माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#६

येत्या ऑक्टोबर १० रोजी गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तची पुण्यतिथी आहे. गुरुदत्तचे आयुष्य म्हणजे एक शोकांतिकाच आहे. त्याच्या निधनाला पन्नासहून अधिक वर्षे होऊन गेली, पण त्याची मोहिनी काही कमी होत नाही. गुरुदत्तवर अनेक जणांनी अनेक तऱ्हेने आणि अनेक पैलू दाखवणारे लेखन केले आहे. नुकतेच असे वाचले होते कि गुरुदत्त वर एक चित्रपट येऊ घातला आहे, ज्याचे दिग्दर्शन भावना तलवार या करत आहेत. अर्थात त्याचे कित्येक चित्रपट हे त्याच्या आयुष्यावरच बेतले आहेत.

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गुरुदत्तच्या आईने म्हणजे, वासंती पदुकोण, यांनी १९७६ साली लिहिलेल्या कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१) आणि लगेचच दुसरा भागही सदर केला होता(भाग#२). सप्टेंबर महिन्यात मध्ये तिसरा आणि चौथा भाग देखील दिला होता(भाग#३ आणि भाग#४). ह्याच महिन्यात काही दिवसांपूर्वी पाचवा भाग दिला होता. त्याच्या पुण्यतिथी निमित्त आज सहावा आणि शेवटचा भाग देत आहे. त्याच्या चरित्राच्या अनुवादाची प्रकल्पाची आज  या निमित्त सांगता होत आहे. त्यानिमित्त त्याच्या आयुष्याबद्दल खुद्द त्याच्या आई कडून समजवून घेण्यात आले. तसे गुरुदत्त हा विषय अनाकलनीयच आहे. 

मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#६

ऑक्टोबर १९६१ मध्ये तरुणला त्याच्या आईने(गीता) तिच्या माहेरी घेऊन गेल्यावर, दुसऱ्या दिवशी सकाळी, चहा पिताना, गुरुदत्त मला म्हणाला, ‘आई, स्टुडियो मध्ये मद्रास कडील एक चांगला चित्रपट दाखवणार आहेत. तू आणि मामी तो पाहायला जाणार का?” आम्ही दोघे पाहू असे त्याला म्हणालो. नंतर तो परत झोपला. त्यादिवशी शनिवार होता. ऑफिसमधून हिशेबनीस त्याची कश्यावर तरी सही घेण्यास घरी आला. साधारण दुपारचा एक वाजत आला होता. आता बँक बंद होतील असे म्हणून तो निघून गेला. विजय देखील तेथेच होता. गुरुदत्त उठला आणि काही तरी लिहित बसला होता. विजयचे त्याच्या कडे लक्ष गेले होते. ते पाहून गुरुदत्त त्याला म्हणाला, ‘ह्या खोलीत तुझे काय काम आहे?’ विजय तेथून उठून मित्राकडे जातो असे सांगून बाहेर गेला. सुमारे दोन वाजता, गुरुदत्तच्या खोलीमधून ‘फुरर ‘फुरर’ असा आवाज यायला लागला. दुपारच्या शांततेत ते शब्द ऐकून कसेबसे वाटले. मी उठून त्याच्या खोलीत गेले. पाहते तर काय, तर ते शब्द त्याच्या तोंडातून येत होते. डोळे कसे तरी करत होता, हात पाय झाडत होता. ते सर्व पाहून मी घाबरले आणि घरातील नोकरांना बोलावले. ‘काही तरी खाल्लेले असेल’ असे ते म्हणाले, आणि त्याच्या चालकाने ऑफिसला फोन केला. तेवढ्यात विजय देखील घरी परत आला होता. त्याच्या काहीतरी लक्षात आले, आणि त्याने उशीखाली हात घातला, आणि एक कागद बाहेर काढला. ते होते, गुरुदत्तला उद्देशून लिहिलेले पत्र. त्यात त्याने लिहिले होते, ‘आत्मा, मी जीवनाला कंटाळलो आहे. मी आत्महत्या करत आहे. मुलांना तूच सांभाळायला हवे आहेस. सगळा भार तुझ्यावर आहे’. त्यात त्याने सही देखील केली होती. ऑफिसमधून सगळे आले. कुठल्याच नर्सिंग होम मध्ये अशी केस घेत नाहीत. त्यामुळे त्याला नानावटी हॉस्पिटल मध्ये स्पेशल रूम मध्ये दाखल केले. तीन दिवस तो झगडत होता. माझे जावई, माझ्या भावाचा मुलगा(जो डॉक्टर होता), जेवणखाण, झोप सोडून त्याच्या जवळ हॉस्पिटल मध्ये बसले. तो शुद्धीवर आला खरा, पण काही दिवस त्याची प्रकृती खराबच होती. पंधरा दिवसानंतर तो घरी आल्यावर, त्याला दिवसरात्र पाहायला एक नर्स ठेवली. मानसरोगतज्ञाला देखील बोलावून घेतले. त्याला काही मानसिक आजार झाला आहे कि काय असे वाटत होते. गीता माहेरहून त्याला भेटायला येत असे, आणि तिऱ्हाइताप्रमाणे थोडावेळ बसून जात असे. त्याची प्रकृती सुरळीत होण्यास दीड महिना लागला. डॉक्टरांनी हवा बदलाचा सल्ला दिला. गीता ह्या घरी परत आली होती. पती, पत्नी, आणि मुले सर्व मिळून काश्मीरला गेले. तेथील हवामानामुळे गुरुदत्तला पूर्णपणे बरे वाटू लागले. त्यानंतर जानेवरी १९६३ मध्ये नीनाचा जन्म झाला. मी हुश्श म्हणाले आणि वाटले कि आलेले अरिष्ट टळून गेले असे वाटले.

