‘मंद्र’चा कन्नड नाट्यानुभव

प्रसिद्ध कन्नड लेखक डॉ. भैरप्पा यांच्या पुस्तकांचे भाषांतरकार म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या उमा कुलकर्णी यांचे आत्मकथन संवादु अनुवादु नुकतेच वाचले. त्यांनी अर्थात फक्त भैरप्पा यांचीच पुस्तके मराठी आणली नाहीत, इतर बऱ्याच कन्नड लेखकांची पुस्तके त्यांनी मराठीत केली आहेत. आत्मकथनात त्यांनी भैरप्पा यांच्या कादंबऱ्या अनुवादित करतानाचे अनुभव मांडले आहेत. भैरप्पा यांच्या संगीत विषयाशी निगडीत ‘मंद्र’ या कादंबरीचा उल्लेख आला. मी मूळ कन्नड आणि तसेच मराठी अनुवादही वाचलेला नाही. पण झाले असे की दहा एक वर्षांपूर्वी मी बंगळूरू येथे गेलो असता, माझ्या नेहमीच्या सवयीप्रमाणे तेथील प्रसिद्ध अश्या रंग शंकरा या नाट्यगृहात कन्नड नाटक पाहायचे असे ठरवले होते. त्या वेळेस भैरप्पा यांच्या या कादंबरीवर आधारित मंद्र नाटकाचा प्रयोग पहिला होता त्याची आठवण मनात रेंगाळली. रंग शंकराचे बंगळूरू मधील स्थान म्हणजे पुण्यात बालगंधर्व रंगमंदिरचे जे स्थान आहे तेच तेथे आहे. तेथील नाट्य चळवळीत ह्या जागेचे महत्वाचे स्थान आहे. त्या कन्नड नाट्यानुभावाबाद्द्ल बद्दल थोडे आज.

मंद्र(ಕನ್ನಡ: ಮಂದ್ರ) नाटक हे एका प्रथितयश गायकाच्या आयुष्याचा चढता उतरता असा आलेख आहे. काळाच्या ओघात मानवी षड्रिपूंनी ग्रासलेल्या गायकाचे चित्रण आहे. तसे पहिले तर ही शोकांतिकाच आहे. मला तरी त्यावेळेस र. वा. दिघे यांच्या ‘गानलुब्धा मृगनयनी’ या कादंबरीची आठवण झाली. मंद्र हे नाटक बेंगळुरूच्या कला गंगोत्री ह्या जुन्या हौशी नाट्य संस्थेने सादर केले होते. या नाटकात अर्थात संगीत, नृत्य हे सर्व विषयाच्या ओघाने आले आहेच, तरीही हे रूढार्थाने संगीत नाटक नाही. पण नाटकाची मूळ कथावस्तू अर्थात मोहनलाल नावाच्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय गायकाच्या जीवनातील आरोहाचे, अवरोहाचे, त्याच्या मनःस्थितीचे दर्शन घडवणारे आहे. त्याच प्रमाणे मोहनलालच्या जीवनात आलेल्या स्त्रियांच्या मनःस्थितीचे दर्शन काही प्रमाणात घडवणारे आहे, जे आणखीन विशेष प्रमाणात आले असते तर नाटकाला आणखीन वेगळा परिमाण लाभला असता.

