करुणाष्टक

पूर्वी केव्हा तरी पुणे आकाशवाणी वर मी व्यंकटेश माडगुळकर(तात्या) यांच्या करुणाष्टक या पुस्तकाचे अभिवाचन ऐकले होते. तेव्हापासून हे पुस्तक मिळवून वाचावे असे मनात होते. तो योग नुकताच आला. भालचंद्र नेमाडे यांच्या कोसला या पुस्तकाच्या संदर्भात देखील असेच झाले होते. कोसलाचे अतिशय प्रभावी अभिवाचन आकाशवाणी वरून प्रसारीत होत असे तेव्हा मी न चुकता ते ऐकत असे. त्यानंतर मग केव्हातरी कोसला मिळवून वाचली, नंतर कोसालाबद्द्ल असे शीर्षक असलेल्या बाबा भांड यांनी संपादित केलेले  पुस्तक देखील वाचले. पुणे आकाशवाणी मुळे असे विविध अनुभव मिळाले, हे सर्व मी पूर्वी लिह्लीलेल्या माझे आकाशवाणी ऐकणे या लेखात लिहिले आहे.

करुणाष्टक हे व्यंकटेश माडगुळकर यांचे पुस्तक म्हणजे लहानपणीच्या आठवणी कथन, तेही प्रामुख्याने त्यांच्या आईच्या आठवणी जाग्या करणारे पुस्तक आहे. आत्मचरित्रात्मक म्हणा हवे तर. त्यांचे काही कथासंग्रह, व्यक्तीचित्रण संग्रह(उदा. घराकडच्या गोष्टी) यातून पुस्तकातील यातील काही भाग प्रसिद्ध झाला आहे. तसेच ग दि माडगुळकर(गदिमा) यांच्या काही पुस्तकातून देखील लहानपणीचे, तसेच आईचे काही अनुभव पूर्वी वाचल्याचे आठवते. उदाहरणार्थ, गदिमा यांच्या तिळ आणि तांदूळ या पुस्तकात माझी आई हा विस्तृत लेख आहे. गांधीवध आणि त्यानंतरच्या घटनांचे वर्णन करणाऱ्या व्यंकटेश माडगुळकर यांच्याच वावटळ या पुस्तकात आलेले काही घटना/अनुभव यातही आहेत. गदिमांच्या आणखी एका पुस्तकात(वाटेवरच्या सावल्या) बालपण आणि प्रामुख्याने आईवरच एक विस्तृत लेख आहे. पण करुणाष्टकचा मुख्य विषय आहे तो त्यांची आई हाच.

पुस्तक सुरु होते ते वडिलांच्या बदली मुळे परक्या गावी(म्हणजे कुंडल नावाच्या गावी) जाणे आले या घटनेपासून. आणि थांबते ते त्यांच्या आईच्या मृत्यूपर्यंत. या दोन्ही घटनांच्या दरम्यान कित्येक गोष्टी घडतात. प्लेगची साथ, गांधीवध झाल्यामुळे गावातील तणाव, मुलांच्या मृत्यू, तात्यांच्या आजीचा, वडिलांचा मृत्यू, हे सर्व कसे झेलले याचे वर्णन येते. अतिशय दारिद्र्य असलेली परिस्थिती, त्यातून निभावून नेताना, आईची, तसेच इतर व्यक्तींची स्वभाव वैशिष्ट्ये तात्या त्यात सांगतात. गदिमा यांच्या मृत्यूच्या प्रसंगाचे वर्णन देखील आहे. गदिमा यांनी त्यांच्या पुस्तकात स्वतःच्या आजारपणाबद्दल एक विस्तृत लेख लिहिला होता, त्याचे तपशील या करुणाष्टक पुस्तकातून परत वाचताना, पडताळून पाहताना गंमत वाटत होती. असे बऱ्याच प्रसंगाबद्दल करता येते.

त्यांच्या वडिलांच्या बद्दल देखील बरेच व्यक्तिचित्रण, आईच्या दृष्टीने ते कसे होते, त्यांच्या दोघांमधील स्वभावातील अंतर, त्यामुळे उडणारे खटके हे देखील विविध पुस्तकांतून विखुरलेल्या स्वरूपात आले आहे. माणदेशातील भौगोलिक परिस्थिती, औंध संस्थानातील कारभार याचे वर्णन यामुळे एक वेगळाच काळ डोळ्यासमोर उभा राहतो. तात्यांना जंगलांची, वनाची गोडी कशी लागली, हेही अनेक प्रसंगातून करुणाष्टक मध्ये त्यांनी रेखाटले आहे. आणखी काही वैशिष्ट्यपूर्ण प्रसंग लक्षात राहतात-तात्या लहानपणी काही कारणाने विहिरीत पडले होते, तेव्हा ते कसे बचावले किंवा त्यांचे थोरले बंधू अर्थात गदिमा दहावी परीक्षेत नापास झाले, आई त्यांना बोलबोल बोलली, आणि त्यामुळे ते वर्षभर घरातून परागंदा झाले होते, त्यामुळे निर्माण झालेली परिस्थिती इत्यादी. एकुणात काय तर आलेले प्रखर आणि दाहक अनुभव तात्या आपल्याला सांगतात.

