माझा पुत्र गुरुदत्त: भाग#२

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तच्या त्याच्या आईने, वासंती पदुकोण, यांनी लिहिलेले कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१).

आज दुसरा भाग देत आहे. मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#२

१९३६ मध्ये सिद्धनाथ पंत नावाचे एक हिंदी भाषेचे शिक्षक बंगळूरूस आले. ते घरोघरी जाऊन हिंदी भाषेचा प्रसाराचे काम करत. मला लिहा-वाचायचे वेड होतेच. मी, तसेचआणखीन काही जण मिळून त्यांच्याकडून हिंदी शिकू लागलो. पंत हिंदी शिकवण्याचे काही पैसे घेत नसत. हे असे मोफत शिक्षण नको असे म्हणत, माझ्या यजमानांनी आक्षेप घेतला. त्यांचा संशयी स्वभाव मला माहित होता. असे असले तरी काही काही बाबतीत मी त्यांचे ऐकत नसे. हिंदी प्रवेश परीक्षेत मी अखिल कर्नाटकातून पहिली आले. त्यावर्षी महात्मा गांधी यांच्या हस्ते  मद्रास मध्ये  पारितोषिक  वितरण होणार होते. त्यामुळे सगळीकडे उत्साहाचे वातावरण होते. कार्यक्रमासाठी म्हणून असलेल्या मंडप छान सजवले गेले होते. किती  तरी लोकं आले होते. हे असे सगळे वातावरण पाहून मला खूप आनंद झाला होता. ते मद्रास शहरातील पहिला हिंदी पारितोषिक वितरण समारंभ असल्या कारणाने कॉंग्रेस पक्षाचे अनेक पदाधिकारी आले होते. त्या समारंभात मला गांधीजींच्या हस्ते पारितोषिक मिळाले त्यामुळे माझ्या मनात त्यांच्या प्रती श्रद्धा, भक्ती, आणि देशासाठी काही तरी करण्याच्या माझ्या मनात येऊ लागले.

एक दोन महिन्यातच गांधीजी यांचे स्वास्थ्य बिघडल्याने हवा पालटासाठी बंगळूरूस आगमन झाले (माझे यजमान १९२० च्या असहकार चळवळीत गेले  होते). मी आणि गुरुदत्त त्यावेळेस फक्त खादीचे कपडे परिधान करत असू. मी चरखा देखील चालवत असे. मी गुरुदत्तला घेऊन गांधीजींच्या सायंकालीन प्रार्थनेला जात असे. त्यावेळेस कस्तुरबा, राजगोपालाचारी यांची मुलगी लक्ष्मी(हिच्याबरोबर माझा बरीच वर्षे पत्र-व्यवहार सुरु होता. तिचा देवदास गांधी यांच्या बरोबर विवाह झाला आणि आमची पत्र-मैत्री कमी कमी होत गेली). महादेव देसाई, मणीबेन पटेल, मदनमोहन मालवीय यासारख्या महनीय व्यक्तींशी माझी ओळख झाली होती. प्रार्थनेच्या वेळेस विविध लोकांची भजने होत. मी त्या वेळेस कन्नड दासपदं, श्री अप्पय्या यांची कन्नड गीतं गात असे. सर्वाना ती आवडत असत. अप्पय्या यांच्या गीतांत संस्कृत शब्द बरेच असत आणि अद्वैत तत्वज्ञानपर असत, त्यामुळे पंडितजी(मालवीय) मला जवळ बोलावून ती गाणी म्हणायला लावत. माझा देखील त्यामुळे संकोच मावळत असे आणि मुक्तकंठाने न भिता मी गात असे. या  सर्वांचा  गुरुदत्तच्या बालमनावर नक्कीच काहीतरी परिणाम झाला असणार. एकाग्र चित्ताने तो माझे गाणे, अगदी डोळे मिटून ऐकत असे, त्यामुळे सगळे त्याचे कौतुक करत असत. कोवळ्या मनावर होणारे असे संस्कार पुढे आयुष्यात उपयोगी पडतात. मला गांधीजींच्या आश्रमात जावेसे वाटू लागले. प्रार्थना संपल्यावर आम्ही गांधीजींबरोबर आश्रमात जात असू. पूज्य ‘बा’ त्यांच्या माथ्याला तेल लावीत. मणीबेन त्यांच्या पायाला तेल चोळत. गांधीजी लहानग्या गुरुदत्तला जवळ बोलावून त्याच्याशी बोलत. त्याच्या हातात खडीसाखरेचा खडा ठेवत, डोक्यावर हात ठेवत त्याला आशीर्वाद देत असत. एखाद्या वेळेस गुरुदत्त जर बरोबर नसला तर, त्याची ते विचारपूस करत असत. मी घाबरत घाबरत त्यांच्या कडे आश्रमात प्रवेश करण्यासंबंधी विषय काढला. माझ्या कडे पहिले आणि हसले, आणि म्हणाले होईल होईल, असे म्हणत पुढे काही बोलले नाही. मी पुढे नंतर विचारले नाही.

आमच्या गुरुदत्तचा दुसरा वाढदिवस आम्ही अतिशय जोरात साजरा केला. त्याने त्याचा प्रिय असा लाल शर्ट घालून अंगावर दागिने देखील परिधान करून, आमच्या घरमालकांच्या पाया पडायला त्यांच्या कडे गेला. त्यांनी त्याला बसवून त्याला ओवाळले म्हणे. तेथून आमच्या घरी येताना झाकून ठेवलेल्या छोट्या विहिरीजवळ तो पडला आणि तो जोरात मला हाक मारू लागला. ते ऐकून मी बाहेर पळत आले. त्याच्या कपाळाला लागले होते, रक्त वाहत होते. त्याला उचलून पटकन डॉक्टरकडे घेऊन गेले आणि उपचार करवून आणले. पण हे सर्व असे झाल्यामुळे माझ्या मनाला चुटपूट लागली. रात्री त्याला अंगात ताप देखील चढला. माझा एका वृद्ध वैद्यावर विश्वास होता. पूर्वी मी जेव्हा खूप आजारी होते, तेव्हा त्यांनीच मला औषध देऊन बरे केले होते. त्यांनाच बोलावले. नाडी पाहून त्यांनी औषध दिले. पण आठवडा होऊन गेला पण गुरुदत्तला विशेष बरे वाटत नव्हते. रात्री तो बडबडत उठे, घाबरून ओरडत उठत असे. दहा दिवसांत त्याची प्रकृती खालावली.

माझ्या मामेभाऊ डॉक्टर होता. तो गुरुदत्तवर अतिशय प्रेम करत असे. माझ्या यजमानांच्या मनात त्याच्या बद्दल का कोणास ठाऊक पण रोष होता. त्याला बोलावणे पाठवायला मागे पुढे पाहू लागले. एके दिवशी तर गुरुदत्तचे हात पाय गार पडले, आखडून सुद्धा गेले. त्याच्या डोळे देखील आत गेले. आईने रडायला सुरुवात केली. मी कोणाला काही न सांगता मामेभावाकडे गेले, त्याला सगळी परिस्थिती सांगितली. सगळे ऐकून, तो म्हणाला, ‘अश्या स्थितीत मी जवाबदारी घेणार नाही’. मी त्याच्या हाता-पाया पाडून म्हटले कि एकदा त्याला बघून तरी जा. त्याने थोडा विचार केला, आणि कसे काय पण त्याचे मन बदलले आणि तो माझ्याबरोबर यायला तयार झाला. घरी आल्यावर गुरुदत्तला नीट तपासले. गरम पाण्याची बाटली जवळ ठेवायला सांगितली आणि माझ्या समाधानासाठी म्हणून करड्या रंगाच्या गोळ्या त्याला दिल्या, आणि त्याला वारंवार गरम पाणी पाजत राहा असे सांगितले, आणि म्हणाला, ‘वासंती, तुझे नशिब चांगले असेल तर हा ‘गुंटी'(गुरुदत्त) ह्यातून बचावेल, रात्रभर ह्याच्यावर नजर ठेव. सकाळी परत येऊन पाहतो’. नंतर तो निघून गेला.

आम्ही घरातल्यानी मिळून गुरुदत्तवर रात्रभर नजर ठेवली. मला तर गुरुदत्तचे ते मोठे  झालेले डोळे पाहायला धीरच होत नव्हता. मी देवासमोर रात्रभर बसले होते. शेवटी पहाटे कधीतरी डोळे आत घेऊन बोलला, ‘आई, मला पाणी दे’. मी धडपडून उठले. पण मला एवढा आनंद झाला नाही. त्याच सुमारास, गल्लीतून कोणीतरी गाणे म्हणण्याचा आवाज येत होता:

जागी सर्वसुखी असा कोण आहे|
विचारी मना, तुही शोधूनी पाहे|

हा श्लोक अगदी टाळ वाजवत तो म्हणत चालल्याचे ऐकू येत होते.

हा श्लोक, तो आवाज ऐकून मला माझ्या बालपणीच्या वडिलांबरोबर जो काही अल्पस्वल्प राहता आहेल त्याच्या आठवणी जाग्या झाल्या. त्यांचा स्नेह, विशुद्ध प्रेम, ममता हि माझी अंगरक्षक आहेत अशी माझी भावना आहे. त्यांच्या आठवणी म्हणून त्यांनी मला दोन ग्रंथ पाठवले होती- परमार्थ साधन आणि मनाचे श्लोक हि ती पुस्तके, जी मला खूप आवडतात. जेव्हा काही संकट आले कि मी ह्या दोन ग्रंथांची आठवण काढते.

दुसऱ्या दिवशी डॉक्टर आले, त्यांनी गुरुदत्तला तपासून, आता ठीक आहे, पण त्याचे यकृत बिघडले आहे असे सांगितले. आयुर्वेद औषधे ह्या कारणीभूत असावीत असे त्यांना वाटले. अजून एक महिनाभर वेगळे उपचार करायला हवेत असेही म्हणाले.

गुरुदत्त वाचला होता. पण मला गांधीजीच्या भेटीसाठी आजारपणामुळे जमले नाही. मी त्यांना माझ्या तोडक्या मोडक्या हिंदी भाषेत एक पत्र लिहिले. त्याचे त्यांनी उत्तर मला पाठवले:

“प्रिय वासंती,

आश्रमात तुला येत आले नाही म्हणून वाईट वाटू नको. परमात्म्यावर श्रद्धा, भक्ती ठेवून मुलाला सांभाळ. त्याचे मानसिक, शारीरिक उन्नती करण्याचे कर्तव्य तुझे आहे. पती आणि मातेची सेवा करत राहा. जेवढे शक्य होईल तेवढी देशसेवा कर.

