Dance of the wind

मी आजारी असल्यामुळे ऑफिसला दांडी मरून घरीच राहिलो होतो. अशा वेळी झोपून झोपून तरी किती झोपणार? लहानपणी आम्ही राहत असलेल्या घरी पावसाच्या पाण्यामुळे भिंतीवरती ओल चढून विविध आकार तयार होत असत. आजारी पडल्यावर, पलंगावर पडल्या पडल्या ते आकार पाहून मनात विविध प्रतिमा तयार होत आणि मनोरंजन होत असे! आता अशी परिस्थिती नव्हती. हाताशी पुस्तकं, किंवा टीव्हीचा रिमोट असतो. त्या दिवशी सकाळी सकाळी टीव्ही लावला, आणि एके ठिकाणी नुकताच सुरु झालेला सिनेमा होता. तो होता हिंदी सिनेमा, आणि त्यात किटू गिडवानी दृष्टीस पडली, पण सिनेमाचे नाव तर इंग्रजी दिसत होते(Dance of the wind) जे वेगळेच होते-Dance of the wind, म्हणजे काय? म्हटले जरा पाहुयात. पण प्रत्यक्षात, तो संपूर्ण पाहून मगच उठलो.

किटू गिडवानीला किती दिवसांनी पहिले होते. हो, तीच ती, दूरदर्शन मालिकांमधून काम करणारी. नंतर खूप अशी तीला सिनेमात पाहिलेले आठवत नाही. गोविंद निहलानी यांच्या रुक्मावती की हवेली मध्ये होती. Dance of the wind समोर चालू होता, काहीतरी गंभीर दृश्य चालू होते. किटू गिडवानीचीच प्रमुख भूमिका होती. ती एक गायिका होती त्यात, तेही तिचा आवाज गमावलेली. ही गायिका(नाव पल्लवी) म्हणजे भारतीय शास्त्रीय संगीत गाणारी गायिका. गुरुकडे(जी तिची आईच असते) समोरासमोर बसून गाण्याचे धडे ही गायिका घेते आहे, त्यातील विविध बारकावे घोटून घेणे चालू आहे. आपल्या भारतीय संगीत शिक्षणाचे, तालमीची वैशिष्ट्ये दर्शवाणारी ती दृश्ये. गुरु आपल्या शिष्याला मृत्यू जवळ आल्याची, चाहूल झाल्याची सूचना देते. एका जाहीर संगीत कार्यक्रमात, गाणे सुरु करण्यापूर्वी जे काही क्षण असतात, ते छान दाखवले आहे. पण तेथे गायिकेचा आवाज लागत नाही, कारण, आपल्याला असे समजते की गुरूच्या मृत्यूमुळे भावविवश झाल्यामुळे असे झाले असावे.

IMG_1292

Kitu Gidwani, Dance of the Wind

k

Kitu Gidwani, Dance of the Wind

पुढे काही कारणाने, तिचा आवाज पूर्णपणे जातो, कारकीर्द उध्वस्त होते-गाता येत नाही, गाणे शिकवता येत नाही. मानसिक रित्या खच्चीकरण होते, तिची तळमळ, हा सगळं प्रवास किटू गिडवानीने छान रंगवला आहे. ओघाने येणारी गाणी, विविध धून, प्रसंगानुरूप हे सर्व एक छान दृक्‌श्राव्य अनुभूती देतात. ह्या गायिकेला आपला आवाज परत गवसतो हे नंतरच्या ६०-७० मिनिटात उलगडते. चित्रपटाला एक अध्यात्माची, दैवी चमत्काराची किनार आहे. शास्त्रीय संगीत आणि अध्यात्म यांचा घनिष्ट संबंध आहे, हे मान्य. पण चित्रपटात येणारी लहान मुलगी, तारा, आणि तिचे गाणे, तिचा वावर हे का आणि कसे सांगता येत नाही. ही गायिका आपल्या आईच्या गुरुकडे, जे अर्थात अतिशय वयोवृद्ध असतात, त्यांचा शोध घेत त्यांना भेटते. त्यांचा देखील आवाज नसतो. पालवीची त्यांच्याकडून गंडा बांधून घेऊन शिकण्याची इच्छा ते धुडकावून लावतात. पण त्यांच्या आणि त्या लहानग्या मुलीच्या सान्निध्यात तीला आपला हरवलेला आवाज गवसतो अशी ही कथा आहे. तर सकाळी सकाळी हा असा शास्त्रीय गाण्यांच्या धुनानी भरपूर, असा, अध्यात्मिक अनुभव देणारा, आणि बऱ्याच वर्षांनी किटू गिडवानीला पाहिल्यामुळे, एकदम मस्त वाटले. इतक्यातच जुन्या काळातील प्रसिद्ध गायिका गिरिजा देवी यांचे निधन झाले, त्यामुळे मौखिक गुरु-शिष्य परंपरेने शिकलेल्या, शिकवण्याऱ्या त्या होत्या. शेवटी Dance of the wind या नावाबद्दल. काय असावा अर्थ याचा? मला वाटते, की बागडणारा वारा, जसा स्वछंदी असतो, आणि त्यामुळेच त्याचे गाणे होते, असा तर संदेश द्यायचा नसावा? इंटरनेट वर या चित्रपटाच्या दिग्दर्शकाची(राजन खोसा) एक साईट आहे, त्यात त्यांनी ह्या चित्रपटाची पडद्यामागची कहाणी नमूद केली आहे. ती छान आहे वाचायला. त्यात त्यांनी लिहिले आहे, की शुभा मुदगल यांना ह्या चित्रपटाच्या कथेत आपली स्वतःची कहाणी दिसली.

असो. बराच जुना, म्हणजे, १९९७ मधील हा सिनेमा आहे. प्रसिद्ध गायिका शुभा मुदगल यांचे पार्श्वसंगीत आहे. हा बहुतेक पाश्चिमात्य देशातील लोकांसाठी बनवला गेला असलेला सिनेमा असला पाहिजे. चित्रपटाच्या शेवटी येणाऱ्या श्रेयनामावलीतून समजते की जर्मन संस्था, भारतातील NFDC, आणि इतर काही संस्थांनी मिळून हा सिनेमा बनवला आहे. शास्त्रीय संगीत परंपरेवर हिंदी आणि इतर भारतीय भाषेत तसे बरेच सिनेमे आहेत. हा थोडासा वेगळाच म्हटला पाहिजे. मध्यंतरी मी माझ्या एका मित्राने एक लघुपट बनवला होता, त्याचा विषय सुद्धा गाणे हाच होता, एका वृद्धाच्या जीवनात एकाकी पण आल्यामुळे, जीवन संपवण्याचा निर्णय तो बदलतो, का तर, त्याचे गाणे ऐकून रस्त्यावरील एक लहानगी त्याच्या पित्याबरोबर गाणे शिकायला येते. त्याबद्दल मी लिहिन कधीतरी.

 

 

Advertisements

कानसेन व्हायचंय?

महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्व पु. ल. देशपांडे यांचे एक वाक्य प्रसिद्ध आहे. ते म्हणतात, “आयुष्यात मला भावलेलं एक गुज सांगतो. उपजिविकेसाठीआवश्यक असणाऱ्या विषयाचं शिक्षण जरुर घ्या. पोटापाण्याचा उद्योग जिद्दीनं करा, पण एवढ्यावरच थांबू नका. साहित्य, चित्र, संगीत, नाट्य, शिल्प, खेळ ह्यांतल्या एखाद्या तरी कलेशी मैत्री जमवा. पोटापाण्याचा उद्योग तुम्हाला जगवील, पण कलेशी जमलेली मैत्री तुम्ही का जगायचं हे सांगून जाईल”. मी तरी आजपर्यंतचे जीवन या उक्ती प्रमाणे जगण्याचा प्रयत्न करत आहे. ही ब्लॉग साईट देखील त्याचाच एक भाग आहे. संगीत, नाटक, चित्रपट, पुस्तके, डोंगरावर, किल्ल्यांवर, जंगलात भटकणे, इतिहास(Indology), भाषा हे सर्व माझे आवडीचे विषय आहेत. अर्थात त्याबद्दल काहीबाही खरडणे, लिहिणे हाही उद्योग आहेच.

आपल्याला गाणी, भावगीतं, किंवा इतर ज्याला सुगम संगीत असे म्हणतो ते सर्वसाधारणपणे भावते, आणि बऱ्याच अंशी शब्द असल्यामुळे समजते. पण भारतीय शास्त्रीय संगीत, किंवा राग संगीत/कलासंगीत जे आहे, ते आपल्याला काही वेळा आवडते, पण समजले असे होत नाही. त्यात शब्द हे अतिशय कमी, किंवा बऱ्याचदा नसतातच. काही वर्षांपूर्वी भारतीय शास्त्रीय संगीत काय आहे, इतिहास काय, त्याचे शास्त्र काय, हे जाणून घेण्याची उर्मी निर्माण झाली. त्याच दरम्यान, ‘शोधा म्हणजे सापडेल’ या वाक्प्रचाराप्रमाणे, एके दिवशी प्रसिद्ध गायक समीर दुबळे यांची संगीत कार्यशाळेची जाहिरात पाहिली. ती होती ३-४ दिवसांची संगीत परिचय कार्यशाळा होती, ज्यात शास्त्रीय संगीताची मूलतत्वे, विविध घराणी, परंपरा, काय आणि कसे ऐकावे, याचे प्रात्यक्षिकासहित मार्गदर्शन असणार होते. थोडक्यात काय तर, ज्यांना तानसेन न होता कानसेन कसे व्हावे या बद्दल तो सगळं खटाटोप असणार होता. त्याबद्दल आज लिहायचे आहे.

समीर दुबळे आणि बासरीवादक नितीन अमीन यांनी स्थापन केलेली SPECTRUM(Society for Performing Entrepreneurs and Conscious Training towards Understanding Music) ह्या संस्थेतर्फे हा कार्यक्रम होता. स्थळ होते, पुण्यातील गांधर्व महाविद्यालय. दररोज २ तास असे तीन दिवस हा कार्यक्रम होता. पहिल्या दिवशी कार्यशाळेचे स्वरूप सांगून, सूर संकल्पना, ध्वनी, नाद, याबद्दल माहिती करून देण्यात आली. अर्थात, बरीच प्रात्यक्षिके, सोदाहरण स्पष्टीकरण यामुळे आकलन वाढले. पाश्चिमात्य संगीताची देखील थोडीशी माहिती सांगण्यात आली. भारतीय संगीतातील वेगवेगळे forms त्याबद्दल माहिती करून देण्यात आली. Classical western music आणि popular music मधील फरक कळण्याकरता Strauss, BonyM ह्यांच्या काही रेकॉर्डिंग ऐकवण्यात आल्या.

