठेवले आहे. मग पुढे  मी वन संशोधन संस्था (Forrest Research Institute) पाहायला गेलो. शंभराहून अधिक वर्षे ही संस्था येथे आहे, भल्या मोठ्या जागेत, अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण इमारत असलेली ही संस्था. आम्ही गेलो तेव्हा तेथे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्यावरील चित्रपटाच्या चित्रीकरणाची धामधूम चालू होती. गेल्या जून मध्ये झालेल्या चौथ्या आंतरराष्ट्रीय योग दिनाचा भव्य कार्यक्रम येथेच झाला होता. या संस्थेत वनाशी, वनोपजाशी निगडीत अनेक संग्रहालये आहेत, ती आम्ही पाहिली. त्यातील काष्ठ संग्रहालय(xylarium) आणि वाळलेल्या वनस्पतींचा संग्रह(herbarium) छानच आहे. ही संस्था म्हणजे वनविद्येची निगडीत अलीबाबाची गुहाच आहे असे म्हटल्यावर वावगे होणार नाही.

मग आम्ही आमचा मोर्चा वळवला तो महादेवाचे जुने मंदिर टापकेश्वर मंदिर येथे गेलो. डोंगराच्या कुशीत गुहीत शिवलिंग असलेले ते ठिकाण. आदल्या दिवशीच महाशिवरात्र साजरी झाली होती. अजूनही मंदिराबाहेर जत्रेचे वातावरण होते. भांगेची भजी, भांगवाले देखील बसले होते. भांगवाला म्हणाला काही होणार नाही, थोडीशी घेतली तर. मी घाबरतच मीही एक ग्लासभर भांग प्यालो, भांगेची एक-दोन भाजी चवीसाठी म्हणून खाऊन पाहिली. आयुष्यात पहिल्यांदाच भांग प्यायलो. त्यावेळेस काही वाटले नाही, पण दोन एक तासांनी डोके भणभणायाला लागले, झोपशी यायला लागली. चालताना, बोलताना तोल सुटू लागला. एक दोन मिनिटांपूर्वी आपण काय बोललो(किंवा बरळलो) हे देखील न आठवता येऊ लागले. थोडक्यात मला भांग चढली होती!

मंदिर पाहून होई पर्यंत जेवणाची वेळ टळून गेली होती. आम्हाला गढवाली भोजनाच आस्वाद घ्यायचा होता, जे गढभोज नावाच्या हॉटेल मध्ये मिळणार होते. पण ते बंद होते. मग जवळच बिकानेरवाला नावाच्या ठिकाणी जेवून पुढील फेरफटक्यासाठी निघालो.

नंतर गुच्चूपानी नावाच्या एका अनोख्या ठिकाणी गेलो. त्याला Robbers’ Cave असेही म्हणतात. महाराष्ट्रात सांधण दरी जशी आहे तसेच ते ठिकाण आहे. दोन्ही बाजूला उंचच्या उंच कडा, साधारण पाच सहा फुटांची रुंदी, आणि गुडघाभर पाण्यातून पायवाट. त्यातून चालत ६०० मीटर लांब जाता येते. पायाखाली पाण्याचा प्रवाह तसा जोरात असतो. अधून मधून वरून देखील पाण्याच्या धारा शिंपडत असतात. हे ठिकाण एकूण गूढरम्य अनुभूती देतो आणि निसर्गाच्या चमत्कारला आपण नमन करतो. त्या गुडघाभर अंधारलेल्या, किंचित संधीप्रकाश असलेल्या मार्गातून पाण्यातून जाण्याचा तो एकूणच मस्त अनुभव होता.

तेथून मग सहस्रधारा नावाच्या अश्याच डोंगरातील एके ठिकाणी गेलो. अजूनही काही ठिकाणे होती ती आम्ही वेळेअभावी नाही करू शकलो. जसे की मालसी डिअर पार्क, गोरखा आणि ब्रिटिश यांच्यात झालेल्या नालापानी युद्धाचे स्मारक, आणि सर्वात महत्वाचे शहरातील बाजारपेठेतून(पलटन बाजार) फेरफटका. आम्हाला पुढे हरद्वार येथे प्रयाण करायचे होते संध्याकाळी, त्यामुळे आम्ही आवरते घेतले. पण ह्या धामधुमीत उत्तराखंडातील जंगल वाचवण्यासाठी पहाडी आदिवासी लोकांनी १९७० च्या दशकात केलेल्या चिपको आंदोलनासाठी प्रसिद्ध असलेल्या आणि टेहरी धरणासाठी प्रसिद्ध असलेल्या टेहरी गढवाल या ठिकाणी जायचे राहिलेच.

वा, ताज!

आग्र्याला जाऊन ताज महाल पाहण्याचे स्वप्न कोणाचे नसते? माझेही ते होतेच. हिमालयातील एका ट्रेकच्या निमित्ताने उत्तर भारतात भटकंती करण्याची संधी चालून आली. मी त्यात आग्रा भेटीचा बेत करून त्यात भर घातली. ताज महालाच्याही आधी आग्रा आणि शिवाजी महाराज हे समीकरण शाळेत असल्यापासून डोक्यात असते. आग्र्याहून सुटका नावाचा धडाच इतिहासाच्या पुस्तकात शाळेत असताना असतो. १८५७च्या उठावाची देखील आग्र्याला पार्श्वभूमी आहेच. भारतीय शास्त्रीय संगीतात आग्रा घराणे प्रसिद्ध आहे. त्या सगळ्याची उत्सुकता आग्रा आणि परिसराच्या भेटीत होतीच.

