गंगुबाई हनगल

मागील महिन्यातच, जुलैच्या २१ तारखेला प्रसिद्ध गंगुबाई हनगल यांचा स्मृतिदिन झाला(२००९ साली या दिवशी त्यांचे निधन झाले होते). माझ्या सुदैवाने पुढच्याच वर्षी, म्हणजे २०१० मध्ये मला हुबळीला एका घरगुती कार्यक्रमाच्या निमित्ताने जायला मिळाले. त्यावेळी मी त्यांच्या देशपांडे नगर या भागातील घरी गेलो होतो. तेथे घरातील दर्शनी भागात एक छोटेखानी संग्रहालय केले आहे. त्या सर्वांची आठवण झाली. मी फिल्म्स डिविजनने तयार केलेला त्यांच्यावरचा माहितीपट पहिला. त्या बद्दल थोडेसे आज लिहायचे आहे. उत्तर कर्नाटकातील विजापूर, हुबळी, धारवाड इत्यादी भागातील कलाकरांच्या, ख्यातकीर्त व्यक्तींविषयी, माझा लहानपण या भागात गेल्यामुळे विशेष जवळीक, आस्था आहे. त्या साऱ्याच्या विषयी कन्नडमधील साहित्य मराठी आणण्याचा मी छोटा मोठा प्रयत्न जमेल तसे करत असतो.

Gangubai Hangal Documentary

नुकतेच पंडित जसराज यांचे दुखःद निधन झाले. त्यांचे गाणे मी शेवटचे ऐकले ते गेल्या वर्षीच्या(डिसेंबर 2019) सवाई गंधर्व संगीत महोत्सवात. मंडपातील वातावरण अगदी भारावून गेले होते. खरे तर पंडित जसराज यांना २०१६ मध्येच गंगुबाई हनगल पुरस्कार मिळाला होता. पंडित जसराज यांचे त्यांचे भक्तिपूर्ण गायन, तसेच भजने(हवेली संगीत) लोकप्रिय होती. संगीत क्षेत्रातील जुने जाणते तारे एकेक करून अस्ताला पावत आहेत. अर्थात त्यांचे काबिल शिष्यगण उदय पावत आहेत, उदयास पावले देखील आहेत. हे कालचक्र आहे, त्याला काय करणार! थोडेसे विषयांतर झाले, असो.

फिल्म्स डिविजनचा हा १९८५ मधील गंगुबाई हनगल यांच्यावरचा माहि.तीपट मला भावला. गंगुबाई यांच्या चरित्राशी निगडीत काही पुस्तके देखील उपलब्ध आहेत. माझ्याकडे गंगुबाई यांचे कन्नड मधील आत्मचरित्र(ನನ್ನ ಬದುಕಿನ ಹಾಡು) आहे. संध्या देशपांडे यांचे मराठीत स्वरगंगा गंगबाई हनगल या नावाने आहे, ते मी वाचनालयातून मिळवून वाचले होते. गंगावतरण नावाचे अनुवादित पुस्तक माझ्याकडे आहे, जे कन्नड मध्ये दमयंती नरेगल यांनी लिहिले आहे(सुनंदा मराठे यांनी त्याचा मराठीत अनुवाद केला आहे.) गंगुबाई ह्या उत्तर कर्नाटकातील हुबळी-धारवाड भागातील ग्रामीण भागातून स्वातंत्र्यापूर्वी उदायास आलेल्या तश्या उच्चभ्रू समाजातील नसलेल्या स्त्री गायिका. हा भाग पूर्वी ब्रिटीशांच्या काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सी अंतर्गत होता. ह्या वैशिष्ट्यपूर्ण भागात मैसूर कडील संस्कृतीचा, कर्नाटक संगीताचा तसेच मराठी, आणि हिंदुस्थानी संगीताचा मिलाफ झालेला. एकमेकांवरील हा प्रभाव संगीत, नाट्य, तसेच चित्रपट क्षेत्रात देखील दिसतो. संगीत नाटक मंडळ्या आपली संगीत नाटके घेऊन या भागात दौरे करत असत. मी काही वर्षांपूर्वी कन्नड मधून मराठीत अनुवादित केलेल्या अमीरबाई कर्नाटकी या याच भागातील गायक-नटीच्या चरित्रामध्ये याचा आढावा घेतला गेला आहे. अमीरबाई आणि गोहरबाई या दोघी बिळगी भगिनी म्हणून संगीत नाटक, आणि गायन क्षेत्रात त्याच काळात प्रसिद्ध होत्या. स्त्री कलाकारांना बाई या विशेषणाने संबोधले जाई. गंगुबाई यांच्या मातोश्री या देखील गायिका होता, कर्नाटक संगीत गात असत. उपरोल्लिखित माहितीपटातून देखील या भागाचे चित्रीकरण सुंदरपणे केले आहे.

गंगुबाई ह्या किरणा घराण्याच्या गायिका. त्यांचे नाव घेतले कि पंडित भीमसेन जोशींची देखील आठवण येते. दोघांचे गुरु एकच-सवाई गंधर्व (पंडित रामभाऊ कुंदगोळकर). तिघेही हुबळी-धारवाड या उत्तर कर्नाटकाच्या भागातील. किराणा घराण्याचे संस्थापक अब्दुल करीम खान मिरजेत वास्तव्य करत असत(मिरजेच्या वाद्य कारखाना उद्योग परंपरे विषयी मी पूर्वी लिहिले आहे-मिरजेची सतारवाली गल्ली). गंगुबाई आधी सवाई गंधर्व यांच्या कडे शिकायला जाऊ लागल्या, नंतर काही वर्षांनी भीमसेन जोशी तेथे शिकायलाआले(त्याची कथा तर सर्वश्रुत आहे. भीमण्णा उत्तरेत जालंधरला विनातिकीट रेल्वे प्रवास करून, घरातून गाणे शिकण्यासाठी पळून गेले होते. तिकडे गेले असता पंडित. विनायकबुवा जोशी यांनी त्यांना परत आपल्या घरी पाठवून, हुबळी जवळच कुंदगोळ येथे वास्तव्यास असलेल्या सवाई गंधर्व यांच्याकडे पाठवले. त्याचा जन्म देखील तिथलाच). या मुळे गंगुबाई आणि भीमण्णा यांचे बहिण भावाचे नाते जुळले आणि ते टिकले, प्रसिद्ध देखील झाले.

गंगुबाई तर आधी आईकडून कर्नाटक संगीत शिकत होत्या (नाटककार विष्णुदास भावे यांच्या पणती श्यामला भावे ह्यांना उभयगानविदुषी असे म्हणतात, कारण त्या कर्नाटक आणि हिंदुस्थानी या दोन्ही पद्धतीचे गाणे गातात. गंगुबाई यांना जवळ जवळ २५-३० पदव्या, नमाभिधान बहाल करण्यात आली आहे, त्यात अशी पदवी मिळाल्याचे मला तरी माहित नाही). त्यांनतर काही काळाने हिंदुस्तानी गायन शिकायला सुरुवात केली. तसेच एक-दोन ग्रामोफोन रेकॉर्ड्स देखील केल्या होत्या. नंतर त्यांनी आईच्या सांगण्यानुसार सवाई गंधर्व यांच्या कडे कुंदगोळ येथे हनगल ह्या त्यांच्या गावातून रोज गाणे शिकायला येत असत. हा प्रवास रेल्वेने करावा लागत असे(Madras and Southern Maratha Railway). बरोबर तिचे मामा असत. भीमण्णा सवाई गंधर्व यांच्या घरीच राहून गाणे शिकत. गंगुबाई यांना ते त्या काळी शक्य नव्हते. स्त्री असल्यामुळे गुरूगृही न राहता, दररोज ये-जा करत, लोकांच्या हीन नजरा, आणि बोलणे चुकवत गाणे शिकावे लागले.  हि सगळी गोष्ट, मी आधी म्हटल्या प्रमाणे स्वातन्त्र्यापुर्वीच्या काळातील.

गंगुबाई यांनी प्रतिकूल परिस्थिती मध्ये अपार कष्ट करून संगीताचे शिक्षण घेतले. त्यांच्या आईचे आणि तसेच त्यांच्या इतर कुटुंबियांचे देखील त्यात योगदान आहे. गंगुबाई हनगल यांचे गाणे म्हटले कि डोळ्यांसमोर येते ती त्यांची छोटेखानी शरीरयष्टी, गाताना कानावर विशिष्टपणे हात ठेवणे, तसेच त्यांचा तो पहाडी, पुरुषी स्वर, आवाज! चरित्र वाचताना तसेच माहितीपटात त्यांची मुलाखत पाहताना त्यांचा मृदू स्वभाव, त्यांचे आई विषयी असलेले अपार प्रेम(त्या त्यांच्या पहिल्या गुरु, आणि फार लवकर त्यांचे निधन झाले) हे समजते. एक स्त्री म्हणून असलेल्या सर्व सामाजिक बंधनांना त्या काळी तोंड देऊन, वेळप्रसंगी निर्धाराने सामना करत, आपल्या ध्येयाप्रती निष्ठा बाळगून त्यांनी आपले गाणे फुलवले.

आपल्या पुण्यात जसे सवाई गंधर्व संगीत महोत्सव असतो, तसाच सवाई गंधर्वांच्या गावी, कर्नाटकात कुंदगोळ येथे नाडगिर यांच्या वाड्यात (कुंदगोळ हे गाव जमखिंडी संस्थानच्या अंतर्गत होते) देखील तो असतो. गंगुबाई थेथे जात आणि आपली संगीत सेवा सदर करत. या ग्रामीण भागात शास्त्रीय संगीताचा प्रसार, आवड कशी जोपासली जाते आहे, एकूणच तेथील वातावरणाचे देखील या माहितीपटात छान चित्रीकरण आले आहे.

आकाशवाणी वरून गंगुबाई हनगल यांचे गाणे, का कोणास ठाऊक, विशेष ऐकू येत नाही. गंगुबाई हनगल आणि त्यांच्या सारख्या कलाकार जसे अमीरबाई कर्नाटकी, केसरबाई केरकर, मोगुबाई कुर्डूकर, हिराबाई बडोदेकर, रहमानव्वा आणि इतर अनेक जणी असतील, ज्यांनी तत्कालीन सामाजिक परिस्थिती, प्रतिकूलता, प्रसंगी कौटुंबिक विरोध पत्करून, एका ध्येयनिष्ठेने कला आत्मसात केली त्याला तोड नाही. इतक्यातच शास्त्रीय संगीतावर आधारित एक वेबसेरीज आली आहे Bandish Bandits या नावाची. त्यात थोडीफार याची झलक पाहायला मिळते. तिचा विषय अर्थात वेगळा आहे. नवे आणि जुने यांच्यातील संघर्ष याचे चित्रीकरण त्यात आहे.

प्रसिद्ध गायिका वीणा सहस्रबुद्धे यांच्या वर देखील मी काही वर्षापूर्वी लिहिले होते. ते देखील जरूर वाचा.

मिरजेची सतारवाली गल्ली

महाराष्ट्राच्या दक्षिणेकडील कर्नाटकच्या सीमेवरील गाव म्हणजे मिरज, हे आपल्याला परिचित असते. त्याच मिरजेतील संगीत क्षेत्राशी निगडीत वाद्य तयार करणाऱ्यांचे मोठे केंद्र आहे, ह्या बद्दल तसे आपाल्याला माहिती नसते. त्याबद्दल एका कन्नड मासिकात प्रसिद्ध कन्नड लेखक रहमत तरीकेरी यांचा एक लेख आला होता. त्याचे भाषांतर मराठी वाचकांसाठी या ब्लॉगवर देत आहे. मिरजेत अखिल भारतीय गांधर्व महामंडळाचे कार्यालय देखील आहे, तेथे मी पूर्वी कधी तरी गेलो होती. या मिरजेचे हिंदुस्तानी संगीताच्या इतिहासात महत्वाचे स्थान आहे, त्याचे कारण अब्दुल करीम खान उत्तरेतून येथे आले आणि किराण घराण्याची परंपरा येथे रुजली आणि वाढली. असो, ह्या सतारवाली गल्लीबद्दल जरूर वाचून अभिप्राय कळवा.