भैरप्पा यांनी त्यांच्या आयुष्याच्या सुरुवातीला संगीताचे धडे  घेतले होते असे कुठेतरी वाचले होते. त्यामुळे संगीत क्षेत्रातील बारकावे नाटकात आले आहेतच. कलेचे कुठलेही क्षेत्र घ्या, इतिहास आपल्याला अशी बरीच उदाहरणे देता येतील जेथे कलाकाराचे स्वैराचारी जीवन, त्याच्या अधोगतीस कारण ठरते. शेवटी अति तेथे माती होतेच. अर्थात कलाकाराचे कला जीवन, आणि त्याचे वैयक्तिक जीवन ह्या दोन वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत, हेही तितकेच खरेच आहे. तर हा प्रथितयश गायक मोहनलाल हा गुरु देखील आहे, संगीत शिक्षणाचे पवित्र कार्य करतो आहे. आपल्या जीवनात विविध काळात विविध स्त्रिया त्याच्या जीवनात शिष्या म्हणून येतात. तो त्यांच्या कडे कसे पाहतो, प्रेम, की वासना, त्या स्त्रिया कशा त्याला आधीन होतात, व्याभिचार असेल, किंवा आणखी काही असेल, काही नकार देतात, मग त्याचा अहंकार कसा दुखावतो, त्याच्या गायन कलेवर कसा परिणाम होतो, वगैरे वगैरे. मोहनलालच्या गायनाच्या सर्जनता विविध स्त्रियांशी असे संबंध असल्यामुळे येते असे या नाटकात(आणि बहुधा मूळ कादंबरीत देखील) मांडले आहे. तसेच गाणे शिकायचे आहे म्हणून कलेसाठी समर्पण करणाऱ्या स्त्रिया दाखवल्या आहेत, हे ही पटत नाही. ह्या स्त्रियांची प्रेम आणि वासना यात गल्लत झाली आहे हे समजत नाही. हे सर्व आजकालच्या स्त्रीमुक्तीच्या काळात, #MeToo च्या काळात हे नक्कीच पटत नाही. पण असे हे पूर्वी होत असे, आणि आजही होत आहे हे नक्की. असे करणारी व्यक्ती कलाकार असल्यामुळे ते चूक, की बरोबर, समर्थनीय, की असमर्थनीय, नैतिक, का अनैतिक वगैरे सर्व गोष्टी आपण कसे त्याकडे पाहतो यावर सर्व अवलंबून आहे. मला तरी त्यावेळेस हे नाटक म्हणून काही खूप ग्रेट असे वाटले नव्हते. मानसिक आंदोलने दाखवणारे संवाद, अभिनय, संगीत, नृत्य वगैरे सर्व गोष्टी ठिक आहेत. नाटकाला नेपथ्य असे देखील काही विशेष नाही.

भारतीय शास्त्रीय संगीतात मंद्र, तार स्वर अशी संकाल्पना आहे, जे स्वर सप्तकातील खालचे, आणि वरचे सूर दर्शवतात. मंद्र स्वर हे खर्जातील, म्हणून शांत, सात्विक भाव निर्माण करतात, या उलट तार स्वर भावना उद्दीपित करणारे असे मानले जातात. नाटकाचे(तसेच कादंबरीचे नाव) मंद्र असे आहे. पण नाटकात मुख्य पात्राच्या विषयसुखाच्या भावनेचा जो तार-अविष्कार आहे, त्यावरून तरी या अडीच तासांच्या नाट्यप्रयोगात मंद्र सूर असा लागला नाही असेच  म्हणावे लागेल. असो. हे कन्नड नाटक मराठी रंगभूमीवर यायला काही हरकत नाही. भैरप्पांच्या मराठी वाचकांना चाहत्यांना नक्कीच नाटकाचा विषय आवडेल, तसेच संगीत रसिकांना देखील भावेल असे वाटते. या पूर्वीही ह्या ब्लॉगवर मी पाहिलेल्या कन्नड नाटकांच्या बद्दल लिहिले आहे, ते येथे जरूर पहा.

 

