गवंड्यांचे मंदिर

शीर्षक वाचून काय आहे हे असे वाटले असेल नाही? पुढे वाचा!

एक दोन दिवसांपूर्वीच्या पुण्यातील एका इंग्रजी वर्तमानपत्रात एक बातमी वाचली. शहरात रोजंदारीवर बांधकामाच्या ठिकाणी राडारोडा, वाळू, कॉन्क्रीटची घमेली टाकण्याचे काम करणाऱ्या काही महिलांना गवंडी कामाचे(इंग्रजीत skilled masons) महिनाभराचे प्रशिक्षण देण्यात आले. मला ही बातमी वाचून लहानपणापासून पाहत आलेले बांधकामस्थळावरील दृश्य डोळ्यासमोरून तरळून गेले. पुरुषच असलेली ही गवंडी मंडळी त्यांची हत्यारे वापरून नीटपणे दगड, किंवा विटा रचून भिंती बांधत आहे, त्यावर प्लास्टरचे कसबी हात फिरत आहेत, आणि महिला कामगार घमेली वाहून त्यांना विटा, आणि इतर माल पुरवत आहेत. आता हे चित्र बदलेल, जी नक्कीच चांगली गोष्ट आहे. ह्या निमित्त आणखीन एक गोष्ट आठवली ती म्हणजे माझ्या अमेरिकेतील भेटीदरम्यान पाहिलेले Masonic Temple, शब्दशः अर्थ गवंड्यांचे मंदिर!

मी अमेरिकेतील फिलाडेल्फिया या ऐतिहासिक गावी बऱ्याच वेळेस गेलो आहे. त्याबद्दल बरेच लिहिले देखील आहे. फिलाडेल्फिया हे तसे ऐतिहासिक शहर. मी नेहमी शहराच्या मध्यभागी(Philadelphia City Center) जेथे अश्या ऐतिहासिक वास्तूंची गर्दी आहे तेथेच राहत असतो. माझ्या तेथील राहण्याच्या ठिकाणापासून जवळच बऱ्याच जुन्या वास्तू आहेत त्या मला पाहायला आवडते. २०१४ मध्ये जेव्हा मी पहिल्यांदा तेथे गेलो होतो, त्यातील एका वास्तूने मला खरेतर चकित केले होते. त्याचे नाव Masonic Temple. मी मनात म्हटले गवंडी लोकांचे कसले आले देऊळ. त्यावेळेस वास्तू बंद असल्यामुळे मी आत जाऊ शकलो नाही. नंतर परत गेलो. पण दरम्यान त्याबद्दल थोडी माहिती मिळवण्याचा प्रयत्न केला. आणि मग समजले की ते सगळे वेगळेच प्रकरण आहे. एक विशिष्ट विचारसरणी, जीवनपद्धती अचारणाऱ्या लोकांचे ते भेटण्याचे स्थळ होते. त्याचा आणि गवंडी लोकांचा आज तरी काही अर्थाअर्थी संबंध नाही. अर्थात इतिहास असा सांगतो ह्याची सुरुवात चर्च, आणि इतर धार्मिक स्थळांचे बांधकाम करणारे गवंडी लोकं जी होती, त्यांची एक संघटना असे त्याचे स्वरूप होते. त्याला इंग्रजीत guild असे म्हणतात. अशी guilds प्राचीन भारतात देखील होती पूर्वी, ज्याला श्रेणी असे म्हणत. शिल्पशास्त्रात पारंगत, दगडी देवळे, मूर्ती कोरणाऱ्या, व्यापाराची, आणि इतर क्षेत्रात काम करणाऱ्या  लोकांची guilds असत. हे मी माझ्या Indology अभ्यासक्रमात शिकलो होतो. प्रशिक्षण देणे, आर्थिक मदत करणे, काम मिळवून देणे हा प्रमुख उद्देश. बारा बलुतेदार लोकांची अशी guilds देखील होती.

Masonic Temple

Boston Masonic Temple

फिलाडेल्फिया मधील त्या Masonic Temple ची इमारत भव्य आणि सुंदर होती. संपूर्ण दगडी बांधकाम होते. नॉर्थ ब्रॉड स्ट्रीट आणि फिल्बर्ट स्ट्रीट ह्या दोन रस्त्यांच्या छेदावर ही वास्तू आहे. माझे कामाचे ठिकाण नॉर्थ ब्रॉड स्ट्रीटवर पुढे असल्यामुळे मला ती भव्य वास्तू नेहमीच दृष्टीस पडे. Freemasonry नावाच्या संस्थेच्या Grand Lodge of Pennsylvania चे ते मुख्य केंद्र आहे. अमेरिकेत नंतर मी असेच अजून एक स्थळ पहिले ते माझ्या बोस्टन या दुसऱ्या ऐतिहासिक शहरी. त्याचे नाव होते Boston Masonic Building किंवा Grand Lodge of Massachusetts असेही म्हणतात. पण ही इमारत स्थापत्यदृष्ट्या काही विशेष आकर्षक नाही.  ह्या दोन्ही इमारतींवर Freemasonry चे मानचिन्ह होते. ते देखील गवंडी कामाशी, बांधकाम अभियांत्रिकीशी निगडीत अशीच आहे, त्यात अंतर मोजण्याची पट्टी(rule), ओळंबी(level), vector, compass,  अशी हत्यारे आहे. हे सगळे त्यांचे भूमितीशी असलेले नातेच सांगते. तुम्ही जर कधी गवंड्याला काम करताना पाहिले असेल तर, ही आणि इतर अनेक हत्यारे तुम्ही पाहिली असतील. ही सगळी हत्यारे म्हणजे या पंथाची तत्वे चिन्हे आहेत. ही दोन्ही स्थळे पाहून, त्यांच्याबद्दल थोडेसे वाचल्यावर एका वेगळ्याच विषयाची माहिती मिळाली होती. एका विशिष्ट उद्देशाने मध्ययुगात सुरु झालेली ही stonemason’s guild कशी एका वेगळ्याच स्वरूपात एक विचारसरणी, जीवनदर्शन मानणारी, अध्यात्मिक उद्देशाची संघटना, पंथ(cult अश्या अर्थाने) या रूपात झाली हे पाहून आश्चर्य वाटत होते. मला एक छान व्हिडियो सापडला, हे सर्व समजून सांगणारा.

