Ninasam Culture Course-Part#2

गेल्या ऑक्टोबर(म्हणजे २०१६) मध्ये कर्नाटकातील सागर जिल्ह्यातील हेग्गोडू येथे निनासम नावाच्या प्रसिद्ध संस्थेत मी संस्कृती शिबिरात भाग घ्यायला गेलो होतो. त्याबद्दल मी पूर्वी एक भाग ह्या ब्लॉगवर लिहिला आहे. आज दुसरा भाग सादर करत आहे. निनासम संस्कृती शिबीराचा(Ninasam Culture Course) भाग म्हणून दररोज(म्हणजे पाचही दिवशी) संध्याकाळी एक नाटक असे. एके दिवशी नाटकाबरोबर भक्ति संगीताचा कार्यक्रम देखील होता. हे सर्व कार्यक्रम शिवराम कारंथ नाट्यगृहात होत असत. शिवाय ते आम्हा शिबिरार्थींना, तसेच इतर नागरिकांना देखील खुले होते. ह्याशिवाय, मुख्य शिबिराचा भाग म्हणून दोन नाटकांचे प्रयोग देखील होते. हे प्रयोग मुख्य सभागृहात(जे खरे पहिले तर Intimate Theater आहे) झाले. ही सर्व नाटकं कन्नड भाषेत होती. ह्या ब्लॉग मध्ये त्या नाटकांबद्दल लिहायचे आहे

ऑक्टोबर ८ च्या संध्याकाळी कालंदुगेय कथे(ಕಾಲಂದುಗೆಯ ಕಥೆ, अर्थ पैंजणीची कथा) या नावाचे शिलाप्पदिकारम (Silappadikaramतमिळ भाषेतील प्राचीन महाकाव्यावर आधारित निनासमच्या नाट्य-मंडळीचे (Ninasam Tirugata) नाटक होते. एका स्त्रीच्या पायातील पैंजण हा नाटकाचा विषय, म्हणजेच नायक(कोवल) आणि नायिका(कण्णगी) यांच्यामधील प्रेमात या पैंजणाची भूमिका म्हणजे हे नाटक. प्रसिद्ध कन्नड कवी आणि नाटककार एच. एस. शिवप्रकाश यांनी हे नाटक रचले आहे. वेगवेगळया गाण्यांनी, कर्नाटकातील हरिदास यांची पदे यांनी युक्त असे हे तीन एक तासांचे संगीत नाटक आहे. 

ऑक्टोबर ९ च्या संध्याकाळी अत्त दरी इत्त पुली(ಅತ್ತ ದರಿ ಇತ್ತ ಪುಲಿ, इकडे आड तिकडे विहीर या अर्थाने) हे हेसनाम तोम्बा यांनी दिग्दर्शित केलेले नाटक होते. हेसनाम तोम्बा(Heisnam Tomba) हे प्रसिद्ध मणिपूर नाट्यकर्मी हेसनाम कन्हयालाल(Heisnam Kanhailal) यांचे चिरंजीव. योगायोग असा की हेसनाम कान्हयालाल यांचे एक-दोन दिवसांपूर्वीच(ऑक्टोबर ६) निधन झाले होते. हे नाटक म्हणजे मणिपूर(किंवा एकूणच ईशान्य भारतात) मध्ये भारतीय सेनेद्वारे केल्या गेलेल्या तथाकथित अत्याचारावर भाष्य करते. भारतीय सैन्याला त्या भागात विशेषाधिकार(AFSPA) दिले गेले आहेत, त्याचा गैरवापर होत आहे आहे अश्या बातम्या येत असतात. पण सामान्य जनतेला काय भोगावे लागते आहे, हे नाटकातून अतिशय प्रभावीपणे दाखवले आहे.

CC16_Poster

ऑक्टोबर १० च्या संध्याकाळी मालती माधव हे अतिशय हलके फुलके संगीत नाटक होते. भवभूतीच्या याच नावाच्या संस्कृत नाटकाचे कन्नड रुपांतर म्हणजे हे नाटक. याचे वैशिष्ट्य म्हणजे असे की हेग्गोडू गावातील अनेकजण यात भूमिका करत होते. नाटक संपल्यानंतर त्यांच्याशी बोलताना त्यांच्या चेहऱ्यावरील आनंद, या आणि आसपासच्या गावातील निनासमच्या नाट्यचळवळ बद्दल बरेच काही सांगून गेले.

