स्मरण आचार्य अत्र्यांचे

आचार्य अत्रे आणि पु ल देशपांडे हे दोघेही मराठीतील सुप्रसिद्ध लेखक, आणि तेही विनोदी. पण तसे दोघेही अनेक क्षेत्रात आयुष्यभर कार्यरत राहिलेले. या दोघांचे नाव माहित नसलेला मराठी माणूस विरळा, अर्थात आत्ताच्या पिढीचे काही सांगता येत नाही! १२ जून हा पु ल देशपांडे यांचा स्मृतीदिन, तर आचार्य अत्रे यांचा १३ जूनला असतो. काय विचित्र योगायोग आहे नाही! पु ल देशपांडे यांचे निधन होऊन वीस वर्षे झाली ह्या वर्षी(२०२०), तर आचार्य अत्रे यांचे निधनाला दोन वर्षांपूर्वी(२०१८) पन्नास वर्षे झाली. सर्वसामान्य मराठी वाचकांप्रमाणे, रसिकांप्रमाणे, मी दोघांचेहि थोडेबहुत साहित्य वाचले आहे, आणि इतर क्षेत्रातील त्या दोघांचे कर्तृत्व थोड्याफार प्रमाणात माहित आहे. मी पु ल देशपांडे यांच्या एका आगळ्या वेगळ्या पुस्तकाबद्दल थोडेसे लिहिले आहे या आधी(काय वाट्टेल ते होईल). आचार्य अत्रे यांच्या बद्दल काहीच लिहिले नव्हते. कालच त्यांचा स्मृतीदिन साजरा झाला, त्यामुळे हा लेखन-प्रपंच.

आचार्य अत्रे

आचार्य अत्रे यांचे अर्कचित्र(निवडक ठणठणपाळ या पुस्तकातून साभार)

अर्थात आचार्य अत्रे यांना मी पुस्तकांतूनच अधिक अनुभवले आहे, कारण त्यांच्या निधनाच्या वेळी मी जेमतेम एक वर्षांचा होतो! सुदैवाने पु ल देशपांडे यांना प्रत्यक्ष पाहता आले होते. साधारण १२-१५ वर्षांपूर्वी मी आचार्य अत्रे यांच्या स्मृतीदिनानिमित पुण्यातील बाबुराव कानडे यांच्या आचार्य अत्रे स्मृती प्रतिष्ठान तर्फे आयोजित केलेल्या कार्यक्रमाला गेलो होतो. त्यांनी विविध क्षेत्रात केलेल्या कार्याची माहिती विविध वक्ते देत होते. बाबुराव कानडे आचार्य अत्रे यांचे शिष्य. आचार्य अत्रे यांच्या प्रेमापोटी त्यांनी हे प्रतिष्ठान आणि त्याच बरोबर विनोद विद्यापीठ देखील उभारले आहे. पु ल देशपांडे देखील आचार्य अत्र्यांना गुरु मानायचे.

माझ्या आठवणीप्रमाणे त्यांच्या कवडी चुंबक या नाटकातील एक उतारा आमच्या नववी किंवा दहावीच्या मराठीच्या पुस्तकात होता. पण माझ्या वाचनप्रवासात अत्रे थोडे उशिरा आले असे म्हणावे लागेल. अत्र्यांचे आत्मचरित्र कऱ्हेचे पाणी (याचे पाचही खंड) हे मला वाटते मी गंभीरपणे वाचलेली त्यांची पहिली साहित्यकृती. त्यांची तोंडओळख हि शाळेतील पाठ्य पुस्तकांतून झालेली होतीच. त्यांच्या मुलीने म्हणजे शिरीष पै यांनी लिहिलेल्या काही पुस्तकांतून देखील त्यांच्या बद्दल आणखीन समजते. एकूणच अफाट व्यक्तिमत्व होते त्यांचे. त्यांच्या वकृत्वाचे, हजरजबाबीपणाचे, तसेच फटकळपणाचे किस्से अजूनही चर्चिले जातात. आचार्य अत्रे यांचे संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील योगदान फार मोठे आहे. मराठी चित्रपटाला पहिला राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला तो त्यांच्या श्यामची आई या चित्रपटाला(आणि योगायोग पहा, परवाच ११ जून साने गुरुजींचा स्मृतिदिन होता). प्रसिद्ध नाटके मोरूची मावशी, तो मी नव्हेच, लग्नाची बेडी आणि इतरही बरीच अशी त्यांच्या नावावर आहेत.