Advertisements

संवादु अनुवादु

ह्या ब्लॉगचे शीर्षक म्हणजे प्रसिद्ध अनुवादक उमा कुलकर्णी यांच्या आत्मचरित्रात्मक पुस्तकाचे शीर्षक आहे. उमा कुलकर्णी ह्या कन्नड मधून मराठी मध्ये अनुवाद करणाऱ्या स्टार अनुवादक आहेत. अर्थात त्या काही पहिल्या आणि शेवटल्या अनुवादक नाहीत. त्यांच्याही आधी आणि नंतरही बऱ्याच जणांनी कन्नड पुस्तके मराठी मध्ये आणली आहेत. पण उमा कुलकर्णी ह्या सातत्याने गेली ३०-३५ वर्षे अनुवादानाचे काम करतायेत, पन्नासहुन अधिक पुस्तके त्यांनी केली आहेत. मी गेल्या वर्षी एका अनुवाद कार्यशाळेत गेलो होतो, तेव्हा तेथे त्या त्यांचे विचार मांडायला आल्या होत्या. काही वर्षांपूर्वी गिरीश कार्नाड यांच्या आत्मचरित्राचे(अटाडता आयुष्य) कन्नड मधून मराठी अनुवाद त्यांनी केला होता. त्या निमित्ताने पुण्यात एक कार्यक्रम झाला होता, ज्याला मी हजार होतो, त्यावेळी कार्नाड यांच्या काही चित्रपटांचे प्रदर्शन देखील झाले होते. तेव्हाही त्यांनी आपले विचार मांडले होते. मीही एक पुस्तक(अमीरबाई कर्नाटकी चरित्र, मूळ कन्नड रहमत तरीकेरी) ३-४ वर्षांपूर्वी कन्नड मधून मराठी मध्ये आणले होते(ग्रंथाली प्रकाशन). कन्नड मराठी भाषेच्या देवाणघेवाण संदर्भात मी काहीबाही खुडबुड करत असतो. मध्यंतरी कुवेंपू भाषा भारती प्राधिकारतर्फे, आनंद झुंझूरवाड यांच्या मुळे, दोन मराठी लेखांचा कन्नड अनुवाद करायला मिळाला, तो त्यांच्या चुंबकद गाळी या पुस्तकात प्रसिद्ध झाला. या सर्व पार्श्वभूमीमुळे, जेव्हा त्यांचे आत्मचरित्र आले, तेव्हा मला खूप उत्सुकता होती ते वाचण्याची आणि जाणून घेण्याची. त्याबद्दल सांगावे म्हणून हा खटाटोप. त्यांची भेट घेण्याचा मात्र योग अजून आला नाही, पाहुयात पुढे मागे!

तर मेहता पब्लिशिंग हाउस तर्फे ‘संवादु अनुवादु-आत्मकथन’ पुस्तक २०१७ दिवाळीच्या सुमारास आले. संत ज्ञानेश्वर यांच्या एका प्रसिद्ध अभंगातील(पांडुरंगकांती दिव्य तेज झळकती) हे दोन शब्द. लता मंगेशकर यांनी ते गायले आहे. हे प्रांजळ आत्मकथन अतिशय देखणे, वाचनीय झाले आहे. मुखपृष्ठावर त्यांचे छायाचित्र आहे, पण आत काहीच छायाचित्रे नाहीत. ती असती तर आणखीन मजा आली असती. आत्मचरित्र अगदी मोकळेपणाने मांडले आहे हे नक्की. उमा कुलकर्णी त्यांच्या बेळगाव ठळकवाडी येथील लहानपणाच्या दिवसापासून सुरुवात करतात. प्रकाश संताच्या पुस्तकातील बेळगाव मधील लंपनच्या भावजीवनाचे जे वर्णन आले त्याच्याशी त्या त्यांचे लहानपणाच्या दिवसांचे ते नाते जोडतात. पुढे विरुपाक्ष यांच्या बरोबर विवाह होतो. विरुपाक्ष यांचे कुटुंब म्हणजे कर्मठ कन्नड वैष्णव माध्व संप्रदायी. त्यांना आलेल्या अनुभवांचे आणि जुळवून घेतानाचे कष्ट यांचे त्यांनी वर्णन केले आहे. हे सगळे मला खूप जवळचे वाटले कारण आमच्या कुटुंबात देखील असेच वातावरण आहे. मला अर्थात उत्सुकता होती त्यांनी अनुवाद करायला कशी सुरुवात केली हे जाणून घेण्याची. उमा कुलकर्णी आणि विरुपाक्ष कुलकर्णी यांचा विवाह होऊन ८-९ वर्षे झाली होती. त्याच सुमारास कारंतांच्या ‘मुक्कजीय कानसुगळू’ या कादंबरीस साहित्य अकादमीचा पुरस्कार मिळाला. विरुपाक्ष यांनी ते पुस्तक वाचायाला म्हणून घरी आणले आणि उमा कुलकर्णी यांनी ते समजावून घेता नकळत मराठीत अनुवादित केले. पण ते पुस्तक बाहेर आले नाही कारण मीना वांगीकर यांना कारंत यांनी आधीच अनुवादाचे हक्क दिले होते. मग दुसरे पुस्तक कन्नड लेखिका त्रिवेणी यांचे ‘बेक्कीन कण्णु’ हे पुस्तक अनुवादित केले, पण अनुवाद हक्काविषयी काही गैरसमजुतीमुळे  तेही बाहेर आले नाही. अखेर शिवराम कारंत यांचे ‘मै मनगळ सुळीयल्ली’ हे पुस्तक त्यांनी अनुवादित केले आणि ते प्रकाशित झाले. अशी त्यांची अनुवाद कारकीर्दीची सुरुवात झाली.

