विदुर महाजन

मी अनुवादित केलेले अमीरबाई कर्नाटकी हे पुस्तक प्रकाशित झाल्यानंतर अधून मधून वाचकांचे फोन येत असतात. वेगवेगळे अनुभव येतात. फोन केलेल्यांपैकी बरेचसे फोन, हे अमीरबाई यांची तसेच त्याकाळातील गाणी ऐकलेल्या वाचकांचे असतात. त्यांचा आठवणींना उजाळा मिळालेला असतो. मागच्या आठवड्यात विदुर महाजन यांचा असाच पुस्तकाबद्दल सांगायला फोन आला. मी त्यावेळेस ऑफिस मध्ये होतो. अगदी भरभरून बोलले, त्यांचा संदर्भ अमीरबाई यांच्या गाण्याकडे नव्हता, तर एका त्याकाळी स्त्रीने दिलेला परिस्थितीशी लढा हा होता, आणि त्यांना ते भावले होते. बोलण्याच्या ओघात, त्यांनी त्यांच्याबद्दल सांगितले. ते सतारवादक आहेत. राहायला तळेगावात असतात. आणि पिंपळे सौदागर भागात(म्हणजे मी राहतो त्याच भागात) ते सतार शिकवायला आठवड्यातून एकदा येतात. त्यांनी पुस्तके देखील लिहिली आहेत हे त्यांच्याकडून समजले. मला त्यांनी भेटायला येण्याचे आमंत्रण देऊन आमचे त्यावेळचे संभाषण थांबले.

मला अतिशय उत्सुकता वाटली. त्यांच्याबद्दल जाणून घ्यावेसे वाटू लागले. विदुर महाजन हे नाव कुठेतरी ऐकल्याचे वाटू लागले. पुस्तकाच्या संदर्भात, की त्यांच्या सतार वादनाच्या संदर्भात, आठवेना. मी त्यांची तीन पुस्तके मागवली, जी आत्मकथनात्मक आहेत. त्यातून त्यांच्या आयुष्याचा आलेख, चढ-उतार, संघर्ष, जीवनाबद्दल असणारे प्रेम पदोपदी जाणवते. पहिले पुस्तके आहे मैत्र जीवाचे. जे त्यांनी लिहिले, जेव्हा त्यांचा तरुण मुलगा अपघातात दगावला. त्यानंतर त्यांनी ते दुःख कसे पचवले, आपले जीवित ध्येय कसे निश्चित्त केले. जे अतिशय प्रेरणादायी आहे. ते आहे २००९ चे. ग्रंथालीने प्रकाशित केलेले(माझे पुस्तक देखील ग्रंथालीचेच, त्यामुळे हा एक समान धागा) . आणि दोन आवृत्या निघाल्या त्याच्या. दुसरे पुस्तक त्यांचे २०१३ मधील, नाव शोधयात्रा. ह्यात त्यांनी आपल्या व्यवसायासंदर्भात आलेले अनुभव सांगितले आहेत. व्यवस्थेशी त्यांनी लढा कसा दिला, त्यातून ते कसे बाहेर आहे, सचोटीने कसा त्यांनी व्यवसाय केला, हे सर्व समजते. बाहेर येवून त्यांनी सतार जवळ केली आणि त्यावर त्यांनी लक्ष केंद्रित केले. तिसरे पुस्तक २०१५चे, नाव एका स्वरवेड्याची आनंदयात्रा. त्यात त्यांनी सतार, सतारवादन याबद्दल लहानपणापासून ते आतापर्यंतचा प्रवास याबद्दल लिहिले आहे. लोणावळ्याच्या कैवल्यधाम मध्ये कार्यक्रम करतात हे समजते, सतारवादन क्षेत्रात त्यांनी कसे आणि कुठले प्रयोग केले याची माहिती मिळते, जसे की कॉर्पोरेट क्षेत्रात मनुष्यबळ विभाग, जो महत्वाचा असतो, त्यांना प्रशिक्षण देण्याच्या वेगवेगळया पद्धती आहेत. त्यातील एक म्हणजे outbound learning किंवा  experiential learning, ज्या बद्दल मी गरुडमाची संदर्भात मी लिहिले होते. त्या क्षेत्रात त्यांनी, आणि त्यांच्या मित्रांनी सतार वादनाचा उपयोग करून Tuckman’s model of team building(जे जुने आणि प्रसिद्ध मॉडेल आहे) याची सांगड घातली. आणखी त्यांची जे काही करायचे त्यात झोकून द्यायची वृत्ती दिसून येते. या तिसऱ्या पुस्तकातील एक वाक्य अतिशय आवडले, त्यात ते यशाची व्याख्या करतात. ते वाक्य असे आहे-‘ज्याच्याकडे पुरेसा वेळ, पैसा, आणि काम या तिन्ही गोष्टी आहेत, आणि ज्याला पुरेशा आहेत, म्हणजे किती, याचं प्रमाण नेमकं ठरवता येतं, तो यशस्वी’.

