अर्धसत्यचे शुटींग

अर्धसत्य हा हिंदी चित्रपट कोणाला माहित नसेल? भारतीय चित्रपट सृष्टीत मैलाचा दगड ठरलेला हा चित्रपट मराठी साहित्यिक श्री दा पानवलकर यांच्या सूर्य या मुळ कथेवर आधारित होता. या पानवलकरांचा स्मृती दिन(१९ ऑगस्ट) इतक्यातच झाला. या चित्रपटाचे चित्रीकरण जेव्हा सुरु झाले तेव्हापासून पानवलकर चित्रीकरणस्थळी हजर होते आणि त्यांनी दैनंदिनी ठेवली. ती पुस्तक रूपाने मौज प्रकाशनने १९८५ मध्ये प्रकाशित केले. ते पुस्तक मला आपसूकच काही महिन्यांपूर्वी हाती लागले. एखाद्या चित्रपटाचे चित्रीकरण अथपासून ते इतीपर्यंत तपशीलवार नोंदणारे असे पुस्तक मराठीत तरी मला अजूनतरी सापडले नाही. त्याचा परिचय या स्मृतिदिनानिमित्त करून देण्यासाठी हा ब्लॉग.

दुर्दैवाची गोष्ट अशी कि हे पुस्तक प्रसिद्ध होण्याच्या आधीच म्हणजे १९ ऑगस्ट १९८५ ला पानवलकरांचे निधन झाले. पानवलकर हे कथाकार म्हणून प्रसिद्ध होते. माझ्या कडे साहित्य अकादमीने प्रसिद्ध केलेला त्यांच्या मोजक्या काही कथांचा संग्रह आहे. त्यांच्या सूर्य ह्या मुळ कथेवर विजय तेंडूलकर यांनी अर्धसत्यची पटकथा लिहिली. अर्थात त्यांनी कथेचा विस्तार त्याकाळची सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीचा संदर्भ घेऊन त्यांनी केला आहे. दिग्दर्शक होते गोविंद निहलानी. प्रास्ताविकेत नमूद केल्या प्रमाणे विजय तेंडुलकरांना पोलीस जीवनावर एक नाटक लिहायचे बऱ्याच दिवसापासून मनात होते. पानवलकरांची सूर्य हि कथा वाचल्यापासून त्यांनी ती आधारभूत ठेऊन अर्धसत्य कथेची पटकथा लिहिली.

चित्रपटाचे चित्रीकरण एखाद्या त्रयस्थाला काही तास देखील पाहणे कंटाळवाणे असते. त्याची मला थोडीफार कल्पना आहे, कारण माझ्या एका मित्राच्या लघुपटाचे शुटींग माझ्या घराच्या आसपास सुरु असताना मी हजर होतो तसेच चित्रपट रसास्वाद शिबीरात देखील त्याबद्दल थोडेफार ऐकले होते. पानवलकर देखील या बद्दल अगदी तत्व्ज्ञासारखे लिहितात. ‘…गेला सबंध आठवडाभर रात्रंदिवस शुटींग पाहून डोळ्यांना मरगळ आलेली. प्रखर दिव्यांचे प्रकाश तोंडावर घेत मी उभाउभी सारा प्रकार न्याहाळत होतो. एकेका दृश्याचे चार चार टेक्स. त्या आधी दृश्याच्या तालमी-एक, दोन, तीन. नेहमी कुणाचं कुठेतरी चुकायचे. यात कलावंत, तंत्रज्ञ, आणि स्वतः दिग्दर्शक. सगळा कंटाळवाणा प्रकार. खरा तर शुटींग बघणाऱ्यांना हा कंटाळा नकोसा होतो. मी हा सगळा कंटाळा सहन करतो, करावासा वाटतोय, कारण माझ्या कथेवऋण विस्तारलेला चित्रपट तयार होतो आहे. माझ्या साक्षीने गोविंद मला एकदा म्हणाला होता, ‘आप शुटींग देखते देखते ठक जायेंगे चार दिनके बाद’….मी मात्र थकलो नाही. कारण माझी कथा मला दिसणार आहे. शुटींग मधला कंटाळा हा अटळ भाग आहे. ह्या कंटाळ्यातही आपण त्रयस्थ नजरेने कानाने पाहत-ऐकत असतो. कंटाळा हा जर सातवा रिपू मनाला तर जगण्याला, अस्तित्वाला अर्थ देतो. मी मनावर घेतलं. सर्व चित्रपटच शुटींग कंटाळ्यासरशी पाहायचं. नुसत पाहन हेही एक कामच. ह्या पाहण्यातही खराखुरा अनुभव असतो हे मला जाणवू लागल. खरा तर ह्या शुटींग मध्ये मीच एक ह्या कंटाळ्याचा मित्र आहे. हिच माझी भूमिका. एक कलावंत महाला म्हणाला सुद्धा, “आम्हाला ह्या कंटाळ्याचे पैसे मिळतात, सेटवरील कामाचे नाहीत”…’