त्यानंतर शिवराम कारंत, भैरप्पा, प्रभाकर पाध्ये, कमल देसाई यांच्याशी कसं त्यांचा या ना त्या कारणाने ऋणानुबंध जुळले, घरोबा झाला यांचे सद्यांत वर्णन वाचनीय आहे. १९८४ च्या सुमारास त्यांची प्रसिद्ध लेखिका आणि इन्फोसिसच्या सुधा मूर्ती यांच्याशी ओळख झाली. ती कशी झाली हेही मजेशीर आहे वाचायला. शिवराम कारंत यांचेच ‘बेट्टद जीव’ यांचे भाषांतर करून ते पोस्टात कारंत यांना पोचते करण्यासाठी थांबल्या असता त्यांची आणि सुधा मूर्ती यांची ओळख झाली. अर्थातच पुढे त्याची परिणीती सुधा मूर्ती यांची काही पुस्तके अनुवादित कण्यात झाली. सुधा मूर्ती यांनी भैरप्पा यांची वंशवृक्ष या कादंबरीची ओळख उमा कुलकर्णी यांना करून दिली आणि त्यांनी त्याचा अनुवाद सुरु केला. त्या ओघाने भैरप्पा यांची ओळख झाली, पुण्यात भैरप्पा आले असता त्यांच्याकडे उतरत. उमा कुलकर्णी यांचे पती खडकी येथील भारत सरकारच्या High Explosives Factory येथे तंत्रज्ञ म्हणून काम करत. त्यांची बदली खानदेशात भुसावळ जवळ वरणगाव येथील कारखान्यात झाली. आत्मचरित्रात तेथील वास्तव्याचे, अनुभवांचे वर्णन आहे. तेथे असतानाच त्यांना वंशवृक्षच्या अनुवादासाठी साहित्य अकादमीचा पुरस्कार जाहीर झाला. त्यानंतर विरुपाक्ष यांनी स्वेच्छानिवृत्ती पत्करून अनुवादासाठी उरलेले आयुष्य व्यतीत करायचे ठरवले, या उभयतांच्या धाडसी निर्णयाबद्दल देखील अगदी मनमोकळेपणाने लिहिले आहे. विरुपाक्ष यांनी देखील बरीच पुस्तके मराठीतून कन्नड मध्ये आणली आहेत, त्यात प्रामुख्याने आहे ते उमा कुलकर्णी यांच्या अनुवादावरील समीक्षा लेख आहेत, हेतू हा की कन्नड वाचकांना हे सर्व कळावे हा. त्यांनी केलेला सुनिता देशपांडे यांच्या ‘आहे मनोहर तरी..’ या पुस्तकाचा कन्नड अनुवाद कर्नाटकात बराच प्रसिद्ध झाला, त्या सर्वाची कहाणी येते.