गेल्यावर्षी असेच पाथारीवरील जुन्या पुस्तकांच्या ढिगात आचार्य अत्रे यांचे केशवकुमार या टोपण नावाने प्रसिद्ध झालेल्या विडंबन काव्याचा संग्रह झेंडूची फुले हे पुस्तक अवचित हाती लागले. विडंबन काव्याची परंपरा खंडित झाली आहे असे दिसते आहे(माझे नागपूरकडील एक नातेवाईक प्रा. सुरेश खेडकर हे विडंबन काव्य करतात आणि ती सादर देखील करतात. त्या कार्यक्रमाचे शीर्षक आहे एप्रिल फुले असे आहे). त्यांचे समाधीवरील अश्रू हे मला भावलेले पुस्तक. त्यांनी अनेक मान्यवर व्यक्तींच्या मृत्युनंतर लिहिलेल्या श्रद्धांजलीपर लेखांचा संग्रह आहे. मुलांसाठी लिहिलेले नवयुग वाचनमाला हि पुस्तके देखील अतिशय लोकप्रिय होती. माझ्याकडे असलेले अजून वेगळे पुस्तक जे आचार्य अत्रे यांनी लिहिले नाही, पण ते त्यांच्या विषयी आहे. त्याचे शीर्षक आहे आदेश विरुद्ध अत्रे, पु भा भावे यांचे. आदेश हे नागपूर वरून प्रसिद्ध होत असलेले पु भा भावे संपादित मराठी साप्ताहिक. आचार्य अत्रे यांनी त्यांच्या नवयुग मधून स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्यावर अशिष्ट अशी टीका केली होती. आदेश मधून पु भा भावे यांनी त्याच प्रकारे त्यांना प्रत्युत्तर दिले. त्यावरून आदेश आणि अत्रे यांच्यात न्यायालयीन तंटा झाला. त्याचा पु भा भावे यांनी या पुस्तकात वृत्तांत दिला आहे. पुस्तकाची प्रथमावृत्ती आहे १९४४ मधील आहे. ते सर्व वाचणे मनोरंजक आहे; अत्र्यांच्या आणि समोरच्या पक्षाच्या विचारांचे त्यातून दर्शन होते. आचार्य अत्रे यांनी असे अनेक वाद-विवाद ओढवून घेतले आहेत. जसे अत्रे-ना सी फडके वाद, अत्रे-बाळासाहेब ठाकरे वाद!

आचार्य अत्रे यांनी त्यांच्या विनोद गाथा या पुस्तकात विनोदाचे थोडेफार तात्विक विवेचन केले आहे. ते नक्कीच उदबोधक आहे. त्यात ते म्हणतात कि समुद्रमंथनातून जी चौदा रत्ने निघाली, त्यात विनोदाचे रत्न कसे सापडले नाही याचे राहूनराहून आश्चर्य वाटते. आचार्य अत्रे यांचा आवडता आणि अतिशय प्रसिद्ध शब्द म्हणजे गेल्या ‘दहा हजार वर्षांत..’! हे अतिशयोक्ती स्वरूपाचा विनोदाचे उदाहरण आहे. या निमित्त एक किस्सा सांगितला जातो. पु ल देशपांडे यांच्या विषयी बोलताना ते म्हणतात, ‘पु ल देशपांड्यासारखा विनोदी लेखक येत्या दहा हजार वर्षांत होणार नाही’. कुणीतरी बोलले कि, ‘आचार्य, तुम्ही फार अतिशयोक्ती करता बुवा’. यावर आचार्य अत्रे उत्तरले, ‘अरे, यात अतिशयोक्ती कसली? मला अतिशयोक्तीच करायची असती तर मी म्हणालो असतो की पु ल देशपांड्यासारखा विनोदी लेखक येत्या दहा हजार वर्षांत होईल! असे हे अत्रे!

१९५-६० च्या काळात लोणावळा खंडाळा हे अनेक प्रसिद्ध लोकांचे आवडते ठिकाण होते असे दिसते. प्रसिद्ध अभिनेता दिग्दर्शक गुरुदत्तच्या चरित्रात त्याच्या लोणावळा खंडाळा येथील घराचा उल्लेख आहे. आचार्य अत्रे यांचे देखील ते आवडते ठिकाण होते, त्याबद्दल, त्यांच्या खाद्य रसिकते बद्दल, तेथील विविध मैफिलीबद्दल त्यांनी चवीने लिहिले आहे. काही महिन्यांपूर्वी वर्तमानपत्रातून वाचले होते कि त्यांचे तेथील घर राजमाची दर्शन हे डॉ बावडेकर यांच्या मालकीचे आहे आणि त्यांनी त्याची चांगली देखभाल केली आहे. हि चांगली बातमी आहे. साहित्यिकांची घरे हि पुढच्या पिढीसाठी प्रेरक असतात. त्याबद्दल मी पूर्वी लिहिले होते(लेखकाचं गाव लेखकाचं घर).