अनुवाद: प्रशांत कुलकर्णी, पांडुरंग कुलकर्णी

मिरजेची सतारवाली गल्ली

एक काळ असा होता की मिरज म्हणजे की मोठ्मोठ्याला हॉस्पिटल्सला पर्यायवाची नाव होते. एकोणिसाव्या शतकात एका ख्रिस्ती गृहस्थाने सुरु केलेले हे हॉस्पिटल, त्यावेळेस तेथे एकेका रुग्णाला तेथे न्यायचे म्हणजे जीवन मरणाचा संघर्षच असे समजायचे. कन्नड मधील प्रसिद्ध कादंबरीकार मिरजी अण्णाराय यांच्या निसर्ग नावाच्या कादंबरीत अनेक पात्रे मिरजेतील हॉस्पिटलमध्ये जातात असा उल्लेख आहे. अण्णाराय यांचे निवास असलेले शेडबाळ हे गाव मिरजेच्या जवळच आहे. कर्नाटक आणि महाराष्ट्र सीमेवरील कोल्हापूर आणि सोलापुर ह्या दोन शहरांव्यतिरिक्त मिरज हे सीमेवरील तिसरे शहर गणले जाते. मिरजेला कन्नड भाषेतील अनेक मासिके, वर्तमानपत्रे आहेत, तसेच कन्नड बोलणारे लोक पावला-पावलावर आहेत. मिरजेमधील लोहमार्ग हा उत्तर कर्नाटकतील रेल्वेशी जोडला गेला आहे. जेव्हा फक्त मीटर गेज लोहमार्ग होता, त्या काळात, मुंबईला जाण्यासाठी प्रवासी मिरजेला उतरून मग पुढचा प्रवास ब्रॉड गेज ने करत असत. पण मिरज हे केवळ रेल्वे बदलण्यासाठी म्हणून असलेले जंक्शन न  राहता, ते वेगवेगळ्या दिशेने आलेल्या लोकांसाठी एक आश्रयस्थान देखील झाले. त्यामुळे मिरजेला आलेल्या कित्येक लोकांचे जीवन देखील बदलण्यास हातभार लावलेला आहे. त्यात बडोद्याहून मिरजेस आलेल्या किराणा घराण्याचे थोर गायक अब्दुल करीम खान(१८७२-१९३७) हे एक नाव. उत्तर कर्नाटकात हिंदुस्तानी संगीताचा प्रसार होण्यास अब्दुल करीम खान यांना जेवढे श्रेय जाते, तेवढेच ह्या मिरज-हुबळी लोहमार्गाला द्यावे लागेल. गायनासाठी आसपासच्या गावात जाताना मैफिलीसाठी लागणारी संगीताची वाद्ये रेल्वेतून विनासायास सुरक्षितपणे नेण्यास सुलभता होती. दरवर्षी ते म्हैसूरला देखील दसऱ्याच्या वेळेस दरबारात मैफिलीसाठी रेल्वेतून जात असत. त्यांना पूजनीय अश्या हुबळीच्या सिद्धारूढ स्वामीजींच्या दर्शनासाठी देखील ते मिरजेहून रेल्वेतूनच जात असत.

पुण्या-मुंबईकडे जाताना मी १०-१२ वेळातरी मिरजेहून गेलो आहे. पण कधी मिरजेत उतरून गाव पाहण्याचा योग आला नाही. ह्या वेळेस मी आणि माझी पत्नी दोघांनी मुद्दाम तेथे उतरून मिरजेची प्रसिद्ध सितारवाले गल्ली पाहायला गेलो. सुफी संत सय्यद शमसुद्दीन साहेब यांचा उरूस देखील सुरु होता. त्या दर्ग्याच्या जवळच करीम खान यांची समाधी आहे. दिल्लीच्या सुफी संत निजामुद्दीन यांच्या दर्ग्याजवळ हिंदुस्तानी संगीताचे पितामह अमीर खुस्रो यांची समाधी जशी आहे तसेच. संगीत तसे पहिले तर परंपरावादी मुस्लिमांसाठी निषिद्ध आहे. पण हिंदुस्तानी संगीताची मुस्लीम गायकांशिवाय करूच शकत नाही. पण सुफी संतांनी संगीताला ईश्वर आराधनाचे मध्यम बनवले. दर्ग्यात नवस फेडण्यास येणाऱ्या सर्वधर्मीय लोकांना या सुफी संतांनी काव्य आणि संगीतातील रागांनी सुद्धा जोडले. साधारण पणे दर्ग्यात  राज दरबारातील पिढीजात कव्वाल गात असत, पण एखाद्या सुफी संताच्या उरुसात, राज्यातील गायक मंडळी येऊन एखाद्या गायकाच्या स्मृती प्रीत्यर्थ गायन करण्याची प्रथा हि मिरजेतच आहे. मिरजेत अब्दुल करीम खान यांच्या बरोबर भातखंडे, पलुस्कर, हिराबाई बडोदेकर यांसारखे गायक राहत असत.

आम्ही उभयंता पती पत्नी मिरज स्टेशन वरून दर्ग्याकडे चालत निघालो. रस्ता धुळीने माखला होता, वर ऊन मी म्हणत होते. रस्त्याच्या कडेला सफरचंद केळी द्राक्षे अशी फळे विकणाऱ्या बायका बसलेल्या. आजूबाजूला मिरज संस्थानाच्या राजा महाराजांनी बांधलेल्या उभारलेल्या इमारती नजरेस पडत होत्या. नुकतीच शिवाजी महाराजांची जयंती होऊन गेली असावी, त्यानिमित्त लावलेले भगवे झेंडे अजून होते. शिवाजी महाराज हे मराठ्यांचा हृदयात अस्मिता होती आणि, मोघल, आदिलशाही यांच्या विषयी त्यांच्या हृदयात द्वेषभाव भरून होता, असे असले तरी संगीताचा विषय निघाला कि हा सगळा द्वेषभाव मनातून काढून, ह्या मुस्लीम गायकांना हे आपल्या  हृदयात सामावून घेत, आणि त्यांची एखाद्या देवासमान वागवत असत.

दर्ग्याला जाणाऱ्या त्या रस्त्यावर एका चौकात कोपऱ्यात करीम खान यांचा अर्धपुतळा दिसला. छोटाशी चेहरेपट्टी, गळ्यात घड्याळाची साखळी गळाबंद कोटावर अडकवलेली दिसत होती. नाकही तसे लहानच, एकूणच चेहरेपट्टी आणखीन छोटी करणारी डोक्यावरील जरीच्या रुमालाची फेट्यासारखी बांधलेली पगडी दिसत होती. चित्राखाली काही नावे दिसली, ती मी वाकून वाचली. पंडित जवाहरलाल नेहरू पंतप्रधान असताना केसकर हे नभोवाणी मंत्री होते तेव्हा झालेल्या उद्घाटनाच्या कार्यक्रमात हिराबाई बडोदेकर, बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर, कपिलेश्वरी, भीमसेन जोशी ह्या लोकांनी भाग घेतला होता असे दिसते. कपिलेश्वरी यांनी करीम खान यांच्या समाधीच्या अमृतशिळेची तयार केली होती. सवाई गंधर्व, केसरबाई केरकर, रामभाऊ रुकडीकर, सुरेश माने, हिराबाई बडोदेकर हे सर करीम खान यांचे शिष्यगण. त्यातील शेवटचे दोघे त्यांची मुलेच होती. सवाई गंधर्व हे भीमसेन जोशी, आणि गंगुबाई हनगल यांचे गुरु होते.

एकोणविसाव्या शतकात बांधलेला तो दर्गा तसा मोठाच होता. गोलाकार आवार असलेल्या त्या दर्ग्यात विविध ठिकाणाहून आलेले लोकं होते. दर्ग्यात सगळीकडे धूपाचा धूर(लोहबान), तसेच स्वयंपाक घरातील चुलीचा देखील धूर, आणि त्यात मसाल्यांचा वास मिसळून पसरला होता. दर्ग्याच्या समोरच विविध संप्रदायाशी, शाखांशी निगडीत फाकीरांचे आखाडे दिसत होते. काळे वस्त्र धारण केलेल्या रफाई फकिराने, आम्ही दोघे बाबा बुदानगिरीच्या आसपासचे आहोत हे समजल्यावर चहा दिला. दर्ग्यात येऊन तेथील संगीत ऐकत, समाधीवर फुले साखर वाहून, धूपकुंडातील राख नेणारे भक्त ही तर नित्याचीच बाब होती. पण विशेष वाटले ते असे कि मिरजेच्या सीमेवरील लिंगायत समजातील लोकं तेथे येऊन फातेहा अदा करत होते(इस्लाम धर्मातील कुराणातील वचने म्हणत करावयाचा एक विधी). हा लिंगायत समाज तसा विशेष जातीभेद न मानणारा. अशी लोकं दर्ग्यात येऊन त्यांच्यासारखेच धर्मातीत असणाऱ्या सुफीसंतांची पूजा करतात हे वैशिष्ट्यपूर्ण वाटले.

दुपारी ऊन उतरल्यावर मिरजेतील संगीतवाद्ये तयार करणाऱ्या सतारवाली गल्लीत गेलो. भारतात लखनौ आणि कोलकाता व्यतिरिक्त अशी संगीताची वाद्ये तायार करणारे तिसरे शहर म्हणजे मिरज. ह्या गल्लीचे खरे नाव महात्मा गांधी रस्ता हे होय. दर्ग्यापासून खालच्या बाजूला असलेल्या शनिवार पेठेतील हा भाग. भारतातील मुस्लीम समाज हा खालच्या जातीच्या लोकांनी बनला आहे. त्यांच्यापाशी पारंपारिक अशी शेतजमीन नाही. त्यामुळे ते एका गावी अथवा जागेत कायम राहत नाही, मिळेल ते काम करतात, हस्त कौशल्याचे, कारागिरीचे काम करतात, त्यामुळे देखील त्यांना अभद्र समाज मानले गेले असावे. मिरजेत देखील हेच झाले असावे. मिरजेतील सतार आणि इतर वाद्ये बनवणारे हे असे लोक असावेत.

सतारवाली गल्लीत असलेल्या विविध कारखान्यातून वीणा, हार्मोनियम, तानपुरा,  सतार, दिलरुबा, बीन, सरोद, सूरबहार; तबला, तबल्याचा डग्गा, ढोल, ढोलची असे सगळे विकण्यास ठेवलेले दिसत होते. भजन मंडळीकरिता असलेल्या वीणाच अधिक प्रमाणात दिसत होते. ह्या वारकरी संप्रदायात प्रसिद्ध आहेत. कीर्तनकार मंडळी गळ्यात अश्या वीणा अडकवून अभंग गात भजन, कीर्तन करतात. जमिनीवर, तसेच धुळीने माखलेल्या कपाटात दुरुस्तीसाठी आलेली भुंडी, तारा तुटलेल्या अवस्थेतील, कातडी फाटलेल्या, निसटलेल्या परिस्थितील ती विच्छिन्न वाद्ये दिसत होती, जशी काही सरकारी रुग्णालयात खाट न मिळाल्यामुळे जमिनीवरच पसरलेल्या रुग्णांसारखे ते दृश्य दिसत होते. दुकानाच्या वरच्या भागात असलेल्या माळ्यात त्या कुशल कामगारांचा संसार थाटलेला दिसत होता. घर आणि दुकान एकत्र असल्यामुळे वाद्ये तयार करण्याच्या, दुरुस्तीच्या कामात घरातील सगळेच हातभार लावत असताना दिसत होते. लाकूड कोरण्याच्या, तार बसवण्याच्या, कातडी बसवण्याच्या कामात, तसेच वाद्ये नीट जुळले आहे कि नाही, वाजताहेत कि नाही हे तपासण्याच्या कामात मग्न होते.

‘हे काम तुम्ही कधीपासून करत आहात?’ असे मी त्या लोकांना विचारले. त्यांना कधीपासून ते नक्की सांगता येईना.बहुतेक ७-८ पिढ्यांपासून हे काम असावे असे ते म्हणाले. एक मतप्रवाह असा आहे कि उत्तर भारतातून आलेल्या सतारवाले लोकं येथे आले, आणि त्यांनी मग स्थानिक  लोकांना हि कला शिकवून गेले. हाजी शौकत अली यांच्या दुकानात त्यांच्या आजोबांचे मोठेसे छायाचित्र लावलेले होते. माम्मुडी कृष्णराज वाडियार यांच्या सारखी जाडजूड मिशा असलेल्या, डोक्यावर पगडी असलेल्या असे ते होते. त्यांनी नवीन तंतूवाद्य निर्माण केले असे खाली नमूद केले होते. व्यवसाय कसा चालला आहे हे विचारता राज इब्राहीम उत्तरले, ‘आम्ही वाद्ये तयार करतो, पण देवच खरेदीदारांना आमच्याकडे पाठवतो. कलाकार ती वाद्ये वापरून कलेचे सृजन करतो. त्यांना गौरव प्राप्त होते, ते बरोबरच आहे. त्याच बरोबर आमच्यासारखे जे वाद्य तयार करतात त्यांना सुद्धा समाजात मान मिळायला हवा. आम्ही देखील देशाचे नाव उज्ज्वल करत असतो. सरकारने कर माफ केले आहेत, हे खरे आहे. ह्या कामातून जीवन जगता येऊ शकते. पण जास्त प्रगती होऊ शकत नाही. मिरजेत एखादा गवंडी दिवसा ५०० रुपये कमावतो. आम्ही एखादी सतार वीणा दहा-एक दिवस राबून तयार करतो, ती पंधरा हजारांना जाते. मजुरी ३०० रुपये जाते. त्यामुळे आमची मुले रिक्षा चालवणे पसंत करतात. परंपरागत हा जो कला कौशल्याचा व्यवसाय त्यांना करायचा नाही.’ तुमच्यात सर्वात चांगला कारागीर कोण असे विचारले असता शराफत भाई हे नाव घेतले. पण ते या जगात आता नाहीत. या सतारवाल्यांना बहुतेक सर्व गायकांची नावे माहिती होती. कर्नाटकाचे बालेखान हे आपल्या कुटुंबासोबत उरुसाला येऊन गायनसेवा करून जातात हे नमूद केले.