परत पुण्यात आलो. काही महिने गेले. एके दिवशी पुण्यातील माझ्या कार्यालयात जात असताना खडकी, बोपोडी भागातून मी चाललो होतो. अचानक मला एका जुन्या इमारतीवर Masonic Temple अशी अक्षरे वाचायली मिळाली. माझ्या डोक्यात घंटी वाजली. काही दिवसांनी सवडीने तेथे मुद्दाम परत गेलो. ती खडकीच्या लष्करी भागातील जुनी अशी इमारत मी नेहमी पाहत होतो. पण कधी उत्सुकता वाटली नव्हती. मी आत गेलो. सगळीकडे झाडंझुडपं वाढली होती. इमारतीच्या नामफलकावर mason guild चे मानचिन्ह देखील दिसत होते. आत गेल्यावर इमारतीवरील संपूर्ण नाव वाचले. ते आहे Horsamjee N Merchant Masonic Temple. बाजूला कोणाचे तरी एक घर होते. त्यातून एक गृहस्थ बाहेर आले, त्यांनी मला त्या वास्तूबाद्द्ल, आणि Freemasonry बद्दल सांगितले. Freemasonry guild म्हणजे काय, त्याचे सदस्य कसे होता येते, तेथे काय काम चालते वगैरे. हे होरासमनजी मर्चंट, ज्यांच्या नावाने ही इमारत आहे, ते कोण होते, हे मात्र समजले नाही. जो पर्यंत तुम्ही सदस्य होत नाही, त्या वास्तू मध्ये प्रवेश मिळत नाही. पुणे शहरात देखील लष्कर भागात Freemasons Hall आहे हे देखील समजले. तेथे जायला हवे कधीतरी. नंतर घरी येऊन इंटरनेटवर शोधाशोध केली , तर भारतात बऱ्याच ठिकाणी अशी Masonic Temples ब्रिटीश काळापासून आहेत हे समजले. त्याबद्दल विशेष माहिती सहज उपलब्ध नाही असे दिसते, अर्थात काही अपवाद आहेत.

असो, तर अशी ही हटके ठिकाणे, एक विशिष्ट, अनोळखी इतिहास असलेली.

 

Advertisements

Monterey Bay and Around

Last week, I stumbled upon John Steinbeck’s novel Cannery Row while searching for something else on my book shelf. This is novel is set in 1940s in California, specifically in the Pacific coast area which is popularly known as Monterey Bay. Cannery Row is a sea-side town, then famous for food processing industry, mainly, sea-food. John Steinbeck used to live in the nearby town of Salinas and valley around it. This novel brought my memories about my visit to this area way back in 2004.

I have not written much about my travels in California, where I used to live long time back. Eventually, I will write on all that, but today, I want satisfy my itch to write about Monterey Bay visit. In 2004, I had gotten an opportunity to make a trip to Bay Area for business. Me and my colleagues took time out over the weekend to go around Pacific Coast south of Bay Area. The area around San Francisco Bay Area, on both sides, that is, north and south, is very unique. There is Pacific coast on the west, the Sierra Nevada mountain range run about 20-25 miles from the coast, which creates various valleys. The beautiful and scenic highway named Pacific Coastal Highway#1(PCH#1) runs north south, right by the coast. The longer and more famous highways 101 and Interstate Highway 5 also run parallel. State of California has close to 900 miles of coast line, almost double that of Maharashtra in India.

I have been to as far as Big Sur down south, and Point Reyes on the north on this Pacific Coastal Highway#1. This drive is quite scenic, as the two lane spiral road winds as you go, most times you have company of blue Pacific ocean on one side, and Redwoods forest on the other. You need to be careful though while driving as occasionally wild animals such as deer do stray on the highway. The peculiarity of this coast line is the rocky cliffs which are dotted throughout. Another historic significance of the Pacific coast is that it is dotted with churches set up by Spanish Christian missionaries who came in since 1700 AD. I had been to couple of them around Los Angeles area, I will cover that later in this blog.

During this specific trip, we left our hotel in Newark, which is on the center of the east bay, and joined beautiful Highway 17. This winds through deep forest of Redwood trees. This highway took us on Pacific Coastal Highway#1 near Santa Cruz. If you are passing by Santa Cruz, stopping here for the beach is must. I had heard about Santa Cruz long time back during my college days, when I had heard about a variant of Unix operating system, SCO UNIX, made by company called Santa Cruz Operations(SCO). There is another famous place called Mystery Spot(about which in the next blog) nearby, but we avoided the temptation to go there, as many of us had been there multiple times.

Santa Cruz Beach Boardwalk is typical fun area, with a nice beach front, and amusement park style rides off the beach. It also has a wooden walkway which is called as boardwalk overlooking the sea. I don’t remember taking any rides as such, but we did roam around on the beach, on the boardwalk. It was month of May, hence it was bright and sunny.

After a brief stop at Santa Cruz boardwalk, we proceeded on highway 1 towards south to reach Monterey Bay Aquarium. This is located off the ocean, and has impressive display of marine life, sea animals. I saw sea lions, sea otters also in the aquarium. These animals can be spotted in huge numbers on the Pacific coast, as one drives on highway 1. I have seen much bigger marine life parks such as Sea World in San Diego, Marine World/Africa USA in Vallejo(which became Six Flags Discovery Kingdom). This is certainly not as big as those sea world parks, but has a rich history. Cannery Row and surround coastal area around Monterey Bay was famous sea food processing industry(canneries), which collapsed in 1970s, and after that this aquarium came to being.