मी दिल्ली येथून नवीन झालेल्या यमुना एक्सप्रेसवे वरून आग्र्याला आलो. हा प्रशस्त नवीन रस्ता मस्तच आहे. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला प्रगतीची चिन्हे दिसत राहतात. भारतातील एकमेव फॉर्म्युला १ रेसिंगसाठी असलेले ठिकाण Buddha International Circuit या रस्त्याच्या बाजूला आहे. सूर्य मावळतीला आग्र्यात आलो. आग्र्यात पोहोचताच शहराबाहेर असलेले मोठे रस्ते, फ्लायओव्हर देखील दिसतात. पण जसे जसे शहरात जाऊ लागतो तसे जुन्या काळातील आग्र्याच्या पाऊलखुणा दिसतात. मी गाडीतून बाहेर डोकावून ताज महालाचे ओझरते तरी दर्शन होते का ते पाहत होतो. आणि ते झालेही. पण का कोणास ठाऊक ताज महालाच्या मागून काळ्या धुराचे लोट येत होते. ताज महालाला हवेच्या प्रदूषणाचा तडाखा बसत आहे हे वाचून होतो, ते प्रत्यक्षच दिसले. आग्रा भुईकोट किल्ल्याचे देखील दर्शन झाले. रात्री किल्ल्यात तासाभराचा light and sound show होता, जो किल्याचा इतिहास सांगणार होता. तो पाहायला गेलो. पण निराशा पदरी आली. तो कार्यक्रम परिणामकारक नव्हता. बरेच प्रेक्षक मधूनच उठून जात होते. त्यातच दोन मोकाट श्वान युगुल आम्ही ज्या ठिकाणी बसलो होतो तेथे आले आणि सर्वांसमोर प्रेमाचे चाळे करू लागले, त्यामुळे सगळ्यांचे लक्ष विचलित झाले. एक प्रदेशी पर्यटक महिला पायऱ्यांवरून उतरून जाताना, अंधार असल्यामुळे, पडली. पायऱ्यांवर छोटेसे दिवे लावणे, मोकाट कुत्र्यांची व्यवस्था लावणे इत्यादी छोट्या छोट्या गोष्टी का करता येऊ नयेत? आणि इतिहास निवेदनाच्या बाबतीत सर्वात मोठी घोडचूक अशी होती की शिवाजी महाराजांच्या आग्रा किल्ला भेटीचा किंचितही उल्लेख त्यात नव्हता. हे तर अक्षम्य आहे.

दुसऱ्या दिवशी शुक्रवार होता, त्यामुळे ताज महाल पर्यटकांसाठी बंद होते. म्हणून आग्र्यापासून ४०-४५ किलोमीटरवर पश्चिमेकडे असलेल्या फतेहपूर सिक्री ह्या अजून एका जागतिक वारसा स्थळाला भेट देण्यास गेलो. हे शहर अकबरानेच वसवले आणि तीला राजधानीचा दर्जा दिला. गुजरातेत विजय प्राप्त झाल्यावर त्याची आठवण म्हणून या ठिकाणी बुलंद दरवाजा, आणि तटबंदी युक्त भुईकोट किल्यासारखी रचना करून आत अनेक इमारती, महाले त्यांनी बांधल्या. येथेही लाल दगडाचेच प्राबल्य आहे. गावात आल्यावर रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला तटबंदी दिसते. आत गेल्यावर दर्शनी भागात लाल दगडात बांधलेले दुकानांचे गाळे दिसतात. माहिती देणारे गाईड्स मागे लागतात. आम्ही एक गाईड केला, त्याच्याबरोबर दोन किलोमीटर आत खास इलेक्ट्रिक बस मधून गेलो. एका बाजूला भारतीय पुरातत्व खात्याचे संग्रहालय दिसते. अकबर आणि त्याची महाराणी जोधाबाई यांचे वास्तव्य येथे होते. ती ठिकाणे, महाले, दरबार इत्यादी अनेक भव्य, सुशोभित वास्तू पाहता येतात. अकबराच्या दरबारातील नवरत्न जी होती त्यांच्याशी निगडीत वास्तू, पंच महाल हे देखील पाहता येते. पुढे महाकाय बुलंद दरवाजा तसेच सुफी संत शेख सलीम चिश्ती यांचा संगमरवरी दर्गा देखील पाहता येतो. बुलंद दरवाजा तो अकबराने गुजरात दिग्विजयानंतर उभा केला, त्याच्या आतील बाजूस असलेल्या अभिलेखात The world is a bridge, pass over it, but build no house upon it या अर्थाचा मजकूर आहे, जो किती अर्थपूर्ण आहे.

शनिवारी आमचा पुण्याला परतण्याचा दिवस होता. सकाळी उशिरा आग्र्यावरून दिल्लीची रेल्वे होती. त्यामुळे पहाटे लवकर उठून ताज महालाकडे कूच केले. आम्ही पश्चिम प्रवेशद्वारातून आत गेलो. तेथे जाऊन पाहतो तो काय, तो परिसर १००-१५० परदेशी पर्यटकांनी आधीच फुललेला होता. प्रवेशद्वारातून तिकीट खिडकीकडे जायला २ किलोमीटरचा रस्ता आहे. दोन्ही बाजूला लाल दगडातून कोरीव काम केलेले आणि आत दिवे असलेले खांब ओळीने लावले होते. अजून अंधारच होता त्यामुळे ते खांब छान दिसत होते. तिकीट दर नुकतेच १५ रुपयांवरून २५० रुपयांवर गेले होते. सुरक्षा यंत्रणेचे दिव्य पार करून ताज महालाच्या समोर असलेल्या बागेत प्रवेश करण्यासाठी त्यावेळीच बांधलेले लाल दगडात तसेच संगमरवरी दगडात बांधलेले मोठे प्रवेशद्वारातून आत गेलो आणि बागेच्या पलीकडे असलेल्या भव्य ताज महालाचे प्रथम दर्शन झाले. आता बऱ्यापैकी उजाडले होते. आकाशात पिवळसर सूर्यप्रकाश पसरला होता. ताज महालही पांढरा शुभ्र दिसण्याच्या ऐवजी पिवळसरच दिसत होता. दिवसाच्या विविध वेळात, तसेच रात्री, पौर्णिमेच्या चंद्रप्रकाशात ताज महालाचे सौंदर्य वेगळेच असते. ते पाहण्यासाठी पर्यटक परत परत येत असतात. ताज महालाच्या संकेतस्थळावर त्याची चित्रे त्यांनी दिली आहेत, इतरही बरीच उपयुक्त माहिती आहे. ताज महालाचे दर्शन झाल्यावर नकळतच वा, ताज! असे म्हणावेसे वाटले.

