9/11 Ground Zero

काल सप्टेंबर ११ चा दिवस म्हणजे ९/११. अमेरिकेत ९११ हा दूरध्वनी क्रमांक काही तातडीची मदत हवी असल्यास वापरला जातो. नेमका हाच दिवस, २००१ साली अमेरिकेत अतिरेक्यांनी चार विमानांचे अपहरण करून चार ठिकाणी विध्वंस घडवून आणण्यासाठी निवडला. त्यातील एक ठिकाण म्हणजे न्यूयॉर्क शहर. त्या शहरातील मधील दोन इमारतींवर अतिरेकी हल्ल्याचा दिवस. CNN वर काल त्यानिमित्त कार्यक्रम पाहत होतो(त्या काळी असलेला न्युयॉर्क शहराचा महापौर Rudi Giuliani, ज्याने हल्ल्यानंतर भरीव काम केले, त्याची मुलाखत सुरु होती, नंतर अमेरिकी अध्यक्षांचे श्रद्धांजलीपर भाषण देखील चालू होते). दुसऱ्या दोन विमानांतील एक विमान अमेरिकेच्या संरक्षण विभागाचे मुख्यालय असलेल्या Pentagon येथे धडकले, आणि चौथे विमान United Airlines Flight 93, जे अमेरिकी संसंद Capitol येथे जाणार होते, पण प्रवाश्यांनी तो प्रयत्न हाणून पाडून, ते विमान अलीकडेच Pennsylvania राज्यात कोसळले. पुढील वर्षी(२०२१) ह्या घटनेला वीस वर्षे पूर्ण होतील. हे सर्व पाहत असताना माझ्या मनात मात्र गेल्या वर्षी न्यूयॉर्क भेटीदरम्यान Ground Zero च्या भेटीची आठवण झाली. Ground Zero म्हणजे World Trade Center या इमारतीची जागा, ज्या वर अतिरेकी हल्ले होऊन ती इमारत जमीनदोस्त झाली. एकूण ७ इमारतींपैकी दोन इमारतींवर(Twin Tower) हल्ले झाले आणि त्यांचे नुकसान झाले. त्या दोन्ही पूर्णपणे पाडून नवीन One World Trade Center इमारत उभी केली गेली. आणि एका इमारतीची मोकळी जागा तशीच ठेवण्यात आली. तेथे स्मारक करण्यात आले आहे तेच Ground Zero 9/11 Memorial.

9/11 Ground Zero

तेथे हल्ल्यात मृत्युमुखी पडलेल्या व्यक्तींची नावे त्यांच्या जन्म तारखेसहित लावली गेली आहेत. त्यांच्या त्यांच्या जन्मतारखेला त्या दिवशी तेथे फुल ठेवण्यात येते. मध्यभागी पाण्याने भरलेली पुष्करणी आहे. चारही बाजूला ह्या व्यक्तींच्या नावाची फलके बसवली आहेत. मी तेथे गेलो तो मे महिना होता, उन्हाळा नुकताच सुरु झाला होता. बरीच गर्दी दिसत होती. विविध जाती, वंश, धर्माच्या लोकांची नावे तेथे दिसत होती. न्युयॉर्क सारखे महानगर, त्यात World Trade Center सारखी इमारत, जिथे अनेक कार्यालये होती. त्यामुळे जगभरातून आलेल्या लोकांचे the कामाचे ठिकाण, त्यामुळे नाम फलकांवर देखील त्याचे प्रतिबिंब होते. अनेक जणांची ओळख पातळी नाही, त्यांची नावे तेथे अर्थात नव्हती. तेथे नवे वाचत फेरा मारणे हे एकूणच त्या हल्ल्याची क्रूरता, भयानकता, विध्वंसाची कल्पना देणारे, मनात विविध भावनांचे कल्लोळ उठवणारे, संवेदना जागवणारे होते.

जवळच संग्रहालय देखील आहे. ते पाहायला आम्ही गेलो. त्या दहशतवादी नर संहाराच्यावेळेस  इमारतींतील अनेक वस्तू, लोकांच्या वैयक्तिक वस्तू, इमारतींचे अनेक भग्न अवशेष, अश्या अनेक प्रकारच्या वस्तूंचे ते संग्रहालय. तसेच त्या आवारातच असलेल्या नव्याने परत उभारण्यात आलेल्या One World Trade Center च्या वरच्या मजल्यावर जाऊन न्युयॉर्क परिसराचे विहंगम दृश्य संध्याकाळच्या वेळेस पाहायला मिळते, ते पाहायला देखील गेलो. तसेच त्या इमारीतीत न्युयॉर्क-न्यूजर्सी यांच्या दरम्यान हडसन नदीच्या पत्राखालून असलेल्या रेल्वेचे(PATH) स्थानक Oculus हे देखील आहे. त्याची रचना देखील अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आणि भव्य दिव्य आहे, तेथे देखील गेलो होतो. एकूणच काय ह्या परिसराचा कायापालट केला गेला आहे. अमेरिकेतील तसेच जगभरातील अनेक जण जे येथे येतात त्यांच्या साठी 9/11 Memorialचे हे स्थळ स्फूर्तीदायक असेच म्हणावे लागेल.

२००१ साली जेव्हा हल्ले झाले तेव्हा मी पुण्यातच होतो. माझ्या अमेरिकेतील काही मित्रांकडून ह्या बद्दल ऐकले होते तेव्हा मी हादरलो होतो, कारण चार वर्षांपूर्वीच म्हणजे १९९७ मध्ये, माझ्या सुदैवाने मी, न्युयॉर्क भेटी दरम्यान ह्या भागात गेलो होतो आणि मुळ World Trade Center इमारतींना भेटी दिल्या होत्या, त्या सर्वांची आठवण झाली. ह्या हल्ल्याचे अनेक दूरगामी परिणाम झाले. सर्वात महत्वाचे म्हणजे अमेरिकी विमानतळांवरील सुरक्षा व्यवस्था अतिशय कडक करण्यात आली. तसेच अमेरिकेने ज्या अतिरेकी संघटनेने हा हल्ला केला त्या विरुद्ध युद्ध पुकारून त्याचा प्रमुख ओसामा बिन लादेन याला मारले. ह्या हल्ल्यांच्या परिणामांचा अभ्यास करणे हेच मोठे आव्हान आहे. अनेक जण मानसिक आजारांनी ग्रस्त झाले. २००९ मध्ये मी मानसिक आजाराच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या Schizophrenia Awareness Association(SAA) ह्या संस्थेशी निगडी झालो. प्रत्येक महिन्यात तेथे सभा होत असत. शुभार्थी आणि तसेच शुभंकर आपले अनुभव तेथे मांडत असत. त्यावेळेस एका शुभार्थीने, जो आयटी क्षेत्रात होता, तो त्या हल्ल्याच्या वेळेस तेथेच आसपास होता आणि त्या घटनेनंतर त्याचावर कसे मानसिक परिणाम झाले ह्याचे त्याने कथन केले. अशी अनेक उदाहरणे आहेत. कारण ह्या हल्ल्यात जवळ जवळ तीन हजारा जण मृत्यूमुखी पडले, पंचवीस हजाराहून अधिक जण जखमी झाले. प्रत्येकाची काहीना काही कहाणी असेलच, नाही का? तसेच असेही कित्येक जण असतील, जे ह्या हल्ल्यातून सुदैवाने थोडक्यात बचावले, त्यांच्या देखील कहाण्या असतील.

Lower Manhattan Area circa 1997

WTC Twin towers in 1997

9/11 Ground Zero

9/11 Ground Zero, One World Trade Center

ह्या घटनेवर आधारित अनेक चित्रपट, तसेच माहितीपट देखील तयार झाले आहेत. त्यातील काही मी पहिले आहेत. गेल्या महिन्यातच लॉकडाऊनच्या काळात एक चित्रपट पाहायला मिळाला. तो होता २००६ मधील नसिरुद्दीन शहा दिग्दर्शित यूँ होता तो क्या होता. अमेरिकेची स्वप्ने पाहणाऱ्या पाच लोकांची ती कहाणी. एक जण तेथे शिकायला जाणार असतो, दुसरी तिच्या नवऱ्याकडे(जो अमेरिकेत काम करत असतो) जाणार असते, तिसरा आपण केलेल्या दुष्कार्मामुळे अमेरिकेत पळून जाण्याच्या तयारीत असतो, आणि शेवटचे दोघे अमेरिकेत एका कार्यक्रमासाठी जाणार असतात. प्रत्येकाची एक कहाणी आहे. रत्ना पाठक-शहा, परेश रावल, कोंकणा सेन,, आणि नुकताच कालवश झालेला गुणी अभिनेता इरफान असे दिग्गज कलाकार या चित्रपटात आहेत. योगायोगाने, दुर्दैव म्हणजे हे सर्व एकाच दिवशी, म्हणजे अमेरिकेतील त्या हल्ल्याच्या दिवशीच तेथे पोहोचतात. इरफान त्या World Trade Center कोणाला तरी भेटण्यास गेलेला असतो. तो विद्यार्थी, आणि कार्यक्रमाला निघालेले दोघे जण त्या विमानात असतात जे World Trade Center ला येऊन धडकणार असते. आणि पाचवी व्यक्ती, म्हणजे कोंकणा सेन, जी आपल्या नवऱ्याला भेटण्यास जाणार असते, तिचे हे विमान हुकते आणि त्यामुळे ती वाचते. अशी हि कथा! शेवटपर्यंत खिळवून ठेवते.

पूर्वी कधीतरी United 93 हा इंग्रजी चित्रपट पहिला होता. तो होता चौथ्या विमानाच्या अपहारणावर आधारित. United Airlines Flight 93, जे अमेरिकी संसंद Capitol येथे जाणार होते, पण प्रवाश्यांनी तो प्रयत्न हाणून पाडून, ते विमान अलीकडेच Pennsylvania राज्यात कोसळले. त्याची कथा, तसेच त्यातील धाडसी प्रवाश्यांची कथा हा चित्रपट सांगतो.