ऑक्टोबर ११ च्या संध्याकाळी सुरुवातीला बिन्दुमालिनी या दक्षिण भारतातील गायिकेची भक्ति संगीत मैफिल झाली. त्यांचे कबीर, आणि सुफी संगीत आणि इतर भक्ति संगीतात त्यांनी श्रोत्यांना न्हावून टाकले. त्या नंतर अक्षयाम्बर ह्या नाटकाचा प्रयोग, बंगळूरूच्या ड्रामानॉन(Dramanon) या संस्थेद्वारे सादर केला गेला. हा मला अतिशय भावाला. कर्नाटकातील यक्षगान कला-परंपरा, त्यातील कलाकारांची मनस्थिती, आणि आजचा युवक यातील संघर्ष यात सादर केला गेला.

ऑक्टोबर १२ च्या संध्याकाळी शेक्सपियर मनेगे बंदा(ಶೇಕ್ಸಪಿಯರ ಮನೆಗೆ ಬಂದಾ, अर्थ शेक्सपियर येती घरा) ह्या नाटकाचा प्रयोग होता. हे नाटक म्हणजे शेक्सपियर वरील नाटककाराचे असलेले प्रेम/आदर दर्शवायचा एक प्रयत्न. एका दृष्टीने पहिले तर ती एक प्रकारची जिवंत डॉक्युमेंटरीच म्हणावी लागेल. त्याच्या वेगवेगळया नाटकांची चर्चा, त्यातील प्रसंग आणि पात्रे याचे सादरीकरण, असे एकमेकात गुंफून एक संगीतमय कार्यक्रम होता तो. शेक्सपियरचा एकूण प्रभाव आणि त्याच्यावरील प्रेमच म्हणजे हे नाटक. गेल्यावर्षी त्याची ४००वी जयंती साजरी करण्यात आली. त्यावर मी एक ब्लॉग लिहिला होता.

सुरुवातीला म्हटल्याप्रमाणे, या दररोज संध्याकाळच्या नाटकांच्या मेजवानीव्यतिरिक्त मुख्य कार्यक्रमांतर्गत देखील दोन आगळे वेगळे नाट्य-प्रयोग पाहायला मिळाले. त्यातील एक होता मुंबईच्या सुनील शानबाग यांच्या तमाशा थिएटर प्रस्तुत Blank Page हे नाटक. हे नाटक म्हणजे विविध भाषांतील कवितांचे नाट्यीकरण होते. मराठी, काश्मिरी, हिंदी कविता त्यात होत्या. नामदेव ढसाळ यांची एक कविता देखील होती. आणि दुसरे नाटक होते ओदिरी(ಓದಿರಿ) हे बहुचर्चित, आणि वादग्रस्त नाटक जे मुस्लीम धर्मातील काही सुधारणा याविषयी भाष्य करते. आणि वाद जो निर्माण झाला आहे तो मुहम्मद पैगंबर याचे या नाटकात केले गेलेले प्रतीमाकरण यामुळे.

एकुणात निनासम हे नाट्यक्षेत्रात काम करत असल्यामुळे, असा नाटकांचा उत्सव हे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. त्यामुळे मनसोक्त नाटकं पाहण्याचा, त्यांचा आस्वाद घेण्याचा येथे योग आला आणि धमाल आली.

NINASAM

नीनासम संस्कृती शिबीर-भाग#१

माझ्या ह्या आधीच्या ब्लॉगवर मी नीनासम आणि तेथील संस्कृती शिबीर याबद्दल लिहिले होते. आता ह्या ब्लॉगवर त्या शिबिराच्या मुख्य कार्यक्रमाच्या माझ्या अनुभवावर लिहायचे आहे. हे शिबीर बहुत्व ह्या संकल्पनेच्या वेगवेगळया पैलूंच्या भोवती रचला गेला होता. ह्या शिबिराचा आणखीन एक महत्वाचा आणि रोचक भाग असा की दररोज संध्याकाळी, आम्हाला एक कन्नड नाटक पाहायला मिळायचे. त्याबद्दल मी आणखीन एक ब्लॉग लिहिणार आहे.