पु ल देशपांडे नवीन पिढीला माहित आहे असे म्हणता येईल, पण तसे आचार्य अत्रे यांच्या बाबतीत नाही म्हणता येणार. नव्या पिढीला आचार्य अत्रे नावाच्या झंझावाताची थोडीफार कल्पना यावी याकरिता त्यांच्या नावाचे संकेतस्थळ(website) सुरु करायला हवे किंवा एखादा माहितीपट/चरित्रपट करायला हवा(असेल तर मला कल्पना नाही). जसे पु ल देशपांडे आणि गदिमा यांची संकेतस्थळे आहेत त्याच धर्तीवर. त्यामुळे रसिकांच्या मनात नक्कीच त्यांच्या स्मृती कायम राहतील आणि प्रेरणा देत राहील. आजचे प्रसिद्ध व्हिडियो समाज माध्यम Youtube वर चारी अत्रे यांच्या बद्दल बरेच साहित्य आहे.  दरवर्षी त्यांच्या जन्मगावी(सासवड) येथे त्यांच्या जयंतीच्या(१३ ऑगस्ट) निमित्ताने आचार्य अत्रे साहित्य संमेलन आयोजित केले जाते, ती नक्कीच स्पृहणीय गोष्ट आहे.

ता. क. आज(सप्टेंबर ८, २०२०) कळले कि आचार्य अत्रे यांच्या कन्या मीना देशपांडे यांचे निधन झाले. त्यांनी लिहिलेली संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीवर आधारित हुतात्मा हि कादंबरी खूप गाजली होती. त्यावर आधारित वेब मालिका देखील आली होती गेल्यावर्षी. त्याचे भाग मी पाहतो आहे, त्यात आचार्य अत्र्यांची भूमिका अभिनेता आनंद इंगळे यांनी चांगली आठवली आहे. ती मालिका जरूर पाहा.

पेस्तोनजी आणि पारसी समाज

अमेरिकेसारखा, भारत, हा देखील निर्वासितांचा(migrants) देश म्हणायला हरकत नाही, असे एकूण इतिहासाकडे पहिले तर लक्षात येते. फरक एवढाच आहे, भारतात ते कित्येक हजार वर्षांपासून चालू आहे, अमेरिकेत ही लाट गेल्या काही शतकातील. दुसरा एक फरक असा की निर्वासितांनी अमेरिकेवर राज्य केले अशी उदाहरणे कमीच, पण भारतात ती मात्र भरपूर आहेत. मोगल असतील, इंग्रज, पोर्तुगीज, फ्रेंच असतील, सर्वानी कित्येक वर्षे राज्य केले. त्या आधी कुशाण वगैरे लोकांनी देखील राज्य केले. आर्य इथलेच की बाहेरचे हा वाद आहेच. पण ते जर बाहेरचे, निर्वासित असे समजले तर, त्यांनी देखील राज्य केले असे दिसते. पण हे सर्व समाज, निर्वासित, भारतीय संस्कृतीशी एकरूप झालेले आहेत असे दिसते. निर्वासितांची अलीकडचे उदाहरण म्हणजे सिंधी समाज. सिंधी समाज भारताच्या फाळणीनंतर, पाकिस्तानात देलेल्या सिंध प्रांताचे लोक. गेली ७० वर्षे ते येथे राहत आहेत, आणि भारतीय समजाशी एकरूप झाले आहेत. असेच भारतीय मातीशी एकरूप झालेले दुसरे उदाहरण म्हणजे पारसी समाज. पण त्याच बरोबर त्यांनी आपली संस्कृती, वेगळेपण निकाराने जपून ठेवले आहे.