काही वर्षांपूर्वी मी संजय भास्कर जोशी यांचे ‘आहे कॉर्पोरेट तरी’ हे पुस्तक वाचले होते. त्यात त्यांनी चाळीशी मध्ये मोठी नोकरी सोडून, आपले छंद, आणि आवडींकडे(जसे साहित्य, वाचन, लेखन) या कडे लक्ष केंद्रित केले, याचे अनुभव कथन केले होते. विदुर महाजन यांची पुस्तके वाचल्यानंतर देखील मला तसेच वाटले. मुळात ते व्यावसायिक होते, म्हणजे, आजकाल ज्या बद्दल बरेच बोलले जाते, entrepreneurship, तसे ते होते. धडाडी, उत्कटता, सचोटी होती. काही कारणाने ते सर्व सोडून सतरीकडे ते वळले. त्यातही तशीच धडाडी, उत्कटता, सचोटी दाखवत त्यांनी आपल्या जीवनाची मार्गक्रमणा सुरु ठेवली आहे.

मला तळेगावाबद्दल आणखीनच आदर वाटू लागला आहे. माझे काही मित्र तळेगाव वडगाव भागात पूर्वी राहायचे, अधून मधून तेथे जायचो. संगीत क्षेत्रात थोडा रस घ्यायला सुरु केल्यानंतर केव्हातरी समजले की कलापिनी ही संस्था तेथे काम करते. उर्दू शायर मदहोश बिलग्रामी तळेगावात राहतात. त्यांना देखील भेटायला गेलो होतो, काही मित्रांसोबत. प्रसिद्ध लेखक, सह्याद्री मधील किल्ल्यांवर भटकणारे गो. नि. दांडेकर देखील तेथेच राहत. आता विदुर महाजन. हा सगळा लेखन प्रपंच मी त्यांना अजून न भेटताच केला आहे. पाहुयात केव्हा भेटणे जमते ते.

कालच मी माझ्या पुस्तकाच्या मूळ कन्नड लेखकाशी, रहमत तरीकेरी यांच्याशी विदुर महाजन यांच्याबद्दल बोललो. महाजन यांचे त्यांच्याशी संभाषण झाले होते. त्यांनादेखील देखील अतिशय छान वाटले. तर असे हे विदुर महाजन, जगण्याचा आनंद शिकवणारे. त्यांची पुस्तके जरूर वाचावी अशी आहेत. त्यांची पुस्तके वाचल्यानंतर मला उमजले की त्यांनी त्यादिवशी फोन करून माझ्या पुस्तकात आलेल्या अमीरबाईच्या जीवनाच्या लढ्याबद्दल मला अशी प्रतिक्रिया दिली ते.

वसंतोत्सव विमर्श

गेल्या वर्षी पासून पुण्यातील वसंतोत्सव ह्या संगीत महोत्सवाच्याच्या अंतर्गत वसंतोत्सव विमर्श नावाचा संगीतविषयक एक दिवसीय चर्चासत्र आयोजित करण्यात येवू लागले आहे. त्याबद्दल मी येथे लिहिले होते. माझ्या सुदैवाने ह्या वर्षीदेखील मला त्यात उपस्थित राहायला जमले. ह्या वर्षी दोन व्याख्याने होती. एक पंडित सत्यशील देशपांडे यांचे, आणि दुसरे सुरेश चांदवणकर यांचे. ह्या वर्षीच्या चर्चासत्राबद्दल थोडेसे.