‘वाद्यांच्या दुरुस्ती मध्ये फायदा अधिक असेल’, असे विचारले असता ते म्हणाले, ‘बरोबर आहे, तार तुटली तर कलाकारच ती लावतात, पण तुंबा जर निकामी झाला तर आमच्याकडे यावे लागते, कातडे खराब झाले, फाटले तर ते आम्हालाच बदलावे लागते’. पण कलाकार आणि संगीत विद्यालयाच्या ठिकाणी, त्या त्या गावी, वाद्यांच्या दुरुस्तीसाठी लागणारी सगळी उपकरणे, हत्यारे घेऊन जावे लागते. मोठमोठ्या संगीत महोत्सवात ह्या कारागिरांना कार्यक्रम संपेपर्यंत ठेऊन घेतले जाते. पण मोबदला अतिशय कमी दिला जातो. कातडे, तारा, लाकूड हे त्यांचा प्रमुख कच्चा माल. माझ्या पत्नीने ह्या सर्व कामात महिलांचा सहभाग किती असे विचारले. सतारवाल्यांनी बांबूच्या खिळ्यांकडे बोट दाखवून सांगितले कि हे सतारीच्या दांडीला डोक्याला खिळे बसवण्याचे काम महिला करतात. पुरुषांचाच ह्या वाद्य तयार करण्याचा कामात महिलांचा सहभाग विशेष नसताना, हे काम महिलाच करतात हे अर्थपूर्ण आहे.

वाद्यांच्या विविध भागाची नावे तर वेगळीच होती-तुंबा, तार, गुटी, तबकडी, शिगडा, जवारी. वाड्याच्या छातीवर तारांचे जाळ्याला टेकू देण्याचे काम जवारी करते, आणि ते हाडापासून बनवले जाते. तत्क्षणी मला शरीररचने सारखेच संगीत वाद्याची रचना असते हे सांगणारी एक रूपककथा आठवली. यल्लमा हिने कार्तवीर्यार्जुनाच्या शरीरापासून आणि मरळूसिद्ध कोल्हापूरच्या माई देहापासून वाद्य तयार करत असे सांगणाऱ्या काही गोष्टी आहेत. युद्ध मध्ये शत्रूला मारून त्यांच्या शरीरापासून वाद्य करून ते वाजवण्याची विजयकथा देखील आहे. महात्मा बसवेश्वर आपल्या अवताराच्या शेवटी आपल्या डोक्यावापासून वाद्याचे डोके, आपल्या नसांपासून तारा करून वाद्य करावे अशी कुडल संगमाजवळ प्रार्थना जात. देहाच्या अवयवांचे वेगवेगळे भाग करून वाद्य तयार करण्याचे वर्णन करणारे एक वचन देखील आहे.

या संगीत वाद्यांच्या विविध भागांचा कच्चा माल देशातील विविध येथे भागातून येतो. राजस्थान आणि लखनौ येथून जवारी तयार करण्यासाठी लागणारी उंटाची हाडे येतात, मुंबईहून तारा येतात, बल्लारी येथून लाकूड येते, केरळमधून हत्तीचे दात, पंढरपूर, अक्कलकोट येथून दुधीभोपळे येतात. लाकूड, तारा, हाडे आदी कुठून कुठून येतात, कुठे मिरज आणि कुठे संगीत? सगळे आश्चर्यचकित करणारे आहे. अशाच काहीश्या परिभाषेत अल्लमप्रभू आपले आणि गुह्येश्वर आपल्या वचन साहित्यात विवरण करत, ह्या वाद्यकारांच्या जोडीला मिरजेला आलेले दिसतात. दुकानांच्या जोत्यावर वाळलेले मोठमोठे दुधीभोपळे टांगलेले दिसत होते. आमच्या मलेनाड(सह्याद्री) येथील घरांवर जसे रंगीबेरंगी काकड्या टांगलेल्या असतात, तसे ते दिसत होते. हे भोपळे भीमानदीच्या तीरावर पिकतात. हे भोपळे सांबारात घालून खाल्यावर, पोट भरवून टाकणारी, तृप्त करणारी हि भाजी, कलाकारांच्या-साधकांच्या हातात असलेल्या वाद्च्या रूपाने, नादाने, श्रोत्यांचे कान देखील तृप्त करते. गुरुपंथात सामान्य व्यकी दीक्षा घेऊन साधनेत असे असाधारण रुपांतर  होण्यास आणि हे सामान्य भोपळे वाड्यात रुपांतरीत होण्याच्या प्रक्रियेत संबंध आहे. कच्च्या मातीचे घटवाद्यात होणारे रुपांतर देखील असेच आहे. महात्मा बसवेश्वर यांच्या वचनात कायक म्हणजे हा घट होय. वाद्य आणि शरीराचा संबंध काही जगातील संस्कृतींमध्ये आहे.

चित्रपट पाहताना गाणे जे आपण ऐकतो पाहतो, त्यावेळेस पडद्यावरील कलाकारच फक्त दिसतात, पण त्यामागील अनेक जन जसे, ज्या गीतकाराने गीत लिहिले आहे ती व्यक्ती, संगीत देणारी व्यक्ती, वादन करणारे वादक आपल्या नजरेस पडत नाहीत. पूर्वीच्या काळात कर्नाटकात दान देऊन विविध कार्य करणाऱ्यांचे कन्नड शिलालेख त्यांच्या नावासहित आपल्याला आढळतात. पण ते कोरणाऱ्या लोकांची नावे दिसत नाही, दगड कोरणाऱ्या शिल्पींची नावे कुठे इतिहासात दिसत नाहीत. संगीत विश्वात कलाकारांची चरित्रे आहेत. पण त्यात अश्या वाद्य निर्मिती करणाऱ्या कारागिरांचा सहसा उल्लेख मिळत नाही. आपण खातो ते धान्य पिकवणाऱ्या शेतकऱ्याचे नाव जसे आपल्याला माहिती नसते, आपण परिधान करत असलेल्या कपड्यांचा धागा विणणाऱ्या विणकराचे नाव जसे आपल्याला माहिती नसते, तसेच हे आहे.

महात्मा बसवेश्वरांच्या वचनातील कुडलसंगम हे वाद्य बनवणार्या कुशल कारागीरच नव्हता, तर त्या वाद्याला पोटाशी धरून बत्तीस राग गाणारा गायक देखील होता. आता बहुतेक वाद्य तयार करणारे कारागीर गायन, वादन करत नाहीत.  तसेच गायन वादन करणारे जवळ जवळ सर्वच जण वाद्ये तयार करत नाही. असे असले तरी ह्या कारागिरांनी तयार केलेल्या वाद्यामधून निघणारा नाद, आणि वादकाच्या अथवा गायकाच्या पोटातून जन्मणारी गायन वादन कला या दोघांच्या मुळेच संगीत तयार होते. हे संगीत ऐकून रसिक जन आपल्या कानात, हृदयात साठवतात. ह्या त्रिकुटात म्हणजे कारागीर-गायक/वादक-रसिक श्रोता जे आहेत, ते वेगवेगळ्या धर्मातून, प्रदेशातून, संस्कृतीमधून आलेले असतात. संगीतक्षेत्रात असलेले हे वैशिष्ट्यपूर्ण बहुत्व अथवा धर्मातीतता आहे. मिरजेतील प्रसिद्ध दवाखाने देहाचे आजार, दुखणे बरे करतात, तर सुफी संताचा दर्गा, संगीतातील महान कलाकारांची कला, आणि महात्मा गांधी रस्त्यावरील या सतारगल्लीतील वाद्य तयार करणाऱ्या कारागीर आणि त्यांची वाद्ये हि माणसाच्या मनाला बरे करते, शांत करते, असे वाटते. सितारवाला आपल्या आर्थिक विवंचनाचे निवेदन संपवून, शांत चित्ताने म्हणाला, ‘आम्ही कारागीर म्हणजे, घरच्या एखाद्या मुलीला वाढवून, तिचे अलंकरण करून, कोणा एका परिचिताच्या हाती देणाऱ्या माता पित्यांसारखे आहोत. ती नव्या घरी जाऊन ते उज्ज्वल करते. त्याच प्रमाणे आमचे वाद्य कलाकाराच्या हातात जाऊन अनाहत नाद निर्माण करते. याची आठवण आम्हाला नेहमी मनाला सार्थकता आणते’.

Bohemian Rhapsody

प्रत्येक वर्षी इंग्रजी चित्रपट प्रेमींना ऑस्कर पारितोषिक विजेत्या चित्रपटांची प्रतीक्षा असते. पूर्वी असा काळ हे पारितोषिक विजेते चित्रपट भारतात यायला कित्येक महिने जायचे. आणि आज असे चित्र आहे की, ऑस्कर साठी नामांकन झालेले चित्रपट सुद्धा लगेचच भारतात, विशेषतः मोठ्या शहरांमध्ये पाहण्याची संधी मिळते आहे. ह्या वर्षी PVR Cinemas ने पुण्यात अशी ऑस्कर नामांकन झालेली काही चित्रपटांचा एक महोत्सवच(The PVR Oscar Film Festival) आयोजित केला होता. त्यातील एक चित्रपट पाहण्याची संधी मला मिळाली. त्याचे नाव बोहेमियन राफ्सेडी. तो चित्रपट एका गायकाच्या जीवनावर आधारित, चरित्रपट आहे, हे वाचून समजले होते. मला असे चित्रपट पाहायला आवडतात. The Artist नावाचा ऑस्कर विजेता चित्रपट लगेचच पाहिला होता २०१२ मध्ये. La La Land नावाचा वर्ष २०१७ चा ऑस्कर विजेता संगीतमय चित्रपट थोडा नंतर पाहिला. पाश्चिमात्य गायकांचे चरित्र सहसा एकसुरी नसते. अनेक प्रिय, अप्रिय घटनांनी ते घडलेले असते, वादळी जीवन असते. हट्टी, मनस्वी, सारे जग नाकारून आपलीच वाट चोखाळणारे असे हे असतात. अशी अनेक उदाहरणे सांगता येईल. Bob Dylan चा चरित्रपट देखील असाच वादळी होता. तीच गोष्ट कृष्णवर्णीय लोकं ज्यांनी काहीतरी करून दाखवले आहे अशी. उदाहरण द्यायचे तर अमेरिकन बॉक्सर मोहम्मद अली याच्या वरचा चित्रपट अली.

हाही चित्रपट असाच काहीसा असणार हा कयास बांधूनच चित्रपट पाहायला गेलो. मी खरे तर पाश्चिमात्य संगीत, त्यातही रॉक, पॉप वगैरे विशेष ऐकत नाही. अतिशय जोरकस, झिंग आणणारे संगीत, अगम्य शब्द असणारी ती गाणी, त्यातील स्थानिक संस्कृतीच्या, समाजाच्या, आणि इतिहासाचे संदर्भ यामुळे तसे समजायला कठीण असतात. पण आपल्याकडे देखील असे संगीत ऐकणाऱ्या लोकांची कमी नाही. अर्थात गेल्या तीन साडे तीन दशकात भारतात उपग्रह वाहिन्यांवर MTV सारख्या वाहिन्यांमुळे हे आणखी शक्य झाले आहे. ह्या संगीत प्रकारांचे विविध संगीत महोत्सव Sunburn, NH7 Weekender याला आपल्या येथे देखील चाहता वर्ग आहे. बोहेमियन राफ्सेडी हा चित्रपट इंग्लंड मधील Queen ह्या बँडवर आणि त्यातील गायक फ्रेडी मर्क्युरी यावर आहे. त्या दोघांबद्दल काही माहिती नव्हते. हा फ्रेडी मूळ भारतीय वंशाचा, पारसी कुटुंबातील होता.

परवा पुस्तकांचे गाव भिलार हे पाचगणी, महाबळेश्वर जवळ आहे तेथे गेलो असता अचानकच, Peter Patrao ह्या पाचगणीतील गतकाळातील प्रसिद्ध व्यक्ती संबंधी एका ग्राफिती मधून समजले. त्याबद्दल शोधाशोध करता असे कळाले की बोहेमियन राफ्सेडी ह्या चित्रपट ज्या गायकावर आहे तो फ्रेडी, हा पाचगणीत बोर्डिग शाळेत शिकत असताना हे Peter Patrao त्याला शिकवत असत, आणि ह्या फ्रेडीचे जगभरातील चाहते पाचगणीत त्याची शाळा पाहायला येत असत, अजूनही येतात. हे सारे अचंबित करणारे आहे.

बोहेमियन राफ्सेडी खरे तर क्वीनच्या प्रसिद्ध गाण्याचे शीर्षक आहे. तर ह्या चित्रपटाची कथा सुरु होते ती लंडनच्या हिथ्रो विमानतळावर. तेथे हा फ्रेडी विमानात प्रवाश्यांचे समान भरण्याचे काम करत असतो. लंडनमध्ये स्थलांतरित झालेल्या भारतीय पारसी कुटुंबातील हा मुळचा फारुख बलसारा. विचित्र दिसणारा, पुढचे दोन दात विचित्र रीतीने पुढे आलेले. त्यामुळे स्वभावतः बुजरा झालेला, पण त्याच्या अंगात संगीत लहानपणापासूनच असते. पाचगणीतील शाळेत असतानाचा त्याने म्हणे music band चालू केलेला असतो, पियानो देखील तेव्हापासूनच वाजवत असतो. हे मात्र चित्रपटात दाखवलेले नाही. विमानतळावर काम करत करत लंडनमधील एका बँडमध्ये त्याची अचानक गायक म्हणून वर्दी लागते आणि त्याचा सांगीतिक प्रवास सुरु होतो. त्यातील अनेक चढ उतार, त्याचे आणि त्याचे सहकारी यांच्याशी जुळलेले सूर, नंतर विसंवादी झालेले सूर, असफल प्रेम प्रकरण, घरातील लोकांचा विरोध, संघर्ष, आणि नंतर त्याचे समलैंगिक असणे, आणि पुढे अनेक प्रसिद्ध पाश्चिमात्य व्यक्तीमध्ये(आणि एकूणच त्या संस्कृतीत, समाजात) दिसणाऱ्या लैंगिक स्वैराचारामुळे एड्स रोगाने ग्रासून अकाली मृत्यू पावणे असा हा जीवन प्रवास, आलेख हा चित्रपट मांडतो.