दुसऱ्या दिवशी ताल, लय पासून सुरुवात करून भारतीय संगीतात राग ही संकल्पना काय आहे याचे विवेचन केले गेले. बंदिश म्हणजे काय, आणि बंदिशीचे महत्व, ब्रज बोली(हिंदी भाषेची एक बोली, जी मथुरा भागात बोलली जाते) याबद्दल देखील चर्चा झाली. त्यानंतर ख्याल गायन जे सध्या प्रचलित आहे, त्याचा इतिहास, अगदी वेदकालीन सामगायन, नंतरचे धृपद गायन पर्यंत कसे संगीत बदलत गेले. तेराव्या शतकापासून मोगल साम्राज्यामुळे झालेली देवाणघेवाण, यामुळे संगीत कसे ख्याल गायनापर्यंत येवून थांबले हे समजले. इतर उपशास्त्रीय गायन प्रकार, जसे की ठुमरी, कजरी, टप्पा याची तोंडओळख करून देण्यात आली.  राग संगीत सादर करण्याची जी सध्याची पद्धत प्रचलित आहे, जसे की बडा ख्याल, छोटा ख्याल, साथीला तबला, पेटी इत्यादी, हे प्रात्यक्षिकासहित समजावले गेले.

तिसऱ्या दिवशी, प्रसिद्ध बासरीवादक नितीन अमीन यांनी शास्त्रीय वाद्य संगीत याबद्दल विवेचन केले. बासरी वर एखादा राग कसा सादर केला जातो, तसेच जुगलबंदी, एकल तबला वादन कसे केले जाते हे दाखवण्यात आले. भारतीय संगीतातील विविध वाद्ये, प्रकार, त्यांची गुण-वैशिष्ट्ये याबद्दल ही माहिती झाली. एकूणच संगीत विश्वाची झलक नक्कीच मिळाली आणि पुढील अभ्यासासाठी कवाडे किलकिली झाली. त्यानंतर थोडे जाणीव पूर्वक ऐकणे, मैफिलींना जाणे, संगीताबद्दल वाचन वाढणे, अश्या गोष्टी सुरु झाल्या आणि माझ्या जाणीव विस्तारू लागल्या.

संगीताच्या, गाण्याच्या मैफिली, संगीत महोत्सव पुण्यात तर कायम होतच असतात, प्रत्येक वेळी जाणे जमतेच असे नाही. पण पुणे आकाशवाणी वर शास्त्रीय संगीताचे बरेच कार्यक्रम असतात, ते मात्र ऐकू लक्ष देऊन लागलो. हा एक प्रवासच आहे, जो अजून चालूच आहे. संगीत ही प्रयोगक्षम कला असल्यामुळे, काही प्रत्यक्ष अनुभव मिळावा आणि ऐकण्यात गुणात्मक फरक पडावा म्हणून, मध्ये काही वर्षे पेटी(Harmonium, संवादिनी) शिकण्याचा उद्योग केला, दोन-तीन परीक्षाही दिल्या. हिंदुस्तानी आणि कर्नाटक संगीत अशी जी समृद्ध परंपरा आहे, त्याची थोडीशी झलक पाहायला मिळाली. संगीतज्ञांची चरित्रे, शास्त्र, आणि इतर musicology वरील पुस्तके गोळा करणे, तसेच माझी अजून एक खोड अशी की भारतीय परंपरा आणि पाश्चिमात्य परंपरा यातील फरक, साम्य धुंडाळणे, हेही संगीताच्या बाबतीत सुरु झाले, आणि अजून सुरूच आहे. भारतीय शास्त्रीय संगीत जसे हे कालासंगीत आहे, तसेच पाश्चिमात्य देशात, देखील कलासंगीत आहे. त्याला इतिहास आहे, त्याचे शास्त्र आहे, आणि मुख्य म्हणजे तेही शब्दांच्या पलीकडे जाणारे आहे. मागील आठवड्यातच पुण्यात Western Classical Music Appreciation Workshop या नावाची एक कार्यशाळा होती. Music Shack तर्फे Shantanu Datta हे ही कार्यशाळा घेणार होते. प्रामुख्याने Western Classical संगीताचा इतिहासाबद्दल असणार होते. कार्यबाहुल्यामुळे नाही जाऊ शकलो. तर असे आहे. ही कार्यशाळा असेल, किंवा इतर गोष्टी आहेत, त्यासर्वामुळे संगीत रसास्वादाची क्षमता निर्माण होते. ही सर्व अलीबाबाची गुहा आहे, ज्यात फक्त पुढे जात राहायचे, अंत नाही, आणि परत फिरणे देखील अवघड!

शेवटी एक खंत व्यक्त करावीशी वाटतेच. आजकालच्या जागतिकीकरणाच्या रेट्यात आपल्या कलासंगीताचा(किंवा एकूणच) समृद्ध वारसा, परंपरेची आजच्या मुलांना साधी ओळखही आपण करून देत नाही. मी असे ऐकले होते काही पाश्चिमात्य देशात शाळेत आणि घरोघरी एखादे वाद्य किंवा गायन मुलांना शिकवले जाते, आणि नवीन पिढीला त्यामुळे त्याची ओळख होते आणि पुढे ती कला त्यांच्या जीवनात त्यांची साथीदार बनते.

मी अनुभवलेले संगीत कार्यक्रम आणि त्यावर लिहिलेले जरूर माझ्या ब्लॉग वर पहा आणि प्रतिक्रिया कळवा!

 

Shadja, Antarang at Sawai

Sawai Gandharva Sangit Mahotsav(music festival) started by late Pandit Bhimsen Joshi in remembrance of his guru Sawai Gandharva, is an icon festival of Pune. Come December, music lovers from all over India, start planning on attending this. After death of Pandit Bhimsen Joshi recently, the festival got renamed as Sawai Gandharva Bhimsen Sangit Mahotsav. Apart from regular music performances which is what the main attraction is, there couple of other activities also arranged, which are equally significant to music lovers. They are titled as Shadja and Antarang. Former is a program where short films on musicians are showcased. Antarang is a program where interviews of artists participating that year’s festival are conducted.

These are held at Sawai Gandharva Smarak Samiti’s building in Shivajinagar area. I have been attending these since last 4-5 years. While history of festival itself is well-documented, I did not find history of this initiative documented anywhere. So I don’t know since how many years this is going on. But nonetheless, such programs and also Vasant Vimarsh, which is more serious endeavor, help lay music listeners in enriching their music experience. I have written about last year’s Shadja and Antarang here.

This year’s Shadja included following four short films on following artists: Carnatic music singer M S Subbalakshmi, Shehnai player Ustad Bismillakhan, Hindustani music singer Veena Sahasrabuddhe, Harmoinum and Organ player Govindrao Patwardhan. I was able to watch ones on Veena Sahasrabuddhe, and Govindrao Patwardhan. It was down the memory lane experience watching film on Veena Sahasrabuddhe(who recently passed away), about which I have written here. Her husband Hari Sahasrabuddhe also was present during the screening. This was made by Films Division and directed by Firoze Chinoy. The other short film introduced to life and works of Govindrao Patwardhan, about whom I did not know much earlier.

20161209_113442

The Antarang included interviews with following artist who were part of this year’s festival: Ustad Irshad Khan, Ganpati Bhat, and duet flute players Debopriya and Suchismita Sisters. I was able to attend flute sisters’ interview taken by Magesh Waghmare, famous Pune Akashwani announcer. I could not listen to any of them the artists this festival. It was entertaining, to say the least, to hear flute sisters talk and also play pieces for the audience. They are the only female duet flute players in Hindustani music. The Carnatic music had its own female duet flute players, Sikkil Sisters, earlier, which is what I came to know during the program. Debopriya and Suchismita Sisters unfolded their journey. Mangesh Waghmare, who himself is notable music connoisseur, having presented many music appreciation programs on radio, made them uncover nuances of playing duet, western classical music, and also their thought on fusion.

Anyways, such initiatives are much needed to spreading deeper awareness and discussing nuances of music appreciation among the discerning listeners. What’s more, this has free so far, with a free a tea served during the break!

गायिका वीणा सहस्रबुद्धे

प्रसिद्ध शास्त्रीय संगीत गायिका वीणा सहस्रबुद्धे ४-५ महिन्यांपूर्वीच अकाली निर्वतल्या. त्याच वेळेस हा ब्लॉग मला लिहायचा होता. पण आज-उद्या करत राहूनच गेले. सवाई गंधर्व भीमसेन संगीत महोत्सवाच्या अंतर्गत कलाकारांच्या लघुपट आणि प्रत्यक्ष मुलाखती आयोजित केलेल्या असतात. ह्या उपक्रमाचे नाव षड्ज आणि अंतर्नाद असे आहे. हे कार्यक्रम शिवाजीनगर जवळ असलेल्या सवाई गंधर्व स्मारक समितीच्या इमारतीत होतात. ह्या वर्षीच्या षड्ज मध्ये वीणा सहस्रबुद्धे यांच्यावर असलेला लघुपट दाखवला जाणार आहे हे समजले आणि मानाने उचल खाल्ली. काही झाले तरी तो पहायचा असे ठरवले आणि त्यांच्यावर ब्लॉग लिहायचं हे मनाशी पक्कं केलं.

