‘मंद्र’चा कन्नड नाट्यानुभव

प्रसिद्ध कन्नड लेखक डॉ. भैरप्पा यांच्या पुस्तकांचे भाषांतरकार म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या उमा कुलकर्णी यांचे आत्मकथन संवादु अनुवादु नुकतेच वाचले. त्यांनी अर्थात फक्त भैरप्पा यांचीच पुस्तके मराठी आणली नाहीत, इतर बऱ्याच कन्नड लेखकांची पुस्तके त्यांनी मराठीत केली आहेत. आत्मकथनात त्यांनी भैरप्पा यांच्या कादंबऱ्या अनुवादित करतानाचे अनुभव मांडले आहेत. भैरप्पा यांच्या संगीत विषयाशी निगडीत ‘मंद्र’ या कादंबरीचा उल्लेख आला. मी मूळ कन्नड आणि तसेच मराठी अनुवादही वाचलेला नाही. पण झाले असे की दहा एक वर्षांपूर्वी मी बंगळूरू येथे गेलो असता, माझ्या नेहमीच्या सवयीप्रमाणे तेथील प्रसिद्ध अश्या रंग शंकरा या नाट्यगृहात कन्नड नाटक पाहायचे असे ठरवले होते. त्या वेळेस भैरप्पा यांच्या या कादंबरीवर आधारित मंद्र नाटकाचा प्रयोग पहिला होता त्याची आठवण मनात रेंगाळली. रंग शंकराचे बंगळूरू मधील स्थान म्हणजे पुण्यात बालगंधर्व रंगमंदिरचे जे स्थान आहे तेच तेथे आहे. तेथील नाट्य चळवळीत ह्या जागेचे महत्वाचे स्थान आहे. त्या कन्नड नाट्यानुभावाबाद्द्ल बद्दल थोडे आज.

मंद्र(ಕನ್ನಡ: ಮಂದ್ರ) नाटक हे एका प्रथितयश गायकाच्या आयुष्याचा चढता उतरता असा आलेख आहे. काळाच्या ओघात मानवी षड्रिपूंनी ग्रासलेल्या गायकाचे चित्रण आहे. तसे पहिले तर ही शोकांतिकाच आहे. मला तरी त्यावेळेस र. वा. दिघे यांच्या ‘गानलुब्धा मृगनयनी’ या कादंबरीची आठवण झाली. मंद्र हे नाटक बेंगळुरूच्या कला गंगोत्री ह्या जुन्या हौशी नाट्य संस्थेने सादर केले होते. या नाटकात अर्थात संगीत, नृत्य हे सर्व विषयाच्या ओघाने आले आहेच, तरीही हे रूढार्थाने संगीत नाटक नाही. पण नाटकाची मूळ कथावस्तू अर्थात मोहनलाल नावाच्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय गायकाच्या जीवनातील आरोहाचे, अवरोहाचे, त्याच्या मनःस्थितीचे दर्शन घडवणारे आहे. त्याच प्रमाणे मोहनलालच्या जीवनात आलेल्या स्त्रियांच्या मनःस्थितीचे दर्शन काही प्रमाणात घडवणारे आहे, जे आणखीन विशेष प्रमाणात आले असते तर नाटकाला आणखीन वेगळा परिमाण लाभला असता.