पंडित सत्यशील देशपांडे यांच्या व्याख्यानाचा विषय राग-स्वरूप आणि बंदिश हा होता. सत्यशीलजी यांची मी यापूर्वी देखील २-३ वेळेला lec-dem ऐकले आहे.

20160114_110607

त्यांना गायनाबरोबर संशोधनाचे अंग देखील आहे. विषय, विचार मांडण्याचे कौशल्य आहे. आणि बऱ्याचदा ते अतिशय घरगुती गप्पांसारखे स्वरूप असते. त्यामुळे उद्बोधक असते, तसेच ते क्लिष्ट नसते, तर मनोरंजक असते. त्यांनी वैदिक संगीत, ज्याचे स्वरूप प्रामुख्याने साम गायन होते, त्यापासून अलीकडचे एकल-संगीत, ज्यात कलाकाराला विस्तार करायला, आपली कला दाखवायला वाव असतो, त्यापर्यंत कसा प्रवास झाला, आणि तो जगातील इतर संगीतापेक्षा कसा वेगळा आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे, हे विषद करून सांगितले. विशेषतः पाश्चात्य कला-संगीत, कसे समूह संगीत आहे, आणि त्यात पूर्वनियोजितपणावर किती भर असतो ते सांगितले. तसेच दक्षिण भारतीय संगीत, म्हणजे कर्नाटक शास्त्रीय संगीत, त्यातही, कल्पनाविस्ताराला वाव आहे, पण गेल्या काही दशकात, तो भाग जवळ-जवळ नष्ट झाला आहे, त्याची करणे काय, हे देखील स्पष्ट केले. बंदिशीबद्दलचे त्यांचे विचार, तिचे ३ घटक, आणि बंदिश कसे राग दर्शवतो, पण बंदिश म्हणजे पूर्ण राग कसा नाही हे सप्रयोग दाखवले.

सुरेश चांदवणकर हे प्रसिद्ध ध्वनीमुद्रिका संग्राहक आहेत. त्यांना दोन विषय दिले होते. त्यातील एक music record collection, archiving हा होता-जो त्यांचाच विषय आहे. दुसरा विषय हा संगीतातील विविध प्रकार जे डॉ. अशोक रानडे यांनी कल्पले आहेत त्यावर होता. सुरेशजी आणि रानडेजी दोघे सुहृद होते, रानडेजी यांना archiving बद्दल विशेष आस्था होती, त्यांनीदेखील त्यात काम केले होते. सुरेशजी यांनी संगीतातले प्रकार वेगवेगळी जुनी गाणी ऐकवून, तसेच त्यांनी आणि चैतन्य कुंटे यांनी एकत्र विवेचन करून, तो विषय मांडला. त्यांच्या lec-dem त्यांनी बरीच जुनी, दुर्मिळ गाणी ऐकवली आणि त्यावर गप्पा झाल्या. त्यांनी वसंतराव देशपांडे(आणि फैयाज) यांनी हिंदी चित्रपटात गायलेला टप्पा मृगनयना चंद्रमुखी ऐकवून त्यांनी सुरुवात केली. तो बंगाली बाजाचा टप्पा, त्याला आर. डी. बर्मन यांनी दिलेले संगीत,आणि त्या अनुषंगाने त्याचे रस-ग्रहण यामुळे, चांगली सुरुवात झाली. आदिम संगीत जे २-३ सुरांचे असते, लय नसते; लोकसंगीत ज्याचा भर धून आणि गीत रचना यावर असतो; कलासंगीत जे धुनेपासून रागाकडे जाते, त्याला व्याकरण असते; धर्मसंगीत ज्यात भजन, किंवा इतर धार्मिक गायन असते; जनसंगीत जे साधारणतः लोकप्रिय संगीत, हलके-फुलके असते; आणि सहावा प्रकार, संगम-संगीत, ज्यात विविध प्रकारांचे एकत्रीकरण, संगम असते तसे संगीत.