मी साधारण २००४ च्या आसपास, शास्त्रीय संगीत आपल्याला जाणून बुजून ऐकता येण्यासाठी काय करता येईल याचा विचार करत होतो. कानसेन होण्यासाठी संगीताच्या व्याकरणाची, इतिहासाची थोडीफार ओळख होणे हे आवश्यक असते. त्याच सुमारास समीर दुबळे यांच्या तर्फे संगीत परिचय(Music Appreciation) नावाचा २-३  पाच दिवसांचा असा एक कोर्स होता, ज्यात व्याकरण, प्रात्यक्षिके, इतिहास, घराणी, शास्त्रीय संगीताचे प्रकार, इत्यादींची माहिती करून देण्यात आली. आकाशवाणी वरील शास्त्रीय संगीताचे आलाप इत्यादी कार्यक्रम वेळ काढून ऐकू लागलो. तेव्हा मला वाटते वीणा सहस्रबुद्धे यांचे नाव कानावर पडले. आणि मला आठवते त्याप्रमाणे, त्यांनी गायलेला तराणा मला भावाला होता. त्यानंतर मग केव्हातरी असेच शोध घेता घेता एकदा असे समजले की वीणा सहस्रबुद्धे यांनी मुंबईच्या आणि कानपूरच्या IIT मध्ये एक संगीत प्रशिक्षण अभ्यासक्रम तेथील तंत्रज्ञानाच्या विद्यार्थ्यांसाठी घेतला होता. त्यांनी The Language of Raga Music नावाची संगीत परिचयात्मक एक CD देखील काढली होती असे समजले. त्यांचे पती हरी सहस्रबुद्धे यांच्या ईमेलवर संपर्क साधून चौकशी केली. ते पुण्यातील औंध भागात कुमार क्लासिक मध्ये राहतात हे समजले. आणि मी त्यांच्या घरी एके दिवशी धडकलो. ही साधारण फेब्रुवारी २०१० मधील गोष्ट. त्यांना बरे नव्हते. ती मी घेतली, तसेच ‘उत्तराधिकार’ नावाचे त्यांनी हिंदी मध्ये लिहिलेले जो संगीत विषयावरील विविध लेखांचा संग्रह आहे. त्यांचे पिता शंकरराव बोडस यांच्याबद्दलही त्यात त्यांनी लिहिलेले आहे. त्यावेळेस का कोणास ठाऊक त्यांच्या सोबत फोटो घेण्याचे राहून गेले, त्याची रुखरुख वाटते आहे. त्यांनी तराणा याच विषयावर एक दीर्घ निबंध लिहिला होता. त्याचे असलेलेल्या फाईल्स त्यावेळेस मला इंटरनेट वर मिळाल्या होत्या. पण आता शोधले तर ते दुवे नाहीसे झाले आहेत. हे सगळे सांगायचे कारण यावरून मला असे मत झाले त्या नुसत्या practicing performer नव्हत्या तर, तर त्याबद्दल त्या लिहायच्या, बोलायच्या, वेगवेगळया भाषेत, वेगवेगळया पातळीवरील संगीत शिकू इच्छिणाऱ्याना शिकवत, तसेच आधुनिक तंत्रज्ञानाशी मैत्री करून त्याचा त्यांनी उपयोग करू शकल्या. या सर्वामुळे त्यामुळे त्या musicologist होत्या, जे खूप कमी कलाकारांमध्ये पाहायला मिळते.

मला तरी वाटत नाही २०१० नंतर त्यांच्या मैफिली झाल्या असाव्यात. आणि त्यानंतर इतक्या वर्षानंतर आज त्यांच्यावरील लघुपट पाहायला मिळाला. तो लघुपट फिल्म्स डिव्हीजनने तयार केला आहे. त्यांचे पिता शंकरराव बोडस त्यांच्या तरुणपणी कानपूरला स्थायिक झाले, तेथेच राहून त्यांनी संगीत शिक्षणाचे कार्य केले. वीणाजी यांचे जन्म, बालपण तेथेच गेले. त्यामुळे हिंदी भाषा त्यांना चांगली अवगत झाली(आणि त्याचा पुढे गायनामध्ये फायदा झाला). १९८४ मध्ये ते पुण्यात आले. त्यांना त्यांचे पती हरी सहस्रबुद्धे यांची चांगली साथ लाभली. त्यांनी त्यांचे भरपूर रेकॉर्डिंग करून ठेवले आहे, जे इंटरनेटवर देखील उपलब्ध आहे. हरिप्रसाद चौरसिया, मुंबईतील Rhythm House(जे नुकतेच बंद झाले) चे Amir Curmally , तसेच मिलिंद गुणाजी यांचे त्यांच्याबाद्दले मनोगत, त्यांच्या औंधच्या घरातील, रियाजाच्या वेळेचे रेकॉर्डिंग, त्या शिकवत असतानाच्या वेळचे रेकॉर्डिंग पाहायला मिळाले. हे सर्व पाहून त्यांच्या भेटीच्या आठवणी जाग्या झाल्या.

मुबारक बेगम आणि अमीरबाई कर्नाटकी

काही दिवसांपूर्वीच गतकाळातील प्रसिद्ध गायिका मुबारक बेगम यांचे निधन झाले. १९४०-५० मधील त्यावेळच्या काळाच्या साक्षीदार असलेल्या कलाकारांमधील अजून एक दुवा निखळला. दुसरी गोष्ट अशी, त्याकाळातील, मुस्लीम धर्मीय, तेही महिला कलाकारांची, जी परंपरा होती(नूरजहॉं, अमीरबाई कर्नाटकी, शमशाद बेगम, सुरैय्या, जोहराबाई इत्यादी), त्यातील त्या शेवटच्या कलाकार होत्या. त्यांचे चरित्र आहे की नाही ते माहीत नाही. पण त्या काळाचे documentation झाले पाहिजे असे वाटत राहते. मी ३-४ वर्षांपूर्वी अमीरबाई कर्नाटकी, तसेच गोहरबाई कर्नाटकी, याही त्याच काळातील कलाकार, त्यांच्या बद्दलचे रहमत तरीकेरी यांचे कन्नड मधील लेख, पुस्तक, यांचे मराठीत भाषांतरित केले होते. मुबारक बेगम आणि अमीरबाई कर्नाटकी यांचा काही संपर्क झाला होता का या संबधी काही पुरावे नाहीत, पण तो नक्कीच झाला असावा, असे वाटते. खालील लेख त्यांचाच आहे, मूळ कन्नड मध्ये. ते अमीरबाईचे चरित्र लिहीत होते, त्याविषयीचे अनुभव त्यांनी यात मांडले आहेत.

कर्नाटकच्या संस्कृतीच्या अध्ययनासाठी उत्तर कर्नाटकात हिंडत असताना, अमीरबाई कर्नाटकी यांचे नाव कानावर सतत पडतच होते. बिजापूरच्या अमिउद्दिन दर्ग्याला गेलो असता, त्या उरुसामध्ये येऊन गात असत अशी आठवण स्थानिकांकडून कळाली. बिळगीच्या डोंगरी दर्ग्यामध्ये असताना, त्या दर्ग्याच्या परमभक्त होत्या, बिळगीच्या मोहरम सणामध्ये कात्तालरात्रीच्या दिवशी अमीरबाई मुंबईहून येऊन गाणे म्हणत असत, अशी आठवण स्थानिक लोक सांगत असत. गदग, धारवाड, बागलकोट येथील हिदुस्थानी संगीतकारांबरोबर बोलत असताना ते अमीरबाई म्हणत असलेल्या गजल, मुजरा याबाबत गौरवोद्गार काढत. अमीरबाईंची नाट्यगीते कन्नड रंगभूमी वर काम करणारे अगदी आनंदाने स्मरत असत. तसेच सुफी संत, मोहरम, रंगभूमी, चित्रपट आणि संगीत इत्यादी क्षेत्रात संशोधन करत असता, कोणाला, अमीरबाई यांचे माहित नसायचे. अमीरबाई गेल्या शतकातल्या ४०-५० च्या दशकातल्या हिंदी चित्रपटामधल्या ख्यात अभिनेत्री आणि मधुर गायिका होत्या. त्याच्या गाण्याने त्या काळी तरुणाना वेड लावले होते. त्यांचे ‘वैष्णव जन तो तेने कहिये’ भजन गांधीजींना अतिशय आवडायचे. ह्या सगळ्या गोष्टीमुळे, त्यांच्या बद्दल कुतूहल जागृत होत गेले, तरी पण, विस्तृत माहिती कुठेच मिळत नव्हती.

माझ्या कुतूहलाला बळ मिळाले ते धारवाडच्या संगीतप्रेमी राजशेखर जंगमशेट्टी यांच्यामुळे. ते मूळचे बिजापूर जिल्ह्याचे रहिवासी. ते विद्युत विभागातून अभियंता म्हणून निवृत्त झाले होते. त्‍यांना जुनी हिंदी गाणी आवडायची. एकदा बोलता बोलता अमीरबाई यांचा विषय निघाला. ते म्हणाले, “हे पहा, बिळगीसारख्या खेड्यातून ही बाई मुंबईमध्ये आली. किती मोठी साधना केली! ती दिसायलाही किती रूपवान! तिचे गाणे सुद्धा किती मधुर! तिला कर्नाटकाप्रती अतिशय प्रेम, म्हणून तर तिने कर्नाटकी हे नाव लावले. तिच्याबद्दल खूप लोकांना माहिती नाही. कर्नाटकात फिरत राहा, तिच्यावर संशोधन करा”. त्यांनी मला त्‍यांच्‍याकडील तिच्या गाण्यांची एक कॅसेट दिली आणि तिच्याबद्दल खूप प्रेम आणि माहिती असणारे धारवाडचे सुरेश कुलकर्णी यांची भेट घालून दिली. मला ह्या नटीच्या मागे लागायला तेवढे पुरेसे होते.

माझा शोध सुरु झाला. उत्तर कर्नाटकातील अनेक गावांमध्ये तिचे रसिक हजारोने आहेत, धारवाड च्या आकाशवाणी केंद्राने त्यांच्यावर एक कार्यक्रम प्रसारित केला होता. बिजापुर मध्ये तिचे धाकट्या बंधूंची मुले राहत, तिच्या बंधुंसाठी बांधून दिलेले अमीर नावाचे चित्रपटगृह आहे; बिजापुर्च्या दफनभूमीत तिची कबर आहे. बिजापूर मध्ते असलेल्या त्यांच्या बंधूना भेटलो. त्यांच्याकडून अमीरबाई यांचे छायाचित्र मिळाले. एका छायाचित्रात चार व्यक्ती आहेत. गोहाराबाई यांच्या एका बाजूला चंचल कोवळेपण असलेले, अमीरबाई यांच्या चेहेर्यावर गांभीर्य आहे. प्रसन्न मंदस्मित आहे. हे छायाचित्र साधारण ४५ वर्षे जुने आहे. शोधता शोधता मला असे विस्मायाकारारीत्या, माझ्यापुढे अमीरबाई यांचे विश्व उभे होते.