असे अनेक चित्रपट या विषयावर आहेत जे अजुन पाहायचे राहिले आहेत. असो. गेल्या वर्षी जेव्हा हे Ground Zero 9/11 Memorialपाहून राहून राहून वाट होते कि आपल्या भारत देशात असे का अजून केले गेले नाही. आपल्या कडे १९९२ डिसेंबर मधील मुंबईतील बॉम्ब हल्ले, २६/११ चे कसाब आणि इतरांनी मुंबईतील विविध ठिकाणी केलेले हल्ले, आणि पोलिसांनी शूरपणे केलेला प्रतिकार, या सर्वांची स्मृतिस्थळे, संग्रहालये का नाही केली गेली?

विजयदुर्ग

इतक्यातच एक-दोनदा वर्तमानपत्रातून वाचले कि कोकणातील एक सागरी किल्ला ज्याचे नाव विजयदुर्ग आहे त्याच्या बुरुजाच्या भिंती कोसळ्या आहेत. विजयदुर्गची तटबंदी अभेद्य मानली जाते, इतकी ती मजबूत आहे. मी खरेतर या वर्षाच्या सुरुवातीलाच विजयदुर्ग आणि जवळच्या परिसराची भटकंती करून आलो होतो. सगळे काही आलबेल होते. हि बातमी वाचून मन थोडेसे खट्टू झाले, आणि वाटले कि आपल्या त्या भटकंतीविषयी लिहावे. तसेच काही दिवसातच(ऑगस्ट १८) जागतिक हेलिअम दिन(World Helium Day) आहे. तेही कारण हा ब्लॉग लिहायचे.

आधी हेलिअम काय भानगड आहे ते सांगतो. हेलिअम हा ऑक्सिजन नायट्रोजन सारखे वायूरूप मुलतत्व आहे. आणि गमतीची गोष्ट अशी कि १८ ऑगस्ट १८९८ रोजी सूर्याच्या वातावरणात या वायूचा शोध  एका लॉकियर नावाच्या ब्रिटीश शास्त्रज्ञाला या किल्ल्यावर खग्रास सूर्यग्रहण पाहताना लागला असे मानले जाते. किल्ल्यावर  त्या शास्त्रज्ञाच्या नवे एक कट्टा आहे, त्यावर माहितीचा फलक देखील आहे. २००९ पासून किल्ल्यावर जागतिक हेलिअम दिन(World Helium Day) साजरा करण्यात येऊ लागला. विजयदुर्गावर या निमित्त दरवर्षी कार्यक्रम होतात. या वर्षी, कोरोना संसर्गामुळे माहिती नाही काय करणार आहेत. मी थोडा शोध घेतल्यावर समजले कि हेलियम शोधाची सगळी गोष्ट तशी गुंतागुंतीची आहे. तुम्ही हा  माधव गोखले यांनी लिहिलेल्या लेखाचा दुवा पाहिला तर तुमच्या लक्षात येईल. असो.

मी फेब्रुवारी २०२० मध्ये(म्हणजे कोरोना संसर्गाचा उद्रेक होण्याच्या काही दिवसच आधी!) कोल्हापुरास जाणे झाले. शनिवार रविवार हाताशी होता आणि विजयदुर्ग, देवगड, कुणकेश्वर असा पर्यटनाचा बेत ठरला. कोल्हापूरहून सकाळी सकाळीच निघालो. अणुस्करा घाट पार करत राजापूरला पोहोचलो. राजापूर जवळील उन्हाळे गावातील गरम पाण्याचे झरे पाहून देवगड बंदर आणि नंतर समुद्रकिनारी पोहोचलो. तेथे थोडावेळ थांबून, जवळील टेकडीवरील पवनउर्जा प्रकल्प पाहायला गेलो, वरून दिसत असलेलेल समुद्राचे आणि आसपासचे अप्रतिम दृश्य डोळ्यात जवळच असलेल्या प्रसिद्ध अश्या कुणकेश्वर या समुद्रकिनारी असलेल्या शिवमंदिराला भेट दिली. तेथे असलेल्या समुद्रकिनारी संध्याकाळ घालवून रात्र त्याच गावात मुक्काम केला(शिवसागर होम-स्टे). देवगड समुद्रकिनाऱ्यावरून दिसणाऱ्या देवगड किल्ल्याला टांग मारली. तसेही त्या सागर किनारी असलेल्या दुर्गावर विशेष काही पाहण्यासारखे नाही असे ऐकून होतो. देवगड बंदराला संरक्षण देण्यासाठी हा दुर्ग बांधला गेला होता. देवगड म्हटले आठवते ते देवगडचे जगप्रसिद्ध मोठाले हापूस आंबे. शिवसागर होम-स्टेच्या मालकांशी रात्री बोलताना देवगड हापूस आंब्याचा पिकाबद्दल, एकूणच त्या व्यवसायाबद्दल मनोरंजक माहिती मिळाली.

देवगड पवनउर्जा प्रकल्प

देवगड पवनउर्जा प्रकल्प

थोडेसे कुणकेश्वर मंदिराबद्दल. हे प्राचीन शिवमंदिर कोकण काशी आहे असे म्हणतात. पांढऱ्या वाळूच्या समुद्रकिनारी उंचवट्या असेलेले हे मंदिर रम्य दिसते. आम्ही तेथे गेलो तेव्हा दिवस मवाळू लागला होता. समुद्रात लाटांशी खेळताना मंदिर खुणावत होते. महाशिवरात्रीचा सण काही दिवसांवर आला होता, त्यामुळे मंदिराची रंगरंगोटीचे काम चालू होते. हा सर्व भाग अतिशय निसर्गरम्य आहे. मला आठवते त्याप्रमाणे श्वास या मराठी चित्रपटात हे मंदिर आणि हा परिसर मी पहिला होता. सगळीकडे जांभ्या दगड, त्यात कोरलेल्या पायऱ्या, पटांगण, रस्ते दिसतात.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी विजयदुर्गाकडे कूच केले. सर्वात आधी विजयदुर्गला फेरा मारणाऱ्या बोटीतून फिरून आलो, दुर्गाचे बाहेरून दर्शन घेतले. त्याला जिब्राल्टर ऑफ ईस्ट(Gibraltar of East) का म्हणतात हे लक्षात येते. आणि हा तसा बराच जुना किल्ला आहे. भोजराजा शिलाहार याच्या काळात बाराव्या शतकात बांधला गेला असे म्हणतात. शिवाजी महाराजांनी सोळाव्या शतकात मुळ छोट्याश्या किल्ल्याचे रुपांतर तिहेरी तटबंदी बांधून एक अभेद्य किल्ल्यात केले. पुढे मराठ्यांच्या आरमारात ह्या किल्ल्याला अजूनही महत्व आले. वाघोटन नदीच्या मुखाजवळ हा किल्ला आहे. बोटीतून फिरून आल्यावर आम्ही आधी पोटपूजा केली आणि स्थानिक वाटाड्या किल्ला पाहायला मार्गदर्शक म्हणून घेतला.

वाटाड्यासोबत किल्ला पाहायला चांगले दोन तास लागले. आत मध्ये अनेक वस्तू अजून बऱ्यापैकी शाबूत आहेत. तटबंदीवरून देखील फिरता आले. आणि  त्या तटबंदीवर २७ मजबूत बुरुज आहेत. किल्ल्याच्या प्रवेशदारातून आत गेल्यावर पुढे पोलीस चौकी आहे. कुठल्यातरी सदरेची चौकी झाली असणार. सरकारी विश्रामगृह आहे. पाण्याचा हौद, घोड्यांच्या पागा, दारुगोळा, धनधान्य साठवणुकीची कोठारे, अजूनही शाबूत असलेल्या तोफा या सगळ्या गोष्टी पाहण्यासारख्या आहे. वाटाड्याने आम्हाला एके ठिकाणी, बहुधा एका बुरुजाच्या आतल्या भागातून खाली समुद्र किनारी भल्या थोरल्या पायऱ्या उतरायला लावून नेले. गलबत, बोटी त्या ठिकाणी लागत असणार. किल्ल्यावर बरीच झाडीझुडपी आहेत. बोरीची झाडे देखील आहेत. आम्ही गेलो तेव्हा ती बोरांनी लगडलेली होती. आणि आम्ही अधाश्यासारखे त्या आंबटगोड बोरांवर येथेच्छ ताव मारला!

विजयदुर्गबद्दल आणखीन एक वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्ट म्हणजे किल्ल्याजवळ असलेली खाडीच्या पाण्यात न दिसणारी        “मानवनिर्मित भिंत” ज्या मुळे किल्ल्यावर हल्ला करणारी गलबते, जहाजे त्यावर आदळून बुडत असत. वाटाड्याने त्या भिंतीबद्दल अतिशय सुरसपणे आम्हाला सांगितले आणि ती भिंत त्याकाळी कशी बांधली गेली असेल, दुर्गबांधणीचे आपले तंत्र कसे पुढारलेले होते ह्याची कथा सांगितली. माझा मित्र आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञ सचिन जोशी याने केलेल्या संशोधनांती असे लक्षात आणून दिले कि हि मानवनिर्मित भिंत नाही तर एक पाण्याखाली निसर्गनिर्मित खडकाळ उंचवटे आहेत. त्याचा संशोधनपर लेख या दुव्यावर पाहता येईल.

किल्ला पाहून आम्ही परतीच्या म्हणजे पुण्याच्या वाटेला लागलो, पण तितक्यात लक्षात आले कि जवळच एक जुने मंदिर आहे, रामेश्वर मंदिर असे त्याचे नाव. मुख्य रस्त्यावर आत मध्ये जांभ्या दगड पसरलेल्या भागावर प्रवेशद्वार आहे. आत गेले कि दगडात खोदलेल्या १००-१५० पायऱ्या दिसतात आणि खाली आत मध्ये मंदिर दृष्टीस पडते. मंदिर कौलारू आहे, फरसबंदी दगडी बांधकाम, दगडी उंच अश्या दीपमाळा असलेले मंदिर छान आहे.

रामेश्वर मंदिर

रामेश्वर मंदिर

आम्ही दर्शन घेऊन मंदिराला प्रदक्षिणा घालून पुण्यास परत कोल्हापूर मार्गे निघालो.  मुंबई-गोवा महामार्गाचे चौपदीकारण सुरु आहे. सगळीकडे लाल माती, रस्त्याचे काम, ठीकठिकाणी बाह्यवळणे या मुळे जीव थोडा हैराण झाला. पण  किल्ले, समुद्रकिनारे, मंदिरे, आणि येथील खाद्य-संस्कृतीने नटलेल्या कोकणाच्या या भागात खरेतर सवडीने चार पाच दिवस काढून आले पाहिजे.