Bohemian Rhapsody

Bohemian Rhapsody, courtesy Internet

अर्थात ठायी ठायी पायाचा ठेका धरायला लावणारी गाणी, संगीत चित्रपटात आहेच. क्वीन बँडच्या जगभरातील tours आणि live concerts यांचा भारावून टाकणारा धावता आढावा येतो. क्वीन बँडच्या एक दोन प्रसिद्ध गाण्यांची जन्मकथा देखील हा चित्रपट सांगतो. संगीत क्षेत्रातील व्यावसायिक अपप्रवृत्तींचे दर्शन घडवणारे काही प्रसंग देखील आहेत. फ्रेडीला क्वीन बँड सोडून एकट्यालाच गाणे गाण्याची, त्याबदल्यात अमाप मोबदला देण्याचा प्रसंग देखील आपल्याला दिसते आणि त्यामुळे अर्थात हा क्वीन बँड तुटतो. तो परत कसा एकत्र येतो हे देखील पाहणे मनोरंजक आहे. प्रमुख भूमिकेत Rami Malek (Night at the Museum fame) नावाचा अभिनेता आहे, ज्याने ही भूमिका छानच निभावली आहे. भूमिकेतील विविध छटा, मनस्वीपणा, गायकाचा अभिनय हे छान वठले आहे. चित्रपटाच्या(आणि क्वीन बँडच्या) नावाचा अर्थ जो उत्श्रुंखलपणाचा अविष्कार असा आहे, तसाच तो चित्रपट आणि त्या फ्रेडीचे जीवन आहे. चित्रपटात सब-टायटल्स होती म्हणून संवाद बरेचसे समजू शकले.

आपल्या हिंदी मध्ये २०११ आलेला Rockstar हा असाच काहीसा चित्रपट मला ह्या निमिताने आठवला. त्यात रणवीर कपूरने चांगले काम केले होते, आणि संगीतकार ए आर रेहमानचे जोरकस असे पाश्चिमात्य संगीत असली गाणी चांगली होती. असो. बोहेमियन राफ्सेडी ह्या चित्रपटाला ऑस्करची पाच नामांकनं आहेत. त्याला मिळतील की नाही काही सांगता येत नाही, पण चित्रपट नक्कीच पाहावा असा आहे. क्वीन बँड आणि फ्रेडी यांच्या बद्दल अर्थातच तीन तासात सगळे सांगता अशक्य आहे, पण अधिक जाणून घेण्यास नक्कीच आपल्यात उत्सुकता हा चित्रपट निर्माण करतो.

Romancing Pancham

४ जानेवारी. अवलिया संगीतकार पंचम उर्फ आर डी बर्मन यांचा पंचविसावा स्मृतीदिन. १९९४ साली याच दिवशी पंचम कालवश झाले. एका युगाचा अंत झाला, आणि पण त्यांचे अमर संगीत, रचना, व्यक्तिमत्व मागे ठेवून. हिंदी चित्रपट संगीत शौकीन, रसिक, जरी वर्षभर त्यांच्या संगीतात आकंठ बुडालेले असतात, तरी ह्या दिवशी, आणि तसेच त्यांच्या जन्मदिनी म्हणजे २७ जून, ह्या दोन्ही दिवशी, त्यांच्या संगीतात रममाण होण्याची रसिक वाट पाहत असतात. ते म्हणजे पुण्यातील पंचममाजिक तर्फे आयोजित ह्या दोन्ही दिवशीच केले जाणारे कार्यक्रम. कालच मी अजून एक असाच Romancing Pancham नावाचा त्यांनी आयोजित केलेला कार्यक्रम पाहून आलो. त्याबद्दल लिहायचे आहे.

खरे तर २००० सालापासून, प्रत्येक वर्षी दोन असे कार्यक्रम, मध्ये काही मोजके विशेष कार्यक्रम, असे रसिकांना मेजवानी देणारे उपक्रम PanchamMagic तर्फे चालवले जात आहेत. मी त्यातील काही मोजकेच कार्यक्रम पाहू शकलो आहे. त्या बद्दल मी पूर्वीही लिहिले आहे(Remembering Pancham, Pancham Ek Toofan). तसे पहिले तर PanchamMagic ही संस्था, जिच्या तर्फे हे कार्यक्रम होतात, त्याची सुरुवात माझा शाळकरी मित्र महेश केतकर  आणि अर्थाच त्याचे सहकारी राज नागुल, आशुतोष सोमण, अंकुश चिंचणकर या सर्वानी केली. आम्ही दोघेही चिंचवडचे रहिवासी, लहानपणापासून एकाच शाळेत(तो एक वर्ष माझ्या पुढे), एकत्र क्रिकेट खेळलेलो वगैरे. हा पठ्या दहावीत बोर्डात आलेला. त्याच वेळेस गिटार देखील शिकलेला. दहावी-बारावी नंतर आमचे मार्ग भिन्न झाले. चिंचवडहून दररोज पुण्यात उपनगरीय रेल्वेने, शिक्षणासाठी, कामासाठी, प्रवास करत असल्यामुळे अधूनमधून भेट होत राही. हिंदी चित्रपट, संगीत यांच्या प्रती त्याचे प्रेम वाढत चालले समजत होते. पण एक दिवशी अचानक तो आणि त्याचे इतर सहकारी राज नागुल, अंकुश इत्यादी मंडळीनी थेट पंचमवर, त्याच्या संगीतावर रसग्रहणात्मक कार्यक्रम सुरु करणार हे समजले. आणि तो सारा प्रवास, एका वेडाचे, भान विसरून छंदाचा मागोवा घेण्याचा प्रयत्नाचे रुपांतर आता एका मोठ्या उपक्रमात झाल्याचे पाहून खूप आनंद झाला. आधी गुगल ग्रुप्स, PanchamMagic संकेत स्थळ, फेसबुक ग्रुप वगैरेच्या माध्यमातून पंचम वेडे रसिक यांचे एक मोठे कुटुंब झाले आहे. वर्षातून या दोन्ही दिवशी पंचम साठी एकत्र येणे हा आता एक सोहळा झाला आहे. त्या साऱ्या प्रवासाचा काही प्रमाणात मी साक्षीदार असल्याचा मला अभिमान वाटतो.

Program's poster

Program’s poster. Image courtesy Panchammagic group on Facebook.

हा कार्यक्रम पुण्यात टिळक स्मारक मंदिर येथेच प्रत्येक वेळेस होतो, एखाद दुसरा अपवाद वगळता. तिकिटे खुली कधीच मिळत नाहीत, दर वेळेस महेशला किंवा आणखीन कोणाला तरी सांगून राखावी लागतात. कार्यक्रम हाउसफुल्ल असतो. हाही कार्यक्रम हाउसफुल्ल होता. मी एक तास आधीच पोचलो होतो, गाडी पार्क करून आवारात हिडत होतो. हवेत मस्त असा गारवा होता. उत्साह भरला होता. ठिकठिकाणी लोकांची टोळकी गप्पा हश्या यात रंगली होती. सगळे पंचमच्या प्रेमापोटी वर्षानुवर्षे या कार्यक्रमाला येत असतात. मनात आले की एखादे वेड कसे मोठे रूप धारण करू शकते, यांचे उत्तम उदाहरण महेशच्या ध्यासाने, वेडाने करून दाखवले. आत गेलो, नेहमी प्रमाणे रंगमंचावर पंचमचा फोटो होता. आणि भला थोरला असा पियानो देखील होता.

ह्या वेळच्या कार्यक्रमात सुरुवातीला पाचारण केले ते विनोद शहा यांना. ते कित्येक हिंदी चित्रपटांचे निर्माते आहेत आणि पंचम बरोबर काम केले आहे. कला सोना, धन दौलत, मेरे जीवन साथी, झलाझला असे अनेक चित्रपट. त्यांनी त्यांची निर्मिती असलेल्या कित्येक चित्रपटांच्या संदर्भातील अनेक गोष्टी, त्यातही पंचमशी निगडीत, त्याच्या संगीत निर्मिती प्रक्रियेविषयी गोष्टींना हृद्य उजाळा दिला. त्यांच्या चित्रपटांचे जुने पोस्टर्स पाहायला मिळाल्या, त्यातील गाण्यांच्या medley अधूनमधून ऐकायला मिळाल्या. त्यांच्या ‘मेरे जीवन साथी’ ह्या चित्रपटातील रेकॉर्ड ब्रेकिंग गाणे ‘ओ मेरे दिल के चैन’ ह्याच्या संगीताची जन्मकथा सांगितली. त्यांचे, राजेश खन्ना, पंचम, गीतकार मजरूह सुलतानपुरी, गायक किशोरकुमार ही त्यांची टोळी. ते सगळे कसे काम करत ह्या बद्दल सांगून सगळ्यांना त्या काळात नेले. पंचमच्या मनस्वीपणाचे, संगीत उत्कृष्ट कसे करता येईल याचा सतत विचार, त्याचा दिलदारपणा, या बद्दलचे अनेक किस्से सांगून त्यांनी प्रेक्षकांचे डोळे पाणावले. महेशने आणि त्याचा सहकारी अंकुश चिंचणकर यांनी त्यांना बोलते केले. करण शाह ह्या अभिनेत्याला देखील आला होता. त्याची एकुलता एक गाजलेला चित्रपट जवानी याबद्दल तो बोलला. हा चित्रपट १९८४ चा. पुढे पंचमला काम मिळेनासे झाले, काही तरी बिनसले होते. हळू हळू त्याचा करिष्मा कमी होत गेला, त्या दिवसांबद्दल तो, त्याची पत्नी भावना बलसावर आणि विनोद शहा बरेच बोलले. प्रसिद्ध सिनेपत्रकार चैतन्य पदुकोण, ज्यांनी २०१६ मध्ये पंचमवर R D Burmania: Panchamemoirs नावाचे पुस्तक लिहिले आहे, ते देखील आले होते.

मध्यांतरानंतर प्रसिद्ध पियानो वादक, जाझ संगीत वादक लुईस बँक्स (जे मुळचे नेपाळचे) यांना रंगमंचावर पाचारण करण्यात आले. त्यांनी अर्थातच पंचम बरोबर काम केले होते. त्याबद्दल तर ते बोललेच, पण ते त्यांच्या पूर्वायुष्याबद्दल, एकूण त्यांच्या संगीतप्रवासाबद्दल बोलले. पंचम यांनी त्यांना एका हॉटेल मध्ये वादन करत असताना कसे हेरले याबद्दलचा किस्सा सांगून त्याच्या गुणग्राहकते बद्दल बोलले. आता सत्तरीत असलेल्या लुईस यांनी पियानोवर वेगवेगळया सुरावटी आळवल्या. त्यांच्या बरोबर साथीला अश्विन श्रीनिवासन हे बासरीवादक देखील आले होते. त्यांनी देखील उत्स्फूर्तपणे साथ देऊन रंगत आणली. त्यांची काही व्हिडिओ येथे पाहायला मिळतील. लुईस बँक्स हे स्वतंत्रपणे पाश्चात्य संगीतकार आहेत. त्यांची स्वतःची वेबसाईट आहे, तेथे त्यांच्याबद्दल, त्यांच्या एकूण संगीत प्रवासाबद्दल बरीच माहिती आहे, ती येथे जरूर पहा. लुईस बँक्स यांनी पंचमचा आधुनिक मोझार्ट असा उल्लेख करून रसिकांची वाहवा मिळवली.

गेली पाच वर्षे पंचम टाईम्स नावाचे पंचमने संगीत दिलेल्या विविध चित्रपटांबद्दल त्यावेळच्या मासिकांतून, वृत्तपत्रांतून आलेल्या विविध लेखांचे, पोस्टर्स आणि इतर मनोरंजक माहिती यांचे संकलन असलेले एक पत्रक या कार्यक्रमाच्या निमित्ताने प्रकाशित केले जाते. जुन्या गोष्टींना उजाळा मिळतो. ह्या वर्षी देखील असेच पत्रक प्रकाशित करण्यात आले. ते शोले चित्रपटाला खास वाहलेले आहे. त्याची प्रत सगळ्यांना कार्यक्रम संपल्यावर जाताना दिली गेली. तर असा हा पंचमच्या विश्वात नेणारा रसिकांचा आवडता कार्यक्रम, त्याच्या आठवणी मनात रुंजी घालत, मध्यरात्री घरी परतलो.