Our next stop was scenic Pebble Beach which is famous for its golf courses by the Pacific ocean cliffs. We took beautiful 17-Mile Drive road to reach Pebble Beach. This road is actually a private road of residents of the community near Pebble Beach, visitors need to pay entry fee to use it. We had lunch at a restaurant there where we could overlook golf course.

We did not venture towards Salinas and the valley around it, though it is not too far from Monterey Bay itself(about 25 miles). Neither did I realize that time that the area called Cannery Row near town of Monterey is a subject of his novel. It was just that I was not so much into reading those days, and I did not know about Salinas as a place famous for John Steinbeck. When I go to Bay Area again, I will make it a point that I visit this area again with the focus of following trail of John Steinbeck.

Fire flies at Koyna Forest

Months of April and May are peak seasons for traveling, tourism in the country. Many of us venture out during these months. I also love to travel, trek, explore wilderness, uncharted country side. I even had booked my first every Himalaya trek(Hampta Pass) next month, but then I had to cancel it for some reason. A guilt feeling was setting in. The weather is also not forgiving in these months, especially, in May. It has been very bad this year, as they say.  Last week one of my colleagues in the office, asked me whether I was interested in joining him for a weekend trip to Koyna forest, for the fire flies show. I instantly agreed.

I had been to Koyna forest in the past, in fact three times, once during the trek of Vasota fort, second time during my trek to fort Bhairavgad, and lastly when I visited, now world famous Kaas Plateau of wild flowers. It is pretty big wild life sanctuary, is part Sahyadri Tiger Reserve. But this trip was going to be a visit to a southern part of the forest, where I had not gone so far. I also had witnessed fire flies show few years back in Chorla Ghat on the way to Goa. Off late, tourism board is promoting this unique experience of mother nature, which takes place especially during month of May. My colleague is part of organization called Pune Hiking Enthusiasts(PHE). When I got hooked on trekking two decades back, I used to keep track of various formal, informal organizations, clubs engaged into trekking, wildlife outings. Very soon, I had listed down about 80 odd such organizations. As my trekking activities reduced I stopped tracking these. Since last few years, the focus is not on pure trekking, or even wildlife, but it is more on adventure. White water rafting, rappelling, off beat hikes(such as gorges, valleys), camping(especially in the tents), even heritage tours, got added to the list. And because of my trekking engagements, I got to know of many experts in the fields of history, wildlife, etc, such as Sachin Joshi.

Last weekend, with PHE, I finally ventured out and went to Koyna forest. This forest is about 200 kilometers towards south of Pune, at the heart of which a dam on the river Koyna is located, along with hydroelectric plant. The large expanse of backwater flows through the forest. We started off from Pune Saturday morning, via towns of Satara, Umbraj, Patan. By the time we reached the forest, it was lunch time. We headed off straight to waterfall located inside the forest, called Ozarde waterfall near village of Navaja.

You must be wondering, visiting waterfall, in the summer season is crazy idea, as most of them run dry. But I was in a pleasant surprise. A small hike, that too most of it through rocks of waterfall way, was very different. Weather was not all that forgiving, though it was inside the forest, it was still warm and humid. But as we reached the bottom cliff(semi-circular) of height of 200 meters, the place was cool, and very different one. The water was still falling from the top, but of course, a minor stream was showing the existence of that though.

As the evening was setting in, we were looking for the fire flies show, which was star attraction. We got down from falls, and headed towards a place where fire flies can be sighted. This sight was near a Chaitraban Farms(near village Helwak), where we stopped for our evening tea. We also had a guided tour of the farm. This farm specializes in vertical farming, using green house, hydroponic system. They grow orchids, and other flowers. It was education for me to understand how hydroponic system works. By the time we came back from the tour, Sun had set, it was getting dark. The moon started showing up in the skies. We started off for a night trail in the adjacent forest. We started sighting glowing fire flies on trees on both sides of the trail. We walked for about 90 minutes, spellbound with the views and wonder of nature. Though there was quite a moon light, it was still delightful. Of course, photographers among us were slightly disappointed, as clicking flocks of fire flies was getting challenging. The onset of monsoon is a mating season for fire flies, which make them active with glowing light. And when this happens to thousands of flies, it is a sight similar to lit up Christmas Tree.

We headed towards our camp site for the night’s stay, which was near village Humbarli. The food was waiting for us. Once the dinner was done, tents were setup. It was amazing experience being in the tent in the middle of forest, with a moon in the skies. From the back of the camp site, the stream of backwater was visible, in the gorges nearby.

Koyna Wildlife Sancturay

Tents at the camp site

Next day a morning trail to the top of the mountains was planned, which was part of the core zone of the sanctuary. With due permissions, we hiked to it through deep forest. It had rained last night in that area. The colorful foliage under our feet as we walked as damp and wet. It was much cooler a well. We were accompanied by sanctuary guides who talked to us about flora and fauna of this evergreen forest. The peak provided wonderful vistas of Sahyadris, which it is famous for. The fort of Janagli Jaygad was visible, one could also spot hydro-electric generation plant deep in the valley. The dam, and the electricity generation plant is an engineering marvel, as it uses something called lake tapping technology. This dam is always in news due to active earthquakes happening in this area.

We also visited site of worship called Ram Baan, which happens to be a huge rock, that has cracks on it. These cracks got developed, as it is believed, by Lord Rama’s arrows. This place is worshiped by local devotees. The final surprise of the trip was still ahead. We visited the banks of Koyna river for a dip. It was much needed. The water was shallow at the place where we ventured inside, though it had quite a force and water was flowing. We enjoyed to our hearts’ content in that cold, refreshing waters of Koyna river, to head back to Pune, mesmerizing two days with nature.

Last year, in the rainy season, I had been to similar offbeat destination called Ahupe, for a wild vegetables festival. Read about it here(Ahupe Part#1, Ahupe Part#2). Do drop in your comments.