Road Trip: Las Vegas to Grand Canyon

Other day, I read the news that car rental company Hertz in the USA announced its bankruptcy. It was another unfortunate victim of current pandemic. Hertz was one of the early pioneers of renting cars in the USA. Ability to rent cars was one of the driving factors towards explosion of culture of road trips in that country.

Road trips are in vogue these days in India too. Backpacking, solo trips, road trips are quite common. And what triggered this? The answer is roads. Yes, modern, multi-lane, paved roads, which India started building, all over the country. The first one was, of course, Pune Mumbai Expressway opened in year 2000. These modern highways, expressways, run east to west, north to south. Flyovers, underpasses, entries, exits, tolls, multi-lane highways are making these road trips possible. And yes, the car rental, self-driving cars business is also booming in India too.

When I was in the USA more than two decades back, I enjoyed this culture of road trips quite often. The reason again was roads. Nothing speaks America like roads. America characterized itself with westward expansion in its early years, first with trails used by horses and wagons, and later with railways(they call them as railroads). When motorcars arrived on the scene early twentieth century, America embraced it as fun machine. This followed up with nation wide interstate highway system, around 1930s. Even numbered highways go east to west, and odd numbered ones go north to south. As decades passed, highways grew leaps and bounds, and whole new culture of living on the roads, road trips came up. The highways and culture of driving, road trips are symbol of America’s individuality, freedom.

Today, I am going to talk about one such road trip I took with few friends during my time in the USA two decades back. This was from Las Vegas to Grand Canyon National Park. Of course, over the years, I have taken many road trips such as San Jose to San Diego via Los Angeles over Interstate 5, or many road trips taken on highway 101 in Bay Area, or on Pacific Coastal Highway 1, or on the east side, Jersey City to Washington DC via Interstate 95. I am still dreaming of coast to coast road trip some day(the oldest interstate highway connecting both the coasts is Interstate 80, I have driven on it in parts on both sides though).  Many more can be listed here. I will write on them on this blog sometime.

It was summer of 1996, long weekend of July 4-the Independence Day of the USA. Four of us, all working in software companies, decided to go on a road trip. Three of us were in Bay Area, and the fourth was in Chicago, who joined us in San Jose a day earlier. We all flew, with South West Airlines, to Las Vegas first, to experience the life on The Strip. I certainly recalled the fun we had on The Strip that night, when I recently watched Hindi movie Simran starring Kangana Ranaut, who played a character that blows money gambling in Las Vegas. Of course, we did not blow off the money there, but had a taste of the culture Las Vegas has to offer, which has earned itself entertainment capital of the world in the deserts of Nevada. Google says, “Las Vegas means The Meadows. It was an oasis in the middle of the desert, drew the railroad because trains need water, and a small sleepy town sprang up. It remained a small sleepy town until gangster Bugsy Siegel moved in to take advantage of Nevada’s gambling laws.”

Next day we rented a car from Hertz(or was it from Enterprise? Don’t recall now), and started driving to a town called Flagstaff in Arizona, near Grand Canyon. There were no mobiles, no Google Maps back then. Anyone planning for a road trip, had to collect bunch of maps from American Association of Automobiles(AAA, or triple A as it was called fondly). There were pretty detailed ones, and helped a lot to navigate the roads, areas in the city. It was certainly an adventure to explore unknown places by taking a road trip entirely depending on these maps. Now it is as easy as setting your destination on Google Maps or any other navigation system of your choice(such as Garmin or Tom Tom), and you are off. You know every detail, distance, time, where you are etc. Not sure if it is so much fun now.

We took US-93 South and later I-40 E interstate highway and with driving of about 6 hours, we reached town of Flagstaff in Arizona, by late afternoon. Next day, we watched IMAX movie(first time in the life) titled Grand Canyon: Hidden Secrets. Later, we took a tour of west rim of Grand Canyons. We also took a small airplane ride over the Grand Canyons. What an amazing vista it provided! The whole place is geological wonder. The names of various peaks, buttes are quite interesting. They are named after many Indian mythological deities such as Bramha, Rama, Vishnu. They have been named that way due to the resemblance to their images, I guess. The Colorado river flowing through the canyons deep below is seen all the time. The layered, red colored rock structures which have been formed over million of years, is treat to eyes.

On the way back to Las Vegas again, it was a great ride. We stopped at Hoover Dam near Boulder City, on the way. It is one of the tallest dams in the USA. Once we reached Las Vegas again, dropped the rented car, and stayed overnight in Las Vegas for another fun night. Next morning, we returned back to home in Bay Area.

So this was our road trip by car. But road trips by motorcycles are also popular and even more revealing, it seems. I have not done any, but I have seen gangs of riders on Harley Davidson bikes many times. In India too, motorcycles road trips are also quite common. Many of you may be knowing, the book Zen and the Art of Motorcycle Maintenance is about such motorcycle road trip. I have read the Marathi translation(which is also abridged), need to grab the original English version. There is another category of road trips known as RV trips. RV is a Recreational Vehicle, which can run own their own or can be towed by a car. They are equipped with kitchen, bed, bathroom etc. I have not experienced that either yet. There are special parking areas for RVs all over the USA, called RV Parks.

Anyways, next time, I will write about a road trip taken in South India, visiting another rock marvel called Hampi. Stay Tuned!

 

 

Amazon Spheres

It was last year during May/June, I was in the USA, particularly, in Seattle. I did not imagine the situation would turn around, a year later, so dramatically. First, the pandemic itself, which is anyway worldwide, but the USA quite surprisingly got badly hit. And the second, the protests, unrest due to George Floyd’s tragic death by the hands of the police. This event has created unprecedented turmoil in the country right now. Sitting at home and going down the memory lane brought the time I had spent in Seattle last year and also brought the memories of visit to African American history museum in Philadelphia.

View of Seattle Downtown

View of Seattle Downtown

The other day I happened to tune into CNN and stumbled upon a show on Amazon. It was called The Age of Amazon. I remained on that channel till the show was over. It was breathtaking experience to watch Amazon’s progress and where it is headed, and many other aspects including protests, HQ2 etc. All that reminded me about my last year’s trip to Seattle, as mentioned above.  Few days later after I returned, it was Amazon’s 25th anniversary on July 5. And I said wow to myself. I was in Seattle, around this remarkable day. Later, I also got my hands on an old book by on Amazon’s journey, in a local used books exhibition. It also outlines Jeff Bezos’, now famous, story and gives early account of his success(it was published in year 2000, just 5 years after Amazon was founded). The book is titled Amazon.com: Get Big Fast by Robert Spector.

Amazon Spheres

Amazon Spheres, Seattle, May 2019

During my stay in Seattle, I happened to visit Amazon Spheres. It is also known as Seattle Spheres. This is unique structure right in the downtown Seattle, where you find cluster of Amazon’s offices. This three-dome structure, surrounded by Amazon’s buildings, is quite amazing. It is having huge glass panels from outside. I got to get inside tour that day. It seems it was lucky day for me. The Amazon Spheres houses world’s one of the biggest flowers. But this flower is also has quite foul, lousy smell. And it is aptly called corpse flower, as it smells like rotten dead body. The day when I was inside Amazon Spheres, it had bloomed. It seems that it blooms only every seven years!

The Amazon website maintains a page dedicated for this flower. It also has live streaming of the flower, and has time lapse of the blooming of the flower. It’s scientific name is Amorphophallus titanum. The page can be seen here. Fortunately, Amazon was allowing photography inside, so was able to take some snaps.

The Amazon Spheres which is multi-level building, has cafeterias, work spaces-both closed and open. But it contains plants from all over the world. It almost as if Amazon tried to create a greenhouse forest. The name of the company anyways derived from Amazon forests, which unfortunately, got burnt out last year in massive wild-fire, as we all know.

There is a Amazon Go shop as well right near this building. I also happened to step inside to get an experience of shopping without actually paying at the counter. It was certainly nice experience, of course, it is right now limited only to food items. It was around noon time, when I got inside the shop. It seemed to me that many Amazon employees or may be employees of nearby companies came down there for a quick bite, lunch or coffee. I also visited the Amazon Bookstore as well located in University Village area, near University of Washington.

It was indeed amazing to see by your own eyes, how technology can change the world. The city(Seattle) which was known as Boeing city earlier, and then later Microsoft city, now is known as Amazon city. Truly inspiring! Anyways, my other two blogs on last year’s Seattle visit can be found here: General Magic, Boeing Visit.

BTW, before concluding, let me share the news I read about Amazon today, in the context of racism incidents, that they are banning use of facial recognition technology by police in the USA for next one year. This comes as part of their effort to combat systemic racism. A welcome step, I would say.

 

Boeing Future of Flight Museum

बोईंग! जगातील विमान बनवणारी एक अग्रगण्य कंपनी. कालच बातमी वाचली होती बोईंग मधील जवळ जवळ १२ हजार लोकांच्या नोकऱ्यांवर गदा येणार आहे, कारण अर्थातच कोरोना विषाणूने घातलेला धुमाकूळ. तसेच असेही वाचले कि 737 MAX ह्या कुप्रसिद्ध विमानांचे पुन्हा उत्पादन सुरु करणार आहे. ह्या विमानांवर गेल्या वर्षी अमेरिकन सरकारने सुरक्षेच्या कारणांवरून बंदी आणली होती. हे सगळे वाचून गेल्यावर्षी मे महिन्यातच अमेरिकेतील माझ्या वास्तव्यात बोईंग कंपनी आणि तेथील अनोखे संग्रहालय पाहायला गेलो होतो त्याची आठवण झाली. हे आहे सिएटल या शहरात. सिएटल(Seattle) म्हटले कि आधी Microsoft, आत्ता आत्ता Amazon हे आठवतात. पण फार कमी जणांना माहिती असते कि या दोघांच्याही आधी सिएटल म्हटले कि बोईंग कंपनी डोळ्यासमोर येते. सिएटल विमानतळावर उतरल्या उतरल्या हे शहर विमानांचे शहर हे समजते.  तेथील आगमन विभागात छतावर एक विमान टांगले आहे, ते लक्ष वेधून घेते. बाजूला भिंतीवर विमानाचा इतिहास सांगणारे छोटेसे माहितीफलक आहे.