ताज महाल

ताज महाल, आग्रा

ठिकठिकाणी परदेशी पर्यटकांसोबत देशी गाईड दिसत होते, त्यांना विविध माहिती, इतिहास याबद्दल सांगत होते ते कानावर पडत होते. फिरते छायाचित्रकार मागे लागत होते. त्यांना चुकवून आम्ही ताज महालाला एक फेरा मारला. चारही मिणारे, उंच घुमट, त्यावरील कोरीव काम, पिवळसर, काळसर पडलेल्या संगमरवरी भिंती न्याहाळून मागील बाजूस संथ वाहत असलेली यमुना नदी दृष्टीस पडली. एव्हाना सूर्य देखील आकाशात आणखी वर आला होता. नंतर मुमताजचा मकबरा पाहण्यासाठी आत गेलो. गेल्याच महिन्यात ताज महोत्सव झाला, जो संगीत, कला यांचा महिन्याभराचा उत्सव या ताज महाल परिसरात होतो. आग्र्यामधील एका रिक्षाचालकाचे ऐकून आम्ही कलाकृती(Kalakriti Cultural & Convention Centre) नावाच्या ठिकाणी गेलो, जेथे सुमारे दीड तासांचा एक रंगमंचीय प्रयोग(Mohabbat the Taj), जो ताज महालाच इतिहास सांगणारा तसेच शहाजहान, मुमताज यांच्या प्रेमाची कहाणी सांगणारा कार्यक्रम होता. पण त्या कार्यक्रमाचे तिकीट दर ऐकून आम्ही चाट पडलो आणि तेथून काढता पाय केला.

आग्र्याला जाऊन ताज महाल पाहणे, पत्नी सोबत तिथे छायाचित्र काढून घेणे वगैरे ठिक आहे. पण ताज महालासारखी वास्तू जी एक अलौकिक कलाकृती आहे तिचा असा घाईघाईने आस्वाद घेणे हे काही खरे नाही. माधव आचवल यांनी आपल्या किमया पुस्तकात या आस्वादानाच्या प्रक्रियेचा वेध घेतला आहे. ते म्हणतात, “….वास्तुकला-जी सर्वाबाजुने, जवळून-दुरून, आतून-बाहेरून अनुभवल्याशिवाय जाणवतच नाही…कलाकृती समोर उभे असताना ती कलाकृती एवढेच सत्य असते. ताजमहाल ही एक वास्तू आहे-आणि वास्तूकलेचा अनुभव हा आपण आपल्या स्पर्श-रूप-नाद-गंधादि संवेदनांनी घ्यायचा असतो…-“. त्यांचे म्हणणे किती खरे आहे हे तिथे उमजते. हा ताज महाल जो जगातले सातवे आश्चर्य मानतात, तो परत पाहायला, तेही पौर्णिमेच्या रात्री, आग्र्याला परत जायला हवेच.

ताज महाल पाहून(?) झाल्यावर जवळच असलेल्या आग्रा किल्ल्याला भेट दिली. ही दोन्ही ठिकाणे सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत खुली असतात हे एक बरे आहे. आग्रा किल्ल्याचा काही भाग भारतीय सैन्याकडे आहे. आम्ही अमर सिंह प्रवेशद्वारातून आत गेलो. हा शनिवार वाड्यासारखा भुईकोट आहे. ह्या प्रवेशद्वाराच्या समोरच्या चौकात शिवाजी महाराजांचा २० फुटी अश्वारूढ पुतळा आहे. एके काळी म्हणे किल्ल्यात ५००हून अधिक इमारती होत्या. सभोवताली खंदक दिसत होते. जवळजवळ ५०० वर्षे जुना असलेला ह्या किल्ला सम्राट अकबराने बांधला होता. अकबरापासून इतर सर्व मुघल बादशहांचे कधीना कधी वास्तव्य पाहिलेले होते. औरंगजेबाने शहाजहानला येथेच डांबून ठेवले होते. मुमताजला ताज महालात दफन केल्यापासून तो ह्या किल्ल्यातून ताज महालाचे दर्शन घेत असे, येथेच तो मरण पावला. नंतर मुमताजशेजारीच त्याचे ताज महालात दफन करण्यात आले.

आग्रा किल्ला

आग्रा किल्ला

मी किल्ल्यात शिवाजी महाराजांचा विषय डोक्यात ठेवूनच फिरत होतो. विविध वास्तू, ठिकाणे पाहत होतो. आत गेल्या गेल्या जहांगीर महाल दिसतो. दिवाण-ए-खास, दिवाण-ए-आम दिसतात. शाहजहानने देखील काही संगमरावरी इमारती बांधल्या. शिवाजी महाराज आणि औरंगजेब यांची ती आग्रा भेट याच दिवाण-ए-खास मध्ये झाली.  त्यांची झालेली नजरकैद आणि तेथून त्यांची झालेली सुटका हा सर्व रोमांचकारी इतिहास सुपरिचित आहे. त्याची काहीतरी नोंद या किल्ल्यात, किंवा आग्र्यात कुठेतरी कायमस्वरूपी अश्या audio visual स्वरूपात करायला हवी आहे.

या यमुना नदीच्या किनाऱ्यावर वसलेल्या पुरातन आग्रा शहरात आणखीही बरीच ठिकाणे पाहायला आहेत. जवळच असलेल्या मथुरा, वृंदावन या श्रीकृष्णाशी निगडीत ब्रजभूमीचा आग्रा देखील भाग आहे असे मानतात. आग्र्यात आणखी दोन गोष्टी प्रसिद्ध आहेत एक म्हणजे तिथला गोड पदार्थ पेठा आणि दुसरी म्हणजे तेथील ऐतिहासिक चामड्याच्या वस्तूंचा बाजार(leather market). या बाजाराच्या इतिहासावर एक छानसा माहितीपट पाहण्यात आला. मुघल राजवटीपासूनच ह्या दोन्ही गोष्टी प्रसिद्ध आहेत.