दरम्यानच्या काळात त्यांनी मराठी कन्नड स्नेहवर्धन ही संस्था स्थापन केली आणि त्यातर्फे विविध कार्यक्रम करत राहिले. कर्नाटकातील त्यांचे साहित्यप्रेमी, व्यावसायिक असलेले मदनूर संगण्णा या व्यक्तीमत्वाची ओळख आपल्याला होते. कन्नड मराठी भाषांतील विविध अंगांनी होणारी देवाण घेवाण या निमित्ताने सुरु राहिली. पुढे उमा कुलकर्णी यांनी पूर्णचंद्र तेजस्वी यांची कार्वलो ही लघुकादंबरी अनुवादित केली. तेजस्वी हे कर्नाटकतील पहिले ज्ञानपीठ विजेते कुवेंपू यांचे पुत्र. त्यात कर्नाटकातील मलनाड या डोंगराळ, जंगली भागात असलेल्या संस्कृतीची झलक मिळते. वेलदोड्याची शेती हा प्रमुख विषय त्यात होता. त्या सर्वांच्या अनुवादाच्या निमित्ताने आलेल्या अडचणी, प्रश्न याबद्दल लिहिले आहे. पूचंते(पूर्ण चंद्र तेजस्वी यांचे कर्नाटकातील प्रसिद्ध नाव) यांच्या मुळे जंगल तज्ञ मारुती चितमपल्ली यांच्याशी त्यांची ओळख झाली. अनिल अवचट आणि त्यांची पत्नी सुनंदा(उर्फ अनिता) अवचट यांच्याशी ओळख झाली, आणि उठबस सुरु झाली. पुढे अनंतमूर्ती यांच्या कथा, कादंबऱ्या यांचे देखील त्यांच्या हातून अनुवाद झाले. गिरीश कार्नाड यांच्या पुस्तकांचे, नाटकांचे अनुवाद देखील त्यांनी केले.

पाचव्या आणि शेवटच्या प्रकरणात त्यांनी दक्षिण कन्नड जिल्ह्यातील मूडबिदरी येथे भरलेल्या Alva’s Vishwa Noodisari Virasat या साहित्य, संस्कृती संमेलनाचे अनुभव कथन केले आहे. त्यांना तेथे मिळालेल्या पुरस्काराच्या निमित्ताने त्यात सहभाग होता आले होते. मी खूप वर्षांपूर्वी मूडबिदरी येथे गेलो होतो, ते एक जैन क्षेत्र आहे. त्यांनी केतकरवहिनी या त्यांच्या स्वतंत्र कादंबरीच्या लेखन प्रक्रियेविषयी मांडले आहे. वंशवृक्ष कादंबरीचे आकाशवाणी रुपांतर कसे झाले यांचे अनुभव आहेत. हे रुपांतर मी आकाशवाणी वरून ऐकले आहे, खूप प्रभावी ठरले आहे. पुढे त्यांनी दूरचित्रवाणी वाहिन्यांसाठी देखील अनुवादाचे काम केले, त्यातही त्या कश्या रमल्या, त्याचे अनुभव कथन येते. लेखनाच्या ओघात त्या कितीतरी छोट्या मोठ्या गोष्टींबद्दल सांगतात. जसे की त्यांच्याकडील कामवालीबाई लक्ष्मी, वरणगाव येथून स्कूटरवरून पुण्याला येतानाचे अनुभव, त्यांच्या घराशी(शशिप्रभा) निगडीत अनेक आठवणी,  देव आहे की नाही याची चर्चा, जे. कृष्णमूर्ती यांचे तत्वज्ञान, बाबा आमटे यांचे चरित्र कन्नड मध्ये अनुवादित करताना त्यांची आनंदवन भेट इत्यादी वगैरे. चरित्राच्या शेवटी त्यांना मिळाले पुरस्कार, त्यांच्या आणि विरुपाक्ष यांच्या पुस्तकांची यादी इत्यादी दिली असती तर बरे झाले असते. असो. अनुवाद हे एक कारण असेल, पण त्यामुळे त्या अतिशय समृद्ध जीवन जगत आहेत याची प्रचीती येत राहते. त्यांचे कन्नड मराठी या भाषा भगिनींबद्दल असलेले प्रेम, इतिहास(जसे भारतीय मंदिर स्थापत्य कले वरील संशोधन), चित्रकला(हेब्बार यांच्या बद्दल त्यांनी लिहिले आहे, तसेच मी पूर्वी कुठल्याशा दिवाळी अंकात त्यांचाच चंद्रकांत कुसनूर, जे प्रसिद्ध अमूर्त चित्रकार आणि लेखक आहेत, यांच्या वरील लेख वाचल्याचे आठवते), संस्कृती, विरुपाक्ष यांना असलेली भारतीय शास्त्रीय संगीताबद्दल असलेली आस्था, जाण, वेगवेगळया क्षेत्रातील व्यक्तींची ओळख यामुळे समृद्ध करणारे आलेले अनुभव त्यामुळे चाकोरीत राहून देखील चाकोरीबाहेरचे जग हे दोघे जगले आहेत हे समजते. त्या दोघांच्या पुढे अजूनही बरेच आयुष्य आहे आणि ते अर्थातच कार्यरत आहेत, जी नक्कीच चांगली गोष्ट आहे.