रामदास स्वामी यांनी करुणाष्टक हे काव्य रामाच्या प्रार्थनेसाठी रचली. माडगुळकर यांचे करुणाष्टक आईची थोरवी गाते. आठ मुलांच्या रुपाने आठ समस्या त्यांच्या आईपुढे कशा उभ्या ठाकल्या, त्यांच्या दृष्टीकोनातून आईने कसा सामना केला याची कथा हे पुस्तक सांगते. हे पुस्तक तसे छोटेखानीच आहे. या दोघा माडगुळकर बंधूनी आत्मचरित्र असे लिहले नाही, पण आत्मचरित्रात्मक लेख, किंवा करुणाष्टक सारखे पुस्तक, यात त्यांच्या जीवनातील प्रसंगच आहेत. त्यामुळे बरेचसे प्रसंग, घटना यांची या पुस्तकांतून पुनरावृत्ती होते, पण त्याला नाईलाज आहे. पुस्तकात खास तात्यांच्या शैलीतील रेखाटने देखील आहेत. या सर्वामुळे माझे तरी झपाट्याने पुस्तक वाचून झाले, आणि एका वेगळ्या दुनियेत जाऊन आल्यासारखे वाटून गेले.

Advertisements

जांभळाचे दिवस

ह्यावर्षी उन्हाळा जरा लवकरच सुरु झाला. मार्च महिन्यापासूनच धरती तापू लागली. उन्हाळा म्हणजे आंबे, फणस, तसेच रानातील करवंदे आणि जांभळे. त्यातच मी व्यंकटेश माडगुळकर यांचे  जांभळाचे दिवस पुस्तक वाचले. हे पुस्तक म्हणजे पन्नास-साठ वर्षापूर्वी(१९५७) प्रसिद्ध झालेला कथा संग्रह आहे. त्यात दहा कथा आहेत, काही ग्रामीण, तर काही शहरी. त्यातील पहिलीच कथा जांभळाचे दिवस या नावाची आहे. आणि ती वाचून मला रानावनात जाऊन करवंदे, जांभळे खावेसे वाटू लागले. खूप दिवसात सह्याद्रीमधील जंगलात, डोंगरावरील किल्ल्यावर भटकायला गेलेलो नाही. पूर्वी जायचो आणि उन्हाळ्यात हा रानमेव्यावर ताव मारत भटकंती करत असू.

तर पुस्तक आणल्यावर मी सर्वात आदी सायकल ही कथा वाचली. ही पुस्तकात सर्वात शेवटी आहे. मग या पहिल्या कथेकडे आलो. व्यंकटेश माडगुळकर शिवाजीनगर भागात अक्षर बंगल्यात राहायचे(त्यांचे बंधू ग. दि. माडगुळकर हे वाकडेवाडी भागात पुणे-मुंबई रस्त्यावर पंचवटी नावाच्या बंगल्यात राहत असत). सायकल आणि इतर दोन-चार कथा याच भागात घडतात. सर्वच कथा ह्या मानवी मनाच्या अथांगतेचा ठाव घेतात. सायकल कथेत आपल्या मुलास सायकल घेवून देण्यातील असमर्थता आणि जुन्या सायकलीचा इतिहास समजल्यावर मनाची होणारी घालमेल याचे वर्णन आले आहे.

जांभळाचे दिवस ही पाहिली कथा अशीच रानात घडते. लेखक सुट्टीनिमित्त गावी गेला असता, नदीकाठी असलेल्या रानात, जांभळाच्या झाडीत भटकत, जांभळे मनसोक्त खात, सामोरे गेलेल्या प्रसंगाभोवती कथा फिरते. बालपणी गावात रहात असलेली आणि ओळखीची असलेली मुलगी चमन रानात पाहून त्यांच्या मनात आलेले विचार म्हणजे ही कथा. ह्या कथेत जांभळे झाडावरून तोडून खाणे ह्या गोष्टीचे बहारदार, रसपूर्ण वर्णन केले आहे.