Boston Tea Party

मी अमेरिकेतील बोस्टन या ऐतिहासिक तसेच अत्याधुनिक शहराला भेट देऊन आलो. त्यावेळेस भटकंती दरम्यान बोस्टन टी पार्टी(Boston Tea Party) या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या समुद्रकिनारी असलेल्या अनोख्या संग्रहालयाला भेट देण्याचा योग आला. त्याबद्दल आज थोडेसे लिहिण्याचा मानस आहे.

बोस्टन टी पार्टी हा विषय शाळेत असताना इतिहासात अभ्यासलेला असतो. त्यावेळेस असे कधी वाटले नव्हते की या घटनेचे जतन केलेल्या संग्रहालयाला भेट देऊन याच देही याच डोळा ते पाहता येईल. तो इतिहास थोडक्यात इथे सांगणे आवश्यक आहे, पुढचे कथन करण्याच्या अगोदर. ही खरे तर अमेरिकेच्या इतिहासातील अतिशय महत्वाची घटना, जी डिसेंबर १६, १७७३ रोजी बोस्टनच्या बंदरात घडली. ब्रिटीश संसदेने अमेरिकेतील वसाहतींच्या हक्कांवर गदा आणली होती. त्याचा निषेध म्हणून विविध आंदोलने, विरोधी गोष्टी अमेरिकेतील तेरा वसाहतींमध्ये होत होत्या. ब्रिटनवरून ईस्ट इंडिया कंपनी मार्फत अमेरिकेतील वसाहतींना चहा निर्यात होत असे. हा करयुक्त महाग चहा त्यांना नको होता, त्यांना आपला चहा थेट चीनमधून आयात करण्याचा हक्क हवा होता. ह्या आणि इतर मागण्यांच्या साठी होणाऱ्या आंदोलनाचा भाग म्हणून बोस्टनच्या स्वातंत्र्यप्रेमी नागरिकांनी त्या दिवशी बंदरात आलेल्या बोटींवरील चहाची खोकी समुद्रात बुडवून निषेध व्यक्त केला. त्यांनी मूळ राहीवासी इंडियन लोकांच्या सारखा वेश परिधान करून ही गनिमी कावा वापरून कारवाई केली. ह्या सर्वांची परिणीती पुढे प्रखर विरोध, आणि शेवटी युद्ध होऊन अमेरिका देश जन्मास आला.

मी गेलो त्या दिवशी, जानेवारीतील अतिशय थंड आणि जोरदार वारा होता. नुकताच बॉम्ब सायक्लोन येऊन वाताहत करून गेला होता. पण थोडेफार कोवळे उन मात्र दिवसभर होते. तेवढाच दिलासा. हे संग्रहालय समुद्र किनारीच आहे. बोस्टन शहर अटलांटिक महासागराच्या Massachusetts Bay जवळ वसलेले आहे. ह्याचा नजरा संग्रहालयाजवळून अतिशय विहंगम दिसतो. तिकीट काढून संग्रहालयाच्या दाराशी पोहचलो तर तेथे जुन्या काळातील वेश(१७व्या, १८व्या शतकातील colonial लोकांचा) परिधान करून काही स्त्रिया, पुरुष उभे होते. त्यांनी स्वागत केले. आणि हातात एका पक्ष्याचे लांबूडके असे पीस दिले आणि आतील दालनात(The Meeting House) बसवले. ते पीस डोक्याला लावायचे, कारण पर्यटकांना मूळ रहिवासी इंडियन यांच्या सारखा वेशभूषा करायची होती. त्यांनी एकूण कार्यक्रम सांगितला. पर्यटकांना बोस्टन टी पार्टीचा खराखुरा अनुभव देण्यासाठी पहिला भाग असा होता की Samuel Adams सारख्या नेते मंडळींची भूमिका करणाऱ्यांची भाषणे, जनतेला(म्हणजे आम्हा पर्यटकांना) आव्हान असा होता. यात पर्यटकांना सहभागी घेऊन, त्यांना घोषणा वगैरे देण्यास सांगून, आत मध्ये बोटीवर नेले गेले. त्यांची लोकंही होती आमच्याबरोबर. बोटीवर चहाची मोठमोठी गाठोडी(अर्थात लुटूपुटूची) ठेवलेली होती. पर्यटकांना ती गाठोडी समुद्रात बुडवून त्याचा अनुभव घेण्यास सांगितले. हे सर्व अतिशय छान आणि अगदी वेगळाच असा अनुभव होता. ती बोट ही त्याकाळची सजावट असलेली होती. पर्यटकांना त्या काळात नेण्याचा तो प्रयत्न होता(ज्याला immersive experience असे म्हणतात). तेथे दोन बोटी आहेत, Beaver आणि Elanor या नावाच्या, ज्या त्या वेळच्या बोटीसारख्या आहेत.

त्यानंतर बोटीवरून किनाऱ्यावर(Griffin’s Wharf) परत आल्यावर, एका दालनात नेले गेले. तेथे तर आणखीनच वेगळा अनुभव. पर्यटकांना काहीतरी वेगळे देण्याची, कल्पकतेची ह्या अमेरिकनांची हातोटी वाखाणण्याजोगी जोगी आहे. तेथे holographic projection technology वापरून colonial वेश परिधान केलेल्या दोन स्त्रिया(खऱ्याखुऱ्या नव्हेत!); ज्यातील एक वसाहतवादी(loyal), दुसरी वसाहतविरोधी(patriot) स्वातंत्र्याची कल्पना काय ह्या वर मनात चाललेले द्वंद ते हावभाव, आणि मागे सुरु असलेले संवाद यावरून ते खरेखुरे वाटावे, अश्या पद्धतीने सादर केले गेले(Reenactment). हे मला इतके भावले, की पुढे मी काही दिवसांत फिलाडेल्फियाला गेल्यावर खरेदीच्या वेळेस याच तंत्रावर आधारित एक खेळणे मला मिळाले, त्याचे नाव Merge Cube(AR/VR holograms), ते मी लगेच घेऊनच टाकले.