जाता जाता शेवटचे. त्यांनी आत्मकथनात असे मांडले आहे की तत्व म्हणून अनुवादित पुस्तकांना अर्पणपत्रिका नसावी असे स्वीकारले. त्या नादात त्यांनी आपल्या स्वतंत्र कलाकृती असलेल्या केतकरवाहिनी याला त्या अर्पणपत्रिका देण्यास विसरल्या असे ते नमूद करतात. पण या आत्मचरित्राला अर्पणपत्रिका आहे, आणि ती खूप हृद्य आहे, ती तुम्ही पुस्तकातच वाचायला हवी.

 

अनुवाद कार्यशाळा अनुभव

गेल्या काही वर्षांपासून भारतीय भाषांतील तसेच परदेशी भाषांतून मराठीत ललित साहित्यकृती अनुवादित करण्याचे प्रमाण वाढले आहे. याचाच अर्थ अनुवादित साहित्याला मागणी आहे. आणि तसे अनुवाद करण्यासाठीही बरेच जण पुढे येत आहेत. तसे पहिले तर अनुवाद करणे काही नवीन नाही. संस्कृत साहित्याचे मराठीत, इंग्रजीत तसेच इतर भाषांत अनुवाद, रुपांतर, आणि इतर रूपांमध्ये होतच आहे. कित्येक क्लासिक साहित्यकृतींचे, जी युरोपियन, रशियन भाषांतून इंग्रजीत अनुवादित केली जात आहेत. तसेच गेल्या काही वर्षांपासून, खाजगीकारण, उदारीकरण, जागतिकीकरण(खाउजा) यामुळे भारताकडे परकीय संस्था बाजारपेठ म्हणून पाहू लागल्या, तसे तसे, त्यांच्या उत्पादनाच्याशी निगडीत मजकुराचे मराठी तसेच इतर भारतीय भाषांत अनुवाद करण्याचे प्रमाण वाढले आहे, सॉफ्टवेअर क्षेत्रात, आरोग्य क्षेत्रात, जाहिरात क्षेत्रात अनुवाद करण्याचे प्रमाण वाढले आहे. मी देखील काही वर्षांपासून कन्नड भाषांतून मराठी काही निवडक साहित्य कलाकृतींचे/लेखांचे, स्वान्त-सुखाय, विषयाची आवड म्हणून, हौसेकरिता, अनुवाद करतोय. एक पुस्तक देखील प्रकाशित झाले आहे. त्याबद्दलचे अनुभव मी एका अनुवादाची कहाणी यात लिहले आहे. इतर अनुवाद(translation) विषयक लेख माझ्या ब्लॉग वर येथे पाहू शकता.

ललित साहित्याच्या अनुवादाला वाढती मागणी लक्षात घेवून, अनुवादाची गुणवत्ता वाढण्याचे उद्दिष्ट समोर ठेवून, महाराष्ट्र साहित्य परिषद(मसाप) आणि अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित पुण्यात एका अर्ध-दिवसीय अनुवाद कार्यशाळेचे आयोजन केले गेले. उमा कुलकर्णी, भारती पांडे, रविंद्र गुर्जर इत्यादी सारखे ज्येष्ठ, अनुभवी अनुवादक-साहित्यिक मार्गदर्शन करणार होते, म्हणून मी त्याला हजर होतो.  अनुवादाशी संबंधित कार्यशाळा, आणि काही छोटे-मोठे अभ्यासक्रम देखील आहेत. मी अजून पर्यंत तश्या अभ्यासक्रम किंवा कार्यशाळा यांना उपस्थित राहिलो नव्हतो हेही एक कारण होते.