इति,

मोहन करमचंद गांधी
१०-१०-१९२६”

हे अमुल्य पत्र मी अतिशय जपून ठेवले होते. १९५२ मध्ये ते का कसे पण हरवले. जगप्रसिद्ध अश्या गांधीजीनी माझ्या सारख्या सामान्य स्त्रीला पत्र लिहिले होते हे सांगितले कि कोणी विश्वास ठेवणार नाही. पुरावा म्हणून जे पत्र होते, ते हातातून हरवून गेले आणि माझे तोंड बंद झाले. मी तो विचारच सोडून दिला. असो. पुढे काही दिवसातच गांधीजी बंगळूरूहून परत गेले.

गुरुदत्तला बरे वाटू लागल्यावर मी आणि आणि माझी आई, तसेच अर्थात गुरुदत्तला घेऊन कलकत्त्याला आले. माझ्या यजमानांनी बंगळूरूमधील नोकरी सोडून मंगळूरूला गेले. गुरुदत्तला सोडून जाताना त्यांना खूप दुःख झाला. मी त्यावेळी जे बंगळूरू सोडून गेले, ते परत बंगळूरूला आलेच नाही.

कलकत्त्यास माझा भाऊ, माझी वाहिनी, आणि माझा अजून एक चित्रकार भाऊ असे सर्व होते, त्यांनी आमचे छान आगतस्वागत केले. सगळ्या कुटुंबात गुरुदत्त एकटाच लहान मुलगा होता. त्यामुळे सगळ्यांना अतिशय प्रिय होता. त्याचे मस्ती करणे, बोबडे बोलणे सगळ्यांना खूप भावत असे.

माझे भाऊ धार्मिक होते, सोवळे वगैरे नेसून ते पूजा करत. गुरुदत्त त्यांच्या जवळ बसून त्यांची पूजा करणे, सर्व विधी निरखत असे. सारखे प्रश्न विचारून त्यांना हैराण करत असे. कधी कधी सोवळ्यात असलेल्या त्यांना शिवत असे. तरी ते त्याच्यावर कधी रागवत नसत. हसत हसत ते पूजा करत आणि संपल्यानंतर त्याच्या हातावर तीर्थप्रसाद ठेवत. घराच्या अंगणात एक कुत्र्याचे पिल्लू आणि एक मांजर होते. त्यांना खायला प्यायला द्यायचे, आणि त्यांच्यात काहीतरी कारणाने भांडण लाऊन ते पाहत बसायचे हा गुरुदत्तचा आवडता उद्योग. त्याचे मित्र त्याच्या पेक्षा वयाने मोठेच होते. त्यांच्याकडून भोवरा फिरवायला शिकला. आपल्या तळहातावर भोवरा फिरवून तो आम्हाला दाखवत असे. गोट्या खेळण्यात तर त्याने कौशल्य मिळवले होते.

माझा भाऊ वेळ मिळेल तसे, आम्हाला कलकत्यातील प्रसिद्ध ठिकाणे दाखवायला घोडागाडी मधून नेत असे. एकदा तेथील मदन नाट्यगृहात मिस कज्जन(कज्जनबाई) हिचे नाटक लागले होते. ते पाहायला आम्ही सगळे गेलो होतो. माझ्या शेजारी दोन तरुण मुले बसली होती. गुरुदत्त बरोबर ते बोलू लागले. मध्यंतरात ते गुरुदत्तला बाहेर घेऊन गेले. नाटक परत सुरु झाले तरी ते आले नाही. माझी भीतीने गाळण उडाली. माझा भाऊ माझ्यावर डाफरला. आधीच मी घाबरट, त्यातच भावाने रागावले होते. माझी नजर नाटकाच्या रंगमंचाकडे न लागता नाट्यगृहाच्या दरवाजाकडे लागली होती. आतल्या आत मी देवाचा धावा करत होते. नंतर कितीतरी वेळाने ती मुले आली आणि गुरुदत्तला माझ्या हवाली केले आणि माझा जीव भांड्यात पडला. पाहते तर काय, गुरुदत्तच्या हातात चॉकलेट आणि बिस्कीट, आणि गुरुदत्तच्या चेहऱ्यावरून आनंद ओसंडून वाहत होता.

आम्ही कलकत्याला येऊन आता जवळपास एक महिना होऊन गेला होता. माझ्या यजमानांकडून परत येण्याबद्दल निरोप आला होता. एवढे दिवस कुठलीही चिंता नव्हती, नातेवाईकांकडे अगदी आरामात राहत होते. पुढे त्यांची तार देखील आली. मला एकटीला पाठवायला माझा भाऊ तयार होत नव्हता. तीन दिवस, एक रात्र असा प्रवास होता तो. आईने माझ्याबरोबर यायला नकार दिला, मीही जास्ती मागे लागले नाही. कारण माझे यजमान आणि माझी आई यांचे संबंध सुरळीत नव्हते. कायम काहीबाही कुरबुरी असत, त्या दोघांत मी सापडायचे.

शेवटी नात्यातल्या एका बरोबर मी आणि गुरुदत्त परत निघालो. त्या वर्षी मद्रास मध्ये काँग्रेसचे अधिवेशन होते. माझ्या मावशीच्या मुलगा , त्याची बायको, आणि तीन मुलांसह हैदाराबादेहून तेथे आले होते असे मी ऐकले होते. त्यांना मी शोधले आणि त्यांच्या कडे गेले. चार दिवस तिथे राहिले. गुरुदत्तला त्यांच्या तीन मुलांची सोबत मिळाली. काँग्रेस पक्षाच्या अनेक धुरिणांना मी तिथे जवळून पाहिले. पण महात्मा गांधींना मात्र लांबून पाहण्यात समाधान मानावे लागले. त्यांच्याशी बोलण्याचे तर शक्यच नव्हते. अजून काही दिवस तिथे राहावे असे मला वाटत होते. पण यजमान देखील घरी बोलावत होते. पती कसाही असला तरी, तोंड बंड करून त्याच्या आज्ञेत राहण्याचा तो काळ होता. त्यांच्याशी आपणहून बोलण्याचे, मनातील सांगायचे माझ्यात तरी धैर्य नव्हते.

मी कासरगोड येथे पोहचल्यावर मला माझ्या वाहिनीकडून ह्यांची नोकरी गेल्याचे समजले. मला धक्काच बसला. आता मी कोठे जावे, काय करावे? संध्याकाळी हे बंगळूरूहून कासरगोडला आले. नवीन नोकरी मिळेपर्यंत वाहिनीकडे राहावे असे ठरले, आणि ते काही दिवस राहून मग मंगळुरूला गेले. त्यावेळी तेथे राष्ट्रबंधू नावाचे साप्ताहिक तेथून निघत असे. कंडूगोडलु शंकर भट्ट हे त्याचे संपादक होते. त्यात प्रुफरीडर म्हणून काम मिळाले. माझ्या दिरांच्या मुलाच्या घरी बिऱ्हाड केले. नंतर राष्ट्रबंधू मध्ये मी लिहूपण लागले. पूर्वी बंगळूरूमध्ये असताना सरस्वती मासिकात(सं. डी. कल्याणम्मा) माझी एक कथा वरदक्षिणा आली होती. त्यामुळे राष्ट्रबंधू  मध्ये मला लिहायला मिळाले. राष्ट्रबंधू मध्ये मी अधून मधून लिहित राहिले. नंतर इकडे तिकडे प्रवास करावा लागला त्यामुळे हे लिहिणे थांबले. माझ्या नणंदेच्या मुलाकडे चार महिने राहायला जागा मिळाली. त्यांची पत्नी आजारी असल्या कारणाने माहेरी गेली होती. त्यांचे घर हे ‘शंकर विठ्ठल मोटार कंपनी’ समोरच होते. माझ्या दिराचा नातू प्रभाकर गुरुदत्तपेक्षा मोठा. तरीसुद्धा तो गुरुदत्त बरोबर कधी कधी खेळत असे. त्याला येणारी इंग्रजी नर्सरी ऱ्हायीम्स तो गुरुदत्तला शिकवत असे; गोष्टीपण सांगत असे. गुरुदत्त त्याच्या मनासारखे करत असे. त्याच्या पुस्तकातील चित्रे तो पाहत असे, प्रश्न विचारत असे. काहीतरी भांडण निघाले तर प्रभाकर गुरुदत्तला मारायला मागेपुढे पाहत नसे.

आमच्या घरा समोर असलेल्या मोटार कंपनीत गुरुदत्त ये जा करत असे. तेथील लोकांबरोबर त्याची ओळख वाढली. दिवसभर तेथे तो असे. मोटार दुरुस्तीचे काम तो मन लावून पाहत असे. त्यांना काम करता करता मध्येच काही तरी हवे असेल तर तो ते आणून देत असत. कधी कधी तो त्यांच्याबरोबर मोटार गाडीतून बाहेरही जात असे. सगळ्यांना गुरुदत्त हवा असे. तो कुठेही असला तरी संध्याकाळी सातच्या घरी हवा असे मी त्याला बजावत असे. तो ही तसा परत येत असे किंवा कोणी तरी त्याला परत आणून सोडत असे. घरी आल्यावर तो हातपाय धुवून, कपडे बदलून, देवासमोर नमस्कार करून, मी शिकवलेले स्तोत्र म्हणत असे. तो नुकताच लिहायला वाचायला शिकला होता. बंगळूरूला येई पर्यंत माझी आईच त्याला हवे नको ते पाहत असे. इथे आल्यावर मी ते पाहत असे. सुरुवातीला मला थोडा वेळ लागला, पण मी पण  त्याचे नीट करू लागले, त्यानेही सांभाळून घेतले.