दुपारचे १ वाजून गेले होते. भूक लागली होती. थोडी चौकशी केल्यावर समजले की संग्रहालयात एक क्षुधाशांतीगृह(हॉटेल!) होते. त्याचे नाव Abigail Tea Room. तेथे जाऊन पाहतो तो काय, परत तेच colonial वातावरण. आणि तेथील वैशिष्ट्य म्हणजे पाच प्रकारच्या चहाची चव चाखायची सोय. बोस्टन टी पार्टी संग्रहालयात चहा हवाच, नाही का? चहा प्यायला, थोडेफार काहीतरी खाल्ले आणि मोर्चा वळवला तो तेथील souvenir shop कडे. किती प्रकारच्या वस्तू तेथे, त्या घटनेची, काळाची आठवण करून देणाऱ्या कित्येक गोष्टी! अशी ही बोस्टन टी पार्टी संग्रहालयाची भेट, त्या महत्वाच्या घटनेची आठवण करून देणारी, अनोखा अनुभव देणारी!

जीवाची मुंबई

पूर्वीच्या काळी गावातून, अथवा तालुक्याच्या ठिकाणाहून मुंबईला गेले की अगदी वेगळ्याच विश्वात गेल्यासारखे होई. मोठे शहर, ट्राम, मोठमोठ्या जुन्या इमारती, चाळी, गर्दी वगैरे पाहून लोकं अचंबित होत. चार दिवस हे लोक मुंबईत येऊन या सगळ्याची मजा घेऊन परत गावी जाऊन आपल्या राम-रगाड्यात गुंतून जात. ह्या सर्वाचे निर्देशक म्हणून जीवाची मुंबई करणे हा वाक्यप्रचार देखील प्रचारात आला. आजकाल मुंबईला जाणे हे काही अप्रुपाची गोष्ट राहिली नाही. डेक्कन क्वीन सारख्या रेल्वेतून, द्रुतगती मार्गावरून चाकरमाने आणि इतर दररोज पुणे मुंबई पुणे असा प्रवास करतात. मीही आपल्या सर्वांप्रमाणे कित्येकदा या ना त्या कारणाने मुंबईला गेलो आहे. कामानिमित्त, किल्ले पाहायला, तसेच नेहमीचे फिरायला म्हणूनही गेलो आहे. मुंबईचे, विशेषतः दक्षिण मुंबईतील, जुन्या मुंबईचे आकर्षण  फिरण्यासाठी आकर्षण कमी होत नाही. अण्णाभाऊ साठे यांच्या मुंबईचा पोवाडा, मुंबईचे वर्णन सारखी पुस्तकांतून, आणि इतर कथा/कादंबऱ्यामधून आपल्याला थोडाफार १९व्या, २०व्या शतकातील मुंबई कशी होती हे समजते. तसेच जुन्या चित्रपटांमधून देखील तीचे दर्शन होतेच. उदाहरणादाखल, गिरीश कर्नाड यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात मुंबई वास्तव्याचा उल्लेख केला आहे. ते एके ठिकाणी म्हणतात, की मुंबईचा नकाशा पाहिला तर असे वाटते की एखादा अरबी माणूस समुद्रात आपले बाहू पसरून उभा आहे.

परवा असेच काहीतरी निमित्त होऊन मुंबईला गेलो, थोडासा वेळ होता म्हणून जीवाची मुंबई करण्याचा बेतही आखला. आमचा पहिला पाडाव नव्या मुंबईत नेरूळ येथे एका नातेवाईकांकडे होता. मुंबईत जुन्या गोष्टीबरोबर दरवर्षी काहीना काही तरी पाहण्यासारख्या नवीन गोष्टींची भर पडतच जात असते. १२-१५ वर्षांपूर्वी IMAX theater, fly-overs, द्रुतगती मार्ग, INS Vikrant Museum(जे नामशेष झाले आहे आता), Essel World, Water Kingdom नवीन होते. ह्या वेळेस Sea Link, Metro Railway, नुतनीकरण झालेले Royal Opera House, गोराईचा बौद्ध धर्मीय Golden Pagoda, आणि अजून काही गोष्टी वगैरे गोष्टी डोक्यात होत्या. त्यादिवशी संध्याकाळी मी नेरूळहून नवीन Eastern Freeway वरून थेट Royal Opera House येथे एका कार्यक्रमासाठी म्हणून गेलो. त्याबद्दल येथे सविस्तर वेगळेच लिहिले आहे.