ही कार्यशाळा पुण्यातील नुकतेच शतक पार केले अश्या प्रसिद्ध स. प. महाविद्यालयात, तेही तेथील तितकेच प्रसिद्ध ज्ञानेश्वर सभागृहात होते. मसापचे मिलिंद जोशी यांनी प्रास्ताविकात नोंदवले की ह्या सभागृहात हा कार्यक्रम होतो आहे, हे औतिच्यपूर्ण आहे, कारण ज्ञानेश्वर हे आद्य अनुवादकच होते, कारण त्यांनी भगवद्गीतेचा संस्कृत मधून प्राकृत/मराठी मध्ये भावानुवादच केला आहे. कार्यक्रमाचे उद्घाटक प्रसिद्ध हिंदी साहित्यिक, तसेच अनुवादक, दामोदर खडसे होते. त्यांनी त्यांच्या भाषणात अनुवादासंबंधी बरेच मुद्दे मांडले. भाषेवरील प्रभुत्व, दोन्ही भाषा ज्या ठिकाणी बोलल्या जातात त्या जागेची भौगोलीक, संस्कृती पार्श्वभूमी माहिती असेल तर संदर्भांचे भाषांतर सहज आणि पटेल असे होईल.  त्यांनीच एकूणच अनुवादकाकडे प्रगल्भता हवी यावर जोर दिला. त्यांनी इंग्रजीमध्ये फ्रेंच भाषेतून कित्येक शब्द आले आहेत याची माहिती दिली. वेगवेगळे शब्दकोश, संगणकाची मर्यादित मदत आवश्यक आहे. संगणकाद्वारे केलेले भाषांतर(computer assisted translation-CAT) अजून खुपच प्राथमिक स्थितीला आहे. असे संगणकीय भाषांतर आणि शब्दकोश शब्दासाठी पर्याय देतात, पण योग्य तो पर्याय वापरण्याचा विवेक अनुवादकाकडेच असतो, असेही त्यांनी नमूद केले.

कार्यशाळेचे ढोबळ स्वरूप असे होते की तीन वक्त्यांची भाषणे, त्यानंतर प्रश्नोत्तरे, आणि शेवटी चर्चा, ही अनुवादाची वाटचाल: आव्हाने आणि समस्या यावर होता.

त्यानुसार पहिल्या वक्त्या म्हणून उमा कुलकर्णी यांनी त्यांचे अनुवाद-क्षेत्रातील अनुभव कथन केले. त्यांचे कन्नड कथा आणि कादंबऱ्या मराठी आणण्याचे काम प्रसिद्धच आहे. त्यांनी प्रामुख्याने देशी भाषांतील अनुवादासंबंधी मुद्दे मांडले. सुरुवातच त्यांनी नवख्या अनुवादकांना अनुवादासंबंधित करार जो प्रकाशक आणि मूळ लेखक, यांच्यात असतो त्याबद्दल आणि इतर तत्सम बाबतीत मार्गदर्शन केले. त्यांनी कन्नड आणि मराठी भाषेतील अनुवादाचे गमतीदार प्रसंग, अनुभव नमूद केले. भाषिक, प्रांतिक भेद कसा आहे, आणि कसा सारखा आहे याचे त्यांनी स्पष्टीकरण केले.

प्रसिद्ध अनुवादिका भारती पांडे यांचे त्यानंतर श्रोत्यांशी संभाषण झाले. त्यांनी मराठी, इंग्रजी दोन्ही पुस्तकांचे भाषांतर, तसेच स्वतंत्र साहित्य निर्मिती केली आहे. त्यांनी अनुवादाला दुय्यम स्थान अजूनही आहे याची खंत प्रकट केली. अनुवादकाला मूळ कलाकृतीशी प्रामाणिक राहावे लागते. स्वतःचे विचार, नैतिक मूल्ये अनुवाद करताना आड येवू देऊ नयेत. अनुवाद आणि रुपांतर यात फरक कसा ते त्यांनी सोदाहरण स्पष्ट केले. त्यांनी Pearl Buck च्या The Good Earth या कादंबरीचे भाषांतर न करता, भारतीयीकरण केले, रुपांतरीत केले. त्यांनी त्यांच्या इतर पुस्तकांचे जसे की अरुण शौरी यांच्या इंग्रजी भाषेतील, आणि क्लिष्ट विषयावरील पुस्तकाचे, तसेच ओशो रजनीश यांच्या एका पुस्तकाच्या अनुवादाचे अनुभव वाटले.