बिजापूरमध्ये शोध

अमीरबाई कर्नाटकी त्या वेळच्या बिजापूर जिल्ह्यातील बेलागी मध्ये जन्मल्या. आईचे नाव अमीन. वडिलांचे नाव हुसैनसाब, जे तबला आणि पेटी वाजवत असत. अमीरबाई ना अहिल्याबाई मोठी बहिण होती. गोहराबाई, बडेमा, डोंगरीमा वगैरे धाकट्या बहिणी होत्या. दस्तगीर नावाचे त्यांचे मामा होते. अमीरबाई यांचे संगीत आणि नाटक प्रेमी कालाराकारांचे घराणे. कर्नाटकातील कलाकार मूलतः मंदिर संस्कृतीमध्ये सामील झाल्या. आजही कर्नाटकात अनेक मंदिरात कलाकार (ह्यात बहुसंख्य मुस्लीम) संगीत सेवा करण्याची पद्धत आहे. ह्यासाठी काही जणांना दान देले जाते. उत्तर कर्नाटकातील अनेक गावा-गावामध्ये कलाकारांच्या वस्त्या आहेत. धर्मातीत जीवन जगात असलेले हे कलावंत लोक प्रतिभाशाली संगीतकार, अभिनेते म्हणून उदयास येत होते.

१९३०च्या दशकातील पहिल्या पूर्वार्धात हिंदुस्तानी संगीत, रंगभूमी, चित्रपट सारखे कलाप्रकार होते. मोठेमोठे गायक चित्रपट आणि रंगभूमीमध्ये काम करत होते. चित्रपट आणि रंगभूमी ह्यामध्ये संगीत अतिशय सामर्थ्यशाली होते. त्या वेळच्या नाटक आणि चित्रपट या मध्ये सुद्धा संगीताचा प्राधान्याने होते. ही तीन कलाक्षेत्राव्यतिरिक्त कलाकरांना मोहित नव्हते. बेंगलुरू नागरात्न्नाम्मा, लता मंगेशकर, अशा भोसले, एम. एस. सुब्बलक्ष्मी, कर्नाटकाच्या शांत हुबळीकर, पंढरीबाई, गंगुबाई हनगल ह्याच माळेतील मणी होते. कलेच्या क्षेत्रात कीर्तीवंत झालेले हे कलाकार शेवटी समाजाच्या दृष्टीने मान्य नसलेले जीवन जगात होते. मराठी चित्रपटात मोठे नाव असलेल्या शांता हुबळीकर यांच्या जीवनात हे ठळकपणे दिसते. आता बाळसे धरलेल्या कर्नाटकाच्या वेश्यांकडे पाहिल्यास हे घोरसत्य डोळ्यांना दिसते. त्यांना हीन दृष्टीने पाहणाऱ्या विशिष्ट समाजातील वाकड्या नजरेमुळे हे कलाकार पिडीत झाले होते. ह्या वेदानेमध्ये त्याच्या कुटुंबाची ससेहोलपट झाली. बाकीचे कलाकार मंदिर-मंदिरामध्ये संगीत सेवा करत आपापल्या गावीच राहिल्या. काहीजण ह्या मंदिरातील संगीतसेवेच्या सीमेबाहेर येवून, विशाल अशा रंगभूमीवर शास्त्रीय संगीतामध्‍ये, चित्रपटामध्ये, जाऊन मोठे नाव मिळवले. ह्यामध्ये गंगुबाई हनगल, शांत हुबळीकर, पांढरीबाई, गोहरबाई प्रमुख आहेत.

मुंबईमध्ये आगमन

उत्तर कर्नाटक भाग हा त्या वेळच्या मुंबई प्रांताशी संलग्न होता. बिजापूर, धारवाड, गदग, हुबळी, बेळगावी ह्या भागातील बहुतेक कलाकारांना कोल्हापूर, पुणे, मुंबईचे आकर्षण होते. ह्या भागातील अनेक नट-नटी तेथे स्थलांतर करत. त्यांमध्ये अन्कुदारीचे शांताराम, शांता हुबळीकर, अशोककुमार बरोबर काम केलेल्‍या प्रसिद्ध नटी लीला चिटणीस, सुमन कल्याणपूर, लीना चंदावरकर, शान्तेश पाटील हे प्रमुख होत. ह्या मालेत गिरीश कर्नाड हे अलीकडचे. मुंबई कर्नाटकचे कलाकार कोल्हापूर, पुणे, मुंबई इथल्या जगात मिसळण्यासाठी ते राजकीयदृष्ट्या मुंबई प्रांतात शिरले हेच एक कारण नाही. ह्या भागातातील सांस्कृतिक परिसर हे ही एक कारण आहे. हिंदी आणि मराठी चित्रपटासाठी हवा असणारा भाषिक परिसर येथे होता. धारवाड हुबळी परिसराला भारतातील प्रमुख हिंदुस्तानी संगीत गायक लाभले होते. मराठी रंगभूमी इथे येवून ताल ठोकत असे. त्याच वेळेस कन्नड भाषेतील मुख्याधारेतील चित्रपट मैसूर कर्नाटकात तयार होत असत. त्याचे मद्रास, कोईम्बतूर हे केंद्र होते. मैसूर रंगभूमीच्या कर्नाटक संगीताचा प्रभाव होता. हिंदुस्तानी संगीतातील कलाकारांना तेथे संधी मिळत नव्‍हती. गंगुबाई हनगल यांसारख्या कलाकारांनी मराठी चित्रपटामध्ये काम केले, कारण त्‍यांना कन्नडमध्ये संधी मिळाली नाही. अपवाद म्हणजे, शांता हुबळीकर यांनी गुब्बी वीरांना यांच्या ‘जीवन नाटक’ ह्या कन्नड चित्रपटामध्ये काम केले होते. कन्नड चित्रपटांमध्ये मुख्यत्वेकरून ब्राम्हण जीवनाचे दर्शन असायचे. ते, हिंदू-मुस्लीम संस्कृती मिळून तयार झालेली संगीत रंगभूमी आणि लोकसंगीत यामधून निर्माण झालेल्या त्‍या भागातील कलाकारांना भावत नव्‍हते. हिंदी चित्रपट, हिंदुस्तानी संगीत आणि त्‍या भागातील रंगभूमी यामध्ये मोठ्या प्रमाणात मुस्लीम होते. संपूर्ण मुंबई नगर भारतातील बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक, बहुभार्मिक कलाकारांनी भरले होते.

१९३० च्या दशकातील पहिल्या पूर्वार्धात नाटक आणि चित्रपटामध्ये अभिनय करणारे आणि गायन करणाऱ्यांची आवश्‍यकता होती. कन्नड आणि मराठी रंगभूमीवर गायक-नटी म्हणून काम करत असलेल्या अमीरबाई-गोहरबाई भगिनी त्यांच्या भागातील जत्रा, उरुसांमध्ये गात होते. बिजापूरमध्ये तात्पुरत्या वस्तीसाठी आलेल्या मराठी रंगभूमीच्या प्रसिद्ध संगीतकार आणि नाटककार बालगंधर्व यांनी त्‍या दोन्ही भगिनींची प्रतिभा हेरली आणि त्यांना स्‍वतःच्या कंपनीमध्ये बोलावले. त्या वेळेला अमीरबाई यांचे कुटुंब बिळगी सोडून बिजापूरमध्ये आले होते. त्यानंतर त्या दोघी मुंबईला निघाल्या. त्या मुंबईला गेल्याचे वर्ष नक्की समजले नाही. त्या काळी चित्रपटासारख्या अद्भूत कलाप्रकाराचा प्रसार होत होता. मुंबईला गेल्यानंतर त्यांच्या जीवनाचा नवा अध्याय सुरु झाला. अमीरबाई पंचवीस वर्षांच्या असताना त्‍यांनी एच. एम. व्ही. कंपनीसाठी एक कव्वाली गायली. त्यामुळे त्यांचा तेथील कलाक्षेत्रात प्रवेश सुलभ झाला. पुढे अमीरबाई गायक-नटी झाल्या आणि गोहरबाई रंगभूमीच्या रंगसंगीतामध्ये सीमित राहिल्‍या. गोहर पुढे गंधर्व कंपनीमध्ये गेल्या आणि बालगंधर्वांच्या जीवन-संगती झाल्या. बालगंधर्व यांना अर्धांगवायू जडला असता, गोहरबाई यांनी दहा वर्ष त्यांची लहान मुलाची करावी तशी सेवा केली. गंधर्वांची सेवा करता करता त्याच आधी निर्वतल्या. कोलंबिया रेकॉर्डिंगमध्ये गोहर यांनी गायलेल्या बाहत्तर आर. पी. एम. रेकॉर्डिंग आहेत. मराठीमध्ये, बंगालीमध्ये, त्यांनी विभिन्न रागामध्ये गायलेली पट्टी ऐकली की, आश्चर्यचकित व्हायला होते. ‘कित्तूर रुद्रम्मा’ नाटकामध्ये त्यांनी गायलेली गीते सुद्धा प्रसिद्ध आहेत.