भैरप्पा यांनी त्यांच्या आयुष्याच्या सुरुवातीला संगीताचे धडे  घेतले होते असे कुठेतरी वाचले होते. त्यामुळे संगीत क्षेत्रातील बारकावे नाटकात आले आहेतच. कलेचे कुठलेही क्षेत्र घ्या, इतिहास आपल्याला अशी बरीच उदाहरणे देता येतील जेथे कलाकाराचे स्वैराचारी जीवन, त्याच्या अधोगतीस कारण ठरते. शेवटी अति तेथे माती होतेच. अर्थात कलाकाराचे कला जीवन, आणि त्याचे वैयक्तिक जीवन ह्या दोन वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत, हेही तितकेच खरेच आहे. तर हा प्रथितयश गायक मोहनलाल हा गुरु देखील आहे, संगीत शिक्षणाचे पवित्र कार्य करतो आहे. आपल्या जीवनात विविध काळात विविध स्त्रिया त्याच्या जीवनात शिष्या म्हणून येतात. तो त्यांच्या कडे कसे पाहतो, प्रेम, की वासना, त्या स्त्रिया कशा त्याला आधीन होतात, व्याभिचार असेल, किंवा आणखी काही असेल, काही नकार देतात, मग त्याचा अहंकार कसा दुखावतो, त्याच्या गायन कलेवर कसा परिणाम होतो, वगैरे वगैरे. मोहनलालच्या गायनाच्या सर्जनता विविध स्त्रियांशी असे संबंध असल्यामुळे येते असे या नाटकात(आणि बहुधा मूळ कादंबरीत देखील) मांडले आहे. तसेच गाणे शिकायचे आहे म्हणून कलेसाठी समर्पण करणाऱ्या स्त्रिया दाखवल्या आहेत, हे ही पटत नाही. ह्या स्त्रियांची प्रेम आणि वासना यात गल्लत झाली आहे हे समजत नाही. हे सर्व आजकालच्या स्त्रीमुक्तीच्या काळात, #MeToo च्या काळात हे नक्कीच पटत नाही. पण असे हे पूर्वी होत असे, आणि आजही होत आहे हे नक्की. असे करणारी व्यक्ती कलाकार असल्यामुळे ते चूक, की बरोबर, समर्थनीय, की असमर्थनीय, नैतिक, का अनैतिक वगैरे सर्व गोष्टी आपण कसे त्याकडे पाहतो यावर सर्व अवलंबून आहे. मला तरी त्यावेळेस हे नाटक म्हणून काही खूप ग्रेट असे वाटले नव्हते. मानसिक आंदोलने दाखवणारे संवाद, अभिनय, संगीत, नृत्य वगैरे सर्व गोष्टी ठिक आहेत. नाटकाला नेपथ्य असे देखील काही विशेष नाही.

भारतीय शास्त्रीय संगीतात मंद्र, तार स्वर अशी संकाल्पना आहे, जे स्वर सप्तकातील खालचे, आणि वरचे सूर दर्शवतात. मंद्र स्वर हे खर्जातील, म्हणून शांत, सात्विक भाव निर्माण करतात, या उलट तार स्वर भावना उद्दीपित करणारे असे मानले जातात. नाटकाचे(तसेच कादंबरीचे नाव) मंद्र असे आहे. पण नाटकात मुख्य पात्राच्या विषयसुखाच्या भावनेचा जो तार-अविष्कार आहे, त्यावरून तरी या अडीच तासांच्या नाट्यप्रयोगात मंद्र सूर असा लागला नाही असेच  म्हणावे लागेल. असो. हे कन्नड नाटक मराठी रंगभूमीवर यायला काही हरकत नाही. भैरप्पांच्या मराठी वाचकांना चाहत्यांना नक्कीच नाटकाचा विषय आवडेल, तसेच संगीत रसिकांना देखील भावेल असे वाटते. या पूर्वीही ह्या ब्लॉगवर मी पाहिलेल्या कन्नड नाटकांच्या बद्दल लिहिले आहे, ते येथे जरूर पहा.

 