माझ्या दिराचा मुलगा एल ओ सी एस कॉलेज मध्ये इंग्रजी भाषेचा प्राध्यापक होता. त्याला शास्त्रीय संगीतात रुची होती. मला देखील संगीतात रुची होती. पण मी शास्त्रीय संगीत असे काही शिकले नव्हते. तो शिकला होता. मी त्यांच्या कडून बरेच काही शिकले. प्रसिद्ध आंग्ल लेखकांचा त्याने मला परिचय करून दिला, माझ्यात साहित्याची रूची निर्माण केली. या सर्वांमुळे आमच्यात आपुलकी निर्माण झाली, पण ते माझ्या यजमानांना सहन होत नव्हते. तरीपण ते चार महिने कसे गेले हे समजले नाही. परत घर बदलताना, नको नको वाट होते. ते सोडून गेल्यावर आम्हाला जेलसमोर एक घर मिळाले. गुरुदत्तला तेथे कोणी सवंगडी नव्हते.  शेजारचे  कुटुंब प्रेमळ होते. 
त्यांच्या कडे जाऊन मीच त्यांची ओळख करून घेतली. ते सोन्या, चांदीचे दागिने करत असताना तो पाहता बसे, मध्ये मध्ये त्यांना प्रश्न विचारत असे, संधी मिळेल तशी ते करतील तसे करायचा तो प्रयत्न करत असे. हे सर्व त्याच्या जवळ असलेले अपार कुतूहल होते म्हणून तो करत असे. एकदा शेजारच्या घरात एक वृद्ध स्त्री मरण पावली होती. तेथे जाऊ नको असे कितीही सांगितले तरी तो माझा डोळा चुकवून तेथे गेला, सगळे विधी पहिले. मला भीतीच वाटली होती. पण त्याला त्याबद्दल विशेष असे काही वाटले नाही. घरी आल्यावर माझ्यासमोर ते सर्व विधी साभिनय करून दाखवायला लागला. माझे जीवन आधीच एकाकी होते, जीवनातील एकूणच रस निघून गेला होता. त्यात हे असे त्याचे मृत्यूविषयी असे वागणे बोलणे ऐकणे नको वाटत होते. तो ते सर्व विसरावे म्हणून त्याला मी दूरवर फिरायला घेऊन जाऊन लागले. तेथे त्याची वेगळीच तऱ्हा. रस्त्यावरील प्रत्येक गोष्टीबद्दल विचारत असे, त्याच्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर देणे माझ्या जीवावर येत असे. मला जेवढी माहिती असेल तेवढे मी सांगत असे, पण त्याचे समाधान होत नसे. त्यावर आणखीन प्रश्न विचारात असे, आणि मग मी त्याला रागावणे थांबत असे. त्या प्रश्नोत्तरात बाल बुद्धीचा गुरुदत्त विजयी होत असे. त्या जेलजवळील रस्त्यावर पोलीस चोरांना पकडून घेऊन येत असत, त्यांची मारझोड करत असत, तेव्हा आरडाओरडा होता असे. गुरुदत्त हे सर्व होताना पाहत नसे, डोळ्यांवर हात ठेऊन डोळे बंद करून घेई, कान बंद करून घेई, आणि म्हणे ‘किती दुष्ट आहेत हे पोलीस!, आणि रडत असे. बऱ्याचदा पहाटे पहाटे कैद्याची फाशीची शिक्षा बजावली जात असे, तेव्हा त्या येणाऱ्या किंकाळ्या आम्हाला ऐकू येत असत, आणि त्या आम्हाला असह्य होत असत. बिचारा गुरुदत्त ते ऐकून अस्वस्थ होत असे. ह्याच घरात आम्ही असताना त्याचा एक वाढदिवस साजरा झाला.

माझे वडील मला कधीतरी पत्र पाठवत. पत्रात ते लिहित, ‘माझी तब्येत सध्या ठीक नसते. पण तू घाबरू नकोस. देव आहे. त्याच्यावर विश्वास ठेव. गुरुदत्तची नीट काळजी घे. त्याच्यत सद्गुण येतील असे पहा, त्याला प्रोत्साहन दे. चुकीच्या मार्गावर त्याला जाऊ देऊ नकोस. तुमची परिस्थिती काय आहे, हे मला माहित आहे. तुम्हाला सर्वाना इथूनच आशीर्वाद देतो’ काही दिवसातच ते हृदयरोगाने गेल्याचे समजले. शेवटच्या क्षणी त्यांच्या जवळ त्यांची पत्नी(माझी आई)आणि मुले यांपैकी कोणी नव्हते. जे जे हॉस्पिटल मध्ये त्यांचे निधन झाले असे कळले. ही बातमी ऐकून मला अतीव दुःख झाले. माझा जन्म बर्मा मध्ये झाला होता. तीन वर्षात माझ्या भावाचा जन्म झाला होता. त्यांमुळे माझ्या वडिलांनी माझे पालनपोषण केले होते. मला माझी आई आवडत नसे, सदा सर्वदा रागावलेली असे, काही तरी काढून ती भांडत असे, माझ्या वडिलांनी केले माझे लाड तिला रुचत नसत. माझे वडील अतिशय समजूतदार आणि प्रेमळ होते. बहुतेक देवाला हे सर्व आवडले नसावे, मी सहा वर्षांची होते तेव्हा ते मला सोडून मुंबईला निघून गेले. तीन वर्षे मला ते भेटले नाहीत. मी त्यांना समजू शकले नाही. त्यांच्या मध्ये देवासारखे  मन होते. त्यामुळे हे असे अचानकपणे ते गेल्याचे समजल्यामुळे मला किती यातना झाल्या असतील, विचार करा! आणि त्यांचे वय देखील खूप नव्हते, फक्त त्रेप्पन.

गुरुदत्तच्या मनात त्याच्या आजोबांची आठवणी कश्या असतील? सहा महिन्यांचा असताना त्याने त्यांना पाहिले होते. मी त्याला नेहमी त्यांच्या बद्दल सांगत असे. मी सांगितलेले तरी त्याला आठवत असणार. आजकाल गुरुदत्तला गोष्टी ऐकायचा नाद लागला होता. इसापनीतीच्या कथा, मंजी मंगेशराय यांची ‘इलीगळ थकथई’ अश्या गोष्टी शोधून आणून मी त्याला सांगत असे. त्याला गोष्ट पूर्ण ऐकल्याशिवाय झोप येत नसे. माझी सहनशक्ती कधी कधी संपत असे, तेव्हा तो माझ्या हातचा मार खात असे. अभ्यास करतना देखील, नीट समजावून सांगितले तर लक्ष देऊन ऐके, पण मी जर रागवत, चिडत, मारत शिकवले तर तो देखील हट्टी होई. जेवण खाण सोडून एका कोपऱ्यात जाऊन रुसून बसे. त्यावेळी चेहरा पाहून माझे मन विरघळत असे.

ह्यांची नोकरी परत एकदा गेली. मी सहा महिन्यांची गर्भार होते. आता कसे होणार? शेवटी मी माझ्या अहमदाबाद येथे असलेल्या माझ्या भावाला पत्र लिहिले. त्यांची सुद्धा आर्थिक परिस्थिती ठीक नव्हती. माझ्या मावशीने माझ्या भावाला दत्तक घेतले होते. तिच्या नवऱ्याला वेडाचे झटके येत असत. तिलाही बरे नसायचे. घरातील समान एकाकडे ठेऊन आम्ही अहमदाबादला जायला निघालो. आम्ही तीन जण होतो. बसने धारवाडला आलो. माझ्या मामाची मुलगी तेथे राहत असे. ती तशी श्रीमंत होती, तिचे पतींचे नाव देखील होते. माझे दिवस भरत आले होते. घरात नोकर-चाकर होते, मुले होती. त्यांनी आमचे चांगले स्वागत केले. त्यावेळी हुबळी मध्ये असलेल्या श्री सिद्धारूढ स्वामी यांच्या दर्शनाला बरेच लोकं येत असत. मी आणि गुरुदत्त देखील गेलो. स्वामीजी काही बोलत नसत, मौन असे. डोके हलवून, हुंकार देऊन ते संवाद साधत असत. गुरुदत्तला त्यांच्या पाया पडायला लावले. त्यांनी त्याच्या डोक्यावर हात ठेवाला, आणि त्याला उठवले, आणि त्याला पाहून हसले. तिथे जमलेल्या लोकांना आश्चर्य वाटले. ते सहसा तसे करत नसत. त्यांच्या दर्शनाने मला समाधान वाटले.

आम्ही धारवाड मध्ये एक आठवडा राहिलो. नंतर आम्ही मुंबईला निघालो. माझ्या आत्याने मुंबईत खार येथे घर बांधले होते. आम्ही त्यांच्याकडे गेलो, आमचे चांगले स्वागत झाले तिथे. त्यांच्या मोठ्या मुलाचे माझ्या मोठ्या बहिणीबरोबर लग्न होणार होते, पण ती अकाली गेल्या मुळे ते झाले नाही. त्यांच्यात तसे खूप प्रेम जुळले होते. दुर्दैवाने एका महिन्यात ती, अजून एक थोरला भाऊ आणि दुसऱ्या क्रमांकाचा भाऊ हे सर्व विषमज्वारामुळे अकाली निधन पावले. मला त्याने ग्रासले होते. हि घटना १९१६ सालची. मला मुंबईतील एका नामवंत हॉस्पिटलमध्ये ठेवले होते. तीन महिन्यानंतर माझे अवयव, मेंदू चालू लागले, आणि मी कशीबशी त्यातून बचावले.

खार येथे गेल्यावर मला पाहून माझ्या दिरांना आनंद झाला. त्यांना माझ्या वारलेल्या बहिणीची, सुंदरीची, आठवण झाली. त्यांच्याकडे एक आठवडा राहून आम्ही सर्व अहमदाबादला गेलो. तिकडच्या घरातील वातावरण जरा त्रासाचे होते. माझे काका रात्री -अपरात्री ओरडायचे, भावाला मारायचे. सगळ्यांची झोपमोड होत असे. असेच पाच महिने कसे गेले समजले नाही. माझ्या यजमानांना हवी तशी नोकरी मिळाली नाही. गुरुदत्त संध्याकाळ झाली कि घाबराघुबरा होऊन इकडे जाऊ तिकडे जाऊ असे म्हणत असे. बाजूच्या खोलीत वैद्यकशास्त्र शिकणारी काही विद्यार्थी भाड्याने राहत असत. गुरुदत्तला त्यांचा आणि त्यांना गुरुदत्तचा लळा लागला होता. त्यांचे कॉलेज नसे तेव्हा ते त्याला घेऊन जात, आणि पतंग घेऊन देत, गोट्या, भोवरे देखील देत, फिरायला देखील घेऊन जात. तो बाहेर राहण्याविषयी माझी ना नव्हती, कारण घरातील विपरीत परिस्थिती. ती त्याच्या वर कशी परिणाम करेल हे सांगता येत नव्हते. तेवढ्यात माझ्या भावाने आम्हाला तेथून जायला बजावले. मी आठ महिन्यांची गर्भार होते. आता कुठे जायचे? हातात पैसा-अडका नव्हता. कपडेलत्ते देखील विशेष नव्हते. थोरले मंडळी जवळ कोणी नव्हती. शेवटी कलकत्त्याला जावे असा आम्ही विचार केला. शेजारच्या खोलीतील ती मुले गुरुदत्त बरोबर रेल्वे स्थानकावर देखील निरोप द्यायला आली होती. त्याच्यासाठी पेपरमिंटच्या गोळ्या, पुरीभाजी, बिस्किटे आणून दिली. तसेच माझ्या हातावर पंचवीस रुपये ठेवले आणि म्हणाले, ‘हे तुमच्या जवळ असु द्या प्रवासात लागतील. जमेल तेव्हा परत करा नंतर’. त्यांनी केलेली ती मदत आणि गुरुदत्त प्रती दाखवलेले प्रेम मला अजूनही स्मरणात आहे.