Airplane Model Exhibit Hanging

Airplane Model Exhibit Hanging at SeaTac Airport, Seattle

बोईंगचा सिएटल मध्ये, उत्तरेला Everett या ठिकाणी कारखाना आहे आणि  Future of Flight नावाचे संग्रहालय देखील उभारले आहे. कारखान्यात विमानांची बांधणीचे काम  कसे होते हे पाहायला सुद्धा घेऊन जातात. विमानांचा शोध लागून शंभर वर्षे होऊन गेली. बोईंग कंपनी देखील सुरु होऊन शतक लोटले. पहिल्या वहिल्या विमानापासून ते आतापर्यंतचा विमानांचा प्रवास थक्क करणारा आहे. बोईंगच्या विमानांतून कित्येक वेळेला प्रवास केला आहे. आत त्या ठिकाणी जाऊन तो सगळा माहौल अनुभवणे, विमाने कशी बनवतात हे पाहणे अतिशय उत्सुकतेची बाब होती.

Inside of Paper Plane Cafe

Inside of Paper Plane Cafe at Future of Flight, Seattle

त्या दिवशी अमेरिकेत मेमोरिअल डे(Memorial Day) निमित्त सुट्टी होती. छान ऊन पडले होते. सिएटलकरांना ह्या उन्हाचे कोण अप्रूप, कारण जवळ जवळ वर्षभर तेथे पावसाची भुरभूर असते, वातावरण ढगाळ असते. आम्हाला  निघायला अंमळ उशीरच झाला. त्यात आम्ही रस्ता चुकलो आणि बोईंगच्या दुसऱ्या कुठल्यातरी कारखान्याच्या आवारात पोहोचलो. तेथून परत Everett येथील निर्धारित स्थळी पोहचे पर्यंत जेवणाची वेळ झाली होती. आधी तेथील cafeteria(त्याचे नाव अनोखे होते-Paper Plane Cafe) मध्ये पोटोबा केला.

त्या नंतर लगेच आम्ही बोईंग कंपनीची सैर करण्यासाठी त्यांच्या एका गाईड सोबत बस मधून निघालो. भले थोरले आवार,  आणि त्यात २५-३० विमाने पार्क केलेली दिसत होती. दुरुस्तीला आली होती कि काय कोण जाणे. त्या विमानांवर त्या त्या विमान प्रवास कंपन्यांची मानचिन्हे दिसत होती. बस मधून उतरल्यावर एका दालनातून आम्हाला नेण्यात आले. पुढे दोन बोगद्यातून चालत नेत, पुढे एके ठिकाणी लिफ्ट मधून दुसऱ्या मजल्यावर नेण्यात आले. तेथून खाली विमानांची assembly line दिसत होती, अनेक लोकं काम करताना दिसत होती. ही प्रत्यक्ष factory ची सैर असल्यामुळे चालणे भरपूर आहे. आम्ही साधारण दीड तास त्या भागात फिरत सगळे पाहत होतो. सुरक्षेच्या कारणासाठी आम्हाला आत मध्ये छायाचित्रे काढता आली नाही.

केवढा तो भव्य परिसर होता आत मध्ये! एकाच वेळेस ३-४ विमानांची जुळणीचे काम चालू होते असे दिसत होते. आम्ही ते सर्व दृश्य वरून २५ फुटांवरून पाहत होतो. विमानांचे विविध भाग, जसे कि पंख, इंजिन्स, शेपटाकडील भाग असे सगळे जमिनीवर विखुरलेले दिसत होते. पाच सहा वर्षांपूर्वी मी अमेरिकेतच Rockwell Collins मध्ये तीन महिने काम केले होते. ही कंपनी विमानांचे सुटे भाग, विमानच्या आतील यंत्रणा वगैरे गोष्टी तयार करते. अशाच एका यंत्रणेच्या(In-flight Entertainment System) software चे काम मी केले होते. त्याबद्दल मी येथे लिहिले आहे. त्या वेळेस विमानच्या आतील भागाचे  प्रारूप वापरून त्यावर काम केले होते, त्या दिवसांची मला आठवण झाली. मला विमानात अजूनही बसले कि अजूनही मानवाने केलेल्या या प्रगतीचे राहून राहून आश्चर्य वाटत राहते. जेमतेम शंभर वर्षे होऊन गेली, विमानांचा शोध लागून, अर्थात त्यानंतर जी दोन महायुद्धे जी झाली त्याने ह्या तंत्रज्ञानात प्रचंड प्रगती झाली, आणि येथवर आपण आलो आहोत.

परत आल्यावर आम्ही विमान विषयक विविध गोष्टींची, इतिहासाची माहिती देणारे प्रदर्शन, संग्रहालय पाहायला गेलो. बोईंगच्या विविध विमानांच्या उत्पादनाचा इतिहास सांगणारी, तसेच विमानांचे अंतरंग दाखवणारी, cockpit कसे असते हे दाखवणारी अशी अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण प्रदर्शने तेथे होती. ते पाहण्यात अजून एक तास-दीड तास कसा निघून गेला, हे कळले देखील नाही. बोईंग कंपनीचा संस्थापक विल्यम बोईंग याने १९१६ मध्ये हि कंपनी सुरु कशी केली त्याचा इतिहास, जुनी छायाचित्रे लावलेली होती.

सध्याच्या परिस्थिती अर्थातच तुम्ही तिथे जाऊ शकणार नाही. त्यासाठी बोईंगने घरी बसल्या बसल्या प्रतिरूप सैर घडवण्याची सोय केली आहे. तुम्ही ती ह्या संकेतस्थळी(Museum of Flight Virtual Tour) जाऊन नक्कीच अनुभवू शकता. सिएटल शहरामध्ये, दक्षिणेला विमानांचे अजून एक संग्रहालय उभारले आहे. त्याचे नाव आहे Museum of Flight. ते गेल्या वर्षी पाहायचे राहून गेले. ह्या वर्षीच्या अमेरिका भेटी दरम्यान पाहायचे होते, पण लॉकडाऊन मुळे ह्या विमानांचे उड्डाणच स्थगित केले असल्यामुळे जाता आले नाही. बघुयात, पुढे मागे कधी तरी!

Boathouse Row

I live in Pune which is surrounded by rivers like Mula, Mutha, Pavana, and few dams built on them around the city, also creates nice water bodies. This is monsoon season, and it has been raining particularly heavily this year. The rivers in the city are swollen now, which is a great sight. Anyways, due to these rivers, boating as a sport is, certainly, not new to the city. Pune’s premier engineering college College of Engineering, Pune(COEP) has its own boat club(which is nearing completing 100 years of its existence), and the other famous boat club is British era Royal Connaught Boat Club, which got established 1868. CEOP’s annual boat festival is called Regatta, which is quite famous. It happens in March every year. The other notable boat club is by National Defense Academy(NDA) at Peacock Bay, off Khadakwasla dam. It is also more than 50 year old facility at picturesque location on the backwaters of the dam, for sailing, rowing, yachting etc.

I got exposed more closely sports involving boats during my trip to Lakshadweep back in 2001. That is where I met Dr Vishwas Yewale who has been avid sportsman on water. We had plenty of chats on the sport. In fact, he also explained many details of a typical sail boat, as we happened to see one on the banks of one of the islands in Lakshadweep. Later he went on founding unique sail boat expedition called Jaldindi between Alandi to Pandharpur. I even tried kayaking in the blue shallow waters of the seas off Lakshadweep

During my one of my trips to Philadelphia, I happened to USA’s largest urban park called Fairmount Park situated off the river Schuylkill. I saw boating club, boathouses during the visit. During my last visit, I accidentally met the author of the book detailing the history of this boathouse row. The titled of the book is Boathouse Row: Waves of Change in the Birthplace of American Rowing and author’s name is Dotty Brown.

It so happened that, I went to Rittenhouse Row Spring Festival middle of May this year, on one weekend in Philadelphia. During the walk, I came across a shop, seemingly a book store, named Shakespeare & Co. Being a book lover, I got curious and stepped inside. I saw a notice about an event which was to happen in next few minutes, which titled Meet the Author-Dotty Brown. I choose to stay back and attend the event. To my surprise no one turned up for that event which was to take place on mezzanine floor on the shop.

The author herself was there. We started chatting. She was to talk about said book. It was so great talking to her and sharing my experience with her about my visit to Fairmount Park, and also hearing from her about the making of the book. The rower herself, I could see passion on her face about the history and the sport itself. I thought I was very lucky to meet this cheerful author of the book that day. The book also has been done nicely. A coffee-table style book, with lot of bygone era photos and details of the history through the years, and also about various people(such as painter Thomas Eakins, Olympics medal winner rower John B Kelley Sr) associated with this Boathouse Row, in some or the other way.

Dotty Brown and Me

Author Dotty Brown and Me in Philadelphia

During the conversation with Dotty Brown, I happened to learn from her about the book The Boys in the Boat, which has chronicled the history and events around USA winning gold medal in Berlin Olympics in 1936 in the row boating sport. The book is written by Daniel James Brown. I got curious. The book had a similar title to that of humorous boat trip book called Three Men in a Boat by Jerome K Jerome which I had read long time back. I reached out for that book in the same book store. The winning team of USA in that Olympics came from Seattle’s University of Washington(UWash) boat club. I was quite delighted. My next stop was going to be at Seattle during that trip of USA, and incidentally, I was to stay in University District itself. I decided to visit boat club in UWash in Seattle once I land there.

The UWash itself it situated off Lake Washington. When checked it on the web, I found that there is a museum of this feat of their crew in that Olympics. But to my bad luck, the guided tour to museum was not available the day during my 3 week visit to Seattle. I did visit surrounding Huskies stadium, and many other buildings of beautiful UWash campus(more about all that in another blog later). It was summer time so I noticed many in the waters of lakes (Lake Washington, Montlake Cut),  around the campus, having fun with boats during sprint/summer time. Great sight! I, of course, promised to myself, to visit the museum during my next trip.

While writing a blog about famous filmmaker Leni Riefenstahl, I happened to watch other day the 1936 Berlin Olympic documentary made by her titled Olympia. It captures this row boat event.