सुरेशजी यांचा दुसरा विषय होता, record collection, archiving, जो खुपच माहिती पूर्ण होता, आणि त्याची गरज, महत्व, त्यात होणारे एकूण सध्याचे काम, इतिहास देखील त्यांनी मांडला. त्यांनी Society of Indian Record Collectors (SIRC) स्थापन केली आहे, त्याबद्दलही सागितले. Collectors आणि Archivist मधला फरक विषद केला. या विषयामध्ये पदवी तसेच पद्व्योत्तर अभ्यासक्रम सुरु करण्याची गरज त्यांनी बोलून दाखवली. नव्या पिढीलादेखील ह्या क्षेत्राचे आकर्षण आहे, आणि ती कशी उपयुक्त गोष्ट आहे हे सांगितले. बंगळूरूचे विक्रम संपत यांनी कशी ह्यात उडी मारली आहे त्याबद्दल, तसेच त्याचे My Name is Goharjan हे पुस्तक याबद्दल ते बोलले. माझी आणि सुरेशजी यांची भेट डिसेंबर २०१४ मध्ये माझ्या अमीरबाई कर्नाटकी पुस्तकाच्या मराठी भाषांतराच्या प्रकाशनाच्या निमित्ताने मुंबईत झाली होती.

DSCN0217

L to R: myself, Suresh Chandwankar, Rahamat Tarikere

त्या पुस्तकाचे मूळ कन्नड लेखक रहमत तरीकेरी आणि त्यांची ह्या पुस्ताकानिमित्ताने बरीच चर्चा झाली होती तसेच पुस्तकासाठी दुर्मिळ गाणी आणि इतर माहिती गोळा करण्यात मदत देखील झाली होती.

दोघांच्या सत्रामधून मला एक समान धागा सापडला तो म्हणजे documentation ची गरज आणि त्यात होत असलेले काम. पंडित सत्यशील देशपांडे तर प्रसिद्ध गायक तर आहेतच, पण त्या बरोबर, त्यांना documentation चे महत्व पटले आहे आणि ते त्या क्षेत्रातही काम करत आहेत. सुरेशजी तर त्यातलेच आहेत. एकूण ह्या चर्चासत्रामुळे documentation, record collection, archiving सारख्या महत्वाच्या आणि दुर्लक्षित विषयाला स्पर्श करता आला, हे खुपच चांगले झाले. ह्या स्तुत्य उपक्रमाची आणि कार्यक्रमाची जाहिरात आणखी व्हायला पाहिजे. दोन्ही वर्षी अगदी किरकोळ उपस्थिती होती. संगीताचा कान तयार होण्यासाठी असे कार्यक्रम जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहचले पाहिजे.

Book review-Narayanray Huilgol Jeevan-Sadhane by Radha Kulkarni

Narayanray Huilgol is well known for his patriotic song for Karnataka state which is still played during light and sound show in Bengaluru. The song was a great inspiration during Karnataka state formation movement just after India’s independence.

Recently, came to know that one my colleagues is a great-grandson of Huilgol from his mother’s side. Not only that, he also talked about he having in his possession old books and other material related to him. He handed over me two bio-graphical books on him in Kannada language. One of them is written by Radha Kulkarni, again from family of Huilgol.

In this blog I am attempting to present the overview of the book where I got to understand many other facets of Huilgol and I was thrilled to know those, as they related to the topic of pre-independence culture of Karnataka, dramas which was main topic of my recent translation work on Amirbai Karnataki. Radha Kulkarni’s book is not the first biographical work on Huilgol(and author has referred many of them as per the reference list given). Since I have not read earlier works, I don’t know the uniqueness of her book and value over earlier ones. But for me, it is certainly very informative and the reference material given at the end, helps me to delve into this further.

There are two main sections. One is covering his life and personality in general. The other one is on his achievements and contribution. The former section is rather short comparatively. There is another section which lists down songs he has penned down. It was interesting to note that he studied in Pune’s Ferguson college and later in Mumbai where he studied law.  The second section starts with his most famous work which is patriotic song for Karnataka state. Later on there chapters on his contribution to prose and prosody works, as playwright and contribution to Kannada theater(especially North Karnataka theater), to education field, to freedom fighting movement, and lastly to Karnataka state formation related movement. The sections goes on listing and detailing on awards conferred on him, and later opinions by key personalities in Karnataka on him and also remembrances from his current members his family tree. The book has 3 appendices viz. first one on list of significant events in his life, second one on list of his literary works, third one on reference material used by the author.