(क्रमशः)

माझा पुत्र गुरुदत्त: भाग#१

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तच्या त्याच्या आईने, वासंती पदुकोण, यांनी लिहिलेले कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याचे क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर प्रत्येक महिन्यात करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू अत्म्नाराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. आज चरित्राचा पहिला भाग. मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१

आता हयात नसलेल्या माझा पुत्र गुरुदत्त याच्या अविस्मरणीय स्मृतीप्रित्यर्थ-वासंती पदुकोण

गुरुदत्तचा जन्म

त्यावेळी आमचा विवाह होऊन अडीच वर्ष झाली होती. ह्यांना हवी तशी नोकरी अजून मिळालेली नव्हती. शेवटी पानम्बुर(Panambur, मंगळुरू जवळ समुद्रकिनारी असलेले गाव) येथे एका शाळेत मुख्याध्यापकाची नोकरी त्यांना पत्करायला लागली. त्यांनी ती पत्कारलीही. हे गाव मंगळुरूच्या उत्तरेला समुद्रकिनारी, उडपीकडे जाताना लागते. अतिशय छोटेसे खेडेगाव. आठ-दहा उंबरठे असलेले. अश्या ठिकाणी एक शाळा होती. आजूबाजूच्या खेड्यातून शाळेत मुले येत असत. त्यामुळे शाळेत विद्यार्थ्याची संख्या शंभरच्या आसपास होती. त्या काळात शिक्षकांना बराच मान असे. हि शाळा त्या गावातील ग्राम-पंचायतीतर्फे चालवली जाई.

आम्ही सर्व एका गौड-सरस्वत ब्राम्हणाच्या घरातील एका भागात भाड्याने राहत होतो. त्या गावी आठवडा बाजार भरत असे. आमच्या घराचे मालक वेगवेगळ्या प्रकारची मिठाई तयार करून ती त्या बाजारात विकत असत. त्यांच्या त्यात चांगला फायदा होत असे. कुठल्यातरी महामारी रोगामुळे यांचा एक डोळा निकामी झाला होता. त्यांना एकुलता एक मुलगा होता. तो त्या शाळेत शिक्षक होता. त्या म्हाताऱ्याच्या मुलीचा मृत्यू झाला होता त्यामुळे मुलीची दोन्ही मुले त्याच्या जवळ राहत होती. ती दोन्ही मुले, आजी-आजोबा असे राहत होते. मुलाची पत्नी आणि आणखीन एक तान्ही नात देखील घरात होती. पत्नी शेतात जाऊन गावात कापून आणत असे. शेतावर काम करण्यासाठी कुळ लावले होते. मालकिणीचा माझ्यावर का कोणास ठाऊक स्नेह होता. घरी काहीही खायला केले कि मला ते आणून दिल्याशिवाय तिला चैन पडत नसे. ते मिठाई करत असताना जवळ थांबून मी ते न्याहाळत असे.

खेड्यातील ते जीवन मला आवडू लागले होते. त्यावेळेस माझे वय फक्त पंधरा वर्षांचे होते. तेथे माझ्या वयाचीच एक घरकाम करणारी मोलकरीण होती, आणि ती कायम माझ्याकडे पाहत असे. एके दिवशी तिला बरे नसल्यामुळे, मला जवळच असलेल्या विहिरीमधून पाणी आणायला लागले. ती विहीर घरापासून साधारण २०-२५ पावले दूर होती. येताना शाळेतील काही उनाड मुलांनी मला दगड मारले. त्यापासून मी स्वतःला वाचवून मी घरी आले आणि रडू लागले. भीतीमुळे माझ्या शरीराचा थरकाप होत होता. तोंडातून शब्द बाहेर येत नव्हता. माझे यजमान घरी आल्यावर घर-मालकिणीने त्यांना सविस्तर घटना सांगितली.  ह्यांचा आधीच रागीट स्वभाव. दुसऱ्या दिवशी शाळेत त्या उनाड मुलांना चांगलीच अद्दल घडविली. त्या मुलांत एक मुलगा शाळेच्या व्यवस्थापकीय कमिटीच्या सदस्याचा मुलगा होता. त्यामुळे हे प्रकरण चिघळले. सभा बोलाविली गेली, ह्यांना शाळेतून काढून टाकूयात असा ठराव झाला. पण शाळेतील मुलांचा यांच्यावर लोभ जडला होता, विद्यार्थीप्रिय शिक्षक होते. त्यांनी हेच शिक्षक हवे असा हट्ट केल्यावर हे प्रकरण निवळले.

त्या वर्षी शाळेतील वार्षिक समारंभात अनेक कार्यक्रम झाले. छोट्या छोट्या नाटिका, गाणी, वाद-विवाद स्पर्धा अश्या गोष्टी झाल्या. त्या वर्षी उत्तम गुण मिळवून उत्तीर्ण झालेल्या विद्यार्थ्यांना पारितोषिक देण्यासाठी माझ्या मागे लकडा लावला. मंचावर मी गेल्यावर माझे हात पाय लटपटत होते. मी मला दिलेले काम कसेतरी संपवून घरी आले.

माझ्या यजमानांना मलेरिया झाला होता. शाळेतील एक शिक्षक वच्चप्पा हे वैद्य होते. ते स्वतः औषध देत असत आणि त्यांच्या हाताला गुण देखील येई. हे देखील पटकन बरे झाले. पण वैद्यच म्हणाले कि, तुमची ग्रहदशा ठीक दिसत नाही. एखाद्या ज्योतिषाकडे जाऊन या, असा सल्ला दिला. ह्यांचा मात्र ज्योतिषावर विश्वास नव्हता. पण सगळ्यांच्या आग्रहामुळे एका नामवंत ज्योतिषाला बोलावले. त्यांनी आमच्या दोघांच्या कुंडल्या, आमचे हात पाहून काहीबाही बोलले. माझ्या हात पाहायला घेतल्यावर तर माझ्या अंगावर काटे आले. ज्योतिषी म्हणाले, ‘मुली, तू भाग्यवंत आहेस. एका वर्षाच्या आत तुला एक मुलगा होईल. तो तुझ्या घराला सुख, ऐश्वर्य, संतोष मिळवून देईल, नाव कमावेल, तो खूप कीर्ती कमावेल, पण…’ ते थांबले आणि माझ्याकडे पाहू लागले. मला संकोच वाटू लागला. मुले होण्याच्या आधीच मुलांच्या विषयी कोणी विचार करतं का? ज्योतिषी पुढे काही न बोलता निघून गेले. माझ्या मनात मात्र त्यांनी सांगितलेली गोष्ट राहिली आणि वाईटसाईट विचार येऊ लागले.

पानम्बुर येथे त्यावेळेस, मी आधी सांगितल्या प्रमाणे आठवडा बाजार भरत असे. आजूबाजूच्या खेडेगावांतून, पंचक्रोशीतून लोकं त्यावेळेस येत. भाजीपाला, फळे, बांगड्या, अश्या वस्तू ती लोकं खरेदी करत. मला बांगड्यांचा नाद होता. आमच्या घरकाम करणाऱ्या बाईंबरोबर बाजारात आम्ही जात असू. बाजारात येणाऱ्या विविध प्रकारच्या लोकांना पाहून, त्यांचे बोलणे, त्यांची वागणूक मला एक प्रकारचा संतोष होत असे. आमच्या शेतातूनच आम्हाला ताजी भाजी मिळत असल्यामुळे , मी बाजारातून भाजी वगैरे काही विकत घेत नसे. नुसताच फेरफटका मारत असे. आमच्या घरमालकिणीबरोबर गप्पा मारणे, त्याच्या नातवाला खेळवणे मला आवडत असे. बऱ्याचदा, हे मला त्याबद्दल रागे भरत असत.

एके दिवशी मी त्या मुलाला झोपाळ्यावर झुलवत होते, तेव्हा घरमालकीण चारा भरलेल्या घमेले तसेच बरोबर असलेले गाढव एका बाजूला सरकवून, ती जमिनीवर लोळू लागली. तिचे डोळे लाल झाले होते. दृष्टीत क्रूरता होती, आणि आजूबाजूला कोणीतरी असावे असे ती पहात होती. तिचे शरीर थरथर कापत होते. तोंडातून काहीतरी अस्पष्ट असे बोलत होती. ते पाहून माझ्या अंगाला घाम आला. घाबऱ्या आवाजात तिने सुनेला हाक मारली. घरात ती धावत आली. त्यांना असे होते हे माहित असावे. विड्याच्या पानावर रुपयाचे नाणे ठेवून हात जोडून उभी राहिली. आणि म्हणाली, ‘आई, आमची चूक पोटात घे, ह्या वेळी तुमचे आणि वडिलांचे श्राद्ध करू शकलो नाही. येत्या तिथीला नक्कीच ते करू. तुम्ही निश्चिंतपाने परत जा.’ आणि साष्टांग नमस्कार घातला. म्हातारीच्या अंगातील देवी निघून गेली असावी, तिचा श्वासोच्छवास परत सुरळीत झाला. तिचे शरीर घामाने लडबडले होते. डोळे मिटलेले होते. सारा दिवस ती झोपून होती. दुसऱ्या दिवशी तिला त्या बद्दल विचारले असता, तिला काही माहिती नव्हते, लक्षात नव्हते.