Advertisements

लोक शाकुंतल

गेला महिना-दीड महिना तीव्र उन्हामुळे, पुण्यात(तसेच इतर ठिकाणी देखील) राहणारा मी अगदी हैराण झालो होतो. काही दिवसांपूर्वी बंगळूरूला जाण्याची संधी मला मिळाली. मी पूर्वी कित्येकदा बंगळुरूला गेलो आहे पण तरीसुद्धा मी मनातून सुखावून गेलो. पहिले कारण असे, तेथील हवामान, इतक्या प्रमाणात शहरीकारण होवूनही बरेच सुखावह असते. तेथील वैशिष्ट्य म्हणजे, बहुतेक वेळेला संध्याकाळी पावसाच्या सरी काही काळ पडून हवेत हवाहवासा थंडावा येतो. दुसरे कारण मला कन्नड नाटकांचा आस्वाद घेण्याची पर्वणी मिळणार होती. पुणे विमानतळावरू विमानाने उड्डाण केले आणि सहज खिडीकीतून खाली पहिले तर, लोहगाव, खराडी ह्या खडकाळ, वैराण, बिलकुल हिरवाई नसलेला प्रदेश नजरेस पडतो. नाही म्हणायला मुळा-मुठा नदी दिसते, ती वरून स्वच्छ, छानच दिसते, पण आपल्याला सर्वांना माहिती असते, की जशी दिसते तशी ती नदी मुळीच नाही. या उलट, जसे जसे विमान बंगळूरूच्या केम्पेगौडा विमानतळाच्या जवळ येते, त्यावर घिरट्या मारते, आणि तुम्ही खाली पहिले तर, छान हिरवाई, नारळाच्या बागा दिसतील, आखीव, रेखीव, शेती दिसेल. आणि मनाशीच आपण म्हणतो की वा! आली की ही गार्डन सिटी!

बंगळुरूमधील काही दिवसांच्या मुक्कामाच्या शेवटल्या टप्प्यावर आलो तेव्हा कुठे नाटक पाहण्याबद्दल वगैरे बद्दल जुळवाजुळव करण्यास सुरुवात केली. पण त्याआधी सिनेमा पाहायची टूम निघाली. सचिन पाहावा की बाहुबली २, ही काथ्याकूट करण्यात २-३ दिवस गेले आणि शेवटी कटाप्पाने बाहुबलीला पहिल्या भागात का मारले हे अजून जाणून घ्यावयाचे असल्यामुळे तोच सिनेमा पाहायचे ठरले आणि पाहिला देखील. आता काही मी त्या सिनेमाबद्दल काही लिहीत नाही, नाही तर जुने ते जुने गुऱ्हाळ ठरायचे. परत नाटकाचे ठरवण्याच्या उद्योगाला लागलो. वर्तमानपत्रात पहिले, तर ७-८ नाटके त्या वीकएंडला होणार होती(शिखंडी, सुयोधन सारखी कन्नड प्रायोगिक नाटकं, The Cut सारखे इंग्रजी नाटक). बंगळूरमध्ये कन्नड व्यावसायिक नाटक असे नाहीच, पण प्रायोगिक नाटकं बरीच, आणि ती प्रामुख्याने वीकएंडला. त्यातील बरीच इंग्रजी नाटके होती. काही कन्नड नाटके होती. पण मला माझ्या सोयीनुसार जाता येण्याजोगे एकच नाटक होते ते म्हणजे लोक शाकुंतल. हे नाटक प्रसिद्ध नाटककार के. व्ही. सुब्बण्णा, ज्यांनी निनासम ही संस्था सुरु केली होती, त्यांनी लिहिले आहे. लोक रंगभूमी जागृत ठेवण्याचे त्यांचे कार्य मी जाणून होतो. त्यातच शाकुंतल नाटकाचे लोक रंगभूमीवरील सादरीकरण कसे असेल ह्याची मला उत्सुकता लागली. सकाळीच BookMyShow वर तिकीट राखून ठेवले. आधुनिक मराठी रंगभूमीची ज्या संगीत शाकुंतल नाटकाने झाली, त्याचा मी लोक रंगभूमीवरील कन्नड भाषेतील अवतार पाहणार होतो!

आणि मी संध्याकाळी निघालो. नाट्यगृह होते बंगळूरुच्या मध्यवर्ती भागात, जवळ जवळ १२-१५ किलोमीटर लांब. मला धडकीच भरली होती. वाहतूक-कोंडीमुळे, गर्दीमुळे, तेथे जाई पर्यंत माझा अर्धा जीव जायचा. त्यातच संध्याकाळी पाऊस पडतो, आणि तो त्यादिवशी देखील पडलाच. कसाबसा वेळेवर नाटकाला पोहोचलो. थोडीफार गर्दी दिसत होती. प्रवेशद्वाराजवळ नाटकाशी संबंधित असलेले काही लोक तिकीट वाटप करत बसले होते. त्यातील एक-दोन जण परिचयाचे निघाले, निनासममध्ये ओळख झाली होती. नाट्यगृह आणि आसपासचा परिसर सुंदर, झाडी असलेला होता. नाट्यगृहाचे नाव गुरुनानक भवन.