साधारण दीडशे पानाच्या या पुस्तकात अनेक छायाचित्रे देखील आहेत. मुखपृष्ठावरील छायाचित्र देखील वेधक आहे. २ डिसेंबर १९८२ ते २५ फेब्रुवारी १९८३ या जवळ तीन महिन्याच्या कालावधीत मुंबईत, तसेच बाहेरही अनेक ठिकाणी चित्रीकरण झाले. त्यातील प्रत्येक दिवसाची, प्रत्येक शॉट माहिती आहे. चित्रपट हे दिग्दर्शकाचे मध्यम आहे. त्यामुळे पानवलकरांचे मुख्य लक्ष्य होते दिग्दर्शक गोविंद निहलानी. पानवलकर आपल्या ललित कथन शैलीत निहलानींच्या कामाचे, त्यांच्या लकबींचे वर्णन ठिकठिकाणी करतात. उदाहरणार्थ, ते पण १२९ वर लिहितात, ‘…गोविंद विचारात असला म्हणजे व्हू-फायंडरची साखळी हातांच्या तळव्यांवर नाचवून गोळा करतो, वर उचलतो, पुन्हा तळव्यावर गोळा करतो. बारीक नजरेने सेटवरच्या वस्तू न्याहाळतो आणि आपल्या ऑरीफ्लेक्स कामेरयाची जागा निश्चित करतो’. दिग्दर्शक कसा काम करतो याची त्यांनी अनेक उदाहरणे दिली आहेत. ते म्हणतात, ‘…या चित्रपटातील प्रत्येक प्रसंगाची दृश्यचित्रे गोविंदने आधीच तयार करून ठेवलेली होती, असं गोविंदने सांगितलं. प्रत्येक दिग्दर्षांकाने अशी दृश्यचित्रे तयार करावीत. पण प्रत्येकाकडून तसा केला जात नाही. प्रत्येक शॉटची सप्रमाण, सुबद्ध मांडणी अशा दृश्यचित्रांच्या सहायाने करता येते. असाही त्याचा अनुभव आहे. हे दिग्दर्शकाच्या क्रिएशनचे महत्वाचे अंग आहे असं गोविंद मानतो.’

पानवलकरांची चित्रपट क्षेत्रातील आणि या चित्रपटाशी निगडीत असेलेले अनेक कलाकार, तंत्रज्ञ यांच्याशी ओळख होते, बातचीत होते. त्याचे देखील त्यांनी रसभरीत वर्णन केले आहे. कथा लेखकाच्या दृष्टीने चित्रपट कसा घडत जातो, त्यात पटकथाकाराने, तसेच दिग्दर्शकाने कसे, आणि का बदल केले आहे याची देखील चर्चा त्यांनी केली आहे आणि ती मला महत्वाची वाटते.

चित्रीकरण करताना continuity sheets तयार करावी लागतात, जेणेकरून संकलनाच्या वेळेला संगती लागते. पानवलकर त्याबद्दल आपले निरीक्षण असे नोंदवतात-‘…प्रभातला पहिल्या शॉटपासून शेवटच्या शॉटपर्यंत हेच काम करताना मी पाहतो आहे. continuity sheet म्हणजे फिल्म कंपनीची नाव शीर्षकभागी. त्याखाली कॉलम्स. सीन नंबर, शॉट नंबर, टेक नंबर. त्या त्या टेक प्रमाणे शॉट मधल्या पात्रांच थोडक्यात वर्ण. संवाद असल्यास सुरुवातीचा आणि शेवटचा संवाद थोडक्यात. शॉट सुरु झाल्याची व संपल्याची वेळ. शॉटला खर्ची पडलेल्या फिल्मचे फुटेज….’

चित्रपटातील नायक अनंत(ओम पुरी) याच्या बालपणीचे काही प्रसंग वाईच्या आसपासच्या परिसरात, कृष्णेच्या काठावर झाले, त्याचे देखील त्यांनी रसभरीत वर्णन केले आहे. हा परिसर गेली तीन-चार दशके चित्रीकरणासाठी तेथील निसर्गरम्य वातारणामुळे प्रसिद्ध आहे. मी तेथे काही वर्षांपूर्वी गेलो होती(वाईच्या परिसरात).

हे पुस्तक वाचून मी परत अर्धसत्य चित्रपट पहिला. माझ्याकडे त्याची सीडी आहे. कथे कडून चित्रपटाकडे प्रवास परत जाणतेपणे पाहताना मजा आली.