असो. हा ब्लॉग लिहीत असताना दूरदर्शनवर प्रसिद्ध नाटककार हबीब तन्वीर यांच्या आग्रा बाजार ह्या अठराव्या शतकातील उर्दू-ब्रज भाषेतील एका कवीच्या जीवनावर, जो आग्र्याचा होता, त्याच्या नाटकाचे टेलिफिल्म रुपांतर सुरु होते ते थोडेफार पाहायला मिळाले. बरेच जुने नाटक आहे ते, १९५४ मधील. त्याचा रंगमंचीय प्रयोग कुठे पाहायला मिळतो का ते पाहायला हवे.

दुबई वारी, भाग#१

आपल्याकडे कित्येक वर्षांपासून, रोजगारानिमित्त, व्यापारानिमित्त, लोकं दुबई, ओमान, बहारीन, मस्कत, कुवेत, सौदी अरेबिया या सारख्या आखाती भागात जात आहेत. एकदिवसीय क्रिकेट मुळे दुबई, शारजा यांची पण ओळख झाली. इतक्यात दुबईकडे सुद्धा पर्यटन म्हणून अनेकजण जाऊ लागले. भारतापासून विशेष दूर नसलेला दुबई, तसेच गेल्या २-३ दशकातील दैदीप्यमान प्रगतीमुळे, पर्यटक इकडे आकर्षित होऊ लागले. मीही ह्या वर्षी दिवाळीच्या आधी दुबई वारी करून आलो. एका तऱ्हेने दिवाळीपूर्वीची दिवाळी झाली म्हणा ना!

दुबई हा भाग संयुक्त अरब अमिराती ह्या आखाती देशातील एकूण सात अमिरातींपैकी एक अमिरात. अबु धाबी ही अजून एक अमिरात, जेथेही मी गेलो. शारजा ही तिसरी प्रसिद्ध अमिरात, जवळ असूनही मला जाता आले नाही. बाकीच्या चार अमिराती(अजमान, उम्म अल् कुवेन, रस अल् खैमा, फुजैरा) तितक्याश्या प्रगत आणि प्रसिद्ध नाहीत. दुबईचा इतिहास फार जुना नाही. हा सगळा आखाती भाग रखरखीत वाळवंट असलेला. इस्लाम धर्माचा प्रसार होण्यापूर्वी भटक्या जमातीतील असलेले हे लोक, उंट पालन, खजूर, मासेमारी, समुद्रातील मोती वेचण्याचे काम करणारे लोकं म्हणून ही सर्व शेख मंडळी असे काम करत होती. १९६० मध्ये या भागात खनिज तेलाचा सुगावा लागला आणि या भागाचे नशीब बदलले. दुबई, अबू धाबी आणि इतर भाग जोरात प्रगत होऊन अत्याधुनिक शहरांत गणले जाऊ लागले. आणि पर्यटकांचे आकर्षण ठरू लागले. दुबई तर ग्लोबल सिटी म्हणूनच गणले जाऊ लागले आहे.

आम्ही जेव्हा दुबई विमानतळावर उतरत होतो तेव्हा रात्रीचे दहा वाजून गेले होते. विमानातून खाली पाहत असताना बराच वेळ वाळवंट असल्यामुळे काही दिसत नव्हते, दुबई जवळ येऊ लागताच दिव्यांची रोषणाई, झगमगाट डोळ्यात भरू लागला. दुबई विमानतळ सुद्धा अवाढव्य, दररोज जगभरात विविध ठिकाणी शेकडो विमान उड्डाणे येथून होतात. विमानतळावर पांढऱ्या शुभ्र झग्यातील शेख मंडळी दिसत होती, काळ्या झाग्यातील स्त्रियाही बऱ्याच दिसत होत्या. उतरल्यावर व्हिसा(आम्ही दुबईचा व्हिसा तेथे गेल्यावरच मिळवला), इमिग्रेशन वगैरे सोपस्कार पाडून, विमानतळावरून आमच्या राहण्याचे ठिकाण असलेल्या हॉटेलला पोचे पर्यंत मध्यरात्र उलटून गेली होती. हे हॉटेल उत्तरेकडील दुबईचे उपनगर असलेल्या डायरा सिटी(Diera City) मघ्ये होते.

दुबई पर्यटन आमचे आम्हीच करायचे ठरवले होते. त्यामुळे कसे, कुठे जायचे याची तयारी करावी लागली होती. त्यानुसार आम्ही आमच्या ५-६ दिवसांच्या वास्तव्याची आखणी केली होती. दुबईत मेट्रो रेल्वे सेवा अतिशय सुलभ असल्यामुळे त्यावर आमचा भर असणार होता. आमचे आम्हीच फिरायचे ठरवल्यामुळे थोडा अभ्यास केला होता. एरवी सुद्धा तशी सवय माझी आहेच. कारण आपण प्रवास, पर्यटन का करती? रोजच्या रहाटगाड्यातून बाहेर येऊन काहीतरी नवीन, बदल अनुभवण्यासाठी, थोडी मौज करण्यासाठी, नव्या अनुभूतींनी समृद्ध होण्यासाठी. त्यासाठी थोडे परिश्रम करायला हवे. मानसिक तयारी करायला हवी. इतिहास, भूगोल, स्थळांची, संस्कृतीच्या विविध पैलूंची माहिती थोडीफार करून घ्यायला हवी. त्यामुळे आपल्या प्रवासाचा आस्वाद अधिक आनंददायी होतो असा माझा तरी अनुभव आहे. घरातून बाहेर पडायचे म्हणजे शारीरिक स्वास्थ्य देखील हवेच. तशी सर्व तयारी करूनच उत्सुक मनाने आम्ही दुबईत थडकलो होतो.