Oedipus Rex Opera

आपल्या पुण्यात प्राचीन ग्रीक नाटकांचे(ज्या ग्रीक शोकांतिका म्हणून जास्त प्रसिद्ध आहेत) प्रयोग सादरीकरण कधी झालेले ऐकले नाही(चू. भू. द्यावी घ्यावी!). शेक्सपियरच्या नाटकांचे मराठीत अथवा इंग्रजीत, कधी कधी प्रयोग होत असतात. मी तीही विशेष पाहिली नाहीत. राजा लिअर(King Lear) पाहिल्याचे आठवते आहे. सूर्य पाहिलेला माणूस हे डॉ. श्रीराम लागू यांचे ग्रीक पार्श्वभूमी असलेले नाटक पहिले आहे, पण ते मूळ ग्रीक नाटक नव्हे, ते आहे मकरंद साठे यांचे. काल सकाळी सकाळीच समजले की Oedipus Rex, हे इडिपस राजाच्या जीवनावरील प्राचीन ग्रीक नाटक होणार आहे. म्हटले जाऊयात. पु ल देशपांडे यांनी राजा ओयादिपौस या नावाने ते नाटक अनुवादित केले होते हे माहीत होते. पुण्यातील Alliance Francaise या फ्रेंच भाषा शिकवणाऱ्या संस्थेतर्फे होणार होते. गेली ७० वर्षे फ्रान्स मध्ये Aix-en-Provence Festival नावाचा एक संगीत महोत्सव होतो. त्या निमित्ताने हा कार्यक्रम होणार होता. पुण्यातील IISER या संस्थेच्या प्रेक्षागृहात तो होणार होता. तेथे सातच्या आत गेलो, रंगमंचावर काहीच हालचाल नव्हती. रंगमंच देखील नाटकाच्या प्रयोगाला छोटासा वाटत होता. मनात पाल चूकचुकली. थोड्यावेळात आयोजक आले, आणि त्यांनी सांगितले की हा Oedipus Rex या नाटकावर आधारित ओपेरा आहे आणि ते आम्हाला त्याचे रेकॉर्डींग दाखवणार आहेत. मग सगळा उलगडा झाला.

त्या ओपेराची माहिती असलेला थोड्यावेळात आमच्या हातात एक कागद दिला गेला. त्यात त्या ओपेराचे शब्द(libretto) होते. तो ओपेरा Igor Stravinsky या संगीतकाराने बसवला होता. ओपेराचे शब्द मूळ नाटकावरून फ्रेंच आणि मग लॅटिन भाषेत आणले होते, त्यावर आधारित तो ओपेरा असणार होता. त्याबद्दल सांगताना निवेदिकेने आधीच कल्पना दिली की हा ओपेरा लॅटिनमध्ये असल्यामुळे तो समजणार नाही. त्यामुळे ओपेराच्या मूड मध्ये जाऊन त्याचा आस्वाद घ्यावा लागेल. आधी दिलेल्या libretto च्या कागदावरून थोडेफार समजेल. त्यात लॅटिन, आणि इंग्रजी या दोन्ही भाषेत शब्द होते. काहीतरी वेगळे पाहायला मिळेल म्हणून आसनावर सरसावून बसलो.

नुकतेच मी मुंबई भेटी दरम्यान परत नव्याने सुरु झालेले Royal Opera House पाहून आलो होतो. अर्थात त्यावेळेस तेथे ओपेरा नव्हता. पण आतील कलात्मक, वैशिष्ट्यपूर्ण रचना पाहण्यासारखी आहे. Pretty Woman सारख्या सिनेमातून ओपेरा म्हणजे काय असतो याची झलक आपल्याला झाली असते. मराठी संगीत नाटक ओपेरावरून आले असे म्हणतात. ओपेराचा आकृतिबंध संगीतीकेचा. निवेदन आणि संवाद दोन्ही पद्य रूपात साधारण असते, जोडीला बऱ्याचदा नृत्य(ballet) देखील असते. साधारण प्रेम, विरह, सूड, दुःख अश्या भावना तार स्वरात गाऊन, नृत्य, आणि पाश्चिमात्य कंठ आणि वाद्य संगीत, प्रामुख्याने ग्रीक, लॅटिन शब्द, उंची पाश्चिमात्य पोशाख असे सर्व त्यात असते. श्रीकृष्ण पंडित यांचे एक ओपेराच्या गोष्टी म्हणून एक पुस्तक आहे, ज्यात त्यांनी तीन ओपेरांच्या संहितेचे अनुवाद दिले आहेत. मी २०१४ मध्ये फिलाडेल्फिया मध्ये गेलो असता, तेथील The Barnes Foundation मध्ये एक ओपेराची झलक A Taste of Opera(Ainadamar) दाखवणारा कार्यक्रम पाहिला होता. त्यात लोर्का या स्पेनच्या नाटककाराच्या जीवनाची कथा सांगितली होती. या सर्वामुळे ह्या ओपेराची चित्रफीत पाहायला मी उत्सुक होतो.

Oedipus Rex या सोफोक्लेसकृत ग्रीक शोकांतिकेची कथा, अगदी थोडक्यात, साधारण अशी आहे. एका ग्रीक पुराणककथेवर आधारित हे नाटक आहे. राजा इडिपसला आपले पिता म्हणजे राजा लुईस आहेत हे माहीत नसते. राजा लुईस यांच्या मरणाला तो कारणीभूत झालेला असतो. तसेच गंमत म्हणजे अजाणतेपणी त्याचा दिवंगत राजा लुईसच्या पत्नीबरोबर, म्हणजे आईबरोबर विवाह होतो. काहीतरी धार्मिक अनाचारामुळे प्लेग रोगाच्या साथीने प्राचीन ग्रीसमधील थेब्सला ग्रासले असता, याला जबाबदार कोण याचा शोध घेण्यासाठी राजा इडिपस फर्मान काढतो. प्रजेच्या आवाहनानुसार तो ते करत असता, त्याला उमजते की तो स्वतःच याला जबाबदार आहे. त्याला हेही समजते की राजा लुईसच्या मृत्यूला देखील तोच जबाबदार आहे तसेच त्याची आई म्हणजे त्याची पत्नी जोकोस्टा आहे, हे समजल्यावर तर तो भ्रमिष्ट होतो, आणि आपले स्वतःचे डोळे काढून घेतो आणि अंध होतो. ही त्याची नियती आणि शोकांतिका.

Oedipus Rex Opera

Oedipus Rex Opera

हा ओपेरा(Oedipus Rex/Symphonie de Psaumes ) जो मी व्हिडियो स्क्रीनिंग रूपात पाहिला हा दोन अंकी होता, आणि २०१६ मध्ये Paris च्या Grand Theater de Provence झालेल्या प्रयोगाचे ते रेकॉर्डींग होते. निवेदकाने ह्या ओपेराच्या इतिहासाबद्दल थोडसे कथन केले. यांचे प्रयोग १९२७ पासून सुरु आहेत. संवाद, जे पद्य रूपात आहेत ते लॅटिन भाषेत आणि निवेदन(narration) हे फ्रेंच भाषेत आहे. हा ओपेरा असल्यामुळे मूळ नाटकातील काही महत्वाच्या घटनांचेच चित्रण यात केले गेले आहे. नाटकात आणि ह्या ओपेरात प्रजाजन हा महत्वाचा घटक असल्यामुळे, येथे सुद्धा जवळ जवळ ४०-५० जणांचा कोरस आहे, आणि त्यांचे गाणे देखील बऱ्याच वेळेस येते. नेपथ्य अगदी जुजबी, वेशभूषा तर आजच्या जमान्यातील. प्रजा शर्ट, जीन्स आशा रूपात, आणि राजा तर सुट, बूट, टाय अश्या रूपात. इतर काही पात्रे जसे की जोकोस्टा गाऊन परिधान करून आले होते. मी हा पाहिला अंक पाहिला, दुसऱ्या अंकांचा सुरुवातीची काही मिनिटे पाहिला आणि भूक लागली म्हणून उठून निघून गेलो. अर्थात शब्दतर काही कळत नव्हते, कथा थोडीशी मोघम माहिती होती, म्हणून थोडेफार काय चालू आहे हे समजत होते. नेपथ्य, वेशभूषा देखील प्रेक्षणीय नसल्यामुळे नेत्रसुख विशेष नव्हते. कंठ आणि वाद्य संगीताचे श्रवणसुख घेण्याचा प्रयत्न केला, पण एका विशिष्ट मर्यादेपलीकडे समजत न्हवते, गाढवाला गुळाची चव ती काय येणार! त्यातल्या त्यात अभिनय(प्रामुख्याने राजाची भूमिका केलेल्या अभिनेत्याचे ), भावभावना यांचा अविष्कार थोडाफार उमजत होता, ही जमेची बाजू.

पुण्यात Alliance Francaise च्या निमित्ताने बरेच असे कार्यक्रम आखले आहेत. ते त्यांच्या संकेतस्थळावर जाणता येतील.

Royal Opera House: Reliving History

आपल्याला ओपेरा म्हटले की मराठी संगीत नाटकं, ओपेरा हाउस म्हटले की आपल्याला युरोप मधील, तसेच ऑस्ट्रेलिया मधील प्रसिद्ध Sydney Opera House ची आठवण येते, आणि मुंबईतील ओपेरा हाउस असे नाव असलेला भाग आठवतो. पण आपल्या मुंबईत देखील ओपेरा हाउस, तेथे पूर्वी संगीताचे कार्यक्रम होत असत हे माहिती नसते. मला तरी हे मला तरी माहितीच नव्हते. १०-१२ वर्षांपूर्वी मुंबईतल्या गिरगावातील झव्हेरी बाजार  येथे काही कामानिमित्त येथे गेलो असता जवळच असलेल्या Royal Opera House चे प्रथम दर्शन झाले. ते अर्थातच त्यावेळेस बंद होते. मध्ये केव्हा तरी ऐकले होते की त्याचे संवर्धन, नुतनीकरण करून परत सुरु करणार आहेत. २०१६ परत ते २३ वर्षानंतर नुतनीकरण झाल्यावर सुरु झाले, त्यावेळेस प्रसिद्ध लेखिका शोभा डे यांचा Royal Opera House वरील लेख देखील वाचण्यात आला होता. तेव्हापासून तेथे जायची मला ओढ लागली होती. त्याची वेबसाईट देखील सुरु झाली आहे. १९०८ मध्ये ब्रिटीशांनी तो पाश्चिमात्य संगीताचे कार्यक्रम(soap opera, western music) करण्यासाठी तो बांधला होता. गेल्या २०-२५ वर्षांपासून तो बंदच होता. हे ओपेरा हाउस म्हणे खाजगी मालकीचे आहे(गुजरातेतील गोंदल संस्थानिक). मागील आठवड्यात मुंबई भेटी दरम्यान तेथे जावे असे ठरवले.

जायच्या आधी त्यांच्या वेबसाईट वर पहिले की काय कार्यक्रम आहेत. मी जायच्या दिवशी मुक्त प्रवेश असलेला शिल्प, चित्र आणि नृत्य एकत्र असलेला दीडएक तासांचा कार्यक्रम असणार होता. मी थोडासा खट्टू झालो. मला तेथे ओपेरा पहायचा होता. त्यासाठी परत केव्हातरी येऊ असा विचार करून तेथे संध्याकाळी पोहोचलो. बाहेरून, आतून ओपेरा हाउसची इमारत पाहून हरखून गेलो. अतिशय कलाकुसर हे वैशिष्ट्य असणारे Baroque वास्तूशैली असलेली ही इमारत. मुंबईतील जुन्या इमारती, त्यांच्या विविध वास्तूशैली हा वेगळाच विषय आहे. ही इमारत तीन माजली आहे, समोर छानसे मोकळे आवार, आतील संगमरवरी बांधकाम, जोडप्यांनी बसून संगीताचा आस्वाद घेण्यासाठी केलेली बैठक रचना(royal box), वाद्यवृंदासाठी रंगमंचासमोर जागा(orchestra pit), लाल रंगाचा गालीचा, चित्रे असलेले छत, डोळे दिपवणारी मोठमोठाली झुंबरं हे सर्व आपल्याला एका वेगळ्या दुनियेत घेऊन जाते. मुंबईत, तसेच भारतात हे म्हणे एकमेकव असे ठिकाण आहे. पुण्यात मी Poona Music Society तर्फे आयोजित western music चे कार्यक्रम एक-दोनदा अनुभवले आहेत(जसे की Opus Gala), पण त्यांचा Mazda Hall हे काही ओपेरा हाउस नाही.