त्या नंतर रात्रीची मुंबई पाहिली. कशी? रात्रीची मुंबई पाहण्यासाठी MTDC ने छान सोय केली आहे असे ऐकले होते. Gateway of India येथे त्याची तिकिटे मिळतात, आणि नंतर Hornbill House/Wellington Fountain येथून सहल सुरु होते. त्यांच्या वरून खुल्या असलेल्या डबल डेकर बसमधून(Open Deck, नीलांबरी) रात्रीची जुनी मुंबई, तेथील इमारतींवरील रोषणाई पाहत तास दीडतास त्यांच्या गाईडची बडबड ऐकत फिरणे हा छान अनुभव आहे. त्यातील मुंबई महापालिका आणि सीएसटी इमारत(पूर्वाश्रमीची व्हीटी) यांच्या वरील रोषणाई पाहण्यासारखी असते. Western Railway चा मुख्य कार्यालयाच्या इमारतीवर त्यादिवशी रोषणाई नव्हती. जुन्या मुंबईच्या संस्कृतीचा, ऐतिहासिक वारसा असलेल्या इमारती यांचे जतन हा एक मोठा विषय आहे. तसेच मुंबईतील खाद्य भटकंती हा देखील एक मोठा विषयच आहे खरेतर. रात्रीच्या मुंबईची धावत्या भटकंती नंतर, आम्ही स्वाती नावाच्या गुजराती पदार्थ हे वैशिष्ट्य असणाऱ्या हॉटेल मध्ये विविध पदार्थांवर मस्त ताव मारला. रात्री परत अंधेरीला मुक्कामासाठी येताना जांभळ्या रंगात रोषणाई केलेल्या Sea Link वरून येताना एकदम मस्त वाटते.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी सकाळी बांद्र्यात फिरायचे होते. प्रथम तेथील जुने असे हळू हळू अस्ताला पावणारे इराणी हॉटेल Good Luck Restaurant मध्ये चक्कर मारली. जवळच चित्रपट चित्रीकरणासाठी प्रसिद्ध साले मेहबूब स्टुडिओ आहे, तो पहायचा राहून गेला. नंतर तेथील टेकडीवरील १०० वर्षांहून अधिक जुने Mount Mary Church पाहायला गेलो. त्यावेळेस नेमके तेथे प्रार्थना चालू होती, आणि त्या दिवशी Palm Sunday देखील होता. नंतर बांद्र्यातील जुना १६व्या शतकातील पोर्तुगीजांनी बांधलेला किल्ला(खरे तर त्याचे अवशेष) पाहिला. त्याचे पोर्तुगीज नाव Castella de Aquada. तो सर्व परिसर छान आहे. जवळच Taj Lands End नावाचे हॉटेल आहे. किल्लावरून Sea Link, आणि अर्थात समुद्राचे नयनरम्य दृश्य दिसते. पण ह्या भागाला Bandstand म्हणतात, का ते कळाले नाही. पूर्वी तेथे bands वाजवले जात असत की कोण जाणे.

नुकतेच असे वाचले होते की वर्सोवा समुद्रकिनाऱ्यावर कासवे दृष्टीस पडली, कचरा, घाणीविना असलेला किनारा, कासवे यांचे छायाचित्र देखील आले होते. बांद्र्यापासून जवळच होते, म्हणून पाहायला गेलो तर निराशाच झाली. तेथे दहा मिनिटे देखील थांबू शकलो नाही. त्यानंतर मोर्चा वळवला तो जुहू भागातील नाट्यक्षेत्रातील जुने, प्रसिद्ध असे ठिकाण म्हणजे पृथ्वी थिएटर पाहायला गेलो. पृथ्वीराज कपूरने सुरु केलेले, तसेच पुढील पिढीने जतन, संवर्धन केले हे नाट्यचळवळीतील महत्वाचे ठिकाण. त्या दिवशी सकाळी तेथे दुर्दैवाने काही नाट्यप्रयोग नव्हता, तो होता रात्री. त्यामुळे प्रयोग पाहण्यासाठी, तसेच NCPA देखील पाहण्यासाठी परत यावे लागेल!

शाहरुख खानचा मन्नत बंगला पाहिला तसेच अमिताभ बच्चनचे प्रतीक्षा, जलसा हे बंगले लांबूनच पहिले. दुपार होऊन गेली होती, जेवण करून मेट्रो रेल्वेने घरी जायचे ठरले होते. Gonguura नावाच्या हॉटेलमध्ये आंध्र प्रदेश/तेलंगणा स्टाईल जेवण केले, मेट्रोने जायचा कंटाळा आला, उन मी म्हणत होते, म्हणून सरळ रिक्षा करून घरी पोहचलो.

पूर्वीच गेटवे ऑफ इंडिया आणि परिसर, घारापुरीची लेणी(परवा ऐकले की तेथे नुकतीच वीज आली, म्हणजे इतकी वर्षे वीज नव्हती?!), Strand Book Stall(जे नुकतेच बंद झाले), Prince of Wales Museum, RBI Coin Museum, जहांगीर आर्ट गॅलरी, काला घोडा परिसर(कलेच्या विश्वात प्रसिद्ध असलेल्या जे जे स्कूल ऑफ आर्ट्स राहिलेच आहे पाहायचे), मुंबई विद्यापीठ वगैरे गोष्टी पहिल्या होत्याच. पण ह्या सर्व गोष्टी आणि आणखीन कितीतरी गोष्टी सवडीने, चालत चालत(Bombay Heritage Walks) परत पाहायला हव्यात. काही वर्षात मुंबईच्या समुद्रात शिवाजी महाराजांचा भव्य पुतळा, स्मारक निर्माण होत आहे, तेही नक्कीच पर्यटकांमध्ये hit होणार यात शंका नाही.

अशी दोन दिवसांची जीवाची मुंबई करून, रात्री परत पुण्याला घरी पोहचलो आणि सहज टीव्ही लावला, तर एके ठिकाणी मुंबईमधील मराठी टक्का कमी होतोय, मेट्रो मुळे, तसेच परळ आदी भागातील जुन्या कापड गिरण्या नामशेष झाल्या आणि त्यांच्या जागेवर मोठमोठाल्या इमारती, मॉल्स उभारली गेली, या सर्वांमुळे देखील, त्यात हा टक्का कमी होण्यात आणखीन भर पडते आहे असा सूर असलेला रिपोर्ताज चालू होता. मी मनात म्हटले हा तर काळाचा महिमा!