कधी कधी आमच्या घराशेजारी असलेल्या मैदानात बैयलाट(कर्नाटकातील लोकनाट्य) कार्यक्रम होत असत. घरातील खिडकीतून सर्व काही पाहता येई. पाय दुखे पर्यंत आम्ही तिथे उभे राहून कार्यक्रम पाहत असू. त्यातील ती गाणी, संवाद, नृत्य, वेशभूषा हे सर्व मला एका अद्भुत लोकात घेऊन जात असे.

उन्हाळ्याची सुट्टी जवळ आली होती पण काही कारणाने ह्यांनी शाळेच्या नोकरीचा राजीनामा दिला. जास्तीच्या पगाराची नोकरी मिळवण्यासाठी बंगळूरूस जाणार होते. मी देखील त्यांच्या बरोबर निघाले. पानम्बुर सोडून जाताना मन दुखिःकष्टी झाले. ते गाव, तेथील लोकं, तेथील वातावरण हे मला आवडू लागले होते. आमच्या घरमालकांचे देखील डोळे भरून आले होते. माझ्या सासऱ्यांनी घराच्या दोन्ही बाजूला नारळाची रोपे लावली. ती रोपे दाखवत ते म्हणाले, ‘मुली वासंती, ह्या कल्पवृक्षासमान तू मोठी हो, आणि सर्वाना मदत कर, तुमचे जीवन देखील समृद्ध होऊ दे, परोपकार करत सफल होऊ दे, सार्थक होऊ दे.’ असा त्यांनी मला आशीर्वाद दिला. त्यांचे वय त्यावेळेस बहात्तर होते. त्यांचे ते प्रेमाचे शब्द, दया, आशीर्वाद माझ्या मनात घर केले आणि मी धन्य झाले. ही पन्नास वर्षांपूर्वीची गोष्ट. त्यांना जाऊन आता पंचेचाळीस वर्षे झाली. ती नारळाची झाडे आता मोठी झाली असतील, बहरली असतील.

माझ्या सासऱ्यांना दहा मुलगे होते, आणि तीन मुली होत्या. त्याकाळी समाजात जेवढी जास्त मुले तेवढा जास्त मान असे. आयुष्य अतिशय साधे सरळ होते. मुले म्हणजे ऐश्वर्य असे समजण्याचा तो काळ होता. माझे यजमान सर्वात धाकटे असल्यामुळे सर्वांचे लाडके होते. त्यांच्या वयाच्या बाराव्या वर्षी त्यांची आई निर्वतल्यामुळे वडिलांनी अतिशय प्रेमाने, लाडाने वाढवले होते. सासूबाई गेल्यानंतर पिता आणि पुत्राला इतर मुलांचा आधार घ्यावा लागला. ह्यांचे कॉलेज शिक्षण होई पर्यंत मोठ्या भावाकडे त्यांना राहावे लागले. माझे सासरे मला त्यांच्या जीवनातील अनुभव सांगत असत, नवरा बायको यांच्या मधील छोटी मोठी भांडणे कुरबुरी आपापसात मिटवावी हे चांगले असे सांगत. माझी तर त्यांनी खूप काळजी घेतली. दुर्दैवाने आम्ही गाव सोडल्यावर त्यांना आमच्या बरोबर राहणे जमले नाही.

१९१४ मध्ये हे बंगळूरूस गेल्यावर मला माझ्या मावशीच्या मुलीकडे(मंगळुरू) चार महिने निरुपाय म्हणून राहावे लागले. माझी थोरली बहिण तशी चांगली होती, पण तिच्या मनासारखे झाले नाही तर ती चिडायची, तोंडाला येईल तसे बोलत असे. मी एक वर्षे स्वतंत्र राहिले होते, त्यामुळे मला तिचे हे टोचून बोलणे लागायचे. मावशीचा मोठा मुलगा मात्र माझ्या बाजूने होता. तो माझ्याहून वयाने चार वर्षे मोठा होता. तो चांगला कलाकार होता. शाळेत त्याने नाटके लिहून पारितोषिके मिळविली होती. आमची जवळीक झाली होती. त्याला रवींद्रनाथ टागोर आवडत, त्यांचा तो भक्तच होता. त्यांच्या कवितांची पुस्तके शाळेच्या वाचनालयातून आणून मलाही तो वाचायला देत असे. कधी कधी मला त्या कविता वाचूनही दाखवत असे. त्यामुळे मला टागोरांच्या कवितांचा, त्यांच्याबद्दल एकूणच चांगला परिचय झाला. मलाही पुढे पुढे त्यांचे साहित्य वाचायचे वेड लागले. त्यावेळी वयात आलेल्या मुली एकट्या दुकट्या कुठे जात नसत. घरातील मोठी मंडळी देखील असे एकट्याला जाऊ देत नसत. माझा भाऊ मला कद्रीगुड्डा(कद्री टेकडी), फळनीर भागात(दोन्ही ठिकाणे हि मंगळुरू मध्ये आहेत), तसेच मैदानात संध्याकाळी घेऊन जात असे. आम्ही दोघे त्यावेळेस भविष्याबद्दल, कलेबद्दल, साहित्याबद्दल, बोलत आमचा वेळ घालवत असू. माझ्या बहिणीला हे रुचत नसे. माझ्या मावशीचे पती हे जरी जुन्या काळातील जुन्या विचारांचे होते तरी, असे प्रतिबंध घालत नसत. त्या दोघांचे वाद होत असत. शब्दाला शब्द वाढत असे. पण त्यांचे कोणी ऐकत नसे. ते पूर्वी रंगभूमीवर नाटकातून काम करत असत. पण ते तसे कंगाल झाले होते. यामुळे त्यांना कसतात दिवस काढावे कागले होते. त्यामुळे देखील त्यांना मुले किमत देत नसत.

मी त्यांना नेहमी काहीबाही मदत करत असे, त्यांनी छोटी मोठी कामे करत असे, त्यांना पान लावून देत असे. ह्यामुळे असेल किंवा आणखीन कशामुळे असेल, त्यांची माझ्यावर खूप प्रीती जडली होती. माझ्या मनात देखील त्यांच्या प्रती आदरयुक्त प्रेम होते. ते म्हणत, ‘ हे बघ वासंती, तुमचे घर बांधून झाले कि, मी तुमच्याकडे राहायला येईन’. दुर्दैवाने, मी बेंगळूरूला गेल्यावर काही दिवसातच त्यांचे निधन झाले.

आम्ही बेंगळूरूला दोन खोल्यांच्या भाड्याच्या घरात राहू लागलो. मी अल्पशिक्षित असल्यामुळे असेल किंवा शहरात राहत असल्यामुळे असेल, माझ्या सासरची मंडळी तशी तुच्छतेने वागवत, पहात. त्यामुळे मी तेथील कॉन्व्हेंट शाळेत माझे नाव घातले. तेथे नन्स भरतकाम शिकवत, ते शिकायला मी नाव नोंदवले. त्यांचे इंग्रजी मला विशेष कळत नव्हते. ते मला कन्नड मध्ये जसे जमेल तसे बोलून शिकवत असत. हे दोन महिने चालले. त्यानंतर मला नकोसे झाले. त्याचे कारण मला दिवस गेले होते, आणि मला थोडा त्रास सुरु झाला होता. मला त्या ज्योतीष्याचे भविष्य कथन आठवले. त्यामुळे मी मला जे माहिती होते त्याप्रमाणे धार्मिक पुस्तके वाचायला सुरुवात केली. तसेच रामकृष्ण परमहंस, विवेकानंद यांची चरित्र वाचत असे. गर्भवती स्त्रीचे आचार विचार तिच्या गर्भावर परिणाम करतात असे मी कुठे तरी वाचल्याचे माहित होते. मला जी मुले होतील त्यांना रवींद्रनाथ टागोर यांच्या कुटुंबातील मुलांप्रमाणे मान, प्रसिद्धी मिळाली पाहिजे असे मला वाटत असे. ती माझी अशा आता या वयात पूर्ण झाल्याचे पाहून मला अतीव संतोष होतो(माझी मुले त्यांच्या त्यांच्या क्षेत्रात मोठे नाव कमावले आहे).

६ जुलै १९३५ मध्ये माझा थोरला मुलगा जन्माला आला. ज्या हॉस्पिटल मध्ये तो जन्माला ते बरेच लांब होते. त्यादिवशी सकाळी मला माझे यजमान आणि माझ्या आईने मला हॉस्पिटल मध्ये सोडून निघून गेले. ते धर्मार्थ हॉस्पिटल असल्यामुळे त्यांना तेथे राहता येत नव्हते. मी लहानच होते, विशेष काही व्यवहार ज्ञान नव्हते. मी आत जाऊन हेड नर्सच्या खुर्चीवर जाऊनबसले. ते पाहिल्यावर मला ती तोंडाला येईल ते बोलली. आधीच अशक्त झाले होते, त्यातच पोटातून कळा येत होत्या. हे देखील निघून गेले होते. त्यातच ह्या नर्सचे रागावणे वेगळे. मला रडू कोसळले. पण तिथे रडता येईना, तशीच बसले. अकरा वाजता मला लेबर-रूम मध्ये घेऊन गेले. मध्यान्ही बारा वाजता मुलगा जन्माला आला. एक-दोन तासाने नर्स आली, आणि माझ्याजवळ आली आणि गाठोडे ठेवत म्हणाली, हे तुझे मुल, आणि निघून गेली. काचेच्या बाहुलीसारखे दिसणारे ते तान्हे मुल पाहून, माझ्याच्या पोटचा गोळा आहे, हा विचार आला आणि मला आश्चर्य वाटले. त्याच्या कपाळाचे हळुवार चुंबन घेतले आणि माझ्या पोटदुखी पळून गेली. मला अत्यानंद झाला होता. आईचे आणि मुलाचे काय मायापाश असतात त्या देवालाच माहित.