Anyways, coming back to India! One of the famous boat race sport in India is Kerala’s Vallam Kali which has long history, which happens during festival of Onam(typically in the month of September). Visiting Kerala during that time to see it, in on my bucket list!

 

General Magic

I happened to visit Seattle this summer. This was my second visit, that too with gap of more 2 decades. Last visit was very brief one, I recently went down the memory lane of that visit when I watched Top Gun. This visit was gave me ample time to explore the city. I am going to cover my experiences with the city on this blog with few articles. Today I am going to talk about my unique experience in Seattle which involved General Magic.

You must be wondering what is General Magic? For those who have been in the IT industry for a while would know that it was a name of the company in Bay Area in the USA, which was way ahead of its time. It had pioneered what we call today as smartphones. I distinctly remember my days in 1994 when I had just arrived in Bay Area, Silicon Valley. I remember coming across General Magic and also another company working on futuristic technology which interested me was DirecTV. This is still around, while General Magic got shut down.

The Grand Illusion Cinema

The Grand Illusion Cinema. Seattle

During my stay at Seattle last month, I was put in beautiful University of Washington area, also called as University District. One day as I was loitering on University Avenue, the small structure on the corner caught my attention. It had a name on it which said The Grand Illusion. I got curious. I went near to it. I saw another board, seeming like a show listing in old style, which said General Magic. The name struct in my head. I said what is it doing here after so many years? I went inside the building. It turned out to be a movie theater. In fact, century old movie theater. I was thrilled with my discovery. I asked about General Magic. The ticket master said it is a movie, is about that company. I was even more thrilled. I bought the 10 dollar ticket right away for a show an hour later that evening. I had completely forgotten about that company, as it was a failed venture. I was told by that young lady, that General Magic’s CEO Marc Porat was also present for the show on the earlier day!

The Grand Illusion Cinema

Movie General Magic at The Grand Illusion in Seattle

The theater The Grand Illusion was itself unique. Small box office with young high school girl sitting there. A book shelf consisting of books about art of making films, film appreciation. I saw some familiar titles there as I had gotten familiar to that field due to my course last year on film appreciation back in India. I was the only one that evening for the show, except another person turned in little later. I opened dialog with that young girl. while we waited for projectionist to arrive for the show. She was to go to Brazil for her further studies. She turned out to be interested in films, as I had guessed. I asked her about their association with University Of Washington, especially in the area of spreading art of film making, film appreciation. But to my disappointment, they were not unfortunately.

Anyways, coming back to the movie and General Magic itself. This movie is about this company which was founded in 1990. Many of the founders were from Apple. They wanted to work on revolutionary idea that was way ahead of its time, in the arena of personal communications. They devised earliest personal digital assistants(PDAs) as they were called that time, and now known as smartphones. The movie goes back in time to find out what happened, why it failed.

As the movie began with background voice saying powerful words “Failure isn’t the end, actually it is the beginning”, the documentary traces its roots in Apple Computers, where it started as a project, which later was spun off into a separate company General Magic. Many of Apple’s employees joined it including Marc Porat as his founder CEO. The passion, energy, the belief of the small team early on, including Bill Atkins, Andy Rubin(who created Android later), was quite amazing to watch in this documentary. But the idea was ahead of its time, the market probably was not ready. Making many partners including Sony, AT&T, Motorola, technologies work together was challenging. Despite the fact that announcements of plans generated lot of interests, it saw dismal sales. The film includes lot of original archival footage of drawings, photos, videos, interviews, which makes it fun to watch and relive the moments of that era, as you try to relate it. It even went IPO on this interest and hope, but never made it big.

But as it said in the documentary, the company never failed, as most of the ideas later materialized eventually in many products, smartphones we use these days. I recently read that Apple’s long time Chief Design Officer of Phone, Jony Ive has left Apple. He was instrumental in designing of earliest PDAs from Apple called Newton, which brought competition to General Magic’s products and that eventually made it die. This is, of course, was before iPhone. One more thing. Before Salesforce and Amazon made cloud computing popular and commercial, General Magic was first one in 1994 to use the term cloud to describe one of its service. As per Wiki, the use of the cloud metaphor for virtualized services dates at least to General Magic in 1994, where it was used to describe the universe of “places” that mobile agents in the Telescript environment could go.

Anyways, not sure if this movie will make it to India. But if you find it anywhere, grab it!

डेहराचा फेरा

डेहरा म्हणजे डेहराडून हे उत्तराखंड राज्यातील हिमालयाच्या पायथ्याशी वसलेले एक टुमदार गाव. गढवाल हिमालयाच्या रांगांमधील अनेक ठिकाणच्या भटकंतीची सुरुवात या गावातून ट्रेकर्स करतात. माझेही तसेच झाले. पण मी नाग तिब्बा ट्रेक करून आल्यावर खास डेहराडून पाहण्याकरता एक दोन दिवस राखून ठेवले होते. त्याचे कारण डेहराडून, मसुरी या भागाचे प्रसिद्ध लेखक रस्किन बॉंड यांनी केले भावपूर्ण लेखन, ह्या दोन्ही ठिकाणच्या त्यांच्या आठवणी. मसुरी हे डेहराडून जवळचे थंड हवेचे महाबळेश्वर, माथेरान, किंवा सिमल्यासारखेच ठिकाण. नाग तिब्बा ट्रेकची सुरुवात पंतवाडी नावाच्या गावातून होते. ह्या गावात जाण्यासाठी मसुरीमधूनच जावे लागले. त्यामुळे येता जाता ओझरते बघितले होते, पण ते काही अर्थातच चांगले दर्शन नव्हते, मसुरीच्या पहाडावर खाणी-खोदकाम यांच्या खुणा नजरेस पडल्या, बोडके डोंगर दिसले. सिमल्याला देखील तसेच झाले आहे. रस्किन बॉंडची काही  पुस्तके ज्यात डेहराडून उल्लेख येतो ती मी वाचली आहे, जशी The Room on the Roof, A Town Called Dehra, Road to Mussoorie, Our Trees Grow Still in Dehra वगैरे. या सगळ्यात डेहराडूनचे ५०-६० वर्षांपूर्वीचे वर्णन येते. त्यावेळेस ते नक्की देखणे, निसर्ग सुंदर ठिकाण असावे. त्यामुळे मला तसा एक nostalgic feel आला होता.

पुलवामा अतिरेकी हल्ल्यानंतर झालेल्या तसेच भारताने केलेल्या हवाई हल्ल्याच्या पार्श्वभूमीवर उत्तर सीमेवर थोडा तणाव निर्माण झाला होता. पण परिस्थिती सुधारली आणि आम्ही प्रवासाचा बेत कायम केला. नवी दिल्ली रेल्वे स्टेशनवरून दुपारी निघून रात्रीपर्यंत डेहराडूनला जाणारी जन शताब्दी गाडीत मी आसने राखली होती. दिल्लीच्या पूर्व दिशेने गाझियाबाद, आणि मग उत्तरेकडे मीरत, रूडकी वगैरे रेल्वे प्रवास डेहराडूनला रात्री दहा वाजता पोहचली. १८९० मधील हे स्टेशन, भारतातील पहिल्या काही रेल्वे स्टेशनपैकी असणार. गावाच्या थोडेसे एका बाजूला सहारनपुर रस्त्यावर Interstate Bus Terminal(ISBT) च्या आगाराजवळ आमचा मुक्काम असणार होता. चांगलीच थंडी होती हवेत. गंगा आणि यमुना नद्यांच्या मध्ये हे गाव वसलेले आहे. डेहरा हे डेरा शब्दाचा अपभ्रंश आहे. ४००-५०० वर्षांपूर्वी शीख गुरूंचा डेरा या भागात पडला होता. स्थानिक गढवाली भाषेत डून म्हणजे दरी. हे दोन्ही शब्द मिळून तयार झाला डेहराडून. पूर्वेकडे गंगा, पश्चिमेकडे यमुना. डेहराडून हे गोऱ्या साहेबाचे आवडते गाव. थंडी पावसात खालचे मैदान, उन्हाळ्यात डोक्यावर मसुरी.

सकाळी लवकरच आम्ही डेहराडूनचा फेरफटका सुरु केला. बऱ्यापैकी गजबजाट असलेले हे शहर अजूनही हिरवेगार आहे, साल वृक्षराजी, दुरवर डोंगररांगा दिसतात, तापमानही आल्हाददायक होते. डेहराडून तसे शैक्षणिक संस्थांसाठी प्रसिद्ध. डेहराडून मध्ये फिरताना एका चौकात असलेले घंटाघर तुम्ही चुकवू शकत नाही. आम्ही सर्वात प्रथम बौद्ध धर्मियांच्या (Tibetan Buddhism) दोन मठांच्या भेटीला गेलो. १९५० च्या दशकात तिबेट मधून दलाई लामा आणि त्यांचे अनुयायी भारताच्या आश्रयास आले. त्यातील काही डेहराडून मध्ये आले. पहिल्या मठाचे नाव होते Tashi Kyil Monastery आणि दुसऱ्याचे नाव होते Mindrolling Monastery. मी पूर्वी कर्नाटकात मडिकेरी/कुर्ग भागात फिरत असताना एक असाच एक बौद्ध मठ पाहिला होता. तिचे नाव होते Namdroling Nyingmapa Monastery. तीला Golden Temple असेही म्हणतात. भारतात तिबेटी बौद्ध धर्मियांचे वैशिष्ट्यपूर्ण मठ बऱ्याच ठिकाणी दिसतात. बऱ्याचदा आसपास तिबेटी बौद्ध पंथाच्या लोकांचे, नागरिकांचे वास्तव्य असते. एके काळी(म्हणजे १००-१५०० वर्षांपूर्वी) भारतवर्षात बौद्ध धर्माचे प्राबल्य होते. कालांताराने तो बृहत्तर भारतात पसरला. अनेक संस्कृत, प्राकृत ग्रंथाचे तिबेटी, चीनी भाषेत भाषांतरे झाली. त्यातील बरीचशी मूळ ग्रंथ नष्ट झाले आहेत. काळाचा महिमा अगाध आहे हे ह्या ठिकाणी जाऊन समजते. तेथील एकूण व्यवहार, तिबेटी लोकांची वेशभूषा, बुद्धाच्या मूर्ती, विविध कर्मकांडे आणि त्यांचा खुणा आपल्याला दिसू शकतात अश्या ठिकाणी.