Independence Seaport Museum

मी इतक्यातच कुठेतरी आय एन एस विराट(INS Viraat) या भारताच्या विमानवाहू युद्धनौकेबद्द्ल वाचले. ही युद्धनौका नौसेनेतून निवृत्त होऊन एक वर्ष झाले, आणि दुर्दैवाने पुढे तिचे काय करायचे हे ठरत नाही. आंध्र प्रदेश सरकारने तिचे विशाखापट्टण येथे संग्रहालय करून तिचे जतन करण्याचे तत्वत: मान्य केले आहे, पण अजून काही हालचाली नाहीत. ती सध्या मुंबईतील डॉक यार्ड मध्येच आहे. मुंबईला जेव्हा आय एन एस विराट(INS Vikrant) ही भारताची पहिली विमानवाहू युद्धनौका जेव्हा संग्रहालयाच्या रुपाने होती, मी २००२ मध्ये तिच्यावर फिरून आलो होतो. खूप छान अनुभव होता. गेटवे ऑफ इंडिया बंदरातून छोट्या बोटीने आय एन एस विक्रांत(INS Vikrant) जवळ जाऊन, त्या युद्धनौकेवरील संग्रहालय पहिले होते. INS Viraat चे सुद्धा त्या प्रमाणे जतन होऊ शकते. आता INS Vikrant ही युद्धनौका आता संग्रहालय स्वरूपात देखील नाही, ती नामशेष झाली आहे, ही दुर्दैवाचीच बाब म्हणावी लागेल.

माझ्या गेल्या वर्षीच्या अमेरिका भेटी दरम्यान मला फिलाडेल्फिया मधील नदीकिनारी १९६१ पासून थाटात उभे असलेले अमेरिकन नौसेनेचे संग्रहालय पहिले. तेथे USS Olympia नावाची युद्धनौका आणि USS Becuna नावाची एक पाणबुडी संग्रहालय स्वरूपात अजूनही आहेत. त्याची या निमित्ताने आठवण झाली.

न्यू जर्सी आणि पेनसिल्व्हेनिया या दोन राज्यांच्या सीमेवरून, तसेच फिलाडेल्फिया पूर्व भागातून वाहणाऱ्या डेलावेअर नदीच्या किनाऱ्यावर हे युद्धनौका संग्रहालय उभे आहे. जवळच प्रसिद्ध दर्यावर्दी ख्रिस्तोफर कोलंबसच्या नावाचा रस्ता आहे. संग्रहालयाच्या जवळ त्याच्या नावाने उभारेलला भला मोठा स्तंभ आपले लक्ष वेधून घेतो.

Christopher Columbus Pillar

मुख्य इमारतीमध्ये गेल्या गेल्या काही प्रदर्शने मांडली गेली आहेत ती दिसतात, जी विविध दालनातून दिसतात. त्यातील काही अमेरिकेच्या नौदल इतिहासशी निगडीत होती. त्यातील एक होते, Rescues on River या नावाचे. डेलावेअर नदी मधून माल वाहतूक सुरु झाल्यानंतर, झालेल्या दुर्घटना, त्यावेळेस झालेले मदतकार्य, बचावकार्य याला देखील एक इतिहास, तो त्यांनी मांडला आहे. त्याच भागात एक ठिकाणी भली मोठी लाकडी model ship दिसत होती. बहुधा ती लहान मुलांसाठी, जहाजे कशी बनतात हे समजावण्यासाठी असावी असे वाटत होते.

ही प्रदर्शने पाहून मग पुढे मी माझा मोर्चा आधी नदीत असलेल्या पाणबुडीकडे वळवला. मी पहिल्यांदाच प्रत्यक्ष आतून बाहेरून अशी पाणबुडी पाहत होतो. पूर्वी फक्त इंग्रजी सिनेमातूनच पाहिलेल्या होत्या. ही पाणबुडी दुसऱ्या महायुद्धाच्या वेळेला कार्यरत होती, विशेषतः जपानी नौसेनेच्या विरोधातील काही मोहिमा तिने पार पाडल्या होत्या. १९६९ मध्ये ती निवृत्त झाली आणि येथे आली. ही पाणबुडी आतून फिरून पाहताना रोमांचित होत होते. सुरुवातीला ती डिझेल इंजिन असलेली होती, नंतर electric battery वापरून ती बदलण्यात आली असे तेथील इतिहास सांगतो.

सर्वात शेवटी USS Olympia युद्धनौका पाहायला गेलो. ही बरीच जुनी अशी, एकोणिसाव्या शतकातील, अमेरिकन युद्धनौका आहे (१८९५-१९२२). ती अजून पाहायला मिळते हे आश्चर्यच आहे. ही नौका बरीच मोठी आहे. कप्तानाची खोली, ठिकठिकाणी लावलेली जुनी छायाचित्रे, इतिहास यांनी ती सजली आहे. तिने बऱ्याच मोहिमांत भाग घेतला आहे. पहिल्या महायुद्धात देखील ती सक्रीय होती.

तो दिवस माझा पूर्णपणे भटकंतीचाच होता. हवा मस्त होती, कोवळे उन पडले होते.. त्यादिवशी सकाळपासून चालत होतो मी. Independence Seaport Museum हे संग्रहालय सकाळी सकाळी पाहिले आणि त्यानंतर अख्खा दिवसभर एका मागून एक अशी आसपासची बरीच ठिकाणी पाहिली. पण त्या सर्वांबद्दल नंतर कधीतरी.

An evening in Philadelphia

ह्या वर्षी देखील अमेरिकेतील फिलाडेल्फिया शहरी जायला मिळाले. ही माझी गेल्या तीन-चार वर्षातील तिसरी खेप. ह्या खेपेस फिलाडेल्फिया येथे जाण्याआधी बोस्टन शहराची देखील वारी झाली. जानेवारी महिना म्हणजे आधीच अमेरिकेतील ह्या भागात, म्हणजे ईशान्य भागात, भयानक थंडी. त्यातच मी तेथे जायच्या आधीच काही दिवस जोरदार बर्फवृष्टी झालेली. विमानांची उड्डाणे रद्द झालेली, विमानतळावर सगळीकडे गोंधळ,ज्या बद्दल मी येथे लिहिले आहेच. ह्या खेपेस ३-४ दिवसच फिलाडेल्फिया मध्ये होतो. पण तेही विविध अनुभव देऊनच गेले. हे ऐतिहासिक शहरच असे आहे.