त्या दिवशी हॉस्पिटल मध्ये जन्मलेले हा एकच एक मुलगा. बाकी सगळ्या मुलीच जन्मल्या होत्या. हॉस्पिटल मध्ये जन्मलेल्या सर्व मुलांना गळ्यात एक दोरा बांधून त्यावर पुठ्यावर एक क्रमांक लिहिलेला असे. मला ते सर्व माहिती नव्हते. नर्सने पाहिलेले सहाव्या क्रमांकाचे मुल माझ्या जवळ आणून ठेवले. पण माझ्या मुलाचा क्रमांक नववा होता. दुध पाजवताना लक्षात आले कि मुलगी आहे ते. नर्सला समज तर देण्यात आली, त्या उपर ती बातमी डॉक्टर पर्यंत देखील पोहोचली आणि त्याचे विपरीत परिणाम झाले.

जनरल वॉर्ड वेगवेगळे रुग्ण तसेच बाळंतीणी देखील होत्या. माझ्या डाव्या बाजूला वयस्कर अशी ख्रिश्चन स्त्री होती. ती खूप चांगली होती. तिनेच मला शिकवले. संध्याकाळी माझी आई आणि यजमान एकत्र आले. मला मुलगा झाल्याचे ऐकून माझ्या आईला खूपच आनंद झाला. ह्यांना पण कुलदीपक मिळाला असेल असे वाटून आनंद झाला असावा असे वाटले. मुलगा रडू लागला कि ती ख्रिश्चन स्त्री येऊन त्याला शांत करत असे. मला ते जमत नसे. तान्हा मुलगा, रंग गोरा, मान तशी काळसर, डोळे मोठे आणि आकर्षक होते. हॉस्पिटल मध्ये मी दहा दिवस होते. अकराव्या दिवशी आईबरोबर मुलाला घेऊन घरी आले. माझी आई जेव्हा त्या तान्ह्या मुलाला आंघोळ घाली, ते पाहताना मला अचंबा वाटे. एवढ्या लहान तान्ह्या मुलाला इतक्या जवळून मी पहिल्याचा पहिलाच प्रसंग होता. छोट्या छोट्या हात पायांना तेल लावून कोमात पाण्याने आंघोळ घालणे मला दिव्य वाटायचे. बाराव्या दिवशी नातेवाईकानां आमंत्रण देऊन मुलाचे बारसे केले. आमच्या कुटुंबात मुलगा होण्याचा पहिलाच प्रसंग असल्यामुळे माझ्या भावाने कलकत्याहून दोन नावे सुचवून पाठवली होती. पहिले वसंतकुमार आणि दुसरे गुरुदत्त. मुलाचा गुरुवारी जन्म झालेला, आणि तो दिवस श्री मध्वचार्यांची जयंती होती. ही दोन्ही ठेवली, पण त्याला आम्ही सगळे ‘गोंटा'(म्हणजे सुंदर) असे हाक मारत असू. तो जरा कमी वजनाचा होता कि काय, पण कायम रडत असे(त्यातच बंगळूरू मध्ये कायम पाउस पडे, आणि त्यामुळे थंडी देखील बरीच असे). वारंवार सर्दी, खोकला होत असे. मलाही तसा मुलांचे पालन-पोषण करण्याचा अनुभव नव्हताच. त्याला उचलून घेतल्यावर तो हातातून खाली पडेल कि काय त्याची सारखी भीती वाटत असे. सुरुवातीला तर त्याचे शी-शू साफ करणे सुद्धा किळसवाणे वाटे, पण नंतर त्याची सवय झाली.

तो आता दीड महिन्याचा होता आला होता, पाळण्याजवळ कोणी आले कि चेहऱ्यावर हसू उमटे. तिसऱ्या महिन्यात त्याचा माथा भरून आला होता. मुलाला उचलून त्याला खेळवण्यात माझा जीव रमत होता. आम्ही राहता असलेल्या घराची मालकीणबाई हि लिंगायत समाजाची होती. तिला कोणीतरी सांगितले की आम्ही मच्छी-ब्राम्हण, मासे खाणारे आहोत असे चुगली केली. त्यामुळे आम्ही घर सोडून जावे या करिता तिने नाना तऱ्हेने आम्हाला त्रास द्यायला सुरुवात केली. शेवटी आम्ही ते घर सोडून चामराजपेटे भागात पाचव्या रस्त्यावर एक घर भाड्याने घेऊन राहू लागलो. घरमालकाचे तीम्मी नावाच्या घरकाम करणाऱ्या महिलेबरोबर संबंध होते. घरमालकीण छान सुंदर होती, तीन मुलांची आई होती. ते हे कसे सहन करील? ती माझ्याजवळ रोज आपले दुःख सांगत असे. घर सोडून जाते असे म्हणे. पण ती कुठे जाणार? तिला आई वडील, भाऊ बहिण असे जवळचे कोणी नव्हते. ह्या अश्या वातावरणात आम्ही तेथे आठ महिने राहिलो.

एके दिवशी माझे वडील त्यांच्या भाच्याकडे आले हे मला समजले. आम्ही दोघे त्यांना घरी आणायला म्हणून गेलो. आमच्या बरोबर ते आले, पण ते काहीसे अस्वस्थ होते. आल्या आल्या त्यांनी सहा महिन्यांचा असलेला गुरुदत्तला उचलून घेतले, आणि त्याचे पापे घेतले. गुरुदत्तने हसत डोळे मोठे करत हात पाय झाडत त्यांना मिठी मारली. माझ्या वडिलांना मी कित्येक वर्षांनी भेटले होते, मलाही आनंद झाला. माझ्या आईला तिचे यजमान अलाल्याचे रुचले नव्हते. कायम कपाळावर आठ्या ठेवून तोंडातल्या तोंडात काहीतरी बडबडत असे. माझे वडील सहनशील होते, त्यांनी आईला अनेक प्रकारे समजावण्याचा प्रयत्न केला. पण ती एक शब्द बोलली नाही. आमच्या घरी आलेल्या माझ्या आई वडिलांचे हे संबंध पाहूनही, आईच्या भीतीने, आम्हाला सर्व काही मुकाट्याने पाहत राहण्याशिवाय काही करता आले नाही. माझी आई कलकत्त्यावरून बंगळूरूस आल्यानंतर आमच्या घरातील सारा कारभार तिच्याच हातात आला होता. अधिकार जगवण्याच्या बाबतीत माझ्या आईचा हात कोणी पकडू शकणार नाही. मलाही एकट्याने बाळाला सांभाळण्याचे धैर्य होत नव्हते. आई देखील जाता येता ‘मी परत जातेच कशी’, असा धाक भरत असे. माझे वडील मात्र दिवसभर छोट्या गुरुदत्तला खेळवत असत. त्याची देखील आजोबांबरोबर जास्त सलगी होती. मी बोलावले तरी माझ्याकडे विशेष येत नसे. ते काही दिवस अजून आमच्याकडे राहिले असते कि कोण जाणे. याच वेळेस एक घटना घडली. वडील एकदा माझ्या कडे आले आणि म्हणाले, ‘सहा साधू आले आहेत, त्यांना जेवायला घालतेस काय?’ मी हो म्हणाले. पण माझी आई म्हणाली, ‘माझ्याकडून होणार नाही. काय करायचे ते करा’. माझे वडील त्याच दिवशी निघून गेले. मी कितीही समजावले तरी काही ऐकले नाही. शेवटी गुरुदत्तला त्यांच्या मांडीवर ठेवत, रडवेल्या चेहऱ्याने विनंती केली. पण त्यांचा मनाला अतीव दुःख झाले होते, त्यामुळे ते निर्धाराने निघून गेले. तीच आमची पहिली आणि शेवटची भेट. गुरुदत्तला सारखी त्यांची आठवण येत होती, काही दिवस. झोपेत देखील तो त्यांची आठवण काढत असे.

माझ्या आजी-आजोबाना माझे वडील एकुलते एक होते. ते देखील कित्येक नवसाने ते झाले होते. घरात सगळेजण त्यांच्यावर लाड करत असत. त्यांचे मन विशेष करून मोडत नसत. त्यामुळे कि काय त्यांच्या स्वभावात एक प्रकारचा हट्टीपणा आला होता, शीघ्रकोपी देखील होते. त्यांचे पंधराव्या वर्षी लग्न लावून टाकले. आईचे वय अकरा होते त्यावेळेस. तिने लहानपणीच आपल्या वडिलांना गमावले होते. तिचेहि तसेच, ती देखील हट्टी होती. तिच्या मनात येईल ते झाले पाहिजे. कोणापुढेही ती मान झुकवत नसे. लग्न होऊन सासरी आल्यावर तिने सगळ्यांशी जुळवून घेता आले नाही. सासू-सून यांच्यात वादविवाद होत असत. पती-पत्नी मध्ये देखील विशेष काही प्रेम नव्हते. तिला एक मुलगा झाल्यावर परिस्थिती बरी झाली होती.

माझे आजोबा शांत स्वभावाचे, प्रेमळ होते. सर्वांशी मिळून मिसळून वागत आणि सगळ्यांना त्यांच्याविषयी आदर वाटे. माझे वडील त्यांच्या वडिलांचे प्रतीरुपच होते. आईकडून हटवादी स्वभाव घेतला असावा. माझ्या आज्जीच्या एक बंधू आमच्या सारस्वत समाजाचे गुरु होते. पांडुरंगाश्रम पासून सर्वांचा आदर प्राप्त केलेले, व्रतनिष्ठ जीवन जगात आलेले होते. माझ्या आजीला ह्याचा खूप अभिमान होता.

माझे आजोबा निर्वतल्यावर घर मोडून पडले. आजी तिच्या मुलीच्या घरी निघून गेली. माझे वडील हुशार होते, इंजिनियरिंग शिकल्यामुले त्यांना चांगली नोकरी मिळू शकत होती. पण त्यांच्या सरळ सध्या स्वभावामुळे ते कुठेच विशेष टिकले नाही. उद्योग धंद्यात देखील ते गेले. पण त्यात एका गौड सारस्वत असलेल्या व्यक्तीकडून फसवणूक झाली. त्यावेळी आईचे दागिने गहाण ठेवून कसे बसे त्यातून निभावले. माझे वडील जेवढे उदार होते, तेवढीच माझी आई कंजूष होती. त्यांच्यात कायम झगडे होत असत, त्यामुळे आम्हा मुलांना आमच्या नातेवाईकांकडे राहावे लागले. एकूणच कष्टातच वाढलो आम्ही.

