अशोक राणे: एक चित्रपटमय माणूस

मी पाहिलेल्या आणि मला भावलेल्या चित्रपटांच्या विषयी मी अनियमितपणे माझ्या ब्लॉग वर लिहित असतो. अर्थात ते परिचयात्मक किंवा आस्वादक स्वरूपाचे असते, समीक्षात्मक वगैरे असे ते नसते. २०१७ मध्ये चित्रपट रसग्रहण अभ्यासक्रमात मी भाग घेतला होता. तेव्हा पासून अशोक राणे हे नाव चित्रपट माध्यमाचे अभ्यासक म्हणून प्रकर्षाने माझ्या समोर येऊ लागले. ते जगभरातील चित्रपट महोत्सवातून ज्युरी म्हणून अधिक जास्त प्रसिद्ध आहेत हे देखील समजले होते. चित्रपट कलेविषयी आणि इतर तत्सम विषयक नव्या जुन्या पुस्तकांचा देखील हळू हळू परिचय होऊ लागला. त्यातूनच गेल्या महिन्यात अशोक राणे यांचे आत्मकथन असलेले चांगले जाडजूड पुस्तक हाती लागले.

गोव्यात नुकत्याच झालेल्या राष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात त्यांच्या ह्या पुस्तकाला विशेष पुरस्कार देण्यात आल्याचे वाचले. त्यामुळे थोडासा हा पुस्तक परिचयाचा उद्योग. हे पुस्तक तसे रूढार्थाने आत्मचरित्र नव्हे, पण त्यांनी विविध ठिकाणी लिहिलेल्या नव्वद लेखांचा संग्रह आहे. अतिशय वाचनीय असलेले हे पुस्तक कुठूनही वाचता येते. त्यात त्यांनी स्वतःच्या चित्रपट पाहण्याच्या अनावर ओढिबद्द्ल, झपाटलेपणा बद्दल आणि त्याबद्दल बोलण्याच्या, लिहिण्याच्या मानसिकतेबद्दल अगदी भरभरून, हाताचे काही न राखता सांगितले आहे.

सुरुवात अर्थात त्यांच्या बालपणीपासून आहे. मुंबईतील, कामगार वस्तीतील त्यांचे जग. त्यावेळेस त्यांच्या चित्रपट पाहण्याच्या असाध्य हौशीचे त्यांनी किस्से सांगितले आहे. एक पडदा चित्रपट गृह, चित्रपटांची दुनिया या बद्दल त्यांनी लिहिलेला एक अनुभव वाचून मला मी सातवी आठवी मध्ये असताना(म्हणजे १९८२) एका मित्राच्या नादी लागून चिंचवड मध्ये असलेल्या जयश्री या एक पडदा चित्रपटगृहात हिरोंका चोर नावाचा तद्दन फालतू चित्रपट चोरून आत घुसून पाहिला होता आणि पकडला गेलो होतो, त्याची आठवण झाली. तो आता युट्यूब वर आहे, इच्छुकांनी जरूर पाहावा.

त्यांच्या ह्या चित्रपट पाहण्याच्या वेडाचे त्यांनी आयुष्याचे श्रेयस आणि प्रेयस ठरवून टाकले. गेली चार दशके ते सातत्याने लेखन करीत आले आहेत. विविध दैनिकांतून त्यांनी चित्रपटसमीक्षा लिहिली आहे, ती मी अधूनमधून वाचलेली आहे. लोकमत मध्ये त्यांनी मोन्ताज नावाची लेख मालिका(साप्ताहिक सदर) वर्षभर चालविली, ज्यात त्यांनी अनेक चित्रपटातील फक्त एखादा प्रसंग निवडून त्याबद्दल त्यांनी लिहिले आहे. पण हे आत्मचरित्रासारखे त्यांचे जाडजूड पुस्तक वाचून चित्रपट क्षेत्रात त्यांनी काय काय केले आहे हे समजल्यावर तोंडात बोट घालावेसे वाटते. काय त्यांची अचाट चित्रपटभक्ती, काय त्यांचे जगभरातील विविध चित्रपट महोत्सवातून फिरणे, आणि काय त्यांचे अफाट लेखन!

आयुष्यात खूप लवकर त्यांचा मुंबईतील फिल्म सोसायटीशी संबंध आला, आणि चित्रपट साक्षरता त्याच्यांत भिनली. फिल्म सोसायटी चळवळीत एक क्रियाशील कार्यकर्ता म्हणून त्यांनी स्वतःला झोकून दिले. दिनकर गांगल, सुधीर नांदगावकर यांच्या सारख्या कडून त्यांना नेहमी पाठबळ मिळाले. त्यातून त्यांची कारकीर्द वेगळ्या दिशेने घडत गेली. विविध देशांतील आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात परीक्षक म्हणून जाण्याची त्यांना संधी मिळाली आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्वाला एक व्यापक आणि विशाल असे परिमाण प्राप्त झाले. अनेक दूरचित्रवाणी मालिकांचे पटकथा – संवाद लेखक म्हणून तर त्यांनी नाव मिळविलेच परंतु दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रातही त्यांनी मुलुखगिरी केली. त्यांच्या नावावर ‘मस्तीभरा है समा’, ‘माय नेम इज अन्थनी गोन्साल्विस’ असे जवळपास सात-आठ माहितीपट आणि ‘कथा तिच्या लग्नाची’सारखा चाकोरीबाहेरचा चित्रपटही जमा आहे. ह्या सर्व प्रवासाबद्दल त्यांनी पुस्तकात लिहिले आहे.