न्यूयॉर्क मध्ये जसे आशियायी आणि इतर कॅबवाले प्रसिद्ध आहेत, तसेच फिलाडेल्फिया मध्ये बांगलादेशी कॅबवाले बरेच आहेत. त्यांना हिंदी बोलता येते, मुंबई बद्दल हमखास विचारणा होते. ह्या खेपेसस एके दिवशी, मला एक कॅबवाला भेटला, जो बांगलादेशी नव्हता, पण हैती या देशाचा होता. हा देश म्हणजे अटलांटिक महासागरातील, अमेरीकेजवळ क्युबा, वेस्ट इंडीज बेटांच्या शेजारील देश. कॅबवाला बराच बोलका होता. कॅब शिरल्या शिरल्या त्याने बोलणे सुरु केले. तो फ्रेंच भाषिक होता, हैती मध्ये फ्रेंच राज्यसत्ता होती. मला फ्रेंच येत नाही हे सांगितल्यावर मोडक्या तोडक्या इंग्रजीत त्यांनी आपल्या तोंडाची पट्टी सुरु ठेवली. हातात मोबाईल होता. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी हैतीबद्दल काही अनुद्गार काढले होते असे वाटते. तो अर्थातच चिडला होता. मोबाईलवर विडियो मला दाखवून काही सांगण्याचा प्रयत्न करत होता. हा प्रसंग अमेरिकी जनतेची सर्वसाधारण भावना ट्रम्प प्रश्नाबद्दल सध्या आहे, याचेच ते सूचक होते की असे वाटून मला गेले. असो. मला सांगायचे होते ते वेगळेच. नमनालाच घडाभर तेल गेले. आता निरुपण सुरु करतो!

ब्लॉगचे शीर्षक आहे An evening in Philadelphia असे आहे. उघड आहे, की मी फिलाडेल्फिया मधील एका विशिष्ट संध्याकाळच्या विषयी लिहिणार आहे. आधीच्या दोन भेटीदरम्यान शहरात बरेच फिरलो आहे. ह्या वेळेस सवड नव्हती, थंडीदेखील जीवघेणी होतीच. पण ती संध्याकाळ वेगळीच होती. ऑफिसचे काम संपवून संध्याकाळी खरेदी करावी म्हणून एक-दोन जणांना बरोबर घेऊन बाहेर पडलो. शहराच्या पूर्व भागात डेलावेअर नदीच्या किनारी काही शॉपिंग मॉल्स वसले आहेत. तेथे गेलो. शहराचा हा भागच अतिशय वेगळा आहे. नदीपलीकडे न्यूजर्सी हे राज्य सुरु होते. पूर्व भागातील नदीकीनारच्या ह्या रस्त्याचे नाव Christopher Columbus Boulevard.

त्याच्या दक्षिण भागात हे मॉल्स वसलेले आहेत. तेथे थोडावेळ घालवून, अंधार पडल्यावर, मग त्या रस्त्यावरून उत्तर भागात  गेलो. त्याभागात नदीवरील प्रसिद्ध असा Benjamin Franklin Bridge आहे. अंधारात तो ब्रीज रोषणाई मुळे छान उजळून गेला होता.

सर्वात आधी रात्रीचे जेवण केले जवळच असलेल्या La Peg नावाच्या छानश्या हॉटेलमध्ये. हॉटेल बाहेरच्या आवारात दोन जण बर्फात शिल्प कोरत बदले होते. एक जुने पाण्याचे पंप हाउस हॉटेल मध्ये रुपांतरीत केले गेले होते, आतील संरचना पंप हाउस सारखी त्यांनी ठेवली होती. त्याच आवारात एक बहुधा प्रायोगिक असे नाट्यगृह आणि संस्था (जिचे नाव FringeArts) असावे असा भाग होता(कधीतरी नंतर परत तेथे जाऊन नाटक पहिले पाहिजे).

जेवणानंतर परत भटकायला बाहेर पडलो, बोचरी थंडी, वारा होताच. गर्दी अशी नव्हतीच. पुढे त्याच भागात Penn’s Landing नावाची एक जागा आहे. फिलाडेल्फिया शहराचा संस्थापक William Penn याच्या नावाने असलेला हा नदीकाठचा भाग. त्याच्याबाजुला असलेले Independence Seaport Museum, जे मी मागील खेपेस पहिले होते(अरेच्च्या, त्याबद्दल लिहायचे राहूनच गेले की!). नदीच्या किनारी आम्ही चालत होतो. नदी बऱ्यापैकी गोठलेली होती, बर्फाचे मोठमोठे तुकडे पाण्यात तरंगताना दिसत होते. नदीचा असा विशिष्ट असा वास येत होता.

थोडे जवळच भरपूर रोषणाई केलेली दिसत होती. उत्सुकता म्हणून पाहायला गेलो तर, बर्फावर स्केटिंग करण्याची ती जागा निघाली. जागेचे नाव होते Blue Cross Riverink. थंडीच्या दिवसांत तेथे Winterfest आयोजित केले जाणार होते असे वाटत होते. त्याची तयारी चालू होती. Ice Resurfacer नावाच्या यंत्राने ice rink leveling चे काम चालू होते. Ice skating ची मजा तेथे लुटता येणार होती. जवळच बांबू हाउस सारखे काहीतरी दिसले, ते होते Franklin Fountain Confectionery Cabin.

लोकांना बसंल्या साठी बांबूच्या खुर्च्या, तसेच शेकोट्या पेटवण्यासाठी fireplace देखील ठेवलेली दिसत होती.  तेथे थोडावेळ घुटमळत, न्याहाळत, निरुद्देश भटकत होतो. मी पूर्वी फिलाडेल्फिया मध्येच ice hockey match कधीतरी पाहिली होती, त्याची राहून राहून आठवण होत होती. काही वेळाने जशी रात्र चढू लागली, थंडी असह्य होऊ लागली, आणि आमचे पाय परत निघाण्यासाठी वळाले. तर अशी ही माझी थंडीतील रमणीय An evening in Philadelphia!