हे सर्व आठवायचे कारण म्हणजे नुकताच पाहिलेला विजया मेहता दिग्दर्शित पेस्तोनजी हा सिनेमा. हा जुना(१९८०च्या दशकातील) सिनेमा आहे, आणि पाहायचे राहून गेले होते. आणि गंमत त्यात १९५०-६० चा काळातील पारसी समाजाचे चित्रण आहे, तेही मुंबईतील. पारसी समाजाचा भारतातील इतिहास बऱ्यापैकी लिहून झाला आहे, त्याची माहितीही इतरत्र भरपूर आहे. पारसी समाजातील व्यक्तींचे चित्रण आपल्याला चित्रपटात दिसते, पण ते अनुषंगिक असे असते, आणि बऱ्याच वेळेस विनोद-निर्मिती साठी योजलेली पात्रे असतात. साहित्यामध्येही पारसी व्यक्तीचित्रण दिसते. उदा. पु. ल. देशपांडे यांचा पेस्तन काका, वसंत सरवटे यांच्या सहप्रवासी या पुस्तकातील सोहराब जमशेदजी बालपोडीवाला वगैरे. खरे तर सरवटे यांनी अजून एक प्रसिद् पारसी व्यक्ती केकी मूस या विलक्षण छायाचित्रकारवर देखील लेख त्यात लिहिला आहे. पेस्तोनजी हा सिनेमा पारसी समाजाचे, त्यांच्या संस्कृतीचे, स्वभाव-वैशिष्ट्यांचे कथारूप चित्रण करतो. चित्रपटाच्या प्रसारणा दरम्यान अधूनमधून विजयाबाईं त्याबद्दल बोलत होत्या. त्यात त्या एकदा म्हणतात की त्यांना National Film Development Corporation(NFDC) चे संचालक काकांजीया यांनी दिलेल्या लघुकथेवर चित्रपट बेतला आहे. मला थोडे आश्चर्य वाटले. पु. ल. देशपांडे यांनी पारसी  व्यक्तीचित्रण करून ठेवले आहे, आणि ते नुसते विनोदी ढंगाने नाही. विजयाबाईंना त्यांच्या साहित्याची नक्कीच माहिती असणार आहे. त्यावरून चित्रपट करावा असे का नाही सुचले.

ते असो. पण चित्रपट अतिशय सुंदर आहे. नसिरुद्दीन शहाने साकारालेली फिरोजची भूमिका, बोलणे, लकबी अतिशय छान. डोळे वारंवार मिचकावणे, एका विशिष्ट पद्धतीने बाक काढून चालणे वगैरे अतिशय छान.

त्याच्याबरोबर शबाना आझमी, अनुपान खेर  यांच्या देखील भूमिका आहेत. त्यांनी देखील सुंदर वठवलेल्या आहेत त्यांच्या भूमिका. एक वेळ असे वाटून गेले की अनुपमच्या एवजी देवेन वर्मा जर, पेसीच्या असता तर आणखी धमाल आली असती. बाकी सर्व कलाकार म्हणे पारसी व्यक्तीच आहेत. चित्रीकरण स्थळे देखील अगदी त्यावेळच्या पारसी घरात असल्यामुळे पाहायला छान वाटते. NFDCचा सिनेमा असूनदेखील, documentation सिनेमा झाला नाही. चंदू पारखी ह्या गुणी नटाची देखील मुंबईतील घरगड्याची छानशी भूमिका त्यात आहे. पारसी व्यक्तीचा पेहराव, बोलणे-चालणे, इतर रिती-रिवाज, स्वभाव-वैशिष्ट्ये, गुजराती, मराठी ढंगाचे बोलणे, हे सर्व पाहताना मजा येते. हा सिनेमा खरे तर दोन मित्रांची(पेसी आणि फिरोज) कथा आहे, दोघेही अतिशय विरुद्ध स्वभावाचे. पण त्याही पेक्षा १९५०च्या दशकातील मुंबईतील पारसी समाजाची वैशिष्ट्ये सांगणार, त्या काळात घेवून जाणारा हा सिनेमा आहे.

पारसी समजाने दिलेले योगदान सुप्रसिद्ध आहे. व्यवसाय असो, नाट्यक्षेत्र असो, लष्कर असो, राजकारण, सामाजिक कार्य असो. तसेच हा समाज फक्त मुंबईच नाही. दिव-दमण भागात ते आहेत, महाबळेश्वर, पाचगणी भागात आहेत. पुण्यातही आहेत. मला तर साताऱ्याजवळ असलेल्या पांडवगड या किल्ल्यावर एक पारसी राहत असलेला दिसला. सह्याद्रीमधील एका सुळक्याचे नावच खडा पारशी असे आहे. इंडोलॉजीचा अभ्यास करताना समजले की वेद आणि पारसी समाजाचे घर्मग्रंथ अवेस्ता यात संबंध आहे. तेव्हापासून तर आणखीनच उत्सुकता वाटत राहिली आहे. ह्या समाजाची घटती लोकसंख्या, जी एक मोठी चिंतेची, त्यांच्या अस्तित्वाच्या दृष्टीने, बाब आहे.