राणेंनी आपले पुस्तक आंद्रे बाझां, फ्रान्स्वा त्रूफो आणि पॅरिसचे ‘सिनेमाथेक फ्रॉन्से’ हे पहिले चित्रपट-संग्रहालय जिद्दीने स्थापन करणारे आणि त्याचे प्राणपणाने जतन करणारे ऑनरी लाँगलुवा या त्रयीला अर्पण केले आहे. त्यांच्या बद्दलचे लेख ह्या पुस्तकात आहेत, त्यामुळे सामान्य वाचकाला त्यांच्या कामाची ओळख होते. सजगतेने चित्रपट पहात, त्यावर विचार करत त्यांनी या चित्रपट माध्यमाविषयीच्या , त्याच्या भाषेविषयीची जाण घडवत आणली. त्यासोबत याविषयीच्या पुस्तकांचे, नियतकालिकांचे वाचन आणि मनन देखील उपयोगी पडले. लौकिक अर्थाने शिक्षण न घेता, असे शिक्षण घेत घेत त्या विषयात आपले स्थान निर्माण केले.

अशोक राणे यांचा जन्म तसा गुजरातेतील एका कनिष्ठ मध्यमवर्गीय मालवणी कुटुंबात झाला, पण मुंबईत त्यांची जडणघडण झाली. ऐन तारुण्यातच त्यांना चित्रपट पाहण्याची गोडी लागली, ते त्यासाठी सारी मुंबई पालथी घालत. त्यांना खरेतर नाटकांची आणि तसेच वाचनाची देखील आवड निर्माण झाली. जुन्या काळातील एक पडदा चित्रपट गृहात त्यांनी अनेक चित्रपट पहिले, त्यांची काही चित्रपट तिकिटे त्यांनी पुस्तकात छापलेली आहेत. पुढे ‘टाईम्स ऑफ इंडिया’त उपजिविकेसाठी नोकरी करता करता त्यांनी चित्रपट माध्यमाविषयीची आपली आवड पोटतिडिकेने सांभाळली, जपली आणि उत्तरोत्तर वाढवत नेली. समाजात चित्रपटमाध्यमाविषयी एक प्रकारचे चंदेरी आकर्षण तर असतेच, तसेच मराठी पांढरपेशा कुटुंबातून ह्या क्षेत्राविषयी असलेल्या गैर समजुतीमुळे तुच्छता देखील असते. चित्रपटाच्या दुनियेत वावरणारा किंवा त्याच्या नादी लागलेला म्हणजे ‘वाया गेलेला’ असे समीकरण बनले आणि ते वाढत्या वयाच्या तरुण-तरुणींच्या माथी मारले गेले. हे समीकरण कसे चुकीचे आणि पोकळ आहे ते अशोक राणे यांचे ‘सिनेमा पाहणारा माणूस’ नावाचे आत्मकथन वाचून लक्षात येते. कसलेही शिक्षण नसताना, इंग्रजी भाषेचे वावडे असताना, केवळ एखाद्या गोष्टीच्या हव्यासापोटी एक माणूस कसा घडू शकतो त्याचे अशोक राणे हे उत्तम उदाहरण आहे. त्यांचे हे लेखन म्हणजे गेल्या पन्नास-साठ वर्षांच्या काळाचे, चित्रपट मध्याचे, त्यातील व्यक्तींचे, घटनांचे दास्ताऐवजीकरण आहे. अश्याच तर्हेचे दुसरे उदाहरण म्हणजे माझा मित्र महेश केतकर(याचे नुकतेच अकाली निधन झाले) याने संगीतकार राहुदेव बर्मन यांच्या संगीताच्या वेडापायी २००० साला पासून वर्षातून दोन आगळे वेगळे कार्यक्रम करण्याच्या उपक्रमाने आज जे स्वरूप धारण केले आहे, त्या मागे देखील असेच झपाटलेपण होते.

अशोक राणेंच्या ह्या पुस्तकात एका लेखातून पंडित जवाहरलाल नेहरूं यांच्या दूरदृष्टीपणावर प्रकाश टाकला आहे. पुण्यात FTII आणि NFAI या चित्रपटविषयक संस्था स्थापण्यात त्यांचा पुढाकार होता. प्रा.सतीश बहादूर जे अलाहाबाद विद्यापीठात शिकवत, तिथे ते १९६०च्या दरम्यान फिल्म सोसायटी चालवत. मारिया सितोन ही परदेशी विदुषी त्यांचं काम आणि ज्ञान पाहून प्रभावित झाली. तिने बहादूर यांची नेहरूंकडे प्रशंसा केली. नेहरूंनी नव्याने सुरू झालेल्या फिल्म इन्स्टिट्यूटमध्ये ताबडतोब त्यांची नेमणूक केली. अशोक राणे यांचं ‘सिनेमा पाहणारा माणूस’ हे पुस्तक म्हणजे चित्रपट जगतातील अशा असंख्य आणि विलक्षण गोष्टींचा अक्षरशः खजिना आहे. मी हे पुस्तक आधी वाचनालयातून आणून वाचले होते, पण ते माझ्या संग्रही असावे असे वाटल्याने ते विकत घेतले. हा खजिना तो लुटताना चित्रपटमाध्यमाचं अवघं अंतरंग उलगडतं आणि समृद्ध व्हायला होतं आणि चित्रपट भाषा, चित्रपट मध्यम या बद्दल अनेक विषयांची ओझरते का होईना माहिती हे पुस्तक करून देते. पुस्तकातल्या शेवटच्या लेखात त्यांनी अशी इच्छा व्यक्त केली आहे कि, आगामी काळात(म्हणजे वय वर्ष ७५ च्या पुढील काळात) देखील कायम चित्रपटांच्या सोबत राहता यावे, तेही मेरे पास सिनेमा है असे म्हणत!