सकाळी उठून आम्ही सर्वात आधी बुर्ज अल् अरब ह्या समुद्रकिनारी उभ्या असलेल्या ठिकाणी गेलो. चालत चालत पाम जुमेरा नावाची वैशिष्ट्यपूर्ण इमारत पाहून नंतर जुमेरा बीच नावाच्या पांढऱ्या शुभ्र वाळूच्या समुद्र किनारी गेलो. दोन्ही इमारती अर्थातच प्रसिद् अलिशान हॉटेल्स आहेत. निळाशार समुद्र, त्यामागे ही दोन्ही हॉटेल्स असा सगळा सुंदर देखावा दिसत होता. येथे गेलो. ऊन तर होतेच. जवळच एक मस्जिद दिसत होते, पण ते बंद होते. त्यामुळे आत जाता नाही आले. परत येताना मॉल ऑफ एमिरेट्स(Mall of Emirates) मध्ये गेलो. हा दुबई मधील अनेक मॉल्स पैकी एक. पण अवाढव्य. दुबई आणि मॉल हे समीकरणच आहे. ह्या मॉल्स मधील शॉपिंग फेस्टिवल्स प्रसिद्धच आहेत. ह्या मॉल मध्ये skiing center आह!. कमाल ह्या अरबांची, वाळवंटात skiing! तेथे गेलो, बाहेरूनच पहिले. हे सगळे अर्थात कृत्रिम बर्फातून तयार केलेले आहे, तेही ह्या रखरखत्या वाळवंटात. आहे की नाही ह्यांची कमाल. त्या दिवशी संध्याकाळी दुबई खाडीतील बोटीतून रात्रीची सफरीचा कार्यक्रम होता. संथ बोटीतून खाडीतून बोट चाळली होती. रात्रीचा दुबईचा रोषणाई केलेला परिसर नयनरम्य, स्वप्नवत भासत होता. बोटीवरच अलिशान जेवण होते, मन रिझवण्यासाठी इजिप्तचे तोमुरा(Tanoura) नृत्य चालू होते.

दुसऱ्या दिवशी जगप्रसिद्ध बुर्ज खलीफा परिसराच्या भेटीचा कार्यक्रम आखला होता. येथे जायला थेट मेट्रो होती. बुर्ज खलीफा ही जगातील सध्याची सर्वात उंच इमारत(५५५ मीटर!). अनेक आकर्षणे असलेली ही इमारत पाहायला तुफान गर्दी असते. १४०व्या मजल्यावर जाऊन दुबईचा नजरा पाहणे हा प्रमुख कार्यक्रम असतो. आम्ही सकाळी सकाळीच मेट्रोने पोहचलो. आधीच राखलेल्या तिकिटांची खातरजमा करून घेतली. थोड्या वेळात आम्हाला रांगेत उभे राहण्यास सांगितले गेले. १२५व्या मजल्यावर जाण्यासाठी असलेल्या लिफ्ट पर्यंत पोचेपर्यंत जवळ जवळ दोन तास रांगेत उभे राहावे लागणारे होते. जशी जशी रंग पुढे सरकत होती, तसे तसे आम्हाला वाटेत बुर्ज खलीफाच्या बांधकामाचा इतिहास, विविध टप्पे यांची माहिती देणारे फलक दिसत होते, मोठाल्या टेलीव्हिजन पडद्यावर त्याचे व्हिडियो इत्यादी दाखवले जात होते.

आम्ही एकदाचे त्या लिफ्ट मधून १२५व्या मजल्यावर असलेल्या observation deck वर वेगात पोहचलो. खरे तर आणखीन १४८व्या मजल्यावरही जाता येते, पण त्याचे वेगळे तिकीट आहे. वरून १८० अंश कोनातून दुबईचा नजारा पाहायला मिळतो. एका बाजूला समुद्र, दुसऱ्या बाजूला दूरवर पसरलेले वाळवंट, ढगाळ वातावरणातून दिसू शकते.

हे सगळे पाहून खाली परत येई पर्यंत दुपारचा एक वाजून गेला होता. तेथे जेवून, बुर्ज खालीफाच्या आवारातील संगीतमय कारंज्याच्या दर्शनाचा कार्यक्रम सुरु होणार होता, तो पाहायला गेलो. त्या कारंज्याच्याच रात्री देखील कार्यक्रम असतो, तो अधिक चांगला असतो, तोही पहायचा होता. बुर्ज खलीफा मध्येच Dubai Aquarium तसेच Underwater Zoo देखील आहे. तेथील Dubai Mall मध्ये तंगड्या तुटे पर्यंत हिंडलो. तेथे ice skating साठी ice rink आहे. त्याच्या बाजुलाच Reel Cinemas नावाचे मल्टीप्लेक्स आहे. इंग्रजी तसेच हिंदी देखील सिनेमे लागले होते. पाय दुखतच होते, विश्रांती हवी होती. बधाई हो! नावाचा सिनेमा पहायचा होताच, तिकिटे काढली आणि दुबईत चक्क हिंदी सिनेमा पाहिला!

रात्रीचा संगीतमय कारंजे पाहायला गेलो. त्याला अलोग गर्दी झाली होती. मला वाटते दुबई दुपारहूनच जागे होते, आणि रात्री बऱ्याच उशिरापर्यंत गजबजलेले असते. रोषणाई केलेला बुर्ज खलीफा रात्रीचा मस्तच दिसतो. ती चित्रे मनात ठेवून थकून हॉटेलला परतलो.