सकाळची पाहुणी या कथेत त्यांनी भास आणि सत्य यांचा खेळ मांडला आहे. माणसाचे सुप्त मन झोपेत गेल्यावर जागे होते. सकाळी जाग आल्यावर सुप्त मन आणि जागृत मन यांच्या सीमारेषेवर मनात होणारा खेळ त्यांनी या कथेत दाखवला आहे. सकाळी उठल्यावर मनात रुतलेल्या एखाद्या स्त्रीचे समोर असल्याचा भास होणे, आणि त्यातून होणाऱ्या घटना, होणारा संवाद, आणि तीला अगदी रेल्वे स्टेशनवर सोडण्यासाठी म्हणून जाणे इथपर्यंत तो खेळ होतो. मानसिक आजारी असलेल्या, विशेषतः स्किझोफ्रेनियाने ग्रासलेल्या व्यक्तींना असे भास(hallucination) होत असतात, हे मी त्या क्षेत्रात काम करत असल्यामुळे मला समजले होते. ही कथा त्याच धर्तीवरील आहे की काय अशी शंका येते.

बाजारची वाट ही ग्रामीण कथा आहे. ती सुद्धा स्त्री-पुरुष संबंधाचे चित्रण करते. त्यात एक ग्रामीण स्त्री आठवडे बाजारातून रात्री उशिरा आडवाटेवरून आपल्या गावी येतना तिच्या मनात आलेले, तसेच तिला वाटेत भेटलेल्या एका गड्याचे विचार हे सर्व अनादी काळापासून चालू असलेल्या स्त्री-पुरुष आकर्षणावर प्रकाश टाकते. बाई ही कथा सुद्धा अशीच आहे. मुंबईतील नोकरी करून चाळीत एकट्या राहणाऱ्या एक मध्यमवयीन विधवा स्त्रीला वाटणारी असुरक्षितता, पुरुषांबद्दल असणारा संशय, आणि त्याच बरोबर कार्यालयातील एक विदुर गृहस्थ यांच्या बरोबर कसे सुत जुळते हे कथेत दाखवले आहे. मुंबईतील ५०-६०च्या दशकातील पांढरपेश्या समाजातील, चाळीतील समाजजीवन कसे होते याचीदेखील झलक दिसते. लोणी आणि विस्तू ही कथा पण एका तरुण उफाड्याच्या स्त्रीचीच आहे. गावाकडून मुंबईत येवून राहत असलेली ही स्त्री, लिहिता वाचता न येणारी. पोस्टात जाऊन रघूकरवी पत्र लिहून घेत असते. राघू तिच्यावर भाळलेला आहे, झुरतो आहे. पण कथेचा शेवट असा अनपेक्षित होतो की ती स्त्री तीला आलेली पत्रे ज्या गिरणीतील मास्तराकरवी वाचून घेत असते, त्याची झाली असते हे त्या बिचाऱ्या रघूला समजते. एकूण ग्रामीण भाषायामुळे कथा वाचनीय होते. पंच्याण्णव पौंडाची मुलगी ही एका वयात येणाऱ्या मुलाच्या असफल स्त्री-आकर्षणाची कथा आहे. ही सुद्धा एका अनपेक्षित वळणावर येवून थांबते.

उतारावर ही कथा एका वय वाढत चाललेल्या गृहस्थाची, वामान्रावांची आहे. एके सकाळी पुण्यातील एका टेकडीवर फिरायला गेलेल्यावर त्यांना उपरती होते, जाणीव होते, की आपले तारुण्य संपले आहे, आणि आपल्या आयुष्याच्या उतारावर लागलो आहो. अनवाणी ही कथा थोडीशी वेगळी आहे. ती आहे एका लहान पायाने अधू असलेल्या मुलीची कथा. घरी टपाल टाकायला येणाऱ्या पोस्टमनच्या पायात वहणा नाहीत हे पाहून त्या संवेदनशील मुलीने त्याच्यासाठी वहणा देणे याचे वर्णन आहे. शाळातपासणी ही ग्रामीण धमाल विनोदी कथा आहे. ही मी पूर्वी त्यांची कथाकथन ही ध्वनीमुद्रिका ऐकली होती, त्यात होती. गावातील शिक्षणव्यवस्थेचे, अनास्थेचे, आणि गावातील लोकांचे बेरकीपण नेमके मांडले आहे.

तर असे हे जांभळाचे दिवस पुस्तक. बऱ्याच दिवसांनी व्यंकटेश माडगुळकरांचे पुस्तक वाचले. पूर्वी त्यांचे ऑस्ट्रेलिया भेतीवरील पांढरी मेंढरे हिरवी कुरणे वाचले होते, तेही खूप भावले होते.