हे बौद्ध मठ पाहून पुढे जात असता अचानक Harley Davidson या प्रसिद्ध मोटारसायकलचे भले मोठे चकचकीत दुकान दिसले. आजकाल biking चे मोठे वेड आहे तरुणाईत. हिमालयातील अनेक ठिकाणी जेथे रस्ते आहेत तेथे मोटारसायकलवरून कित्येक दिवसांचा प्रवास करत फिरण्याची टूम निघाली आहे. डेहराडून, मनाली, शिमला येथून त्या निघतात. थोडा अचंबा वाटून मी खास थांबून दुकानातून फिरून आलो, विविध मोटारसायकली पाहायला मिळाल्या.

डेहराडून मध्ये अनेक सरकारी कार्यालये आहेत, जी स्वातंत्र्यापूर्वी ब्रिटीश सरकारने बांधली आहेत. जसे Indian Military Academy, Forrest Research Institute, Ordnance Factory, Survey of India वगैरे. मी सकाळी परत मुद्दाम डेहराडूनचे रेल्वे स्टेशन बघायला गेलो कारण रात्री घाईत नीट पाहता आले नव्हते. तुम्ही म्हणाल त्यात काय पहायचे? मला रेल्वे स्टेशन्स पाहायला आवडतात, त्यातही जुनी असतील तर नक्कीच. नवी दिल्लीचे स्टेशन देखील पाहून आलो होतो. डेहराडूनच्या रेल्वे स्टेशनच्या बाहेर  एक जुने वाफेवरील रेल्वेचे इंजिन प्रदर्शनासाठी म्हणून ठेवले आहे. मग पुढे  मी वन संशोधन संस्था (Forrest Research Institute) पाहायला गेलो. शंभराहून अधिक वर्षे ही संस्था येथे आहे, भल्या मोठ्या जागेत, अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण इमारत असलेली ही संस्था. आम्ही गेलो तेव्हा तेथे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्यावरील चित्रपटाच्या चित्रीकरणाची धामधूम चालू होती. गेल्या जून मध्ये झालेल्या चौथ्या आंतरराष्ट्रीय योग दिनाचा भव्य कार्यक्रम येथेच झाला होता. या संस्थेत वनाशी, वनोपजाशी निगडीत अनेक संग्रहालये आहेत, ती आम्ही पाहिली. त्यातील काष्ठ संग्रहालय(xylarium) आणि वाळलेल्या वनस्पतींचा संग्रह(herbarium) छानच आहे. ही संस्था म्हणजे वनविद्येची निगडीत अलीबाबाची गुहाच आहे असे म्हटल्यावर वावगे होणार नाही.

मग आम्ही आमचा मोर्चा वळवला तो महादेवाचे जुने मंदिर टापकेश्वर मंदिर येथे गेलो. डोंगराच्या कुशीत गुहीत शिवलिंग असलेले ते ठिकाण. आदल्या दिवशीच महाशिवरात्र साजरी झाली होती. अजूनही मंदिराबाहेर जत्रेचे वातावरण होते. भांगेची भजी, भांगवाले देखील बसले होते. भांगवाला म्हणाला काही होणार नाही, थोडीशी घेतली तर. मी घाबरतच मीही एक ग्लासभर भांग प्यालो, भांगेची एक-दोन भाजी चवीसाठी म्हणून खाऊन पाहिली. आयुष्यात पहिल्यांदाच भांग प्यायलो. त्यावेळेस काही वाटले नाही, पण दोन एक तासांनी डोके भणभणायाला लागले, झोपशी यायला लागली. चालताना, बोलताना तोल सुटू लागला. एक दोन मिनिटांपूर्वी आपण काय बोललो(किंवा बरळलो) हे देखील न आठवता येऊ लागले. थोडक्यात मला भांग चढली होती!

मंदिर पाहून होई पर्यंत जेवणाची वेळ टळून गेली होती. आम्हाला गढवाली भोजनाच आस्वाद घ्यायचा होता, जे गढभोज नावाच्या हॉटेल मध्ये मिळणार होते. पण ते बंद होते. मग जवळच बिकानेरवाला नावाच्या ठिकाणी जेवून पुढील फेरफटक्यासाठी निघालो.

नंतर गुच्चूपानी नावाच्या एका अनोख्या ठिकाणी गेलो. त्याला Robbers’ Cave असेही म्हणतात. महाराष्ट्रात सांधण दरी जशी आहे तसेच ते ठिकाण आहे. दोन्ही बाजूला उंचच्या उंच कडा, साधारण पाच सहा फुटांची रुंदी, आणि गुडघाभर पाण्यातून पायवाट. त्यातून चालत ६०० मीटर लांब जाता येते. पायाखाली पाण्याचा प्रवाह तसा जोरात असतो. अधून मधून वरून देखील पाण्याच्या धारा शिंपडत असतात. हे ठिकाण एकूण गूढरम्य अनुभूती देतो आणि निसर्गाच्या चमत्कारला आपण नमन करतो. त्या गुडघाभर अंधारलेल्या, किंचित संधीप्रकाश असलेल्या मार्गातून पाण्यातून जाण्याचा तो एकूणच मस्त अनुभव होता.

तेथून मग सहस्रधारा नावाच्या अश्याच डोंगरातील एके ठिकाणी गेलो. अजूनही काही ठिकाणे होती ती आम्ही वेळेअभावी नाही करू शकलो. जसे की मालसी डिअर पार्क, गोरखा आणि ब्रिटिश यांच्यात झालेल्या नालापानी युद्धाचे स्मारक, आणि सर्वात महत्वाचे शहरातील बाजारपेठेतून(पलटन बाजार) फेरफटका. आम्हाला पुढे हरद्वार येथे प्रयाण करायचे होते संध्याकाळी, त्यामुळे आम्ही आवरते घेतले. पण ह्या धामधुमीत उत्तराखंडातील जंगल वाचवण्यासाठी पहाडी आदिवासी लोकांनी १९७० च्या दशकात केलेल्या चिपको आंदोलनासाठी प्रसिद्ध असलेल्या आणि टेहरी धरणासाठी प्रसिद्ध असलेल्या टेहरी गढवाल या ठिकाणी जायचे राहिलेच.

वा, ताज!

आग्र्याला जाऊन ताज महाल पाहण्याचे स्वप्न कोणाचे नसते? माझेही ते होतेच. हिमालयातील एका ट्रेकच्या निमित्ताने उत्तर भारतात भटकंती करण्याची संधी चालून आली. मी त्यात आग्रा भेटीचा बेत करून त्यात भर घातली. ताज महालाच्याही आधी आग्रा आणि शिवाजी महाराज हे समीकरण शाळेत असल्यापासून डोक्यात असते. आग्र्याहून सुटका नावाचा धडाच इतिहासाच्या पुस्तकात शाळेत असताना असतो. १८५७च्या उठावाची देखील आग्र्याला पार्श्वभूमी आहेच. भारतीय शास्त्रीय संगीतात आग्रा घराणे प्रसिद्ध आहे. त्या सगळ्याची उत्सुकता आग्रा आणि परिसराच्या भेटीत होतीच.

मी दिल्ली येथून नवीन झालेल्या यमुना एक्सप्रेसवे वरून आग्र्याला आलो. हा प्रशस्त नवीन रस्ता मस्तच आहे. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला प्रगतीची चिन्हे दिसत राहतात. भारतातील एकमेव फॉर्म्युला १ रेसिंगसाठी असलेले ठिकाण Buddha International Circuit या रस्त्याच्या बाजूला आहे. सूर्य मावळतीला आग्र्यात आलो. आग्र्यात पोहोचताच शहराबाहेर असलेले मोठे रस्ते, फ्लायओव्हर देखील दिसतात. पण जसे जसे शहरात जाऊ लागतो तसे जुन्या काळातील आग्र्याच्या पाऊलखुणा दिसतात. मी गाडीतून बाहेर डोकावून ताज महालाचे ओझरते तरी दर्शन होते का ते पाहत होतो. आणि ते झालेही. पण का कोणास ठाऊक ताज महालाच्या मागून काळ्या धुराचे लोट येत होते. ताज महालाला हवेच्या प्रदूषणाचा तडाखा बसत आहे हे वाचून होतो, ते प्रत्यक्षच दिसले. आग्रा भुईकोट किल्ल्याचे देखील दर्शन झाले. रात्री किल्ल्यात तासाभराचा light and sound show होता, जो किल्याचा इतिहास सांगणार होता. तो पाहायला गेलो. पण निराशा पदरी आली. तो कार्यक्रम परिणामकारक नव्हता. बरेच प्रेक्षक मधूनच उठून जात होते. त्यातच दोन मोकाट श्वान युगुल आम्ही ज्या ठिकाणी बसलो होतो तेथे आले आणि सर्वांसमोर प्रेमाचे चाळे करू लागले, त्यामुळे सगळ्यांचे लक्ष विचलित झाले. एक प्रदेशी पर्यटक महिला पायऱ्यांवरून उतरून जाताना, अंधार असल्यामुळे, पडली. पायऱ्यांवर छोटेसे दिवे लावणे, मोकाट कुत्र्यांची व्यवस्था लावणे इत्यादी छोट्या छोट्या गोष्टी का करता येऊ नयेत? आणि इतिहास निवेदनाच्या बाबतीत सर्वात मोठी घोडचूक अशी होती की शिवाजी महाराजांच्या आग्रा किल्ला भेटीचा किंचितही उल्लेख त्यात नव्हता. हे तर अक्षम्य आहे.