Bohemian Rhapsody

प्रत्येक वर्षी इंग्रजी चित्रपट प्रेमींना ऑस्कर पारितोषिक विजेत्या चित्रपटांची प्रतीक्षा असते. पूर्वी असा काळ हे पारितोषिक विजेते चित्रपट भारतात यायला कित्येक महिने जायचे. आणि आज असे चित्र आहे की, ऑस्कर साठी नामांकन झालेले चित्रपट सुद्धा लगेचच भारतात, विशेषतः मोठ्या शहरांमध्ये पाहण्याची संधी मिळते आहे. ह्या वर्षी PVR Cinemas ने पुण्यात अशी ऑस्कर नामांकन झालेली काही चित्रपटांचा एक महोत्सवच(The PVR Oscar Film Festival) आयोजित केला होता. त्यातील एक चित्रपट पाहण्याची संधी मला मिळाली. त्याचे नाव बोहेमियन राफ्सेडी. तो चित्रपट एका गायकाच्या जीवनावर आधारित, चरित्रपट आहे, हे वाचून समजले होते. मला असे चित्रपट पाहायला आवडतात. The Artist नावाचा ऑस्कर विजेता चित्रपट लगेचच पाहिला होता २०१२ मध्ये. La La Land नावाचा वर्ष २०१७ चा ऑस्कर विजेता संगीतमय चित्रपट थोडा नंतर पाहिला. पाश्चिमात्य गायकांचे चरित्र सहसा एकसुरी नसते. अनेक प्रिय, अप्रिय घटनांनी ते घडलेले असते, वादळी जीवन असते. हट्टी, मनस्वी, सारे जग नाकारून आपलीच वाट चोखाळणारे असे हे असतात. अशी अनेक उदाहरणे सांगता येईल. Bob Dylan चा चरित्रपट देखील असाच वादळी होता. तीच गोष्ट कृष्णवर्णीय लोकं ज्यांनी काहीतरी करून दाखवले आहे अशी. उदाहरण द्यायचे तर अमेरिकन बॉक्सर मोहम्मद अली याच्या वरचा चित्रपट अली.

हाही चित्रपट असाच काहीसा असणार हा कयास बांधूनच चित्रपट पाहायला गेलो. मी खरे तर पाश्चिमात्य संगीत, त्यातही रॉक, पॉप वगैरे विशेष ऐकत नाही. अतिशय जोरकस, झिंग आणणारे संगीत, अगम्य शब्द असणारी ती गाणी, त्यातील स्थानिक संस्कृतीच्या, समाजाच्या, आणि इतिहासाचे संदर्भ यामुळे तसे समजायला कठीण असतात. पण आपल्याकडे देखील असे संगीत ऐकणाऱ्या लोकांची कमी नाही. अर्थात गेल्या तीन साडे तीन दशकात भारतात उपग्रह वाहिन्यांवर MTV सारख्या वाहिन्यांमुळे हे आणखी शक्य झाले आहे. ह्या संगीत प्रकारांचे विविध संगीत महोत्सव Sunburn, NH7 Weekender याला आपल्या येथे देखील चाहता वर्ग आहे. बोहेमियन राफ्सेडी हा चित्रपट इंग्लंड मधील Queen ह्या बँडवर आणि त्यातील गायक फ्रेडी मर्क्युरी यावर आहे. त्या दोघांबद्दल काही माहिती नव्हते. हा फ्रेडी मूळ भारतीय वंशाचा, पारसी कुटुंबातील होता.

परवा पुस्तकांचे गाव भिलार हे पाचगणी, महाबळेश्वर जवळ आहे तेथे गेलो असता अचानकच, Peter Patrao ह्या पाचगणीतील गतकाळातील प्रसिद्ध व्यक्ती संबंधी एका ग्राफिती मधून समजले. त्याबद्दल शोधाशोध करता असे कळाले की बोहेमियन राफ्सेडी ह्या चित्रपट ज्या गायकावर आहे तो फ्रेडी, हा पाचगणीत बोर्डिग शाळेत शिकत असताना हे Peter Patrao त्याला शिकवत असत, आणि ह्या फ्रेडीचे जगभरातील चाहते पाचगणीत त्याची शाळा पाहायला येत असत, अजूनही येतात. हे सारे अचंबित करणारे आहे.

बोहेमियन राफ्सेडी खरे तर क्वीनच्या प्रसिद्ध गाण्याचे शीर्षक आहे. तर ह्या चित्रपटाची कथा सुरु होते ती लंडनच्या हिथ्रो विमानतळावर. तेथे हा फ्रेडी विमानात प्रवाश्यांचे समान भरण्याचे काम करत असतो. लंडनमध्ये स्थलांतरित झालेल्या भारतीय पारसी कुटुंबातील हा मुळचा फारुख बलसारा. विचित्र दिसणारा, पुढचे दोन दात विचित्र रीतीने पुढे आलेले. त्यामुळे स्वभावतः बुजरा झालेला, पण त्याच्या अंगात संगीत लहानपणापासूनच असते. पाचगणीतील शाळेत असतानाचा त्याने म्हणे music band चालू केलेला असतो, पियानो देखील तेव्हापासूनच वाजवत असतो. हे मात्र चित्रपटात दाखवलेले नाही. विमानतळावर काम करत करत लंडनमधील एका बँडमध्ये त्याची अचानक गायक म्हणून वर्दी लागते आणि त्याचा सांगीतिक प्रवास सुरु होतो. त्यातील अनेक चढ उतार, त्याचे आणि त्याचे सहकारी यांच्याशी जुळलेले सूर, नंतर विसंवादी झालेले सूर, असफल प्रेम प्रकरण, घरातील लोकांचा विरोध, संघर्ष, आणि नंतर त्याचे समलैंगिक असणे, आणि पुढे अनेक प्रसिद्ध पाश्चिमात्य व्यक्तीमध्ये(आणि एकूणच त्या संस्कृतीत, समाजात) दिसणाऱ्या लैंगिक स्वैराचारामुळे एड्स रोगाने ग्रासून अकाली मृत्यू पावणे असा हा जीवन प्रवास, आलेख हा चित्रपट मांडतो.

Bohemian Rhapsody

Bohemian Rhapsody, courtesy Internet

अर्थात ठायी ठायी पायाचा ठेका धरायला लावणारी गाणी, संगीत चित्रपटात आहेच. क्वीन बँडच्या जगभरातील tours आणि live concerts यांचा भारावून टाकणारा धावता आढावा येतो. क्वीन बँडच्या एक दोन प्रसिद्ध गाण्यांची जन्मकथा देखील हा चित्रपट सांगतो. संगीत क्षेत्रातील व्यावसायिक अपप्रवृत्तींचे दर्शन घडवणारे काही प्रसंग देखील आहेत. फ्रेडीला क्वीन बँड सोडून एकट्यालाच गाणे गाण्याची, त्याबदल्यात अमाप मोबदला देण्याचा प्रसंग देखील आपल्याला दिसते आणि त्यामुळे अर्थात हा क्वीन बँड तुटतो. तो परत कसा एकत्र येतो हे देखील पाहणे मनोरंजक आहे. प्रमुख भूमिकेत Rami Malek (Night at the Museum fame) नावाचा अभिनेता आहे, ज्याने ही भूमिका छानच निभावली आहे. भूमिकेतील विविध छटा, मनस्वीपणा, गायकाचा अभिनय हे छान वठले आहे. चित्रपटाच्या(आणि क्वीन बँडच्या) नावाचा अर्थ जो उत्श्रुंखलपणाचा अविष्कार असा आहे, तसाच तो चित्रपट आणि त्या फ्रेडीचे जीवन आहे. चित्रपटात सब-टायटल्स होती म्हणून संवाद बरेचसे समजू शकले.