Huilgol’s contribution to poetry and drama is significant. I am particularly interested in his thoughts and approach on improving situation of early Kannada theater in last century. He was studying in Pune where he came cross professional approach to Marathi theater. He being not only a playwright, but also one who participated in all activities right from production, shows, rehearsals apart from writing. As the book says, he made significant improvements on the ways Kannada theater used to go about that time. He wrote total 16 dramas including social, mythological, historical types. In fact, he is hailed early social playwright, because of his approach to women liberation, upliftment of downtrodden, also generating movement around Kannada language, Karnataka state formation and also freedom fighting against British government.

All in all, the book gives complete overview of his personality and achievements in various fields, with details, appropriate photographs and also covers various contextual information around pre-independence era. I am not sure if there is any anthology of his work put together. If not, that is something would very useful to this generation along with this book.

To conclude, as mentioned earlier, Huilgol, being native of Gadag, I am sure I will make it a point that I will visit his heritage home during my next visit to Gadag.

Vasantotsav Vimarsh

Among many things, Pune city is also known for various music festivals/concerts which are held through out the year. The most famous being one started by Pt Bhimsen Joshi way back in the memory of his guru Sawai Gandharv. Apart from music performances by various artists, they also have started recently two sessions called Shadja where documentaries/films around lives of music performers are shown, and the other one is Antarang wherein interviews of artists are conducted. Both of them are very useful to general audience to understand more about their favorite artists in general.

The other big name in the list of music festivals is Vansantotsav which is held in the memory of Pt. Vasantrao Deshpande. Starting this year, they now have started a session named ‘Vasantotsav Vimarsh’ which is aimed at discussing issues in musicology. I found this step very interesting. Musicological deliberations are very rare(the other one which goes close to this activity is Sudarshan Sangeet Sabha which is facilitated by Chaitanya Kunte). You will find that not every music performer is a capable of talking on musicology, and the vice-versa is also true-that is not every musicologist is capable of performing. Single person doing both is very rare-but very desirable for variety of reasons. Ashok Da Ranade was one such personality.

I, being very interested(due to my exposure to Indology) in musicological aspects of any music as such. Musicological aspects does not mean only music theory. Every student of music does go over theory formally or informally. Musicology goes beyond that. It can cover historical topics, research, current issues on performance, education and the state of the art, inter-relation with other forms of music, ethno-musicological topics, cultural aspects.

Here is quick account of this year’s Vasantotsav Vimarsh. Hope it generates some interest in readers of this blog on this topic. It was interesting to find that all of the speakers are trained performers as well which is again is very very rare.

Deepak Raja spoke on raag-tatva in his opening speech. He is accomplished sitar player and very active in talking and writing about various aspects of raag concept of in Indian classical music. He also runs his own blog as well. The details of is presentation can be found on his blog.

Samir Dubale spoke about state of education in music, challenges, and shared some of this experiments. He touched upon on topics of creating awareness and ability to understand classical music though his organization called SPECTRUM. About a decade back, I had attended this music appreciation workshop conducted by him and had found very useful. He spoke about on some of the ideas and initiatives they have taken to improve quality music education at FLAME school of fine and performing arts.He about how their ideas on education have attempted to encompass modern day advancements and how it gives exposure of modern day needs of music as an industry. He also stressed that this will help create music teachers who are equipped on various aspects of music and will fill that gap of quality music teachers especially at school level.

Urmila Bhirdikar spoke about Pt Mallikarjun’s music and relation with Maharashtra. This is the topic one of my current interest. She touched upon state of music during colonial era in and around of North Karnataka and South Maharashtra(then part of Bombay state). Many aspects of this topic were covered in Rahmath Tarikere’s book on Amirbai Karnataki which I had translated in Marathi recently. Urmila Bhirdikar is trained Kathak dancer and expert in sociology. Her views and findings from cultural theory perspective were very interesting

The session ended with Aneesh Pradhan speaking who himself being an accomplished tabla player. He spoke about state of music patronage during bygone era. He presented historical account of how music was supported by princely states’ generously and how were these artists treated. Gone are the days of princely states now, the music has stayed alive on patronage of society and general public.