गुरुदत्त जवळ जवळ सहा महिने रांगत होता. किती मस्ती करायचा. सदा सर्वकाळ त्याच्या मागे कोणीतरी राहायला लागायचेच. सातव्या महिन्यात स्वतःहून बसायला शिकला. त्यावेळेस त्याचे पहिले छायाचित्र मी काढले. गुरुदत्तला शेजारचे घेऊन जायचे आणि खेळवायचे. त्याच्या बाल-लीला नंतर माला सांगायचे. त्याला दृष्ट लागू नये म्हणून माझी आई दररोज त्याची दृष्ट काढून टाकायची. दहाव्या महिन्यात तो चालायला शिकला. सुरुवातीला सुरुवातीला तो कसा काय उभा राहणार असे वाटत होते. सारखा पडायचा, परत उभा राहायचा! सगळे कसे मनमोहक असायचे. कृष्णाच्या बाल-लीला मी माझ्या गुरुदत्त मध्ये पाहत होते. त्याच्या पहिल्या वाढदिवशी आम्ही काही मित्रांना, स्नेह्यांना, नातेवाईकांना आमंत्रण दिले. गुरुदत्त प्रत्येक वस्तू कडे बोट दाखवून हे काय, हे काय असे विचारात फिरला होता. मोठी लोकं त्याच्या प्रश्नांना कधी उत्तरे देत तर कधी निरुत्तर होत. संध्याकाळी त्याला ओवाळत असताना निरांजानावर हात ठेवल्यामुळे हात भाजून घेतला होता. ह्यामुळे मला घरातील थोरल्यांकडून बोलणी खावी लागली होती.

आम्ही राहत असलेले ते घर आमच्या घरमालकाने विकल्यामुळे आम्हाला ते घर सोडावे लागले. तेथूनच जवळच असलेल्या दुसऱ्या रस्त्यावरील एका घरात आम्ही आलो. घरमालक तसे श्रीमंतच होते, पण चांगले देखील होते. ते गुरुदत्तला जे सकाळी घेऊन जायचे, ते पार संध्याकाळीच परत घेऊन येत. त्यांना मुलगा नव्हता. तिन्ही मुलीच झाल्या होत्या. ते गुरुदत्तबरोबर कन्नड भाषेमध्येच बोलत, त्यामुळे कोंकणी भाषेपेक्षा त्याला कन्नडच चांगले यायला लागले. सकाळी सकाळी गवळी गाय घेऊन घरी येत असे, आणि समोर दुध काढून देत असे, ते पाहायला गुरुदत्त तेथे जाऊन उभा राहत असे. घरात मग तो एखादे भांडे घेऊन, गवळ्यासारखे खाली बसून, दुध काढण्याचा अभिनय करत असे, आणि दुधाचे भांडे आणून देत असे. त्याचा हा असा खेळ चाले. आमचे चार खोल्यांचे घर होते. पण ती सर्व रेल्वे डब्यासारखी एका सरळ रेषेत होती. गुरुदत्तच्या खोड्या वाढल्या कि त्याला एका लांब दोऱ्याला बांधून सोडत असे. त्याच्या खोड्या काही थांबत नसत. लगाम असलेल्या घोड्या सारखे त्याचे उद्या मारणे असे, बांधून ठेवलेल्या माकडासारखे त्याचे किंकाळणे असे. बांधून ठेवले असले तरी, त्याला आवरणे कठीण व्हायचे. अंगणात येणाऱ्या पक्ष्यांना मी दाणे टाकत असे, ते त्याने पहिले. झाले, त्याचे सुरु, माझ्या मागे लकडा लावला, मी देखील दाणे टाकतो असा. दिले नाही तर भोकाट पसरे. शेवटी तोच जिंकत असे. गल्लीच कोणी डोंबारी आला, तो क्षणार्धात तो बाहेर उभा असे. डोंबारी खेळ संपवून परत जाई पर्यंत तो तेथेच एकाग्रतेने पाहत थांबे. आतून कितीही हाका मारल्या तरी त्याचे लक्ष नसे.

बंगळूरूमध्ये हरिदास मंडळींची भक्तीपदे गात घरोघरी भिक्षा मागायला कित्येक लोकं येत असत. त्यांना देखील बोलावून ती गाणी, पदे ऐकत असे. हे सर्व पाहून आम्हाला वाटे कि त्याची बुद्धी इतर मुलांपेक्षा जास्त आहे.

(क्रमशः)

गुरुदत्त कोण?

हा गुरुदत्त कोण बुवा, असा जर प्रश्न तुम्हाला पडत असेल तर, भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासाबद्दल तुम्हाला माहीत नाही असाच होऊ शकतो. पण तुम्हाला जर गुरुदत्त हा हिंदी सिनेमाचा एक संवेदनशील फिल्ममेकर होता हे माहीत आहे, पण तरीही तो कोण होता, कसा होता, आणि इतर प्रश्न त्याच्याबद्दल असतील तर, ते नक्कीच वाजवी आहेत. गुरुदत्त म्हणजे प्यासा, कागज के फूल आणि साहिब बीबी और गुलाम हे चित्रपट, त्यातील प्रसिद्ध गाणी माहिती असतात. माझे देखील तसेच होते. त्याच्या निधनाला पन्नासहून अधिक वर्षे झाली आहेत. दोन पिढ्या दरम्यान होऊन गेल्या. त्याची चित्रपट कारकीर्द वादळी होती. त्याच्याबद्दल अनेक वर्षात अनेक प्रकारे लिहून झाले आहे.

मी २-३ वर्षांपूर्वी सुरु केलेले गिरीश कर्नाड यांच्या पुस्तकाचे, आगोम्मे इगोम्मे या कन्नड पुस्तकाचे भाषांतराचे, काम तसे अजून अर्धवटच आहे, त्यात एक कर्नाडांचा गुरुदत्तविषयी लेख आहे, तो मी वाचला, आणि बरेच दिवस विसरून गेलो. का आणि कसे पण अचानक मला गुरुदत्तच्या आईने(वासंती पदुकोण, १९७६, प्रकाशक-मनोहर ग्रंथमाला, धारवाड) लिहिलेल्या ‘नन्न मग गुरुदत्त’ हे चरित्रात्मक कन्नड पुस्तक हाती पडले. कर्नाडांचा तो लेख म्हणजे ह्या पुस्तकाची त्यांची प्रस्तावना होती. हे पुस्तक गुरुदत्तच्या मृत्यूनंतर १२ वर्षांनी प्रकाशित झाले होते. गुरुदत यांचे कुटुंब कर्नाटकातील, त्यांच्या जन्म देखील कर्नाटकातील, पण शिक्षण कलकत्ता येथे, आणि त्यांची कर्मभूमी अर्थात मुंबईची चित्रपटसृष्टी.

एक-दोन वर्षांपूर्वी, मी चित्रपट रसास्वाद शिबिराला गेलो होतो. तेथे गुरुदत्तचा उल्लेख झाला, तसेच सत्यजित राय यांचा अर्थातच देखील झाला. खोपकरांचे गुरुदत्त:तीन अंकी शोकांकिका हे पुस्तक होते माझ्याकडे, ते परत बाहेर काढले. सुधीर नांदगावकर यांनी संपादित केलेले गुरुदत्तवरील पुस्तक मागवले. आणि कर्नाडांच्या त्या कन्नड लेखाचे मराठी भाषांतर केले. ते मी येथे देत आहे. वासंती पदुकोण यांच्या त्या पुस्तकाचे देखील मराठीत भाषांतर सुरु केले आहे. गुरुदतच्या आयुष्यावर आणखी प्रकाश त्यामुळे पडणार आहे; गुरुदतचे वेगळेपण परत नव्या पिढीला समजण्यास मदत होईल असे मला वाटते.

Guru Dutt

The back cover of the book by Vasanti Padukone. Biography of Guru Dutt

एखाद्या आईने आपल्या मुलाचे चरित्र लिहावे असा मला माहिती असलेला पहिलाच प्रसंग आहे. नाही चुकलो. सुप्रसिद्ध माजी क्रिकेटपटू सुनील गावसकरचे चरित्र त्यांच्या आईने(मीनल गावसकर) देखील लिहिले आहे, पुत्र व्हावा ऐसा या नावाने ते पुस्तक आहे. पण ते नंतरचे आहे, १९८७ मधील. गुरुदत्तवरील पुस्तक १० वर्षे आधी आले. असो.

अनुवाद: माझा पुत्र गुरुदत-प्रस्तावना(गिरीश कार्नाड)

श्रीमती वासंती पदुकोण यांच्या बरोबर माझी पहिली भेट त्यांच्याबरोबर पत्रव्यवहार सुरु झाल्यावर दीड वर्षांनी झाली. असे असले तरी पहिले पत्र वाचतातच त्या माझ्या अतिशय परिचयाच्या असल्याचा भास झाला. मुंबई मध्ये ‘संस्कार’ चित्रपट पाहून आल्यावर त्यांनी मला पहिले पत्र लिहिले होते. ‘मी गुरुदत्तची आई’ असे सुरुवात केलेले पत्र चित्रपटाबद्दल प्रशंसा करणारे होते, आणि काहीश्या अनिवार्यपणे त्यांनी गुरुदत्तबद्दल बरेचसे लिहिले होते. असे चित्रपट पाहिल्यावर पुत्राच्या आठवणी, त्याचे कलात्मक अभिनय, अर्थपूर्ण चित्रपट करावे असा त्याला असलेला ध्यास,त्याच्या अकाली मृत्यूमुळे अर्ध्यावरच थांबलेल्या कित्येक योजना, असे त्यांनी बरेच काही पत्रातून लिहिले होते.

ते पत्र आता माझ्याकडे नाही. तरी पण त्या पत्रात शेवटी आलेला मजकूर अजून लक्षात आहे. ‘मी लहान असताना मला नीट शिक्षण मिळाले नाही. मार्गदर्शन मिळाले नाही. काहीतरी करायला जावे तर त्यात खोडा घालणारे लोकच जास्त. त्यावेळी माझ्या पाठीशी राहून, मला उत्तेजन दिले असते तर, मी अजून बरेच काही केले असते. काही तर नक्कीच मिळवले कमावले असते.

हि गोष्ट मला अतिपरिचयाची वाटली. त्या पत्रातील त्यांच्या भावना. कळकळ हि एका पिढीची होती. त्या काळी विशी-एकविशीच्या उंबरठ्यावर असलेल्या समस्त सारस्वत स्त्रियांचीच ती मनोव्यथा त्या सांगताहेत असे मला वाटून गेले.