आपल्या हिंदी मध्ये २०११ आलेला Rockstar हा असाच काहीसा चित्रपट मला ह्या निमिताने आठवला. त्यात रणवीर कपूरने चांगले काम केले होते, आणि संगीतकार ए आर रेहमानचे जोरकस असे पाश्चिमात्य संगीत असली गाणी चांगली होती. असो. बोहेमियन राफ्सेडी ह्या चित्रपटाला ऑस्करची पाच नामांकनं आहेत. त्याला मिळतील की नाही काही सांगता येत नाही, पण चित्रपट नक्कीच पाहावा असा आहे. क्वीन बँड आणि फ्रेडी यांच्या बद्दल अर्थातच तीन तासात सगळे सांगता अशक्य आहे, पण अधिक जाणून घेण्यास नक्कीच आपल्यात उत्सुकता हा चित्रपट निर्माण करतो.

पुस्तकांचे, स्ट्रॉबेरीचे गाव भिलार

गेली दोन महिने मी महाबळेश्वरची आणि आसपासची भटकंती करण्याची योजना आखतोय. काही ना काही कारणाने जमत नव्हते. परवा योग आला. ह्या वर्षी थंडीचा मुक्काम वाढला आहे. सहसा लोकं महाबळेश्वरला उन्हाळ्यात थंड हवेचे ठिकाण म्हणून जातात. ते तसे बरोबरच आहे. पण थंडीच्या दिवसांत देखील ते मस्त भटकायला आहे. त्यातच दोन वर्षांपूर्वी महाराष्ट्र सरकारने महाबळेश्वर जवळील भिलार गाव हे पुस्तकांचे गाव म्हणून विकसित केले.  राज्य मराठी विकास संस्थेचा हा प्रकल्प आहे. हे गाव आधीच सुमधुर स्ट्रॉबेरी लागवडीसाठी साठी प्रसिद्ध आहे. त्याची मला उत्सुकता होतीच, पण खरे तर त्या पुस्तकांच्या गावाला भेट द्यायची होती. इंग्लंडमध्ये असेच एक पुस्तकांचे गाव, Hay On Wye , कित्येक वर्षांपासून आहे. ते अर्थातच जुनी, दुर्मिळ पुस्तके खरेदी विक्री ह्या साठी प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे भिलार हे जगातील दुसरे असे पुस्तकांचे गाव, भारतातील पहिले. तसेच ह्या दिवसांत महाबळेश्वर आणि आसपासच्या परिसरात स्ट्रॉबेरी देखील भरपूर चाखायला मिळते.

सकाळी सकाळी मी पुण्याहून महाबळेश्वरच्या दिशेने कुच केले. वाटेत वाई येथे त्रिवेणी साहित्य संगम हा कार्यक्रम सुरु होता, तो थोडासा पाहिला. पु ल देशपांडे, ग दि माडगुळकर, सुधीर फडके यांच्या जन्म शताब्दीच्या निमित्ताने महाराष्ट्र सरकारतर्फे हा कार्यक्रम होता. स्टार निवेदक सुधीर गाडगीळ यांनी प्रसिद्ध नाट्यकलावंत, गायिका फैयाज यांच्याशी साधलेला संवाद मी ऐकला, गदिमांच्या जोगिया ह्या गणिकेच्या जीवनाविषयीच्या गाण्याचे भावपूर्ण सादरीकरण केले ते ऐकले. पुढे पाचगणीत थोडासा रेंगाळून, जेवण करून तेथील प्रसिद्ध table land(पाचगणीचे पठार) वर गेलो. तेथे बरीच लोकं paragliding करत होती, स्थानिकांकडून समजले की परदेशी पर्यटक ह्या साहसी खेळात भाग घेतात. हा ब्लॉग आज लिहिताना बातमी ऐकली की एक कोरियन पर्यटक ह्या खेळात डोंगरावर आदळून मृत्युमुखी पडला. असो. मी दुपारच्या सुमारास आडवा तिडवा पसरलेला पसरणी घाट पार करत भिलारला पोहचलो. महाबळेश्वरच्या अलीकडे १०-१२ किलोमीटर आधी भिलारला एक फाटा फुटतो. आधीपासूनच पुस्तकांच्या गावाचे फलक दिसू लागतात(तसेच रस्त्यांच्या कडेला स्ट्रॉबेरी विकणारे देखील दिसतात). गावात गेल्यावर ठिकठिकाणी कुठली पुस्तके आहेत हे सांगणारे फलक दिसतात. मी भिलार मध्येच श्री नारायण वाडकर यांच्याकडे राहण्यासाठीची व्यवस्था राखून ठेवली होती. त्यांच्याकडे लोकसाहित्य प्रकारातील पुस्तके ठेवली होती.

महाबळेश्वर जवळच असल्यामुळे तेथे जाण्याचा मोह टाळता आला नाही. नाकेखिंड(केट्स) पॉइंट, महाबळेश्वर मंदिर परिसर, वेण्णा तलाव, मॅप्रो गार्डन वगैरे पाहून संध्याकाळी भिलारला परत आलो. वाडकर यांच्याकडे घरचे ताजे जेवण करून, थोडीफार पुस्तके चाळून, डॉ. तारा भवाळकर यांचे ‘लोकसाहित्यच्या अभ्यासाच्या दिशा’ हे पुस्तक रात्री वाचण्याकरता घेतले.