चित्रपट क्षेत्रामध्ये प्रवेश

बेलागीच्या भगिनी असूनही अधिक प्रसिद्धी मिळाली ती अमीरबाई यांना. कारण, त्या प्रतिष्ठित आणि प्रभावशाली होत असलेल्या चित्रपट क्षेत्रात काम करू लागल्या होत्या. अमीरबाई यांचा चित्रपट क्षेत्रात प्रवेश झाला तो गोहरबाईंमुळे. अमीरबाई मूक चित्रपटापासून बोलपटापर्यंत सहजपणे काम करू लागल्या. त्या वेळेला कंपनी नाटक आणि हिंदुस्तानी संगीत क्षेत्रातील अनेक नट आणि गायक हे सुद्धा चित्रपटक्षेत्रात प्रवेश करत होते. अमीरबाई यांनी चित्रपटामध्ये पार्श्वगायन सुरु केले तेव्हा, मुबारक बेगम, सुरय्या, जोहरा अम्बालावाली, नूरजहाँ, शमशाद बेगम, उमादेवी यांसारख्या प्रसिद्ध गायिका होत्या. लता मंगेशकर तेव्हा लहान होत्या. त्‍या सर्वांमध्ये अमीरबाई त्यांच्या अपूर्व आवाजामुळे वैशिष्ट्यपूर्ण होत्या. बहुतेक १९४० चे दशक त्यांचे यशस्वी दशक ठरले. त्या किर्तीशिखारावर पोहचल्या ते ‘किस्मत’ (१९४२) या चित्रपटामुळे. तो चित्रपट ‘बॉम्बे टाकीज’ ने निर्माण केला होता आणि ज्ञान मुखर्जी यांनी दिग्‍दर्शित केला होता. भुरट्या चोऱ्या करणारा प्रेमिक साकारणाऱ्या अशोक कुमार यांचा हा चित्रपट. हा त्या वेळच्या कलकत्त्यात सतत तीन वर्ष चालला. भारतीय चित्रपट इतिहासात त्याने जमवलेला गल्ला (एक कोटी) हा त्यावेळचा विक्रमच होता. तो विक्रम त्यानंतर आठ वर्षांनी आलेला ‘आवरा’ या चित्रपटाने मोडला. ‘किस्मत’ने त्या वेळच्या तरुण-तरुणींना वेड लावले होते. त्याचे मुख्‍य कारण म्हणजे अमीरबाई यांनी त्यात गायलेली गाणी. ‘दूर हटो जी दुनियावालो’, ‘घर घर में दिवाली’, ‘धीरे धीरे आरे बादल’ ही त्या वेळची सुप्रसिद्ध गाणी होती.

प्रमुख चित्रपट

अमीरबाईंनी काही चित्रपटामध्ये अभिनयही केला होता. त्यांनी काम केलेला पहिला चित्रपट ‘विष्णुभक्त’ (१९३४). अमीरबाई यांनी काम केली इतर चित्रपट असे आहेत – भारत की बेटी, यास्मिन, प्रेमबंधन, दुखीयारी, सरसीभगत, हमारा देश, सरदार, भक्तीचा मळा, दर्शन, वैठीवाल्लभ, माली, मां-बाप, कुलकलंक, रामायण, नर्गिस, हक़्दार, पिलिंग म्यान, अंगूर बाला, किस्मत का सितारा, हातिमताई, जादुई बांसुरी, रामबाण, रतन मंजिरी, भक्त भिल्मंगल, भक्त गोपाल भय्या, सिपाहीया, रूपबसंत, बिजली, जन्माष्टमी, बेदर्दी, लवकुश, दिवाना, माशुक, आसू, सुबह का तारा, हम पंछी एक डाल के, पवनपुत्र हनुमान, जनम जनम के फेरे, मिस्टर एक्स, खोटा पैसा, बेदर्द जमाना क्या जाने, बॉयफ्रेंड, डॉकेर्स स्ट्रीट, अमृत बंधन.

अमीरबाई यांनी तीन वेगवेगळ्या प्रकारच्या चित्रपटांमध्ये काम केले असावे. १. हिंदू पुराणावर आधारित भक्तिप्रधान चित्रपट. मंदिर संस्कृतीशी परिचय असल्यामुळे त्यांना ते काम करणे जड गेले नाही. २. स्वातंत्र्य चळवळीचे मुख्य केंद्र असलेल्या मुंबईच्या प्रभावामुळे स्वतंत्रता संग्रामाचा आशय असलेले चित्रपट. पुढे त्या गांधींना सुद्धा प्रिय झाल्या. ३. प्रेम, सामाजिक समस्या मांडलेले कौटुंबिक चित्रपट. अमीरबाई यांनी अभिनीत केलेले काही चित्रपट त्यांच्या जिल्ह्यामधून आलेले वि. शांताराम यांनी दिग्दर्शित केले होते. त्यामध्ये ‘भारत मिलाप’ हा मुख्य होता. अमीरबाईंनी स्वातंत्र्यानंतरच्या काही वर्षातच हिंदी चित्रपटामध्ये काम करणे थांबवले. त्‍या गुजराती आणि मारवाडी चित्रपटांमध्ये गेल्या. अमीरबाई ज्‍या तीन राज्यामध्ये राहिलेल्या, तेथील भाषांमध्ये त्‍यांनी गाणी म्हटली आणि त्या भाषेमधल्या चित्रपटांमध्ये कामही केले. त्यांचे वैयक्तिक जीवनसुद्धा धर्मातीत संबंधावर आधारित होते. ह्याचे कारण त्यांचे व्यक्तिमत्‍त्‍व जातपातीच्या पलीकडे कलेवर आधारित होते. तसेच, त्या वेळचे मुंबईचे संस्कृतिक वातावरणसुद्धा कारणीभूत होते. कन्नड भाषिक असलेल्या बेलागीच्या भगिनी, उर्दू, मराठी, गुजराती, हिंदी, मारवाडी, आणि बंगाली भाषेतील चित्रपट आणि गायनक्षेत्रात काम करत होत्‍या.

यशस्वी गायिका

अभिनेत्री म्हणून तितकीशी प्रसिद्धी न मिळालेल्या अमीरबाई, परत परत गायनाकडे येत असे दिसते. गायन त्यांचे खरोखरच अभिव्यक्तीचे रूप होते. त्यांनी ज्या चित्रपटांमधून गाणी गायली ती अशी – बसंत, किस्मत, आम्रपाली, शिकारी, सिंदूर, लीला, ऐलान, समाधी, घायल, दीपक, सगाई, लवकुश, बिखरे मोती, उषाकिरण, भतृहारी, रतन, शहनाई, कारवां वगैरे. त्यांच्या गाण्यांना अल्लारखा, पन्नालाल घोष, एस डी बर्मन, अनिल विश्वास, नौशाद अली सारख्या ख्यातनाम संगीतकारांनी संगीत दिले. त्यावेळेस नौशाद अली राग संयोजनामध्ये भारतात श्रेष्ठ गायिका असलेल्या लता, नूरजहाँ, सुरय्या, शमशाद, जोहर, उमादेवी गात असत. अमीरबाईसुद्धा त्यांच्याकडे गायल्या. नौशाद अली यांच्या संयोजनाखाली ‘मिलके बिछड गये अखियाँ’ (रतन) हे गाणे अमीरबाई यांनी अत्यंत मधुरपणे गायले आहे. त्यांच्या अद्भूत आवाजाचा पुरेपूर उपयोग करून घेतला टो अनिल विश्वास यांनी. अमीरबाई त्यांच्या काळातील नूरजहाँ, सेहगल, अरुणकुमार मुखर्जी, शामकुमार, सी. रामचंद्र, लता सारख्या मोठ्या गायक/गायिकांबरोबर सुद्धा गायिल्या.

गाण्यातील विविधता

अमीरबाई यांचे गायन वैशिष्‍ट्यपूर्ण होते. त्‍यांमागे मजरूह सुलतानपुरी यांसारख्याच्या रचना गाऊन प्राप्त केलेली साहित्यिक जाणीव, शास्त्रीय संगीताचे ज्ञान आणि तार स्वरामध्ये गाण्याचा रंगभूमी वरील सराव अशी अनेक कारणे होती. अमीरबाई यांनी मुख्यत्वे उल्हासपूर्ण गाणी गायली आहेत. लता बरोबर त्यांनी गायलेली गाणी (‘समाधी’) लोकप्रिय झाली होती. ‘गोरे गोरे ओ बांके छोरे, अभी मेरी गली न आया करो’ असे लताने गायले, मागे मागे अमीरबाई ‘गोरी गोरी ओ बांकी छोरी, चाहे रोज बुलाया करो’ असे गायले आहे. ह्या गाण्यामधील लताचा शीतमधुर आवाज कानाला सुखद वाटतो, तसाच अमीरबाई यांचा मादक आवाज अंगावर रोमांच आणतो. ‘शहनाई’ चित्रपटामध्ये असलेले ‘मारी कटारी मर जावा, के अखियाँ किसीसे मिलाना ना, खाके जहर मरजना के मनमे किसीको बुलाना ना’ हे गाणे तर अहंकारयुक्त विरहगीत. ‘धीरे धीरे आरे बादल’ गाण्याच्या पूर्वार्धात अरुणकुमार मुखर्जी खुल्या गळ्याने गायले, उत्तरार्धात, तार स्वरात अमीरबाई यांचा गळा ‘कौन गात है रुबाई रे?’ असे गातात. ‘फिर वो किसकी याद आईरे?’ किसने पहनादी मुझको प्रेमकी माला? किसने मेरी जिंन्दागिका रंग बदल डाला?’ असे हलकेपणाने विचारतात. ‘आम्रपाली’ च्या ‘उद् जा मोरे तारो कि दुनिया में में उड जाउ रे’ असे गाणे म्हणणारी गायिका पंख पसरून गगनात विहार करते आहे अशी अनुभूती देते. ‘इस दुनियाके पगदंडी पर. तुम्ही हो मेरे साथी'(‘आम्रपाली’), ‘पिया मेरे साथ रहेंगे आज कि रात’ ह्या सारखी मनाला संतोष देणारी गाणी त्यांनी गायली आहेत. खरोखरच अमीरबाई यांची गानप्रतिभा व्यक्त होते ती ह्या दर्दभऱ्या गाण्यामधून असे वाटते. ‘ये दुनिया भला बिगाड देगी क्या तेरा’?’ असे प्रश्न विचारताना ‘घर घर में दिवाली है मेरे घर में अंधेरा’ (किस्मत) गाणे हृदय पिळवटून टाकते. ‘हमे क्या पता था, दिल कि कली को मसल देंगे वो?’ हमे क्या पता था, राहत गम बदल देंगे वो’ असे सुरु होणारे गाणे, मनात उमटणाऱ्या वेदनाना वाट करून देते. ‘दुनिया ने हमे दो दिन रहने ना दिया मिलके’ (शिकारी), ‘आ चल ये जिंदगी’ (ऐलान), ‘आंसू थी मेरी जिंदगी’ (बिखरे मोती) ही त्यांची इतर मुख्य दर्दभरी गाणी.