दुसऱ्या दिवशी शुक्रवार होता, त्यामुळे ताज महाल पर्यटकांसाठी बंद होते. म्हणून आग्र्यापासून ४०-४५ किलोमीटरवर पश्चिमेकडे असलेल्या फतेहपूर सिक्री ह्या अजून एका जागतिक वारसा स्थळाला भेट देण्यास गेलो. हे शहर अकबरानेच वसवले आणि तीला राजधानीचा दर्जा दिला. गुजरातेत विजय प्राप्त झाल्यावर त्याची आठवण म्हणून या ठिकाणी बुलंद दरवाजा, आणि तटबंदी युक्त भुईकोट किल्यासारखी रचना करून आत अनेक इमारती, महाले त्यांनी बांधल्या. येथेही लाल दगडाचेच प्राबल्य आहे. गावात आल्यावर रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला तटबंदी दिसते. आत गेल्यावर दर्शनी भागात लाल दगडात बांधलेले दुकानांचे गाळे दिसतात. माहिती देणारे गाईड्स मागे लागतात. आम्ही एक गाईड केला, त्याच्याबरोबर दोन किलोमीटर आत खास इलेक्ट्रिक बस मधून गेलो. एका बाजूला भारतीय पुरातत्व खात्याचे संग्रहालय दिसते. अकबर आणि त्याची महाराणी जोधाबाई यांचे वास्तव्य येथे होते. ती ठिकाणे, महाले, दरबार इत्यादी अनेक भव्य, सुशोभित वास्तू पाहता येतात. अकबराच्या दरबारातील नवरत्न जी होती त्यांच्याशी निगडीत वास्तू, पंच महाल हे देखील पाहता येते. पुढे महाकाय बुलंद दरवाजा तसेच सुफी संत शेख सलीम चिश्ती यांचा संगमरवरी दर्गा देखील पाहता येतो. बुलंद दरवाजा तो अकबराने गुजरात दिग्विजयानंतर उभा केला, त्याच्या आतील बाजूस असलेल्या अभिलेखात The world is a bridge, pass over it, but build no house upon it या अर्थाचा मजकूर आहे, जो किती अर्थपूर्ण आहे.

शनिवारी आमचा पुण्याला परतण्याचा दिवस होता. सकाळी उशिरा आग्र्यावरून दिल्लीची रेल्वे होती. त्यामुळे पहाटे लवकर उठून ताज महालाकडे कूच केले. आम्ही पश्चिम प्रवेशद्वारातून आत गेलो. तेथे जाऊन पाहतो तो काय, तो परिसर १००-१५० परदेशी पर्यटकांनी आधीच फुललेला होता. प्रवेशद्वारातून तिकीट खिडकीकडे जायला २ किलोमीटरचा रस्ता आहे. दोन्ही बाजूला लाल दगडातून कोरीव काम केलेले आणि आत दिवे असलेले खांब ओळीने लावले होते. अजून अंधारच होता त्यामुळे ते खांब छान दिसत होते. तिकीट दर नुकतेच १५ रुपयांवरून २५० रुपयांवर गेले होते. सुरक्षा यंत्रणेचे दिव्य पार करून ताज महालाच्या समोर असलेल्या बागेत प्रवेश करण्यासाठी त्यावेळीच बांधलेले लाल दगडात तसेच संगमरवरी दगडात बांधलेले मोठे प्रवेशद्वारातून आत गेलो आणि बागेच्या पलीकडे असलेल्या भव्य ताज महालाचे प्रथम दर्शन झाले. आता बऱ्यापैकी उजाडले होते. आकाशात पिवळसर सूर्यप्रकाश पसरला होता. ताज महालही पांढरा शुभ्र दिसण्याच्या ऐवजी पिवळसरच दिसत होता. दिवसाच्या विविध वेळात, तसेच रात्री, पौर्णिमेच्या चंद्रप्रकाशात ताज महालाचे सौंदर्य वेगळेच असते. ते पाहण्यासाठी पर्यटक परत परत येत असतात. ताज महालाच्या संकेतस्थळावर त्याची चित्रे त्यांनी दिली आहेत, इतरही बरीच उपयुक्त माहिती आहे. ताज महालाचे दर्शन झाल्यावर नकळतच वा, ताज! असे म्हणावेसे वाटले.

ताज महाल

ताज महाल, आग्रा

ठिकठिकाणी परदेशी पर्यटकांसोबत देशी गाईड दिसत होते, त्यांना विविध माहिती, इतिहास याबद्दल सांगत होते ते कानावर पडत होते. फिरते छायाचित्रकार मागे लागत होते. त्यांना चुकवून आम्ही ताज महालाला एक फेरा मारला. चारही मिणारे, उंच घुमट, त्यावरील कोरीव काम, पिवळसर, काळसर पडलेल्या संगमरवरी भिंती न्याहाळून मागील बाजूस संथ वाहत असलेली यमुना नदी दृष्टीस पडली. एव्हाना सूर्य देखील आकाशात आणखी वर आला होता. नंतर मुमताजचा मकबरा पाहण्यासाठी आत गेलो. गेल्याच महिन्यात ताज महोत्सव झाला, जो संगीत, कला यांचा महिन्याभराचा उत्सव या ताज महाल परिसरात होतो. आग्र्यामधील एका रिक्षाचालकाचे ऐकून आम्ही कलाकृती(Kalakriti Cultural & Convention Centre) नावाच्या ठिकाणी गेलो, जेथे सुमारे दीड तासांचा एक रंगमंचीय प्रयोग(Mohabbat the Taj), जो ताज महालाच इतिहास सांगणारा तसेच शहाजहान, मुमताज यांच्या प्रेमाची कहाणी सांगणारा कार्यक्रम होता. पण त्या कार्यक्रमाचे तिकीट दर ऐकून आम्ही चाट पडलो आणि तेथून काढता पाय केला.

आग्र्याला जाऊन ताज महाल पाहणे, पत्नी सोबत तिथे छायाचित्र काढून घेणे वगैरे ठिक आहे. पण ताज महालासारखी वास्तू जी एक अलौकिक कलाकृती आहे तिचा असा घाईघाईने आस्वाद घेणे हे काही खरे नाही. माधव आचवल यांनी आपल्या किमया पुस्तकात या आस्वादानाच्या प्रक्रियेचा वेध घेतला आहे. ते म्हणतात, “….वास्तुकला-जी सर्वाबाजुने, जवळून-दुरून, आतून-बाहेरून अनुभवल्याशिवाय जाणवतच नाही…कलाकृती समोर उभे असताना ती कलाकृती एवढेच सत्य असते. ताजमहाल ही एक वास्तू आहे-आणि वास्तूकलेचा अनुभव हा आपण आपल्या स्पर्श-रूप-नाद-गंधादि संवेदनांनी घ्यायचा असतो…-“. त्यांचे म्हणणे किती खरे आहे हे तिथे उमजते. हा ताज महाल जो जगातले सातवे आश्चर्य मानतात, तो परत पाहायला, तेही पौर्णिमेच्या रात्री, आग्र्याला परत जायला हवेच.

ताज महाल पाहून(?) झाल्यावर जवळच असलेल्या आग्रा किल्ल्याला भेट दिली. ही दोन्ही ठिकाणे सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत खुली असतात हे एक बरे आहे. आग्रा किल्ल्याचा काही भाग भारतीय सैन्याकडे आहे. आम्ही अमर सिंह प्रवेशद्वारातून आत गेलो. हा शनिवार वाड्यासारखा भुईकोट आहे. ह्या प्रवेशद्वाराच्या समोरच्या चौकात शिवाजी महाराजांचा २० फुटी अश्वारूढ पुतळा आहे. एके काळी म्हणे किल्ल्यात ५००हून अधिक इमारती होत्या. सभोवताली खंदक दिसत होते. जवळजवळ ५०० वर्षे जुना असलेला ह्या किल्ला सम्राट अकबराने बांधला होता. अकबरापासून इतर सर्व मुघल बादशहांचे कधीना कधी वास्तव्य पाहिलेले होते. औरंगजेबाने शहाजहानला येथेच डांबून ठेवले होते. मुमताजला ताज महालात दफन केल्यापासून तो ह्या किल्ल्यातून ताज महालाचे दर्शन घेत असे, येथेच तो मरण पावला. नंतर मुमताजशेजारीच त्याचे ताज महालात दफन करण्यात आले.

आग्रा किल्ला

आग्रा किल्ला

मी किल्ल्यात शिवाजी महाराजांचा विषय डोक्यात ठेवूनच फिरत होतो. विविध वास्तू, ठिकाणे पाहत होतो. आत गेल्या गेल्या जहांगीर महाल दिसतो. दिवाण-ए-खास, दिवाण-ए-आम दिसतात. शाहजहानने देखील काही संगमरावरी इमारती बांधल्या. शिवाजी महाराज आणि औरंगजेब यांची ती आग्रा भेट याच दिवाण-ए-खास मध्ये झाली.  त्यांची झालेली नजरकैद आणि तेथून त्यांची झालेली सुटका हा सर्व रोमांचकारी इतिहास सुपरिचित आहे. त्याची काहीतरी नोंद या किल्ल्यात, किंवा आग्र्यात कुठेतरी कायमस्वरूपी अश्या audio visual स्वरूपात करायला हवी आहे.

या यमुना नदीच्या किनाऱ्यावर वसलेल्या पुरातन आग्रा शहरात आणखीही बरीच ठिकाणे पाहायला आहेत. जवळच असलेल्या मथुरा, वृंदावन या श्रीकृष्णाशी निगडीत ब्रजभूमीचा आग्रा देखील भाग आहे असे मानतात. आग्र्यात आणखी दोन गोष्टी प्रसिद्ध आहेत एक म्हणजे तिथला गोड पदार्थ पेठा आणि दुसरी म्हणजे तेथील ऐतिहासिक चामड्याच्या वस्तूंचा बाजार(leather market). या बाजाराच्या इतिहासावर एक छानसा माहितीपट पाहण्यात आला. मुघल राजवटीपासूनच ह्या दोन्ही गोष्टी प्रसिद्ध आहेत.

असो. हा ब्लॉग लिहीत असताना दूरदर्शनवर प्रसिद्ध नाटककार हबीब तन्वीर यांच्या आग्रा बाजार ह्या अठराव्या शतकातील उर्दू-ब्रज भाषेतील एका कवीच्या जीवनावर, जो आग्र्याचा होता, त्याच्या नाटकाचे टेलिफिल्म रुपांतर सुरु होते ते थोडेफार पाहायला मिळाले. बरेच जुने नाटक आहे ते, १९५४ मधील. त्याचा रंगमंचीय प्रयोग कुठे पाहायला मिळतो का ते पाहायला हवे.