त्याच परिसरात National School of Dramaच्या बेंगळुरू शाखेचे शहरातील केंद्र आहे(प्रमुख केंद्र हे बेंगळुरू विद्यापीठाच्या परिसरात आहे). लोक शकुंतल हे नाटक अंतरंग संस्थेने बसवले आहे, आणि दिग्दर्शन केले आहे प्रसिद्ध नाट्य-दिग्दर्शक चिदंबरराव जम्बे यांनी. कर्नाटकातील सुप्रसिद्ध नाट्य-संस्था रंगायन याचे ते संचालक देखील होते. ही संस्था मैसुरू येथे आहे. निनासम संस्थेचे जवळ जवळ २२ वर्षे प्रमुख देखील होते. या सर्वामुळे, एकूणच कालिदासाच्या संस्कृत ‘अभिज्ञान शाकुंतल’ नाटकाच्या ह्या कन्नड नाट्य-प्रयोगाला एक वेगळेच वजन प्राप्त झाले होते.

काहीही सूचना, घोषणा न करता नाटक सुरु झाले, पडदा देखील नव्हता. रंगमंचावर नेपथ्य अगदी माफकच होते. दुष्यंत राजा सैनिकांबरोबर शिकारीला गेला आहे हे पहिले दृश्य होते. दोन काठ्यांनी आणलेला धनुष्य-बाणाचा आभास, एका स्त्री-कलाकाराने केलेली हरिणाची भूमिका हे छान वाटले. दुष्यंत राजा अगदीच मामुली वाटला. लोक-संगीत, यक्षगान नृत्याविष्कारावर आधारित हा नाट्य-प्रयोग नटला आहे. रंगमंचाच्या मध्यभागी दोन वादक(एक पेटी-वादक, आणि एक ढोलकवाला) होते, आणि एक गायक, जो सूत्रधार देखील होता. दुष्यंत-शकुंतला यांची कथा प्रसिद्धच आहे, ती काही सांगत बसत नाही. पण ह्या एक तास पन्नास मिनिटांच्या दीर्घ एकांकीच्या प्रयोगात मला विशेष मजा आली नाही. प्रयोग तसा रुक्षच वाटला. शकुंतलेची भूमिका करणाऱ्या अभिनेत्रीने थोडीसी जान आणली आहे. कन्नड भाषा, तिचा वेगळा बाज, वेगवेगळे शब्द ऐकताना तसे छान वाटले. पण एकूणच ह्या नाटकात जे नाट्य आहे, राग, प्रेम, पश्चाताप इत्यादी भावनेचे प्रदर्शन आहे, जे अगदी कमीच वाटले. प्रयोग संपल्यानंतर सर्व कलाकारांची ओळख करण्यात आली, तसेच ह्या नाटकाचा पुढील प्रयोग पाहण्यासाठी आप्तेष्टांना घेवून येण्याचे आवाहन करण्यात आले.

असो. काही दिवसातच आषाढ मास सुरु होईल. त्याचा पहिला दिवस हा कालिदास दिन म्हणून साजरा केला जातो.  त्या निमित्ताने हा वेगळा प्रयोग पाहिल्याचे समाधान मिळाले. प्रयोग संपल्यानंतर रात्री परत घरी जायचा प्रश्न होता. पाऊस अजून पडतच होता. मनाचा हिय्या करून, हे नाटक पाहून बंगळूरू भेटीचे सार्थक झाले असे मनाची समजूत घालून परतीचा प्रवास मी सुरु केला. वर सुरुवातीला म्हटले खरे की बंगळूरू मध्ये पाऊस पाडून हवा छान होते वगैरे, पण बऱ्याचदा असे होते की पाऊस थोडाफार पडतो संध्याकाळी, पण तो घरी परतणाऱ्या लोकांना काळ वाटतो, कारण, पावसामुळे जमणारे पाणी, जोराच्या वाऱ्यामुळे पडणारी झाडे, फांद्या, यामुळे होणारी वाहतुकीची कोंडी!