आम्हाला कार्यक्रमाला तसा थोडा उशीरच झाला त्यामुळे दुसऱ्या मजल्यावर dress circle मध्ये जागा मिळाली. पण वरून संपूर्ण ओपेरा हाउसचा नजारा छान दिसत होता. सतीश गुप्ता नावाच्या कलाकाराचा Wings of Eternity हा कार्यक्रम होता. त्यांनी लिहिलेल्या Zen Whispers या पुस्तकाचे प्रकाशन देखील होते. रंगमंचावर गरुडाच्या पंखांच्या सोनेरी रंगातील मोठाले असे शिल्प मांडले होते. आम्ही आत जाऊन बसे पर्यंत, त्यांची मुलाखत चालू होती. नंतर काही स्वरचित इंग्रजी हायकूचे देखील त्यांनी अभिवचन केले. बौद्ध धर्मीय घालतात तसा पेहराव परिधान करून सतीश गुप्ता एका मोठ्याला ब्रशने calligraphic paintings काढत होते. त्या शैलीला gestural painting असेही म्हणतात असे त्यांनी दिलेल्या पत्रकावरून समजले. मागे गुढ असे कुठलेसे वाद्यसंगीत चालू होते. ईशा शर्वणी नावाच्या नर्तीकेने गरुड नृत्य सादर केले. नृत्य अर्थात प्रेक्षणीय होते. पण ह्या सगळ्या visual and performing art fusion मधून अर्थात काय म्हणायचे हे काही विशेष समजले नाही. कार्यक्रम संपला आणि आम्हाला अर्थातच बाहेर पडावेसे वाटत नव्हते. अगदी हरखून खाली वर जाऊन संपूर्ण ओपेरा हाउस पहिले, भरपूर छायाचित्रे काढली. ओपेरा हाउस मध्ये एके ठिकाणे gift shop आहे. पण त्यांनी निराशा केली. ओपेरा हाउसची माहिती देणारी पुस्तके, स्मरणिका, छायाचित्रे, magnets असे काही नव्हतेच तिथे. बाहेरील आवारात सतीश गुप्ता यांच्या काही चित्रांचे प्रदर्शन, त्यांची पुस्तके मांडली होती.

image

मुंबईतील ह्या आपल्या सर्वांना अभिमान वाटावा अश्या स्थळांपैकी असलेले ह्या ओपेरा हाउसची अधिक माहिती त्यांच्या वेबसाईट वर मिळू शकेल, आणि विकिपीडियावर देखील आहे. त्यांनी त्यांची वेबसाईट आणखीन माहितीने सजवली पाहिजे, एवढा मोठा १०० वर्षाहून अधिक इतिहास असलेल्या ह्या ओपेरा हाउस बद्दल विशेष माहिती अशी काहीच नाही. माझ्याकडे पांढरपेशांच गिरगाव नावाचे मधुसूदन फाटक यांचे पुस्तक आहे. त्यात त्यांनी जुन्या गिरगावच्या आठवणी सांगितल्या आहेत. ओपेरा हाउस गिरगावातच आहे. त्यांनी देखील त्याचा थोडाफार इतिहास दिला आहे. संगीताचे कार्यक्रम तेथे होत असत, आणि नंतर नंतर चित्रपटही तेथे लागत असे सांगतात.

असो. तुमच्या पुढील मुंबई भेटी दरम्यान हे आपल्या नशिबाने परत सुरु झालेले ओपेरा हाउस तुमच्या भटकंतीच्या यादीत जरूर असू द्या. तेथे कायमच काहीना काही कार्यक्रम चालू असतात. आम्ही तेथून बाहेर पडलो ते लवकरात लवकर परत एखादा ओपेरा असेल तेव्हा परत यायचे हे ठरवूनच!

Music of Satyajit Ray

पुढील आठवड्यात ह्या वर्षीच्या जगप्रसिध्द ऑस्कर चित्रपट पुरस्कारांची घोषणा होईल. गेले काही वर्षे मराठी चित्रपटांची ऑस्करमध्ये वर्णी लागण्याची चर्चा होत आहे. पण मला ऑस्कर म्हटले की १९९१ मध्ये दूरदर्शनवर पाहिलेल्या ६४व्या ऑस्कर सोहळ्याची आठवण येते. त्यात प्रसिद्ध भारतीय/बंगाली चित्रपट दिग्दर्शक सत्यजित राय यांना विशेष पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते. गतकालातील प्रसिद्ध अभिनेत्री ऑड्री हेपबर्न(Audrey Hepburn) ही त्यांच्या बद्दल त्यावेळेस बोलली. वयोवृद्ध असे सत्यजित राय अतिशय आजारी होते, हॉस्पिटल मध्ये आपल्या पलंगावर आडवे पडलेले, आणि ऑस्करची बाहुली हातात घेऊन त्यांनी केलेले छोटेखानी भाषण या सर्वाचे दृश्य अजून डोळ्यासमोर आहे. (नंतर त्यांना १९९२ मध्ये निधनापूर्वी भारत रत्न पुरस्कार देखील मिळाला). पण त्यावेळी ह्या चित्रपट दिग्दर्शकाचे कर्तृत्व समजण्याचे वय आणि समजही नव्हती. नंतरही काही विशेष उमजले असे काही नाही, कारण चित्रपट माध्यम साक्षरता, आस्वाद साक्षरता हा प्रकार माझ्या गावीदेखील नव्हता. कित्येक वर्षे पुण्यात FTII, NFAI यांसारख्या चित्रपट क्षेत्रात काम करणाऱ्या संस्था असूनही त्या विषयाकडे लक्ष गेले नव्हते. गेल्या वर्षी चित्रपट रसास्वाद शिबिरात गेलो आणि ह्या माध्यमाचे, कला प्रकारचे विविध पदर, वेगवेगळया व्यक्तींचे काम या सर्वांची तोंडओळख झाली. त्यात सत्यजित राय यांचे नाव अर्थातच भारतीय चित्रपट क्षेत्राच्या निमित्ताने सर्वात आधी घेतले गेले त्याचे कारण त्यांच्या मुळेच भारतात समांतर सिनेमा(parallel cinema), किंवा कलात्मक चित्रपट(art film) या नावाखाली वास्तववादी सिनेमाची अशी जी चळवळ किंवा लाट आली हे होय.

हे सर्व आठवण्याचे कारण परवा एक सत्यजित राय यांच्या चित्रपटातील संगीत कामगिरीचा आढावा घेणारी एक डॉक्युमेंटरी पाहिली( Music of Satyajit Ray) आणि एका वेगळ्या पैलूची ओळख झाली, त्याबद्दल थोडेसे वाटून घ्यावेसे वाटले म्हणून हा प्रपंच. जाता जाता, त्यांचे आडनाव रे की राय हा प्रश्न मराठी लिहिताना होता. काही जण रे असे लिहितात, तर काही राय. मी मात्र बांगला भाषेत कसे लिहितात हे पहिले, आणि त्यावरून ‘राय’ असे वापरण्याचे ठरवले. चूक भूल द्यावी घ्यावी! तसे पाहिले तर मेरी सेटन लिखित सत्यजित राय यांच्या चरित्रात्मक पुस्तकात(Portrait of a Director-Marie Seton) सत्यजित राय आणि संगीत याबद्दल एक प्रकरण आहे. पण हा माहितीपर चित्रपट पाहून आणखीनच त्यांच्या ह्या पैलूची ओळख होते. गतकालातील या महान कलाकाराच्या चित्रपट, संगीत या विषयाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन समजतो. चित्रपट १९८४ मधील आहे, आणि तो National Film Development Corporation(NFDC) ने बनवला आहे. दिग्दर्शक आहेत उपलेंदू चक्रवर्ती. चित्रपट इतिहासाच्या सुरुवातीच्या काळात अर्थातच चित्रपट हे मूकपट होते, त्यात ध्वनी नव्हता, पण चित्रपट चालू असताना पडद्याच्या बाजूला बसून समयोचित, प्रसंगानुरूप संगीत वाजवत, गाणी अशी नव्हतीच. जेव्हा बोलपट युग सुरु झाले, तेव्हा चित्रपटात गाणी सुरु झाली. भारतीय रागदारी संगीत, पाश्चिमात्य संगीत, वाद्य या सगळ्या मधून एक वेगळेच मिश्रण भारतीय संगीतात अगदी सुरुवातीपासून दिसू लागले. आणि बाकीचा सारा इतिहास आहेच. विशेषतः भारतीय चित्रपटांच्या बाबतीत चित्रपटातील गाणी हा एक प्रमुख विषय होऊन बसला आहे(आणि अर्थात त्याच्या जोडीला गाण्यावर केले जाणारे नृत्य हा देखील महत्वाचा विषय झाला आहे). मी २०१४ मध्ये अमीरबाई कर्नाटकी या १९४०-५० च्या दशकातील प्रसिद्ध चित्रपट गायिकेच्या चरित्राचे कन्नड मधून मराठी भाषांतर केले होते. चित्रपट संगीत आणि त्याचा इतिहास हा आणखी विशेष अभ्यास करण्याचा विषय नक्कीच आहे. पण तूर्तास सत्यजित राय सारख्या चित्रपट दिग्दर्शक चित्रपटातील संगीत विषयाकडे कसे पाहत हे समजावून घेणे नक्कीच उद्बोधक आहे.

या माहितीपर चित्रपटातून सत्यजित राय यांच्या मुलखातीमधून आपल्याला समजते की संगीताचे संस्कार त्यांच्या वर अगदी लहानपणी झाले, आणि संगीत हे त्यांचे पहिले प्रेम होऊन बसले. त्यातही पाश्चिमात्य संगीताची त्यांना सुरुवातीपासून ओढ होती, विशेषतः बेथोवेनचे संगीत. बंगालचे रविंद्र संगीत तर जसे सर्व बंगाली घरांतून असते तसे ते त्यांच्या घरातही होतेच. त्यांच्या कारकीर्दीच्या सुरुवातीचे काही चित्रपट त्यांनी समकालीन शास्त्रीय गायक/वादक यांच्या बरोबर काम करून चित्रपट संगीत करवून घेतले. ह्या डॉक्युमेंटरीमध्ये त्यांची मुलाखत आहे, त्यांना बोलते केले आहे, त्यांच्या चित्रपटातील दृश्ये(जसे कांचनजंगा, घरे बाईरे), तसेच ते काम करत असतानाचे दुर्मिळ चित्रण, त्यांनी केलेली रेखाटने, ठिकठिकाणी निवेदनाच्या ओघात आले आहे. ते म्हणतात, ह्या गाजलेल्या संगीतकारांबरोबर(पंडित रवी शंकर, उस्ताद विलायत खान, अली अकबर खान) काम करणे त्यांच्या व्यस्ततेमुळे सत्यजित राय यांना थोडेसे अवघड होऊ लागले होते. तसेच चित्रपटात विविध ठिकाणी, गाण्यात काय आणि कसे संगीत असावे हे त्यांच्या मनात अगदी सुरुवातीपासूनच काही ठोकताळे असत, त्यामुळे त्यांनीच स्वतः आपल्या चित्रपटांचे संगीत दिग्दर्शन करण्यास १९६१ मध्ये सुरुवात केली, ते अगदी शेवटपर्यंत. चित्रपट संगीत म्हटले की पार्श्वसंगीत तसेच त्यातील गाणी आणि त्यांचे संगीत दोन्ही आले. त्यातही पार्श्वसंगीताचा ते किती खोलवर विचार करतात हे समजते. पार्श्वसंगीत हे कमीत कमी वापरले जावे याकडे सत्यजित राय ओढा होता, हे उघड आहे. प्रत्येक फिल्ममेकरने संगीत विषयाकडे लक्ष द्यावे असे त्यांचे म्हणणे त्यांनी मांडले आहे. भारतीय आणि पाश्चिमात्य संगीत, वाद्ये(जसे पियानो) यांचा त्यांनी मेळ घालून पार्श्वसंगीत, किंवा गाण्याचे संगीत त्यांनी कसे दिले, वादाकांबरोबर त्यांनी कसे काम केले, नोटेशन्स कसे शिकले या सारख्या गोष्टी या डॉक्युमेंटरी मध्ये आपल्या समोर उलगडले जातात.

तुम्ही जर सत्यजित राय यांचे, त्यांच्या चित्रपटांचे चाहते असाल, आणि ही डॉक्युमेंटरी पहिली नसेल तर नक्की पहा. त्यांच्या जीवनातील अनेक दुर्मिळ क्षण, मुलाखती, त्यांचे विचार, music sheet हातात घेऊन वादकांबरोबर, गायकांबरोबर काम करणारे सत्यजित राय इत्द्यादी पाहता येतात.