दुबई वारी, भाग#१

आपल्याकडे कित्येक वर्षांपासून, रोजगारानिमित्त, व्यापारानिमित्त, लोकं दुबई, ओमान, बहारीन, मस्कत, कुवेत, सौदी अरेबिया या सारख्या आखाती भागात जात आहेत. एकदिवसीय क्रिकेट मुळे दुबई, शारजा यांची पण ओळख झाली. इतक्यात दुबईकडे सुद्धा पर्यटन म्हणून अनेकजण जाऊ लागले. भारतापासून विशेष दूर नसलेला दुबई, तसेच गेल्या २-३ दशकातील दैदीप्यमान प्रगतीमुळे, पर्यटक इकडे आकर्षित होऊ लागले. मीही ह्या वर्षी दिवाळीच्या आधी दुबई वारी करून आलो. एका तऱ्हेने दिवाळीपूर्वीची दिवाळी झाली म्हणा ना!

दुबई हा भाग संयुक्त अरब अमिराती ह्या आखाती देशातील एकूण सात अमिरातींपैकी एक अमिरात. अबु धाबी ही अजून एक अमिरात, जेथेही मी गेलो. शारजा ही तिसरी प्रसिद्ध अमिरात, जवळ असूनही मला जाता आले नाही. बाकीच्या चार अमिराती(अजमान, उम्म अल् कुवेन, रस अल् खैमा, फुजैरा) तितक्याश्या प्रगत आणि प्रसिद्ध नाहीत. दुबईचा इतिहास फार जुना नाही. हा सगळा आखाती भाग रखरखीत वाळवंट असलेला. इस्लाम धर्माचा प्रसार होण्यापूर्वी भटक्या जमातीतील असलेले हे लोक, उंट पालन, खजूर, मासेमारी, समुद्रातील मोती वेचण्याचे काम करणारे लोकं म्हणून ही सर्व शेख मंडळी असे काम करत होती. १९६० मध्ये या भागात खनिज तेलाचा सुगावा लागला आणि या भागाचे नशीब बदलले. दुबई, अबू धाबी आणि इतर भाग जोरात प्रगत होऊन अत्याधुनिक शहरांत गणले जाऊ लागले. आणि पर्यटकांचे आकर्षण ठरू लागले. दुबई तर ग्लोबल सिटी म्हणूनच गणले जाऊ लागले आहे.

आम्ही जेव्हा दुबई विमानतळावर उतरत होतो तेव्हा रात्रीचे दहा वाजून गेले होते. विमानातून खाली पाहत असताना बराच वेळ वाळवंट असल्यामुळे काही दिसत नव्हते, दुबई जवळ येऊ लागताच दिव्यांची रोषणाई, झगमगाट डोळ्यात भरू लागला. दुबई विमानतळ सुद्धा अवाढव्य, दररोज जगभरात विविध ठिकाणी शेकडो विमान उड्डाणे येथून होतात. विमानतळावर पांढऱ्या शुभ्र झग्यातील शेख मंडळी दिसत होती, काळ्या झाग्यातील स्त्रियाही बऱ्याच दिसत होत्या. उतरल्यावर व्हिसा(आम्ही दुबईचा व्हिसा तेथे गेल्यावरच मिळवला), इमिग्रेशन वगैरे सोपस्कार पाडून, विमानतळावरून आमच्या राहण्याचे ठिकाण असलेल्या हॉटेलला पोचे पर्यंत मध्यरात्र उलटून गेली होती. हे हॉटेल उत्तरेकडील दुबईचे उपनगर असलेल्या डायरा सिटी(Diera City) मघ्ये होते.

दुबई पर्यटन आमचे आम्हीच करायचे ठरवले होते. त्यामुळे कसे, कुठे जायचे याची तयारी करावी लागली होती. त्यानुसार आम्ही आमच्या ५-६ दिवसांच्या वास्तव्याची आखणी केली होती. दुबईत मेट्रो रेल्वे सेवा अतिशय सुलभ असल्यामुळे त्यावर आमचा भर असणार होता. आमचे आम्हीच फिरायचे ठरवल्यामुळे थोडा अभ्यास केला होता. एरवी सुद्धा तशी सवय माझी आहेच. कारण आपण प्रवास, पर्यटन का करती? रोजच्या रहाटगाड्यातून बाहेर येऊन काहीतरी नवीन, बदल अनुभवण्यासाठी, थोडी मौज करण्यासाठी, नव्या अनुभूतींनी समृद्ध होण्यासाठी. त्यासाठी थोडे परिश्रम करायला हवे. मानसिक तयारी करायला हवी. इतिहास, भूगोल, स्थळांची, संस्कृतीच्या विविध पैलूंची माहिती थोडीफार करून घ्यायला हवी. त्यामुळे आपल्या प्रवासाचा आस्वाद अधिक आनंददायी होतो असा माझा तरी अनुभव आहे. घरातून बाहेर पडायचे म्हणजे शारीरिक स्वास्थ्य देखील हवेच. तशी सर्व तयारी करूनच उत्सुक मनाने आम्ही दुबईत थडकलो होतो.

सकाळी उठून आम्ही सर्वात आधी बुर्ज अल् अरब ह्या समुद्रकिनारी उभ्या असलेल्या ठिकाणी गेलो. चालत चालत पाम जुमेरा नावाची वैशिष्ट्यपूर्ण इमारत पाहून नंतर जुमेरा बीच नावाच्या पांढऱ्या शुभ्र वाळूच्या समुद्र किनारी गेलो. दोन्ही इमारती अर्थातच प्रसिद् अलिशान हॉटेल्स आहेत. निळाशार समुद्र, त्यामागे ही दोन्ही हॉटेल्स असा सगळा सुंदर देखावा दिसत होता. येथे गेलो. ऊन तर होतेच. जवळच एक मस्जिद दिसत होते, पण ते बंद होते. त्यामुळे आत जाता नाही आले. परत येताना मॉल ऑफ एमिरेट्स(Mall of Emirates) मध्ये गेलो. हा दुबई मधील अनेक मॉल्स पैकी एक. पण अवाढव्य. दुबई आणि मॉल हे समीकरणच आहे. ह्या मॉल्स मधील शॉपिंग फेस्टिवल्स प्रसिद्धच आहेत. ह्या मॉल मध्ये skiing center आह!. कमाल ह्या अरबांची, वाळवंटात skiing! तेथे गेलो, बाहेरूनच पहिले. हे सगळे अर्थात कृत्रिम बर्फातून तयार केलेले आहे, तेही ह्या रखरखत्या वाळवंटात. आहे की नाही ह्यांची कमाल. त्या दिवशी संध्याकाळी दुबई खाडीतील बोटीतून रात्रीची सफरीचा कार्यक्रम होता. संथ बोटीतून खाडीतून बोट चाळली होती. रात्रीचा दुबईचा रोषणाई केलेला परिसर नयनरम्य, स्वप्नवत भासत होता. बोटीवरच अलिशान जेवण होते, मन रिझवण्यासाठी इजिप्तचे तोमुरा(Tanoura) नृत्य चालू होते.

दुसऱ्या दिवशी जगप्रसिद्ध बुर्ज खलीफा परिसराच्या भेटीचा कार्यक्रम आखला होता. येथे जायला थेट मेट्रो होती. बुर्ज खलीफा ही जगातील सध्याची सर्वात उंच इमारत(५५५ मीटर!). अनेक आकर्षणे असलेली ही इमारत पाहायला तुफान गर्दी असते. १४०व्या मजल्यावर जाऊन दुबईचा नजरा पाहणे हा प्रमुख कार्यक्रम असतो. आम्ही सकाळी सकाळीच मेट्रोने पोहचलो. आधीच राखलेल्या तिकिटांची खातरजमा करून घेतली. थोड्या वेळात आम्हाला रांगेत उभे राहण्यास सांगितले गेले. १२५व्या मजल्यावर जाण्यासाठी असलेल्या लिफ्ट पर्यंत पोचेपर्यंत जवळ जवळ दोन तास रांगेत उभे राहावे लागणारे होते. जशी जशी रंग पुढे सरकत होती, तसे तसे आम्हाला वाटेत बुर्ज खलीफाच्या बांधकामाचा इतिहास, विविध टप्पे यांची माहिती देणारे फलक दिसत होते, मोठाल्या टेलीव्हिजन पडद्यावर त्याचे व्हिडियो इत्यादी दाखवले जात होते.

आम्ही एकदाचे त्या लिफ्ट मधून १२५व्या मजल्यावर असलेल्या observation deck वर वेगात पोहचलो. खरे तर आणखीन १४८व्या मजल्यावरही जाता येते, पण त्याचे वेगळे तिकीट आहे. वरून १८० अंश कोनातून दुबईचा नजारा पाहायला मिळतो. एका बाजूला समुद्र, दुसऱ्या बाजूला दूरवर पसरलेले वाळवंट, ढगाळ वातावरणातून दिसू शकते.

हे सगळे पाहून खाली परत येई पर्यंत दुपारचा एक वाजून गेला होता. तेथे जेवून, बुर्ज खालीफाच्या आवारातील संगीतमय कारंज्याच्या दर्शनाचा कार्यक्रम सुरु होणार होता, तो पाहायला गेलो. त्या कारंज्याच्याच रात्री देखील कार्यक्रम असतो, तो अधिक चांगला असतो, तोही पहायचा होता. बुर्ज खलीफा मध्येच Dubai Aquarium तसेच Underwater Zoo देखील आहे. तेथील Dubai Mall मध्ये तंगड्या तुटे पर्यंत हिंडलो. तेथे ice skating साठी ice rink आहे. त्याच्या बाजुलाच Reel Cinemas नावाचे मल्टीप्लेक्स आहे. इंग्रजी तसेच हिंदी देखील सिनेमे लागले होते. पाय दुखतच होते, विश्रांती हवी होती. बधाई हो! नावाचा सिनेमा पहायचा होताच, तिकिटे काढली आणि दुबईत चक्क हिंदी सिनेमा पाहिला!

रात्रीचा संगीतमय कारंजे पाहायला गेलो. त्याला अलोग गर्दी झाली होती. मला वाटते दुबई दुपारहूनच जागे होते, आणि रात्री बऱ्याच उशिरापर्यंत गजबजलेले असते. रोषणाई केलेला बुर्ज खलीफा रात्रीचा मस्तच दिसतो. ती चित्रे मनात ठेवून थकून हॉटेलला परतलो.