The sessions were aptly compered by Chaitanya Kunte and stressed the need of such musicological deliberations which will enrich and spread awareness of music in society in general. Let me conclude this account by quoting Pt Usman Khan, sitarist, who said that his guru has advised him to not to lower his music to audience levels, but make attempt to bring audiences’ level to his level of music. I guess sessions such as Vasantosav Vimarsh help to achieve exactly that.

Finally, Amirbai biography’s Marathi translation is released

As I have been writing about this translation work here on this blog, finally, the book got published in a grand ceremony on Dec 25, 2014 by Granthali, which is celebrating its 40th year. They had a day long celebration for Vachak Din(readers’ day). The venue was campus of Ruparel College at Matunga(in Mumbai). There were couple of workshops during the day, and along with my book, 4 other books were also published.

My book was published by Sanjeev Chimmalgi a famous Classical Hindustani singer. The original author Rahmath Tarikere had also proudly come for the publication all the way from Karnataka. After publication,audience was graced by Sanjeev’s concert. It was certainly a proud moment for me and Rahmath Tarikere, where the stage was set so beautifully with grand portrait of Amirbai on the backdrop during publication and also during the concert.

Book Publication

Book Publication

Sanjeev Chimmalgi singing, Amirbai's portrait on the backdrop

Sanjeev Chimmalgi singing, Amirbai’s portrait on the backdrop

Some of the experts who helped Rahmath Tarikere during research were also also graciously present on the occasion. Veteran music expert and record collector Suresh Chandwankar(who was recently awarded by Pt. Vasantrao Deshpande Pratishthan on his contribution to music), Pralhad Diwanji were present on the occasion. Another expert Prakash Burde could not come due to illness.

The book is available now also on BookGanga where one can preview as well. I noticed it in couple of book stores in Pune as well already. It is very different feeling to see the book there. It is said that George Bernard Shaw, when wrote his first book, he used to visit the bookshops and would ask about it, if the shop did not carry it yet-just to promote it. Looks like I should also try that(for a kick, I guess :-)) in this era of marketing.

Amirbai Karnataki

Sometime back I had written about Goharbai Karnataki on this blog. I had translated Kannada article into Marathi and had published on ThinkMaharashtra.com portal. It was well received and appreciated. Taking cue from that, I had ventured into translating a biographical work on Amirbai Karnataki(sister of Goharbai), again by same author Prof Rahamat Tarikere. I am glad to let you know that it is being published by Mumbai’s well-known publisher Granthali this month.

Amirbai Karnataki and Goharbai Karnataki, also known as Bilagi Sisters, were famous singer-actresses in music theater and films in the decade of 1940. Amirbai was born in 1912 in small town of Bilagi in Bijapur district in Karnataka. The book traces her journey to Mumbai’s film world, and the name and fame she made there. Besides this, book also throws spotlight on the bygone era of music traditions in early Marathi and Kannada theater, unique cultural potpourri in the pre-Independence times when parts of Maharashtra and Karnataka together were referred as Bombay Presidency. Prof. Tarikere, through his meticulous research, has literally re-constructed that era piece by piece, utilizing various sources. The book also throws light on Goharbai and her controversial relation with Balgandharva. Some of this was talked about in the article about her which was published earlier as mentioned above.

Portrait of Amirbai

4 (2)

Amirbai’s song. You can find many songs on the Internet, and cherish them.

In fact, in 2013, I had invited Prof Rahamat Tarikere for a lec-dem on Bilagi Sisters in Pune. This program was arranged under Maharashtra Cultural Center’s unique platform called Sudarshan Sangeet Sabha(coordinated by famous harmonium player and musicologist Chaitanya Kunte), where research based programs related to field of music are showcased. He went over life journey of Bilagi Sisters in this audio visual program and was well appreciated.

Poster

Anyways, stay tuned on the update on the book. I plan to share sleek preview of the book soon. I will be delighted to hear back from on you on this.