शेवटी कित्येक प्रसिद्ध इंग्रजी कादंबऱ्यांचे अनुवादक म्हणून अनेक वर्षे काम करत असलेले रविंद्र गुजर यांचे मार्गदर्शन लाभले. Godfather, Papillon, Second Lady, Sicilian वगैरे कादंबऱ्या त्यांनी मराठी आणल्या आणि त्या तुफान गाजल्या. ४०-५० वर्षांपूर्वी अनुवाद करताना काय काय अडचणी येत असत, त्यातून कसे निभावले याची कहाणी त्यांनी सांगितली.

त्यानंतर कार्यक्रमाचा शेवटच्या भागात एक चर्चासत्र आयोजित केले होते. रविंद्र गुजर यांनी समन्वयक/संवादक म्हणून भूमिका बजावली. संस्कृती प्रकाशनच्या तसेच मसापचा पदाधिकारी सुनिताराजे पवार यांनी प्रकाशकाची, पांडुरंग कुलकर्णी यांनी वाचकाची, आणि विजय पाध्ये यांनी ललित साहित्यकृतीव्यतिरिक्त भाषांतर क्षेत्रातील व्यावसायिक या नात्याने आपापली भूमिका मांडली. सुनिताराजे एकूणच प्रकाशकाच्या दृष्टीने अनुवादाचे क्षेत्र कसे विस्तारात चालले आहे, मागणी किती आहे या बद्दल सांगितले. त्याचबरोबर त्याचे महत्व, काम करण्याच्या पद्धती, काही कायदेशीर बाबी यावर प्रकाश टाकला. पांडुरंग कुलकर्णी यांनी अनुवादित साहित्य वाचनाचे त्यांचे अनुभव आणि प्रवास कथन केले. तर विजय पाध्ये यांनी त्यांचे तांत्रिक दस्तावेजांचे भाषांतर, त्याचे क्षेत्र यावर प्रकाश टाकला. त्यांचा याच विषयावर एक लेख मी पूर्वी ‘भाषांतरमीमांसा’ या पुस्तकात वाचला होता. त्यातील मुद्देच त्यांनी परत मांडले. त्या क्षेत्रातील काम करण्याची पद्धत कशी आहे, कोणती पथ्ये पाळावीत, तसेच मानधनाच्या मुद्द्यावर देखील प्रकाश टाकला. मी वर म्हटल्याप्रमाणे, हे क्षेत्र आणि त्यातील संधी वाढतच आहेत. शब्दाला शब्द आणि त्याला पैसे असा कारभार असतो. मी संगणक क्षेत्रात असल्यामुळे आणि आमच्या software productचे भाषांतराचे काम करवून घेण्याची जबाबदारी मी निभावल्यामुळे मला ते काय सांगताहेत हे समजत होते(त्या अनुभवाबद्दल लिहायचे आहे कधीतरी, पाहुयात)

साधारण १०० च्या आसपास अनुवादोछुच्क, अनुवादोत्सुक कार्यशाळेला हजर होते. ही कार्यशाळा मला विशेष भावली नाही. मसापने ही कार्यशाळा आयोजित केल्यामुळे अपेक्षा अशी होती की फक्त ललित साहित्यकृतीच्या अनुवादाचा विचार केला जाईल. तांत्रिक भाषांतर क्षेत्रांचा यात समावेश करण्याची गरज नव्हती. ते क्षेत्र आणि त्यातील गोष्टी ह्या इतर संस्था हाताळतायेत, आणि ते अगदी व्यावसायिक पद्धतीने काम चालू आहे. ललित साहित्यकृतीच्या अनुवादाचे क्षेत्र ही एक मुळात कला आहे, पण त्याला काही तंत्र, पथ्य देखील देखील आहे. ललित साहित्यकृतीच्या अनुवादाच्या क्षेत्रात गुणवत्ता वाढली पाहिजे, त्यावर जास्त लक्ष केंद्रित करावयास हवे होते. काही प्रात्यक्षिकांचा देखील समावेश करायला हवा होता. असो, हा पहिलाच प्रयत्न होता. पुढील कार्यशाळा ह्या सर्व गोष्टींचा विचार करेल अशी अशा आहे.