विरह भावनेने युक्त दुःखप्रद गाणी एका वेगळ्याच प्रकारे त्यांनी एके ठिकाणी व्यक्त केले आहे. ‘मिलके बिछड गये अखियाँ, हाय राम’ (भ्रतुहारी) सारखे गाणे ह्याचे द्योतक आहे. ह्या मध्ये ‘रोते है नयना जिया तळमळ करे जावो कोई उनको लावो’ ह्या गाण्यातील आर्तता काळीज चिरून जाते. “हो जानेवाले बलाम्वा, लौटकर आ, लौटकर आ” (रतन) हे गाणे शामकुमार बरोबर गायलेले गाणे. खूप वेगात जाणारे गाणे, खूप लवकर संपते. ‘बसंत’ चित्रपटातील‘हुवा क्या कुसूर, जो हमसे हुवे दूर’ हे गाणे सुद्धा विर्हाचेच गाणे. आर्ततापूर्ण भक्तीगीतांमुळे अमीरबाई यांना लोकप्रियता मिळाली. ‘किस्मत’ मधील ‘अब तेरे सिवा मेरा कौन कृष्ण कन्‍हय्या’ हे इतके प्रसिद्ध झाले होते की, मुंबईमधील लोकाल गाड्यांमधून हे गाणे भिकारी म्हणायचे. ‘सिंदूर’ मधील ‘तुमको कैसे मनवू ओ रोतेहुवे भगवान’, ‘ओ दुनिया बनानेवाले क्या यही है तेरी दुनिया’ ह्या सारखी गाणी सुद्धा असेच दैवाला सवाल करणाऱ्या रचना होत.

जुनी हिंदी चित्रपट गाणी ऐकणा-यांना अमीरबाई यांचे नाव परिचित आहे. पुणे, दिल्ली, अहमदाबाद येथे अमीरबाई यांचे फॅन क्लब असत. वहाब पिक्टुरेसच्‍या ‘शहनाझ’ (१९४२) चित्रपटासाठी स्वतः अमीरबाई यांनी संगीत दिले. नौशाद आणि अमीरबाई यांचे संबंध सौहार्दपूर्ण होते असे अमीरबाई याचे कुटुंबीय ताजुद्दीन यांनी सांगितले. अमीरबाई मराठी, मारवाडी, गुजराती चित्रपटामध्ये गायल्या. लता मंगेशकर ह्याच्या पार्श्वगायानाक्षेत्रातील प्रवेशानंतर अमीरबाई यांचे युग संपले.

अमिरबाई यांचे व्यक्तिमत्त्व

अमीरबाई यांच्या जीवनाबद्दल अधिक माहिती मिळत नाही. त्यांचे जन्मसाल १९०८ आहे असे समजले जाते. त्या मुंबईमध्ये माहीम येथे राहत होत्या. अमीरबाईंकडे येणारे त्‍यांचे भाचे ताजुद्दीन यांच्या आठवणीनुसार, अमीरबाई जीवन सुकर व्हावे यासाठी कायम प्रयत्नशील राहायच्या. अमीरबाई यांनी विजापूर १९४५ मध्ये एक चित्रपटगृह बांधले. त्या काळी त्याला पंच्‍याहत्‍तर हजार खर्च झाला. पन्नास वर्षापासून असलेले अमीर चित्रपटगृह आता सुवर्णमहोत्सवी वर्षात पदार्पण करत आहे. अमीरबाई यांचे दुसरे भाचे शौकत यांनी त्यांच्या आत्याने गायलेली गाणी जपून ठेवली आहेत.

अमीरबाई स्वतःच्या प्रिय असलेल्या छोट्याशा काळ्या मोटारीमधून मुंबईहून बिजापुरला जायच्या असे सांगितले जाते. जर त्या रेल्वेने आल्या तर सगळ्या गावातले लोक त्यांना भेटायला येत. बिजापूर स्टेशनवरून मोठ्या घोडागाडीमधून त्या घरी जात असत. इतर टांगेवाल्‍यांची निराशा टाळण्‍यासाठी त्‍या त्‍यांनाही भाडे द्यायच्‍या आणि सारे टांगेवाले त्यांच्या घोडागाडीच्या मागे त्‍यांच्‍या घरी येत असत.

शोकपूर्ण गाणी गाणाऱ्या अमीरबाई यांचे वैयक्तिक जीवन सुद्धा त्‍या गाण्‍यांना साजेसे होते. त्‍यांनी १९४० च्या दशकात खलनायक म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या हिमालयवाला यांच्याबरोबर संसार केला. गर्भश्रीमंत कुटुंबात जन्मलेल्या हिमालयवाला याचे अमीरबाईंवर प्रेम जडले. अमीरबाई यांचे हिमालयवालासोबतचे वैवाहिक संंध सुखकारक न्हवते. त्यांनी घटस्‍फोटानंतर गुजराती पत्रकार आणि संकलक असलेल्या बद्री कान्‍चावाला यांच्या बरोबर संसार थाटला.

जातीभेदापलिकडली कलाकार

संगीत रंगभूमीची दुनिया संकुचितपणाविरुद्ध आहे. कलेची शक्तीच अशी आहे की, ती संप्रदाय ओलांडून जाते. त्यातही इस्लाम धर्मामध्ये संगीतावर बंदी असूनही संगीत आणि रंगभूमी क्षेत्रामध्‍ये अपार संख्येने कष्ट करून साधना करतायेत. कन्नड रंगभूमीचा मोठा नट पीर मोहम्मद, अप्पालाल नदाफ यांसारखे लोक अमीरबाईचे समकालीन होत. अप्पालाल नदाफ हे तर अमीरबाईचे अतिशय जवळचे. ‘किस्मत’ चित्रपटातील ‘अब तेरे सिवा’ गाण्याच्या चालीवर ते कृष्ण-पारिजात कार्यक्रमात ते गात असत.

गायक महम्मद रफी यांचे निधन झाल्यावर, शम्‍मी कपूर यांना कोणीतरी सांगितले की, ‘कपूर साहेब, तुम्हारी आवाज चाली गयी!’ रफी यांच्या आवाजावर गाणे अभिनीत करणारे शम्मी कपूर अतिशय शोकाकुल झाले. हेच चित्रपटश्रुतीचे अद्भूत तत्व आहे. कोणाचेतरी साहित्य, कोणाचेतरी संगीत संयोजन, अजून कोणीतरी गाणे गाणारे, त्यावर कोणीतरी ओठांची हालचाल करून अभिनय करणारे अभिनेते दुसरेच. कवी-संगीतकार-गायक-अभिनेता या सर्वांना एकत्र आणणारे चित्रपटासारखे माध्यम. ते चित्रपट पाहणारे सुद्धा समस्त जातीधर्माचे.

संगीत आणि रंगभूमी ही क्षेत्रे सुद्धा, चित्रपटासारखी जातीभेदापलिकडील आहे. भीमसेन जोशी यांचे गुरु सवाई गंधर्व यांचे गुरु उस्ताद अब्दुल करीम खान मिरजकर हे होते. सुरेश माने/हिराबाई बडोदेकर, शांता हुबळीकर यांचा गुरु करीमखान यांचे पुत्र सुरेश माने होते. ही गोष्ट शांता हुबळीकर त्यांच्या आत्मचरित्रात आदराने नमूद करतात. कट्टर ब्राम्हण असलेले शिष्य मुस्लीम असलेल्या गुरुंची सेवा करत. अल्लारखॉं, मजरूह सुलतानपुरी, गुलजार, अब्बास, नौशाद, महबूब रहमान ह्यांना विसरून चित्रपट जग कल्पिता येत नाही. मुंबईच्या या बहु-भाषिक/बहु-सांस्कृतिक जगात बिळगी भगिनींची कर्मभूमी झाली ह्यात आश्चर्य काहिच नाही.

कर्नाटक संबंध

उत्तर कर्नाटकाने हिंदी चित्रपट, हिंदुस्तानी संगीत, आणि मराठी रंगभूमीला अनेक कलाकार दिले आहेत. त्यात मुख्यत्वे ओनाकुदारीचे व्ही. शांताराम, शांता हुबळीकर, अमीरबाई आणि गोहाराबाई. ‘माणूस’ चित्रपटामुळे व्ही. शांताराम आणि शांता हुबळीकर प्रसिद्ध झाले. हा चित्रपट त्या वेळचा अत्यंत यशस्वी चित्रपट होता. शांता हुबाळीकारांच्या समकालीन असलेल्या अमीरबाई यांचे रंगभूमीवरील पदार्पण गदग येथे झाले. शांता हुबळीकर या गुब्बी कंपनीमध्ये होत्या. अमीरबाई कोठल्या कंपनीत होत्या ते मात्र अजून कळत नाही. पुणे-मुंबई मध्ये राहून सुद्धा शांता हुबळीकर आणि अमीरबाई कन्नड भाषेला विसरल्‍या नाहीत. त्‍यांनी कर्नाटकाबरोबरचे संबंध कायम ठेवले. अमीरबाई बिजापूर आणि बेळागीला येत जात असत. प्रत्येक वर्षी मोहरम साजरा करण्याकरता बेळागीला जात असत. त्या बेळागीच्या मध्वराम उमरजी नावाच्या अभिनेत्याबरोबर तेथील लक्ष्मी मंदिरात गात असत, असे स्थानिक लोक सांगतात. (नाटकामध्ये काम केलेल्या उमरजी यांनी नंतर विषप्राशन करून आत्महत्या केली). अमीरबाई यांनी मुंबईमध्ये राहून सुद्धा स्‍वतःच्‍या आहार-विहार आणि संस्कृतीमध्ये बदल केला नाही. ताजुद्दीन यांच्यानुसार, त्या ज्वारीची भाकरी प्रेमाने खात असत. अमीरबाई यांनी साकारलेले भिकारणीचे पात्र आणि त्यांनी गायलेले गाणे असलेला ‘चिरंजीवी मार्कंडेय’ (धारवाडच्या कर्नाटक टाकीजची निर्मिती) हा चित्रपट पाहायला मिळत नाही. सुरेश कुलकर्णी सांगतात की, त्‍या चित्रपटाची रिळे आकस्मिकरीत्या जळाली. अमीरबाई यांचा अभिनय असलेल्या बसवण्णा यांचा चित्रपट अर्ध्यावरच थांबला. आता तीची रिळे नष्ट झाली आहेत. अमीरबाईंनी कन्नडमध्ये गायलेले अनेक गाणी आहेत. अमीरबाई यांना ‘कर्नाटक कोकीळ’ असे म्हटले जायचे. अतिशय महत्वाची बाब अशी की, कर्नाटकाचे एकीकरण होण्‍याच्‍या आधीच त्‍यांनी कर्नाटकी असे नाव बदलून घेतले. गंगुबाई हनगल यांचे उदाहरण येथे नमूद करायला हवे. मुंबईला येणारे लोक स्‍वतःच्‍या नावापुढे स्वतःच्या गावाचे/प्रदेशाचे नाव लावत.