 

प्रभा अत्रे यांचा सांगीतिक संवाद

भारतीय अभिजात संगीताची आवड असणाऱ्यांना प्रभा अत्रे हे नाव नक्कीच अनोळखी नाही. पुण्यातील भीमसेन सवाई गंधर्व संगीत महोत्सवाची सांगताच गेली काही वर्षे त्यांच्याच गायनाने होते. त्यांनी वयाची ८० वर्षे पार केली आहेत. त्या काही मोजक्या कलाकारांपैकी आहेत ज्यांनी गायनाव्यातिरिक्त, संगीताबद्दल कायम आपले विचार, चिंतन प्रकट करत आल्या आहेत, विविध प्रयोग करत आहेत. त्यांनी पुस्तके लिहिली आहेत, बंदिशी रचल्या आहेत. आपल्या स्वरमयी गुरुकुल संस्थेतर्फे(जी त्यांच्या निवासस्थानी आहे) नवीन गायक घडवताहेत, आणि सर्वांना आपली कला सादर करायला एक खुला मंच उपलब्ध करून दिला आहे. एक दोनदा पूर्वी मी तेथे काही कार्यक्रमांना गेलो होतो. गेली काही दिवस त्या पुणे विद्यापीठात खुला संगीत संवाद करताहेत. मी नुकताच त्या संवाद सत्राच्या दहाव्या आणि शेवटल्या सत्राला हजार होतो. त्याबद्दल लिहावे म्हणून हा उपद्व्याप.

image

कित्येक वर्षात पुणे विद्यापीठ परिसरात आत गेलो नव्हतो. किती रम्य परिसर आहे हा, तेथे विविध ऋतूमध्ये विविध रूपं अनुभवता येतात. कार्यक्रम संत नामदेव सभागृहात होता. मी आत जाऊन बसलो. ललित कला केंद्राचे विद्यार्थी तर होतेच, तसेच इतर ही संगीत शिकणारे विद्यार्थी आले होते, आणि माझ्यासारखे गाण्याची, ऐकण्याची समज वाढवण्याचा प्रयत्न करणारे देखील असावेत असे वाटत होते. बसतो न् बसतो इतक्यातच प्रसिद्ध गायक पंडित सत्यशील देशपांडे हे बाजूने आपल्या नेहमीच्या मिश्कील स्वभावानुसार कोणालातरी पाहून “अरे, तुम्ही अजून आहात तर!” असे म्हणत गेले. आजच्या पिढीतील हार्मोनियम वादक आणि चिंतनशील संगीतज्ञ चैतन्य कुंटे हे संवादक होते. चैतन्य कुंटे यांच्याबरोबर माझ्या अमीरबाई कर्नाटकी पुस्तकाच्या भाषांतराच्या निमित्ताने तसेच सुदर्शन संगीत सभेच्या अंतर्गत बिळगी भगिनींवरील शतमान स्मरण या रहिमत तरीकेरी यांच्या सादरीकरणाच्या आयोजनानिमित्त परिचय झाला होता. पण त्याबद्दल नंतर कधीतरी.

कार्यक्रमाचे शीर्षक होते ‘आलोक: संगीत शास्त्र आणि प्रस्तुती’. कार्यक्रम हिंदीत होता. तो मराठीत का नाही झाला हे लक्षात नाही आले. प्रभा अत्रे यांच्या बरोबरच्या या सांगीतिक संवाद कार्यक्रमाचे याआधी नऊ भाग होऊन गेले होते. ऑक्टोबर २०१७ पासून झाला होता. त्याचा चैतन्यने धावता आढावा घेतला. कंठसंगीत, सरगम, बंदिश, सुगम संगीताचे प्रकार, राग संकल्पना, ख्याल गायकीची घराणी अशा विविध विषयांवर आधी संवाद झालेला. ह्या ना त्या कारणाने मी जाऊ शकलो नव्हतो. आजचा विषय होता संगीत शिक्षण आणि रियाज. संगीत शिक्षण म्हणजे गुरुकुल पद्धतीने शिकणे जे पूर्वी होत असे, आणि आजकाल विशेष होत नाही हा मुद्दा तर आलाच. पण शिकण्यासाठी, शिकवण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान जरूर वापरावे असा त्यांचा आधुनिक दृष्टीकोन त्यांनी मांडला. गुरुकुल आणि संगीत विद्यालातून दिले जाणारे शिक्षण यात तुलना, फायदे तोटे हे मुद्दे आले. संगीत विद्यालयातून शिक्षण द्यायला सुरुवात होऊन देखील १०० वर्षे झाली, भातखंडे, पलुस्कर यांच्याही आधी बडोद्यातून मौलाबक्ष यांनी ते सुरु केले. पारंपारिक पद्धतीमध्ये मौखिक पद्धतीने गुरु आणि शिष्य सन्मुख बसून शिकणे, शिकवणे होते, आणि ते तसेच झाले पाहिजे. शिकवणे ही एक कलाच आहे, प्रत्येक चांगला गायक चांगला शिक्षक, गुरु होऊ शकतोच असे नाही, हे त्यांनी नमूद केले. संगीत शिकण्यारांनी सतत ऐकणे हे गरजेचे आहे, कान तयार हवा.  आपल्या संगीताचे प्रमाणीकरण झालेले नाही, त्यामुळे शिकवण्यात गुरुनुसार, घराण्यानुसार फरक पडतो. संगीत घराणे म्हणजे एक सांगीतिक विचार, सांगीतिक सौदर्यदृष्टी असे त्यांनी सांगितले, आणि तसे उमजून फरक लक्षात घेऊन तसे शिकले पाहिजे.

चैतन्य कुंटे यांनी मग रियाज ह्या अनुषंगिक  विषयाकडे चर्चा वळवली. रियाज करण्याच्या पद्धती, वेळा, त्याचे महत्व ह्या सर्वांना त्यांनी स्पर्श केला. पूर्वीच्या काळी बारा वर्षे शिक्षण, बारा वर्षे रियाज आणि त्यानंतर प्रस्तुती असे होत असे.  समर्थ रामदास यांची ‘अभ्यासोनी प्रकटावे’ ही उक्तीची ह्या वेळी आठवण झाली. रियाज हा व्यक्तीसापेक्ष असतो हा देखील महत्वाचा मुद्दा त्यांनी नमूद केलं.  प्रभा अत्रे ह्या संवेदनशील कलाकार आहेत, त्यांनी बंदिशी तर रचल्या आहेतच, पण कविता देखील रचल्या आहेत. त्यांनी रियाजानिमित्त केलेली एक कविता सादर केली जी साधारण अशी होती:

संगीताची, सुरांची साधना अशी, पाण्यावरील रेघ जशी| उमटत असता, मिटून जाई ||

आजच्या काळात साऱ्याच गोष्टी एक इव्हेंट झाल्या आहेत, दृश्य रुपाला महत्व प्राप्त झाले आहे. त्याचा सुद्धा त्यांनी विचार करून त्या म्हणतात की रियाज करताना आपले हावभाव, हातवारे, बैठक इत्यादी कडे जरूर लक्ष द्यावे. प्रभा अत्रे यांच्या बरोबर, मंचावर दोन गायक, आणि दोन साथीदार देखील दिसत होते(तबला, पेटी). बहुधा त्यांचा शिष्यगण असावा. त्यांनी मग रियाजाच्या काही पद्धतींचे प्रात्यक्षिक सादर केले. यमन रागातील, तसेच भैरवीतील सोप्या बंदिशी घेऊन त्यांचा बंदिश स्वरात गाणे, सरगम, आकार गायन तसेच तालाचे बोल गायन या स्वरूपात रियाज कसा करता येतो हे सादर केले. राग विस्तार, ज्यात खऱ्या अर्थाने कलाकाराची कल्पनाशक्तीचा कस लागतो, त्याचा कसा रियाज करावा याचे प्रात्यक्षिक देखील सादर केले. मिंड, गमक, खटका, आंदोलन, मुरकी अश्या विविध तंत्रांचे, बारकाव्यांचा कसा रियाज करता येतो हे देखील त्यांनी दाखवले.

त्यानंतर श्रोत्यांच्या शंकांचे निरसन करण्यात आले. रियाजाच्या वेळेसंबंधी एक प्रश्न आला. त्यातून एक महत्वाचा मुद्दा प्रभाताईंनी मांडला. दिवसाच्या विविध वेळी गळा/आवाज विशिष्ट्य स्थिती मध्ये असल्यामुळे सहसा मंद्र स्वरांचा रियाज पहाटे करतात, आणि हळू हळू दिवस चढला की मध्य आणि तार सप्तकाकडे जावे असा प्रघात आहे. पण कुठल्याही वेळेला कुठल्याही सप्तकाचा रियाज करता यावा अशी तयारी हवी, असा तो मुद्दा होता. दुसरा एक प्रश्न दोन वेगळ्या घराण्याच्या गायकी शिकताना काय पथ्य पाळावी याबद्दल होता.

इन मीन दोन तासांचा हा सांगीतिक संवाद चांगलाच रंगला. माझ्यासारख्या जाण्याची समाज उमज वाढवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या श्रोत्याला नक्कीच समृद्ध करणारा अनुभव होता. प्रभा अत्रे यांच्यासारख्या प्रगल्भ कलाकारांचे विचार ऐकायला मिळाले. प्रभा अत्रे यांनी आपल्या पुस्तकांतून देखील आपले विचार मांडले आहेतच. या आणि इतर कलाकारांचे काम, विचार हे documentation, recording, या मध्यामातून जपले पाहिजे. सुदैवाने चैतन्य कुंटे, पंडीत सत्यशील देशपांडे यांच्या सारखे जाणत्या व्यक्ती यात काम करत आहेत. पूर्वी वीणा सहस्रबुद्धे यांनी देखील तसे थोडेफार काम करून ठेवले आहे. पुण्यात डॉ. अशोक रानडे  यांच्या नावाने एक archive उभे राहिले आहे. ते एकदा वेळ काढून पाहायला जायचे आहे. गेल्या शंभर एक वर्षांतील बरीच ध्वनीमुद्रणे विविध ठिकाणी उपलब्ध आहेत. संगीताच्या इतिहासाच्या दृष्टीने, तसेच आताच्या, तसेच पुढील पिढीसाठी हे सर्व संचित नक्कीच उपयुक्त पडेल.

जाता जाता अजून एक. ब्लॉगचा सुरुवातील अभिजात संगीत असा शब्द वापरला आहे. त्याचा अर्थ कला संगीत, किंवा सामान्य भाषेत शास्त्रीय संगीत असा होतो. नुकतेच मला ‘अभिजातता म्हणजे काय’ या शीर्षकाच्या कार्यक्रमाचे निमंत्रण आले होते. मला चित्रपट रसास्वाद शिबिरात भेटलेले अग्निहोत्री यांनी तसेच रवी परांजपे फौंडेशनच्या वतीने हा आयोजित केला होता. चित्रकार रवी परांजपे, संगीतज्ञ पंडित सत्यशील देशपांडे, शास्त्रीय नर्तक सुचेता भिडे-चापेकर, तसेच उद्योजक दीपक घैसास यांनी आपापल्या क्षेत्रात अभिजातता म्हणजे काय याचा उलगडा केला. त्या कार्यक्रमाचे ध्वनीचित्रमुद्रण येथे आहे, जरूर पहा.

Dance of the wind

मी आजारी असल्यामुळे ऑफिसला दांडी मरून घरीच राहिलो होतो. अशा वेळी झोपून झोपून तरी किती झोपणार? लहानपणी आम्ही राहत असलेल्या घरी पावसाच्या पाण्यामुळे भिंतीवरती ओल चढून विविध आकार तयार होत असत. आजारी पडल्यावर, पलंगावर पडल्या पडल्या ते आकार पाहून मनात विविध प्रतिमा तयार होत आणि मनोरंजन होत असे! आता अशी परिस्थिती नव्हती. हाताशी पुस्तकं, किंवा टीव्हीचा रिमोट असतो. त्या दिवशी सकाळी सकाळी टीव्ही लावला, आणि एके ठिकाणी नुकताच सुरु झालेला सिनेमा होता. तो होता हिंदी सिनेमा, आणि त्यात किटू गिडवानी दृष्टीस पडली, पण सिनेमाचे नाव तर इंग्रजी दिसत होते(Dance of the wind) जे वेगळेच होते-Dance of the wind, म्हणजे काय? म्हटले जरा पाहुयात. पण प्रत्यक्षात, तो संपूर्ण पाहून मगच उठलो.

किटू गिडवानीला किती दिवसांनी पहिले होते. हो, तीच ती, दूरदर्शन मालिकांमधून काम करणारी. नंतर खूप अशी तीला सिनेमात पाहिलेले आठवत नाही. गोविंद निहलानी यांच्या रुक्मावती की हवेली मध्ये होती. Dance of the wind समोर चालू होता, काहीतरी गंभीर दृश्य चालू होते. किटू गिडवानीचीच प्रमुख भूमिका होती. ती एक गायिका होती त्यात, तेही तिचा आवाज गमावलेली. ही गायिका(नाव पल्लवी) म्हणजे भारतीय शास्त्रीय संगीत गाणारी गायिका. गुरुकडे(जी तिची आईच असते) समोरासमोर बसून गाण्याचे धडे ही गायिका घेते आहे, त्यातील विविध बारकावे घोटून घेणे चालू आहे. आपल्या भारतीय संगीत शिक्षणाचे, तालमीची वैशिष्ट्ये दर्शवाणारी ती दृश्ये. गुरु आपल्या शिष्याला मृत्यू जवळ आल्याची, चाहूल झाल्याची सूचना देते. एका जाहीर संगीत कार्यक्रमात, गाणे सुरु करण्यापूर्वी जे काही क्षण असतात, ते छान दाखवले आहे. पण तेथे गायिकेचा आवाज लागत नाही, कारण, आपल्याला असे समजते की गुरूच्या मृत्यूमुळे भावविवश झाल्यामुळे असे झाले असावे.