ह्या पुस्तकाचा विषय म्हणजे गुरुदत्त जो चित्रपट अभिनेता, दिग्दर्शक आहे. मी चित्रपट जगतात वावरत असल्यामुळे किंवा माझे चित्रपट श्रीमती पदुकोण यांना आवडत असावेत, त्यामुळे त्यांनी मला हि प्रस्तावना लिहिण्याची विनंती केली असावी. असे असले तरी मी हि ‘स्मृतिचित्रे’ वाचल्यावर मला भावलेली गोष्ट म्हणजे ह्या पुस्तकात आढळणारे सामाजिक प्रश्न.

एकोणिसाव्या शतकाच्या शेवटी शेवटी ‘चित्रापूर’ सारस्वत समाज हा कुमटा-मंगळूरू दरम्यानच्या प्रदेशात भूभागात एकवटलेला होता. काही एक अपवाद सोडले तर, बहुसंख्य सारस्वत समाज हा आर्थिकदृष्ट्या गरीबच होता. उद्योग धंदा करण्याएवढी चतुरता त्यांच्या जवळ नव्हती. जमीन कसण्याची शारीरिक क्षमता जवळ नाही. ब्रिटीशांनी भारतात घट्टपणे पाय रोवल्यावर, कारकुनाची नोकरी करण्याला त्यांना जमले होते, त्यावेळेस हि सर्व मंडळी, मोठ्या शहरांकडे, विशेषतः पुण्या मुंबईकडे स्तायिक होऊ लागले.

ह्या समाजाची लोकसंख्या तशी फार मोठी नाही, त्यामुळे हा नवीन पेशा आणि त्याच्याबरोबर आलेली नागरीकरणामुळे ह्या समाजावर पटकन परिणाम झाला. वरिष्ठ पदाची नोकरी हे ध्येय ठरल्यामुळे, त्याच्या आड येणाऱ्या सारस्वत समाजाचे संस्कार त्या आड आले तरी ते नाकारायला, ओलांडायला कठीण गेले नाही. हे सपष्ट करण्यासाठी एकच उदाहरण पुरेसे आहे. समुद्र प्रयाण हे त्यांच्या मठाने बहिष्कृत केले होते. पण चांगल्या पदावरील नोकरी मिळवण्याकरिता इंग्लंडला जाणे आवश्यक झाले होते. पाहता पाहता बरेच जन परदेशगमन करून आले, आणि त्याचा परिणाम म्हणून अर्धाहून अधिक सारस्वत समाज मठाने बहिष्कृत केला. पण त्यामुळे झाले काय तर, मठाची सारी आर्थिक गणिते फिस्कटली. जाती बाहेर गेलेल्या मंडळीनी काही प्रयशित्त देखील घेतले नाही. शेवटी मठाने बहिष्कार मागे घेऊन त्यांना सामावून घेतले.

नवीन विचार नवीन आचार ह्या समाजात पसरू लागला, हे खरे आहे, पण समाज याचा अर्थ येथे त्यातील पुरुषमंडळी असा घ्यावा लागेल. बदलाचे वारे जरी पुरुषांना निर्भयपणे आपलेसे करण्यात काही अडचण आली नाही, पण स्त्रियांना तसे करायचा अधिकार नव्हता. दोन ‘बुकं’ शिक्षण, वयाची तेरा वर्षे ओलांडायच्या आताच झालेले लग्न, पंचविशीच्या आत कमीतकमी अर्धा डझन मुले पदरी पाडून, तारुण्य कुस्करले जाऊन, उरलेले सारे जीवन पत्नी म्हणून, आई म्हणून जगण्याचे भागदेय काही बदलले नाही.

महाराष्टात त्या काळी तीव्र वेगाने सामाजिक क्रांती सुरु झाली होती. कर्वे, गोखले वगैरे मंडळीनी स्त्री शिक्षण, विधवाविवाह या करिता आंदोलने सुरु केली होती. लक्ष्मीबाई टिळक, रमाबाई रानडे ह्या सारख्या समाजसुधारक महिला पुढे येऊन एक नवीन आदर्श समाजापुढे ठेऊ पाहत होत्या. त्यामुळे गाव मागे टाकून शहराकडे पुरुषांबरोबर आलेल्या सारस्वत महिलांना हे सर्व दिसत असल्यामुळे, त्यांच्या आशा-आकांक्षाना नवीन धुमारे फुटू लागले यात आश्चर्य ते काय. असे असले तरी सामाजिक जीवनात हे नवीन बदल अंगीकारत असताना, मानसिक बदल, विचारांतील बदल अजून म्हणावे तितके झाले नव्हते.

वासंतीबाईंच्या पहिल्या पत्रात मला दिसलेली ही तळमळ मी त्या पिढीतील इतर स्त्रियांकडूनही पूर्वी ऐकली होती.

‘त्यावेळी स्त्री शिक्षण नुकतेच सुरु झालेले होते. माझ्या शाळेची मुख्याध्यापिका घरी येऊन वडिलांच्या पाया पडून विनंती करत होत्या कि हिला शाळेत पाठवा, ती अतिशय हुशार आहे, पुढे ती काहीतरी नक्कीच करेल. पण त्यांनी ते ऐकले नाही, आणि माझा वयाच्या पंधराव्या वर्षीच विवाह लावला’. १९१४ मध्ये घडलेला हा प्रसंग साठ वर्षानंतर देखील आठवून डोळ्यात पाणी काढलेल्या महिला मी पहिल्या आहेत.

सामाजिक विरोधाला न जुमानता तसेच परिणामांची पर्वा न करता आपल्या आकांक्षा पूर्ण करण्याचा ध्यास, आपल्या कर्तृत्व शक्तीवर असलेला विश्वास त्या वेळच्या स्त्रीयांकडे होता: स्वतःहून अथवा भाऊ असेल, किंवा पती असेल यांची मदत घेऊन शिक्षण पूर्ण करून, विणकाम शिकणे, संगीत शिकणे, नर्स, शिक्षिका किंवा समाज सेविका यांचे प्रशिक्षण घेणे, कथा, कविता, भजन, कीर्तन लिहिणे, उतार वयात आकाशवाणी वर कोकणी कार्यक्रमात भाग घेणे, अश्या अनेक उपक्रमातून त्या कार्यरत राहत असत.(चित्रपट शृष्टी म्हटले कि मध्यमवर्ग अजूनही नाक मुरडत असे, घाबरत असत. असे असताना चाळीस वर्षांपूर्वी भावाने वासंतीबाई यांना ‘तू काही काम का करत नाहीस?’ असे दिवचाल्यावर त्यांनी चित्रपटासाठी एक हिंदी पटकथा लिहून, मुंबईला जाऊन त्यावेळचे चित्रपट सम्राट चंदुलाल शाह यांच्या ती देऊन त्या आल्या होत्या हे येथे नमूद केले पाहिजे). असे सगळे असले तरी, त्यावेळी, शेवटी ह्या स्त्रीयांच्या नशिबी पुढे विशेष काही आले नाही.

अशी अतृप्त, अस्वस्थ मनोवृत्ती झाल्यामुळे. हि अपूर्ण महत्वाकांक्षा त्यांनी आपल्या मुलांच्या जीवनात पाहिली. आपल्याला जे जमू शकले नाही त्यांच्या हातून घडावे ह्या करता त्या आग्रही राहिल्या. त्यामुळे ‘माझा पुत्र गुरुदत्त’ हे जरी वैयक्तिक चरित्र न राहता, त्या वेळच्या सामाजिक प्रतिक्रियेचे विस्ताराने केले चित्रण आहे असे म्हणू शकतो.

तरीसुद्धा असा परकाया प्रवेश सोपा नसतो, त्यात धोके असतात. वैवाहिक जीवनात सुख असे नव्हतेच. त्यांचे पती, जे त्या पिढीच्या साऱ्या पुरुषांचेच प्रतिनिधी करणारे असे होते, मध्यमवर्गीय मुल्यांवर विश्वास असणारे, जीवनात सुस्थिती, स्थैर्य असावे असे वाटणारे, सरकारी नोकरीच्या गुंगीतून येणारी निष्क्रियता, या मुळे विकासाला पोषक असे वातावरण नव्हते आणि आवश्यक असा संयम असाही नव्हता. याहुनही विशेष म्हणजे स्वतःची मुले यशस्वी होऊन पुढे ती त्यांना सोडून गेली याचे दुःख त्यांना झेलावे लागले. आपला मुलगा आयुष्यात मोठा होत आहे, यशस्वी होत आहे, नाव कमावत आहे, या विषयी असलेले समाधान होतेच, पण त्याच बरोबर तो आपले असे वेगळे स्वातंत्र्य जीवन जगणार आहे, आपल्या दुःखाभोवती तटबंदी निर्माण करतो आहे, अश्या अनुभवांना देखील त्यांना सामोरे जावे लागले. शेवटी आपल्या जीवनात आपल्याला जे साधले नाही ते आपल्या मुलांत पाहत असताना, ते शक्य झाले नाही, हा व्यक्त केलेला विषाद असे सर्व या पुस्तकात येते.

आधी सांगितल्याप्रमाणे, हा सर्व अनुभव हा काही याच पुस्तकाच्या निमित्ताने आलेला नाही. किंवा त्या पिढीच्या साऱ्या स्त्रियांच्या नशिबी असेच जीवन आले होते असेही मी म्हणत नाही. पतीची नोकरी, त्याहून वरची मुलांची नोकरी, सुसंकृत, शिष्टाचारी मुलगी, सासू, लहानपणापासून मनी जपलेले स्वप्न, मनातील रेडियो, मोटार-कार, संगीताच्या रेकॉर्ड्स, या सगळ्यात संतृप्त अश्या ह्या स्त्रीया जीवनात मागे राहिल्या. त्या सर्व स्त्रिया पुण्यशील होत्या.

असे असले तरी ‘माझा पुत्र गुरुदत्त’ मध्ये मला जाणवलेले म्हणजे रोष, आंतरिक पिशाच्च या विरुद्ध त्यांचा लढा दिसतो. श्रीमती पदुकोण यांनी माझ्या बद्दल, आणि त्यांच्या जवळपास असणाऱ्याबद्दल काही न लपवता, न विसरता लिहिले आहे. बहुशः, विविध यातना सहन केल्यामुळे, त्या पिढी मध्ये अशी प्रामाणिकता, धैर्य दिसून येते.

(फेब्रुवारी १९७६)