पुण्याहून आदल्या दिवशी पुणे-सागर अशी कर्नाटक राज्य सरकारची बस पकडून, मी ऑक्टोबर ८ च्या सकाळी सकाळी सागर जवळील हेग्गोडू ह्या गावीस्थित नीनासम(Sri Neelkantheshwar Natyaseva Sangh) मध्ये धडकलो. इतर बरेच शिबिरार्थी आजूबाजूला दिसत होते. नीनासमचा परिसर, तेथील बैठी शैली असलेल्या इमारती पाहून मन हरखून गेले. माझ्या बसमध्ये रात्री केव्हातरी तरुण मुलांचा हुबळीला एक गट चढला होता, त्यांच्या बोलण्यावरून ते देखील नीनासमला जात होते असे समजले. नंतर ते समजले की तो गट हुबळीच्या संस्कृती कॉलेजचे विद्यार्थी होते, त्यांच्या बरोबर त्यांचे प्राचार्य नटराज होणावल्ली हे देखील होते. यथावकाश नोंदणीचे सोपस्कार झाले. अंघोळी वगैरे आटपून, खास कर्नाटकी शैलीतील नाश्ता म्हणजे इडली, चटणी, सांबार जो स्थानिक पालेभाजी अरवे सोप्पू घालून केलेला होता. तेथील कॉफी, तसेच मसाला घातलेले दुघ, ज्याला ते कषाय म्हणतात, तेही घेतले आणि, ९.३०वाजताच्या समारंभाची वाट पाहत होतो, तेवढ्यात प्रमुख पाहुणे म्हणून आलेले प्रसिद्ध सिने-पटकथाकार जावेद अख्तर दिसले. इतरांबरोबर मी ही त्यांच्याबरोबर फोटो वगैरे काढून घेतले. त्यानंतर सभागृहात कार्यक्रमासाठी गेलो. ते सभागृह म्हणजे मोठे कौलारू घरच आहे, मध्ये मोठीशी मोकळी जागा, तेथे दोन बाजूला रंगमंच अवकाश, असल्यासारखा भाग होता.त्या कार्यक्रमाचे प्रमुख वक्ते होते जावेद अख्तर. त्यांना बोलते केले ते त्यांचे स्नेही अशोक तिवारी यांनी. त्यांनी एकूणच भारतातील बहुत्व संकल्पनेवर आधारित आपले अनुभव, विचार नमूद केले, ठिकठिकाणी त्यांनी त्यांचे स्वतःचे शेर, शायरी उद्धृत केली. त्यानंतर भोजनानंतरचा कार्यक्रम होता तो कन्नड कविता वाचनाचा. पाच वेगवेगळया जणांनी नव्या-जुन्या प्रसिद्ध कविता वाचून दाखवल्या. त्यादिवशीचा शेवटचा कार्यक्रम आधुनिक पूर्व कन्नड साहित्यातील बहुत्व या विषयावर आधारित होता.

ऑक्टोबर ९ रोजी पहिला कार्यक्रम हा गोव्यातून आलेले क्लॉड अल्वारिस(Claud Alvares) ह्या हरहुन्नरी पर्यावरणवादी व्यक्तिमत्वाच्या भाषणाचा. त्यांचा विषय होता भारतीय शास्त्रे, तंत्रज्ञान यांना पुढे आणण्याचा, तसेच पाश्चिमात्य विचारांचे ओझे कमी कसे करता येईल हा. त्यांनी ह्या क्षेत्रात काय काम करत आहेत हे अतिशय रंजक तऱ्हेने सांगितले. भोजन अवकाशानंतरचा कार्यक्रम कन्नड कथा-साहित्यातील बहुत्व दर्शवणाऱ्या निवडक कथांचे अभिवचन होते. कन्नड मधील प्रसिद्ध कथा-कादंबरीकार कुवेंपू, वैदेही, श्रीनिवास वैद्य इत्यादींच्या कथा रजनी गरुड, नीनासमचेच गणेश(ज्यांनी अतुल पेठे यांचे मराठी नाटक सत्यशोधक कन्नड मध्ये आण्यात भूमिका बजावली होती) आणि इतर जणांनी अतिशय उत्कटतेने वाचल्या. त्यादिवशीच तिसरा आणि शेवटला कार्यक्रम हा बहुत्व आणि सामाजिक प्रश्न यासंबंधी होता.

ऑक्टोबर १०चा दिवस सुरु झाला तो परत अल्वारिस यांच्याच कार्यक्रमाने. त्यात त्यांनी सध्याची शिक्षण व्यवस्था, त्यांचे गोव्यातील अनुभव, जुन्या काळातील धर्मपाल नावाचे तत्वज्ञ, गांधीवादी विचारवंत आणि त्यांचे काम या बद्दल ते विस्तृत बोलले. शेवटी भारतीय संगीत आणि बहुत्व यावर एक परिसंवाद झाला. पसिद्ध संगीत समीक्षक, द हिंदू या वर्तमानपत्राचे सहसंपादक  दीपा गणेश यांनी दोन गायिका शैलजा आणि वैशाली श्रीनिवास यांच्याशी त्यांच्या सप्रयोग भाषानंतर संवाद साधला. कर्नाटक आणि हिदुस्थानी संगीत प्रकारात होत असलेली देवाणघेवाण, आदिवासी, देवदासी समाजाने जतन केलेले कर्नाटक संगीतातील गोष्टी इत्यादींनी श्रोतृवर्गाला समृद्ध केले.