Kates Point, Mahabaleshwar

Kates Point, Mahabaleshwar

दुसऱ्या दिवशी सकाळी सकाळी आम्ही गावात भटकायला बाहेर पडलो. जिथे नजर जावी तिथे स्ट्रॉबेरीचे मळे दिसत होते, तसेच पुस्तकांची दालनांची फलके दिसत होती. गावातील लोकं स्ट्रॉबेरी तोडण्यास बाहेर पडली होती, शेतावर स्ट्रॉबेरी तोडण्याची लगबग दिसत होती. आम्ही अशाच एका शेतावर गेलो, स्ट्रॉबेरी लागवडीचे दृश्य पाहून हरखून गेलो. मनसोक्त स्ट्रॉबेरी खाल्ली. शेतकऱ्यांशी बातचित करता समजले की आदल्या दिवशी पहाटे पहाटे इतकी थंडी पडली होती, की शेतावर दावबिंदू गोठून बर्फाची चादर पसरल्या सारखे दिसत होते. ते दृश्य दिसायला छान असेल पण त्यामुळे स्ट्रॉबेरीचे नुकसान होते. स्ट्रॉबेरीच्या मळ्यात मधून मधून लसूणही लावलेला दिसत होता. शेतकऱ्यांनी असेही सांगितले की दरवर्षी गुड फ्रायडेच्या आसपास स्ट्रॉबेरी महोत्सव असतो, तेव्हा स्ट्रॉबेरीच्या शेतात जाऊन मनसोक्त स्ट्रॉबेरीखाता येते.

परत वाडकरांकडे येऊन मस्त नाश्ता केला आणि गावातील इतर ठिकाणी पुस्तके पाहायला बाहेर पडलो. मनसोक्त तीन चार तास भटकत, पुस्तके चाळत, पाहत त्या छानश्या गावातून फिरलो. एकूण तीस एक घरांतून, पंचवीस-तीस हजार पुस्तके आहेत गावात. लोकांचा उत्साह, आणि एकूण पुस्तकांचे गाव असा लौकिक असलेला अभिमान त्यांच्या चेहऱ्यावर दिसत होता. त्या प्रकल्पाचे कार्यालय देखील गावातच आहे. तेथे देखील गेलो. सरकारचा पुढाकार, आणि गावकऱ्यांचे सहकार्य, आणि सहभाग यामुळे एक छान संकल्पना येथे उभी राहिली आहे. स्ट्रॉबेरीच्या निमित्ताने कृषी पर्यटन, तसेच पुस्तकांच्या निमित्ताने साहित्य आणि वाचन संस्कृती जोपासण्याचे काम हा प्रकल्प करतो आहे. साहित्य क्षेत्राशी निगडीत वर्षभर विविध कार्यक्रम देखील होत असतात. गावकऱ्यांनी देखील आपापल्या घरांवर साहित्याशी निगडीत, पुस्तकांची, व्यक्तींची चित्रे, रेखाटने काढून आणखी आकर्षक करण्याचा प्रयत्न केला आहे. मराठी भाषेची समृद्धी येथे भेट देणाऱ्यांना कळावी, साहित्यात रुची निर्माण व्हावी, पुस्तके सहजपणे हाताळता यावी असा हा प्रकल्प आहे. मला दत्तात्रय गणेश गोडसे यांचे लोकधाटी हे पुस्तक सापडले, जे मी बरेच दिवस शोधत होतो(त्यांची इतरही पुस्तके जसे ‘गतीमानी’ वगैरे सारखी देखील दुर्मिळ आहेत). अजून एक चांगले पुस्तक पाहता आले, ते म्हणजे स्वरलय, जे मूळ तेलगु पुस्तक आहे सामला सदाशिवा यांचे, ते मराठीत साहित्य अकादेमीने आणले आहे. हे संगीत विषयक पुस्तक आहे. आणखीही अनेक पुस्तकं पाहायला मिळाली.

Peter Patrao

Peter Patrao, Panchgani

आम्ही दुपारी भिलार मधून पुण्याकडे यायला निघालो, वाटेत वाई मध्ये जेवावे असा विचार केला. वाटेत पाचगणी नंतर, पसरणी घाटाच्या अलीकडे, एका ग्राफितीने लक्ष वेधून घेतले. मी थांबलो आणि फोटो काढले. ही ग्राफिती Zostel नावाच्या आगळ्या वेगळ्या हॉटेलच्या(मालवाहतुकीसाठी असलेले कंटेनर वापरून केलेले हॉटेल) आवारात भिंतीवर होती. ती होती Peter Patrao ह्या व्यक्ती संबंधी. त्याचे रेखाचित्र, तसेच पाचगणीत स्ट्रॉबेरी लागवडीचा आरंभ करणारे असा उल्लेख होता. घरी येऊन इंटरनेटवर जरा शोधाशोध केली, तर विस्मयकारक माहिती मिळाली. हा जो पीटर होता, पाचगणीतील बोर्डिंग शाळेत रसायनशास्त्र शिकवायचा, आणि नंतर पाचगणीत स्ट्रॉबेरी लागवड सुरु केली. विद्यार्थ्यांमध्ये लोकप्रिय असलेले हे पीटर बाबा, इंग्लंडमध्ये नंतर प्रसिद्ध गायक झालेल्या, फ्रेडी मर्क्युरी, हा त्यांचाच विद्यार्थी. ह्याच फ्रेडीवर नुकताच आलेला Bohemian Rhapsody हा चित्रपट मी पाहिला.

असो. वाईसारखे ऐतिहासिक, निसर्गरम्य ठिकाण, पाचगणी, महाबळेश्वर सारखी थंड हवेची ठिकाणे, प्रतापगड, पांडवगड सारखे किल्ले, जावळीचे बेसुमार जंगल, आणि त्यात भिलार सारखे स्ट्रॉबेरीचे, तसेच आता पुस्तकांचे गाव हे देखील पर्यटकांना नवीन आकर्षण ठरेल यात शंका नाही.