अखेरचे दिवस

१९४०-१९५० च्या दरम्यान अमीरबाई चित्रपटामध्ये काम करत नव्हत्या असे दिसते. याचे कारण बहुतेक त्यांचे प्रकृती. त्यांना पार्श्ववायू झाला होता. हिंदुजा रुग्णालयात त्यांच्यावर उपचार सुरु होते. चार दिवसानंतर त्यांची प्राण ज्योत मालवली. त्यांची शेवटची इच्छा होती की, त्यांना बिजापूरमध्ये दफन करावे. कला जीवनामध्ये भरपूर देशाटन केल्यावर, त्‍यांना अखेरीस स्‍वतःच्‍या गावी चिरनिद्र घ्यावी असे वाटले असावे काय? त्यांच्या समाधीची दुर्दशा झाली होती. बिजापुरचे लोक या दोन ही भगिनींचे कार्य विसरले काय? असे व्हायला कारण असावे असे वाटते. अठराव्‍या वर्षी बिजापूर सोडून, सारा जीवनकाल मुंबईमध्ये व्यतीत केलेल्या अमीरबाई यांची प्रतिभा कन्नडमध्ये येण्यास अवकाश मिळाला नाही. त्‍यांचा जन्म झालेला बिजापूर जिल्हा त्या वेळेस मुंबई प्रांतात होता. कर्नाटक एकीकारांच्या वेळेला मुंबई आणि बिजापूर वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये सामील झाले. त्‍यामुळे अमीरबाई यांचे कर्नाटकाशी असलेले संबध हळूहळू कमी होत गेले असतील. तरी सुद्धा जुन्या काळातल्या लोकांना जर बोलते केले अमीरबाई त्यांच्या स्मृतीमध्ये अजुनही आहे असे दिसते. तेवढेच नाही तर, अमीरबाई यांची कबर पाहायला गेलो असताना, तेथील मंडळीनी अमीरबाई यांची गाणी गाऊन दाखवली.

अमीरबाई यांच्या समाधी जवळच आदिलशाही बादशाह इब्राहिमची ‘इब्राहीम रोजा’ ही समाधी आहे. ‘जगद्गुरू’ असे बिरूद मिरवणाऱ्या इब्राहीमला संगीताचे वेड होते. त्‍याने सरस्वती आणि गणेश प्रार्थनेपासून सुरु झालेले संगीत-ग्रंथ ‘किताब-ई-नवरस’ लिहिले. अनेक संगीतकारांना बोलावून संगीतावर प्रयोग करण्यारे नवरसपूर हे गावच त्‍याने निर्माण केले; कलेसाठी जगलेल्या आणि  प्रवाहाविरुद्ध गेलेल्या बिजापूरच्या सीमेवर हे दोन जीव चिरनिद्रा घेत आहेत हे अपूर्वच आहे.

(ह्या लेखनासाठी अमीरबाई यांचे भाचे ताजुद्दीन आणि शौकत, धारवाड चे सुरेश कुलकर्णी, आणि राजशेखर जंगमशेट्टी यांच्याकडील मोलाची महिती मिळाली. मुंबईचे प्रकाश सी. बुरडे, गदगचे रविंद्रनाथ दोड्डमत्ती, घोळसंगीचे का. हुं. बिजापूर, होन्नावरचे बसवराजस्वामी मेलउप्पारगीमठ, चित्रपट दिग्दर्शक श्री. टी. एस. कणवी, बिजापुरचे संगीत शिक्षक थोरात मास्तर, रंजन गर्ग आणि पत्रकार ड. रा. पुरोहित यांच्या बरोबरच्‍या चर्चा उपयोगी पडल्‍या. त्‍या सर्वांच्या प्रती कृतज्ञता व्यक्त करतो.)

मूळ लेखक – रहिमत तरीकेरी
अनुवाद – प्रशांत कुलकर्णी

विदुर महाजन

मी अनुवादित केलेले अमीरबाई कर्नाटकी हे पुस्तक प्रकाशित झाल्यानंतर अधून मधून वाचकांचे फोन येत असतात. वेगवेगळे अनुभव येतात. फोन केलेल्यांपैकी बरेचसे फोन, हे अमीरबाई यांची तसेच त्याकाळातील गाणी ऐकलेल्या वाचकांचे असतात. त्यांचा आठवणींना उजाळा मिळालेला असतो. मागच्या आठवड्यात विदुर महाजन यांचा असाच पुस्तकाबद्दल सांगायला फोन आला. मी त्यावेळेस ऑफिस मध्ये होतो. अगदी भरभरून बोलले, त्यांचा संदर्भ अमीरबाई यांच्या गाण्याकडे नव्हता, तर एका त्याकाळी स्त्रीने दिलेला परिस्थितीशी लढा हा होता, आणि त्यांना ते भावले होते. बोलण्याच्या ओघात, त्यांनी त्यांच्याबद्दल सांगितले. ते सतारवादक आहेत. राहायला तळेगावात असतात. आणि पिंपळे सौदागर भागात(म्हणजे मी राहतो त्याच भागात) ते सतार शिकवायला आठवड्यातून एकदा येतात. त्यांनी पुस्तके देखील लिहिली आहेत हे त्यांच्याकडून समजले. मला त्यांनी भेटायला येण्याचे आमंत्रण देऊन आमचे त्यावेळचे संभाषण थांबले.

मला अतिशय उत्सुकता वाटली. त्यांच्याबद्दल जाणून घ्यावेसे वाटू लागले. विदुर महाजन हे नाव कुठेतरी ऐकल्याचे वाटू लागले. पुस्तकाच्या संदर्भात, की त्यांच्या सतार वादनाच्या संदर्भात, आठवेना. मी त्यांची तीन पुस्तके मागवली, जी आत्मकथनात्मक आहेत. त्यातून त्यांच्या आयुष्याचा आलेख, चढ-उतार, संघर्ष, जीवनाबद्दल असणारे प्रेम पदोपदी जाणवते. पहिले पुस्तके आहे मैत्र जीवाचे. जे त्यांनी लिहिले, जेव्हा त्यांचा तरुण मुलगा अपघातात दगावला. त्यानंतर त्यांनी ते दुःख कसे पचवले, आपले जीवित ध्येय कसे निश्चित्त केले. जे अतिशय प्रेरणादायी आहे. ते आहे २००९ चे. ग्रंथालीने प्रकाशित केलेले(माझे पुस्तक देखील ग्रंथालीचेच, त्यामुळे हा एक समान धागा) . आणि दोन आवृत्या निघाल्या त्याच्या. दुसरे पुस्तक त्यांचे २०१३ मधील, नाव शोधयात्रा. ह्यात त्यांनी आपल्या व्यवसायासंदर्भात आलेले अनुभव सांगितले आहेत. व्यवस्थेशी त्यांनी लढा कसा दिला, त्यातून ते कसे बाहेर आहे, सचोटीने कसा त्यांनी व्यवसाय केला, हे सर्व समजते. बाहेर येवून त्यांनी सतार जवळ केली आणि त्यावर त्यांनी लक्ष केंद्रित केले. तिसरे पुस्तक २०१५चे, नाव एका स्वरवेड्याची आनंदयात्रा. त्यात त्यांनी सतार, सतारवादन याबद्दल लहानपणापासून ते आतापर्यंतचा प्रवास याबद्दल लिहिले आहे. लोणावळ्याच्या कैवल्यधाम मध्ये कार्यक्रम करतात हे समजते, सतारवादन क्षेत्रात त्यांनी कसे आणि कुठले प्रयोग केले याची माहिती मिळते, जसे की कॉर्पोरेट क्षेत्रात मनुष्यबळ विभाग, जो महत्वाचा असतो, त्यांना प्रशिक्षण देण्याच्या वेगवेगळया पद्धती आहेत. त्यातील एक म्हणजे outbound learning किंवा  experiential learning, ज्या बद्दल मी गरुडमाची संदर्भात मी लिहिले होते. त्या क्षेत्रात त्यांनी, आणि त्यांच्या मित्रांनी सतार वादनाचा उपयोग करून Tuckman’s model of team building(जे जुने आणि प्रसिद्ध मॉडेल आहे) याची सांगड घातली. आणखी त्यांची जे काही करायचे त्यात झोकून द्यायची वृत्ती दिसून येते. या तिसऱ्या पुस्तकातील एक वाक्य अतिशय आवडले, त्यात ते यशाची व्याख्या करतात. ते वाक्य असे आहे-‘ज्याच्याकडे पुरेसा वेळ, पैसा, आणि काम या तिन्ही गोष्टी आहेत, आणि ज्याला पुरेशा आहेत, म्हणजे किती, याचं प्रमाण नेमकं ठरवता येतं, तो यशस्वी’.

काही वर्षांपूर्वी मी संजय भास्कर जोशी यांचे ‘आहे कॉर्पोरेट तरी’ हे पुस्तक वाचले होते. त्यात त्यांनी चाळीशी मध्ये मोठी नोकरी सोडून, आपले छंद, आणि आवडींकडे(जसे साहित्य, वाचन, लेखन) या कडे लक्ष केंद्रित केले, याचे अनुभव कथन केले होते. विदुर महाजन यांची पुस्तके वाचल्यानंतर देखील मला तसेच वाटले. मुळात ते व्यावसायिक होते, म्हणजे, आजकाल ज्या बद्दल बरेच बोलले जाते, entrepreneurship, तसे ते होते. धडाडी, उत्कटता, सचोटी होती. काही कारणाने ते सर्व सोडून सतरीकडे ते वळले. त्यातही तशीच धडाडी, उत्कटता, सचोटी दाखवत त्यांनी आपल्या जीवनाची मार्गक्रमणा सुरु ठेवली आहे.