ऑक्टोबर ११ रोजी प्रसिद्ध भाषा-शास्त्रज्ञ गणेश देवी यांनी लोकशाही आणि बहुत्व या विषयावर मुद्देसूद आणि विस्तृत विवेचन केले. बहुत्व आणि विविधता यात मुलभूत फरक काय हेही त्यांनी सांगितले. त्यानंतर धर्म आणि बहुत्व या विषयावर मुल्सिम आणि ख्रिस्ती धर्माचे प्रतिनिधी चर्चा करण्यासाठी त्यांनी बोलावले होते. फादर जोस हे कॅथोलिक पाद्री बंगळूरूवरून आले होते, तसेच कुराणाचे कन्नड मध्ये भाषांतर करणारे अब्दुसलाम पुथिगे हे देखील आले होते. मीरा बैन्दूर ह्या ह्या चर्चेच्या समन्वयक होत्या. मला स्वतःला मीरा बैन्दूर यांच्याशी थोडी चर्चा करायला मिळाली. त्यांचा विषय मुळात मानसशास्त्र, पण त्यांनी संस्कृत, तसेच पर्यावरणीय तत्वज्ञान विषयात संशोधन केले आहे. भारतीय तत्वज्ञान विषयात त्यांना गती आहे.

ऑक्टोबर १२ हा शिबिराचा शेवटचा दिवस. त्याची सुरुवात प्रसिद्ध कन्नड कवी तीरुमलेश यांच्या काव्याची चर्चा करणारा,  त्यांच्या काव्याच्या प्रेरणा, तसेच त्यांचे स्वतःचे आत्मकथन अशा स्वरूपाचा होता. नंतरचा विषय वेगळाच होता, आणि तो भारतीय आयुर्वेद आणि त्याची पाळेमुळे ह्या विषयावर होता. दर्शन शंकर नावाचे प्रसिद्ध संशोधक, ज्यांची संस्था ह्या विषयावर काम करते आहे, त्यावर होता. भोजनानंतर कन्नड काव्य कन्नडी(म्हणजे आरसा) हा काही प्रसिद्ध कवितांचे दृश्यरूप दाखवणारा कार्यक्रम होता. त्यात ८ प्रसिद्ध कन्नड कवितांवरील ८ लघुपट दाखवले गेले. कवितेचे अमूर्त रूप काहीसे मूर्त करण्याचा प्रयत्न दर्शवणारे ते लघुपट होते.  सर्वात शेवटी सुंदर सरुक्काई यांचे निरोपाचे भाषण झाल्यावर शिबीर संपले.

नीनासम संस्कृती शिबीर जे दरवर्षी ऑक्टोबर मध्ये होते, तो एकूण भारतीय, तसेच कर्नाटकातील संस्कृतीच्या विविध पैलूविषयी अपूर्व अनुभव देतो. दररोज सकाळी आम्ही काही जण, कार्यक्रमांच्या आधी आसपासच्या परिसरात गप्पा मारत फिरायला जात असू. नीनासम हे नाव ज्या ग्रामदेवतेच्या नावावरून आले आहे त्याचे मंदिर पाहायची उत्सुकता होती. तेही एके सकाळी पहिले. छोटेसेच पण अतिशय सुंदर असे ते मंदिर आहे. तर असे अतिशय रम्य वातावरण, कर्नाटकातून, तसेच बाहेरून आलेले शिबिरार्थी, विषयाशी निगडीत २०-२५ प्रसिद्ध व्यक्ती, कार्यक्रमात होणाऱ्या चर्चा, विराम-वेळेत होणाऱ्या ओळखी, चर्चा, सलग पाच दिवस दिसणारे हे सर्व लोक, एक वेगळीच अनुभूती देणारे, तसेच समृद्ध करणारे मला तरी वाटले. कन्नड साहित्य, संस्कृती, काव्य, कथा, नाटक, कर्नाटकातील हेग्गोडू ह्या मलनाड प्रदेश ज्याला म्हणतात तो निसर्गरम्य प्रदेश ह्या वातावरणात, काय बोलू, काय ऐकू आणि काय पाहू अशी अवस्था तेथे माझी झाली.