IMG_1292

Kitu Gidwani, Dance of the Wind

k

Kitu Gidwani, Dance of the Wind

पुढे काही कारणाने, तिचा आवाज पूर्णपणे जातो, कारकीर्द उध्वस्त होते-गाता येत नाही, गाणे शिकवता येत नाही. मानसिक रित्या खच्चीकरण होते, तिची तळमळ, हा सगळं प्रवास किटू गिडवानीने छान रंगवला आहे. ओघाने येणारी गाणी, विविध धून, प्रसंगानुरूप हे सर्व एक छान दृक्‌श्राव्य अनुभूती देतात. ह्या गायिकेला आपला आवाज परत गवसतो हे नंतरच्या ६०-७० मिनिटात उलगडते. चित्रपटाला एक अध्यात्माची, दैवी चमत्काराची किनार आहे. शास्त्रीय संगीत आणि अध्यात्म यांचा घनिष्ट संबंध आहे, हे मान्य. पण चित्रपटात येणारी लहान मुलगी, तारा, आणि तिचे गाणे, तिचा वावर हे का आणि कसे सांगता येत नाही. ही गायिका आपल्या आईच्या गुरुकडे, जे अर्थात अतिशय वयोवृद्ध असतात, त्यांचा शोध घेत त्यांना भेटते. त्यांचा देखील आवाज नसतो. पालवीची त्यांच्याकडून गंडा बांधून घेऊन शिकण्याची इच्छा ते धुडकावून लावतात. पण त्यांच्या आणि त्या लहानग्या मुलीच्या सान्निध्यात तीला आपला हरवलेला आवाज गवसतो अशी ही कथा आहे. तर सकाळी सकाळी हा असा शास्त्रीय गाण्यांच्या धुनानी भरपूर, असा, अध्यात्मिक अनुभव देणारा, आणि बऱ्याच वर्षांनी किटू गिडवानीला पाहिल्यामुळे, एकदम मस्त वाटले. इतक्यातच जुन्या काळातील प्रसिद्ध गायिका गिरिजा देवी यांचे निधन झाले, त्यामुळे मौखिक गुरु-शिष्य परंपरेने शिकलेल्या, शिकवण्याऱ्या त्या होत्या. शेवटी Dance of the wind या नावाबद्दल. काय असावा अर्थ याचा? मला वाटते, की बागडणारा वारा, जसा स्वछंदी असतो, आणि त्यामुळेच त्याचे गाणे होते, असा तर संदेश द्यायचा नसावा? इंटरनेट वर या चित्रपटाच्या दिग्दर्शकाची(राजन खोसा) एक साईट आहे, त्यात त्यांनी ह्या चित्रपटाची पडद्यामागची कहाणी नमूद केली आहे. ती छान आहे वाचायला. त्यात त्यांनी लिहिले आहे, की शुभा मुदगल यांना ह्या चित्रपटाच्या कथेत आपली स्वतःची कहाणी दिसली.

असो. बराच जुना, म्हणजे, १९९७ मधील हा सिनेमा आहे. प्रसिद्ध गायिका शुभा मुदगल यांचे पार्श्वसंगीत आहे. हा बहुतेक पाश्चिमात्य देशातील लोकांसाठी बनवला गेला असलेला सिनेमा असला पाहिजे. चित्रपटाच्या शेवटी येणाऱ्या श्रेयनामावलीतून समजते की जर्मन संस्था, भारतातील NFDC, आणि इतर काही संस्थांनी मिळून हा सिनेमा बनवला आहे. शास्त्रीय संगीत परंपरेवर हिंदी आणि इतर भारतीय भाषेत तसे बरेच सिनेमे आहेत. हा थोडासा वेगळाच म्हटला पाहिजे. मध्यंतरी मी माझ्या एका मित्राने एक लघुपट बनवला होता, त्याचा विषय सुद्धा गाणे हाच होता, एका वृद्धाच्या जीवनात एकाकी पण आल्यामुळे, जीवन संपवण्याचा निर्णय तो बदलतो, का तर, त्याचे गाणे ऐकून रस्त्यावरील एक लहानगी त्याच्या पित्याबरोबर गाणे शिकायला येते. त्याबद्दल मी लिहिन कधीतरी.

 

 

कानसेन व्हायचंय?

महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्व पु. ल. देशपांडे यांचे एक वाक्य प्रसिद्ध आहे. ते म्हणतात, “आयुष्यात मला भावलेलं एक गुज सांगतो. उपजिविकेसाठीआवश्यक असणाऱ्या विषयाचं शिक्षण जरुर घ्या. पोटापाण्याचा उद्योग जिद्दीनं करा, पण एवढ्यावरच थांबू नका. साहित्य, चित्र, संगीत, नाट्य, शिल्प, खेळ ह्यांतल्या एखाद्या तरी कलेशी मैत्री जमवा. पोटापाण्याचा उद्योग तुम्हाला जगवील, पण कलेशी जमलेली मैत्री तुम्ही का जगायचं हे सांगून जाईल”. मी तरी आजपर्यंतचे जीवन या उक्ती प्रमाणे जगण्याचा प्रयत्न करत आहे. ही ब्लॉग साईट देखील त्याचाच एक भाग आहे. संगीत, नाटक, चित्रपट, पुस्तके, डोंगरावर, किल्ल्यांवर, जंगलात भटकणे, इतिहास(Indology), भाषा हे सर्व माझे आवडीचे विषय आहेत. अर्थात त्याबद्दल काहीबाही खरडणे, लिहिणे हाही उद्योग आहेच.

आपल्याला गाणी, भावगीतं, किंवा इतर ज्याला सुगम संगीत असे म्हणतो ते सर्वसाधारणपणे भावते, आणि बऱ्याच अंशी शब्द असल्यामुळे समजते. पण भारतीय शास्त्रीय संगीत, किंवा राग संगीत/कलासंगीत जे आहे, ते आपल्याला काही वेळा आवडते, पण समजले असे होत नाही. त्यात शब्द हे अतिशय कमी, किंवा बऱ्याचदा नसतातच. काही वर्षांपूर्वी भारतीय शास्त्रीय संगीत काय आहे, इतिहास काय, त्याचे शास्त्र काय, हे जाणून घेण्याची उर्मी निर्माण झाली. त्याच दरम्यान, ‘शोधा म्हणजे सापडेल’ या वाक्प्रचाराप्रमाणे, एके दिवशी प्रसिद्ध गायक समीर दुबळे यांची संगीत कार्यशाळेची जाहिरात पाहिली. ती होती ३-४ दिवसांची संगीत परिचय कार्यशाळा होती, ज्यात शास्त्रीय संगीताची मूलतत्वे, विविध घराणी, परंपरा, काय आणि कसे ऐकावे, याचे प्रात्यक्षिकासहित मार्गदर्शन असणार होते. थोडक्यात काय तर, ज्यांना तानसेन न होता कानसेन कसे व्हावे या बद्दल तो सगळं खटाटोप असणार होता. त्याबद्दल आज लिहायचे आहे.

समीर दुबळे आणि बासरीवादक नितीन अमीन यांनी स्थापन केलेली SPECTRUM(Society for Performing Entrepreneurs and Conscious Training towards Understanding Music) ह्या संस्थेतर्फे हा कार्यक्रम होता. स्थळ होते, पुण्यातील गांधर्व महाविद्यालय. दररोज २ तास असे तीन दिवस हा कार्यक्रम होता. पहिल्या दिवशी कार्यशाळेचे स्वरूप सांगून, सूर संकल्पना, ध्वनी, नाद, याबद्दल माहिती करून देण्यात आली. अर्थात, बरीच प्रात्यक्षिके, सोदाहरण स्पष्टीकरण यामुळे आकलन वाढले. पाश्चिमात्य संगीताची देखील थोडीशी माहिती सांगण्यात आली. भारतीय संगीतातील वेगवेगळे forms त्याबद्दल माहिती करून देण्यात आली. Classical western music आणि popular music मधील फरक कळण्याकरता Strauss, BonyM ह्यांच्या काही रेकॉर्डिंग ऐकवण्यात आल्या.

दुसऱ्या दिवशी ताल, लय पासून सुरुवात करून भारतीय संगीतात राग ही संकल्पना काय आहे याचे विवेचन केले गेले. बंदिश म्हणजे काय, आणि बंदिशीचे महत्व, ब्रज बोली(हिंदी भाषेची एक बोली, जी मथुरा भागात बोलली जाते) याबद्दल देखील चर्चा झाली. त्यानंतर ख्याल गायन जे सध्या प्रचलित आहे, त्याचा इतिहास, अगदी वेदकालीन सामगायन, नंतरचे धृपद गायन पर्यंत कसे संगीत बदलत गेले. तेराव्या शतकापासून मोगल साम्राज्यामुळे झालेली देवाणघेवाण, यामुळे संगीत कसे ख्याल गायनापर्यंत येवून थांबले हे समजले. इतर उपशास्त्रीय गायन प्रकार, जसे की ठुमरी, कजरी, टप्पा याची तोंडओळख करून देण्यात आली.  राग संगीत सादर करण्याची जी सध्याची पद्धत प्रचलित आहे, जसे की बडा ख्याल, छोटा ख्याल, साथीला तबला, पेटी इत्यादी, हे प्रात्यक्षिकासहित समजावले गेले.

तिसऱ्या दिवशी, प्रसिद्ध बासरीवादक नितीन अमीन यांनी शास्त्रीय वाद्य संगीत याबद्दल विवेचन केले. बासरी वर एखादा राग कसा सादर केला जातो, तसेच जुगलबंदी, एकल तबला वादन कसे केले जाते हे दाखवण्यात आले. भारतीय संगीतातील विविध वाद्ये, प्रकार, त्यांची गुण-वैशिष्ट्ये याबद्दल ही माहिती झाली. एकूणच संगीत विश्वाची झलक नक्कीच मिळाली आणि पुढील अभ्यासासाठी कवाडे किलकिली झाली. त्यानंतर थोडे जाणीव पूर्वक ऐकणे, मैफिलींना जाणे, संगीताबद्दल वाचन वाढणे, अश्या गोष्टी सुरु झाल्या आणि माझ्या जाणीवा विस्तारू लागल्या.

संगीताच्या, गाण्याच्या मैफिली, संगीत महोत्सव पुण्यात तर कायम होतच असतात, प्रत्येक वेळी जाणे जमतेच असे नाही. पण पुणे आकाशवाणी वर शास्त्रीय संगीताचे बरेच कार्यक्रम असतात, ते मात्र ऐकू लक्ष देऊन लागलो. हा एक प्रवासच आहे, जो अजून चालूच आहे. संगीत ही प्रयोगक्षम कला असल्यामुळे, काही प्रत्यक्ष अनुभव मिळावा आणि ऐकण्यात गुणात्मक फरक पडावा म्हणून, मध्ये काही वर्षे पेटी(Harmonium, संवादिनी) शिकण्याचा उद्योग केला, दोन-तीन परीक्षाही दिल्या. हिंदुस्तानी आणि कर्नाटक संगीत अशी जी समृद्ध परंपरा आहे, त्याची थोडीशी झलक पाहायला मिळाली. संगीतज्ञांची चरित्रे, शास्त्र, आणि इतर musicology वरील पुस्तके गोळा करणे, तसेच माझी अजून एक खोड अशी की भारतीय परंपरा आणि पाश्चिमात्य परंपरा यातील फरक, साम्य धुंडाळणे, हेही संगीताच्या बाबतीत सुरु झाले, आणि अजून सुरूच आहे. भारतीय शास्त्रीय संगीत जसे हे कालासंगीत आहे, तसेच पाश्चिमात्य देशात, देखील कलासंगीत आहे. त्याला इतिहास आहे, त्याचे शास्त्र आहे, आणि मुख्य म्हणजे तेही शब्दांच्या पलीकडे जाणारे आहे. मागील आठवड्यातच पुण्यात Western Classical Music Appreciation Workshop या नावाची एक कार्यशाळा होती. Music Shack तर्फे Shantanu Datta हे ही कार्यशाळा घेणार होते. प्रामुख्याने Western Classical संगीताचा इतिहासाबद्दल असणार होते. कार्यबाहुल्यामुळे नाही जाऊ शकलो. तर असे आहे. ही कार्यशाळा असेल, किंवा इतर गोष्टी आहेत, त्यासर्वामुळे संगीत रसास्वादाची क्षमता निर्माण होते. ही सर्व अलीबाबाची गुहा आहे, ज्यात फक्त पुढे जात राहायचे, अंत नाही, आणि परत फिरणे देखील अवघड!

शेवटी एक खंत व्यक्त करावीशी वाटतेच. आजकालच्या जागतिकीकरणाच्या रेट्यात आपल्या कलासंगीताचा(किंवा एकूणच) समृद्ध वारसा, परंपरेची आजच्या मुलांना साधी ओळखही आपण करून देत नाही. मी असे ऐकले होते काही पाश्चिमात्य देशात शाळेत आणि घरोघरी एखादे वाद्य किंवा गायन मुलांना शिकवले जाते, आणि नवीन पिढीला त्यामुळे त्याची ओळख होते आणि पुढे ती कला त्यांच्या जीवनात त्यांची साथीदार बनते.

मी अनुभवलेले संगीत कार्यक्रम आणि त्यावर लिहिलेले जरूर माझ्या ब्लॉग वर पहा आणि प्रतिक्रिया कळवा!

ता. क. डिसेंबर ६, २०१९. पुण्यात सालाबादाप्रमाणे सवाई गंधर्व होत आहे. त्यानिमित्ताने पुण्यातील प्रसिद्ध संगीततज्ञ आणि संवादिनी वादक डॉ. चैतन्य कुंटे यांनी कलासंगीत कसे अनुभवावे या निमित्त केलेले मार्गदर्शन खालील ध्वनीचित्रमुद्रिकेत फेसबुकवर आहे. त्यांची पूर्वानुमती घेवून येथे ती देत आहे.