मला तळेगावाबद्दल आणखीनच आदर वाटू लागला आहे. माझे काही मित्र तळेगाव वडगाव भागात पूर्वी राहायचे, अधून मधून तेथे जायचो. संगीत क्षेत्रात थोडा रस घ्यायला सुरु केल्यानंतर केव्हातरी समजले की कलापिनी ही संस्था तेथे काम करते. उर्दू शायर मदहोश बिलग्रामी तळेगावात राहतात. त्यांना देखील भेटायला गेलो होतो, काही मित्रांसोबत. प्रसिद्ध लेखक, सह्याद्री मधील किल्ल्यांवर भटकणारे गो. नि. दांडेकर देखील तेथेच राहत. आता विदुर महाजन. हा सगळा लेखन प्रपंच मी त्यांना अजून न भेटताच केला आहे. पाहुयात केव्हा भेटणे जमते ते.

कालच मी माझ्या पुस्तकाच्या मूळ कन्नड लेखकाशी, रहमत तरीकेरी यांच्याशी विदुर महाजन यांच्याबद्दल बोललो. महाजन यांचे त्यांच्याशी संभाषण झाले होते. त्यांनादेखील देखील अतिशय छान वाटले. तर असे हे विदुर महाजन, जगण्याचा आनंद शिकवणारे. त्यांची पुस्तके जरूर वाचावी अशी आहेत. त्यांची पुस्तके वाचल्यानंतर मला उमजले की त्यांनी त्यादिवशी फोन करून माझ्या पुस्तकात आलेल्या अमीरबाईच्या जीवनाच्या लढ्याबद्दल मला अशी प्रतिक्रिया दिली ते.

पूर्वज

मला गतकालाबद्दल आकर्षण आहे. मी सारखा इतिहासात डोकावत असतो. प्रत्येक गोष्टीची सुरुवात कशी झाली, त्या गोष्टीचा इतिहास काय आहे, हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न करत असतो. त्या दृष्टीने माझी नजर शोधक तयार झाली आहे असे म्हणायला हरकत नाही. माझा हा ब्लॉगदेखील बऱ्याचदा आठवणी, स्मरण, जुन्या काळातील गोष्टी याविषयांच्या अवती भोवती  असतो.  किल्ल्यावरील पदभ्रमण त्यातूनच सुरु झाले. आणि त्यातूनच मला गोहरबाई कर्नाटकी, अमीरबाई कर्नाटकी यांच्या बद्दल समजले, आणि त्याची परिणीती मी कन्नड मधील अमीरबाई यांचे चरित्र मराठीत आणले. गेल्या शे-दीडशे वर्षातील मराठी नाटक, साहित्य, त्याकाळातील लोकांचे जीवन याबद्दल उत्सुकता निर्माण झाली. भारत स्वतंत्र होण्यापूर्वी येथे ६५० पेक्षा जास्त संस्थाने होती. त्याचा आणि व्यक्तींचा सुटा अथवा  एकत्रित इतिहास कुठे उपलब्ध नाही. चिं वि जोशी यांच्या काही पुस्तकातून काही वर्णन येत राहते. असेच गतकालातील व्यक्तीबद्दलचे कथारूप ललित लेखन असलेले पुस्तक नुकतेच हाती लागले, त्याचे नाव पूर्वज, आणि लेखक आहेत वि ग कानिटकर.

ह्या छोट्याश्या कथासंग्रहात सात कथा आहेत. मराठी नाटकाचे जनक विष्णुदास भावे, सर्कसवाले विष्णुपंत छत्रे, साहित्यिक हरिभाऊ आपटे, संगीत रंगभूमीवरील प्रसिद्ध नट गणपतराव जोशी, मिरजेचे संस्थानिक पंतप्रतिनिधी परशुरामभाऊ पटवर्धन, गायक भास्करराव बखले, रावसाहेब मंडलिक या सात व्यक्तींच्या जीवनातील काही विशिष्ट घटनांवर आधारित या कथा आहेत. यातील बऱ्याच जणांची चरित्रे, आत्मचरित्र आधी प्रसिद्ध झाली आहेत. ज्यांनी ती वाचली आहेत त्याबद्दल आपल्याला माहिती असते. असे असले तरी या कथा वाचनीय ठरतात. पुस्तकाचे शीर्षक तर समर्पक आहे. पूर्वीच्या काळातील व्यक्तींच्याबद्दल माहिती, गोष्टी त्यात आहेत. ह्या सात कथांबद्दल थोडेसे.

सांगलीचे विष्णुदास भावे हे मराठी नाटकाचे जनक. पहिल्या वाहिल्या नाटकाच्या पडद्यामागची ही कहाणी ही कथा साग्रसंगीत सांगते. त्याकाळी असलेल्या प्रथेनुसार नाटकात काम करणाऱ्याला, तसेच त्यात स्त्री-वेश घेण्याराला समजणे वाळीत टाकत असत. त्यामुळे आलेले पेल्यातील वादळ कसे चतुराईने सांगलीच्या राजाने शमवले हे ही कथा मजेशीर पणे सांगते. ह्या कथेच्या नट्यात्मकतेमुळे ही छानशी एकांकिका होवू शकते असे मला वाटते.

सर्कसवाले विष्णुपंत छत्रे हे देखील सांगलीचेच. त्यांनीच भारतात सर्कस सर्वप्रथम सुरु केली. त्याबद्दल ही कथा आहे. छत्रे यांच्या अंगी असलेली धडाडी, धैर्य, आपल्या स्वप्नांचा पाठपुरवा करण्याची जिद्द ह्याचे दर्शन ह्या कथेमधून होते.

साहित्यिक हरिभाऊ आपटे यांच्या संबंधी कथा येते ती त्यांच्या मेव्हणे गोविंदराव कानिटकर यांनी केलेल्या रवींद्रनाथांच्या गीतांजली काव्यसंग्रहाच्या मराठी भाषांतराच्या संदर्भात. हरिभाऊना त्यांचे भाषांतर पसंत नव्हते. पण त्यांना ते सांगावे कसे हा पेच पडलेला. त्यातच त्यांनी दुसऱ्याने केलेल्या भाषांतराला प्रस्तावना लिहिलेली होती. गोविंदरावांना हे समजल्यावर त्यांचा पारा चढला. त्यातच त्यांच्या पत्नी काशीबाई ह्या हरिभाऊ आपटे विशेष स्नेह. त्यांची मधल्यामधे झालेली ससेहोलपट, ह्या सगळ्या नाट्यावर ही कथा आधारित आहे. काशीबाई कानिटकर ह्या मराठीतील आद्य स्त्री कादंबरीकार. त्यांचे सरोजिनी बाबर यांनी लिहिलेले चरित्र आहे, त्यात ह्याचे काही तपशील मिळतात हे पाहणे मनोरंजक ठरेल.

प्रसिद्ध नट गणपतराव जोशी यांच्या शेवटच्या दिवसांबद्दल ही गोष्ट आहे. मला तर ही वाचताना नटसम्राट नाटकाची आणि सिनेमाची आठवण होत होती. त्या दोन्हीत हा भाग नाही, पण एकूणच रंगभूमी वरील प्रसिद् नटाच्या शेवटच्या दिवसात त्याची मनोवस्था कशी झाली आहे, हे समजते.

मिरज संस्थानाचे पंतप्रतिनिधी परशुरामभाऊ पटवर्धन यांच्या जीवनातील दुसरा विवाह, आणि त्याबाबतचे संधीसाधू लोकांचे राजकारण प्रसंग आला, त्याच्या ही रोचक कथा आहे. संस्थानिकांच्या स्वैराचाराबद्दल त्यात त्यांनी विस्तृत लिहिले आहे.

गायनाचार्य भास्करबुवा बखले यांच्या उमेदीच्या काळातील प्रसंगावर ही कथा आधारित आहे. वडिलांचा रोष पत्करून गायन शिकायला घरातून बडोद्यास पळून गेलेले. तेथून ते अण्णासाहेब किर्लोस्करांच्या नाटक मंडळीत स्त्री-भूमिका करायला म्हणून मुंबईत आले. तेथे त्याचे नाटक पाहून आणि गाणे ऐकून, त्याच्या वडिलांच्या मतामध्ये परिवर्तन होते. हे सर्व ह्या कथेमध्ये आले आहे.

रावसाहेब मंडलिक हे समाजसुधारक होते, त्याबद्दल विशेष माहिती मला नव्हती. ती या कथेमुळे कळली. त्यांनी मुंबईत नेटिव्ह ओपिनियन(Native Opinion) नावाचे वर्तमान पत्र सुरु केले होते. त्यांच्यावर दुसऱ्या विवाहाचा दबाव येत होता, तो त्यांनी कसा दृढनिश्चयाने मोडून काढला या बद्दल समजते. त्यांच्या बद्दल थोडा शोध घेतला तेव्हा गंगाधर गाडगीळ यांनी लिहिलेल्या भरारी या त्यांच्यावरच्या पुस्तकाचा शोध लागला.

या सर्व कथा जरी कथा म्हणून असल्या तरी त्यांनी प्रस्तावनेत म्हटल्या प्रमाणे माहिती असलेल्या चरित्रावरून त्या बेतलेल्या आहेत, तसेच तपशीलात नाट्य आणण्यासाठी विपर्यस्त बदल केलेले नाहीत. कथा वाचताना जर इतिहास जर थोडाफार माहिती असेल तर संदर्भ समजायला सोपे जाते असे मला वाटते. मी वि ग कानिटकर यांच्या इतर पुस्तकांचा शोध घेतला, तर त्यांचा ह्याच विषयावरील अजून एक कथा संग्रह आहे. त्याचे नाव आणखी पूर्वज. त्यातही गतकाळातील आणखी ७ व्यक्तींच्या संदर्भात कथारूप ललित लेखन आहे. प्रसिद्ध इतिहासकार वि का राजवाडे, तारा गाणारीण, दादोबा पांडुरंग, बापूजी कुलकर्णी, दुसरा बाजीराव, शारदा गद्रे आणि सातवे ह रा पांगारकर. यातील तर मला राजवाडे आणि बाजीराव सोडून इतरांबद्दल माहितीच नाही. पुस्तक मिळवून वाचायला हवे केव्हा तरी.

ताजा कलम: हा ब्लॉग लिहिल्यानंतर काही मह्निन्यातच मला दिवाण जरमानी दास यांचे संस्थानिकांवरील पुस्तक मिळाले, त्यावाबद्दलदेखील मी ब्लॉगवर येथे लिहिले आहे.