गुरुदत्त काही बाबतीत तसा भित्रा होता, तसेच मनात आले कि ते करायचे असे वागत असे. पती-पत्नी मध्ये जेव्हा सर्व काही चांगले होते तेव्हा गीताने पाली हिल्सचे घर तोडून सात-आठ माजली इमारत बांधून त्यातील सदनिका भाड्याने देण्याचा सल्ला दिला होता. भाड्याचे पैसे भरपूर मिळाले असते. एक दोन दिवसातच लाखो रुपये खर्च करून आस्थेने बांधलेले घर तोडले गेले. त्याला कितीस वेळ लागतो? हे सगळे पाहून मला वाटले कि गुरुदत्तच्या जीवनात देखील असेच झाले आहे. काश्मीर मधून नवीन प्रकारचे छत त्याने मागवून, गुरुदत्तने ते आपल्या दोन खोल्यांना लावले. तेथूनच बोटी आणून पवई तलावात मासेमारी करण्यासाठी तो जात असे. सगळे विचार फुग्यासारखे फुटले. मी नवीन ठिकाणी राहायला गेले नाही, तर आशिष नावाच्या बंगल्यात राहायला गेले. पाली हिल्स चे घर मातीमोल होऊन काही दिवस झाले असतील नसतील, राहते घर देखील जमीनदोस्त झाले. गुरुदत्तला ह्या वेळेस मुलगी झालेली. पण ज्या घरात ती जन्मली, त्याच घरातला कलह वाढत गेला. आशिष बंगला सोडून द्सरीकडे भाड्याने राहायला गेले. गुरुदत्तने आता मुले नकोत म्हणून स्वतःवर कुटुंब नियोजनाची शस्त्रक्रिया करून घेतली. तरुण अरुण भायखळा येथील शाळेत जात असत. गीताच्या बहिणीला बहारे फिर भी आयेंगी या चित्रपटात घ्यावे म्हणून घरी ठेऊन तिला अभिनयाचा सराव करवून घेत असे. तिचे काम गुरुदत्तला आवडले नाही. विमल मित्र यांच्या गुलमोहर ह्या कादंबरीवर त्याला एक चित्रपट बनवायचा होता. पण झाले नाही. शेवटी त्यावर बंगालीत दुसऱ्या कोणी निर्मात्याने चित्रपट बनवला. ती मुलीने त्यात नायिका म्हणून काम केले. पण तो चित्रपट चालला नाही त्यामुळे तिने अभिनयाचा नाड सोडून दिला.

पार्श्वगायक सी एच आत्मा यांच्या पत्नी मुलासोबत आमच्याकडे राहायला आल्या. तिचे आई वडील अफिक्रेत असत. तिच्या बरोबर राहण्यामुळे, संगतीमुळे, गीता आणखीन स्वैराचारी झाली. एकदा तरुण खूप आजारी होता. तो वाचतो कि नाही अशी परिस्थिती आली होती. अश्या परिस्थितीमध्ये गीता तिच्या मैत्रिणीसोबत लंडनला गेली. मी नेहमीप्रमाणे त्याच्या सोबत हॉस्पिटल मध्ये होते. गुरुदत्त त्यावेळी मद्रासकडील चित्रपटातून काम करत होता, त्या मुले तो जाऊन येऊन करत असे. तरुणच्या आजारात मी त्याला मद्रासला जाऊ नको असे सांगितले नाही. पण तो थांबला. देवाच्या कृपेने तरुण त्या आजारातून बरा झाला. १९६३ ऑगस्ट मध्ये नीनाचा पहिला वाढदिवस होता. गीता त्यावेळी लंडनहून परत आलेली नव्हती. गुरुदत्तला तिचा वाढदिवस साजरा करायचा होता. सगळ्या नातेवाईकांना बोलावले, आणि मोठा कार्यक्रम झाला. दुसऱ्या दिवशी गीता परत आली.

त्याच सुमारास गीताने बंगाली चित्रपटातून काम करण्यास सुरु केले. त्यामुळे तिचे कलकत्त्याला जाणे येणे वाढले होते. तिचे संसारात विशेष लक्षच नव्हते. गुरुदत्तने पेडर रस्त्यावर घर घेऊन तेथे राहोत आहे असे मला समजले. त्याला ह्या बद्दल विचारायाचे मला धैर्य होत नव्हते. आम्ही दोधे आई-मुलगा एकमेकांपासून लांब होत चाललो होतो. त्याला काही सांगायचे असेल तर त्याने मला माझ्या घराच्या पत्त्यावर पत्र पाठवावे, आणि मला काही सांगायचे असेल तर मी त्याच्या स्टुडियोच्या पत्त्यावर पत्र पाठवावे असे सुरु होते. असे जरी असले तरी त्याने मला काय हवे नको तो लक्षात ठेवून करत असे. त्याने मला आई म्हणून हाक मारलेली मला ऐकू येत नसे. त्याची खुशाली मला दुसऱ्यांकडून समजावून घ्यावी लागत होती. हि गोष्ट माझ्या मनाला अतिशय लागली.

पेडर रोड वरील घरी गेल्यावर गीता देखील दुसरीकडे राहायला गेली. आधीच्या सुरक्षा रक्षकाला, तसेच घरातील इतर नोकरांना काढून टाकून, नवीन लोकांना त्याने कामावर घेतले. मला त्याने एकदात बोलावून घेतले. माझ्या हृदयात धडधड चालू झाली, का बोलावले असेल. त्याच्या कडे गेले तर म्हणाला कि माटुंगा येथील घरातून लोणकढी तूप आणि लोणचे पाठव. तसेच त्याच्या स्वयंपाक्याला आपल्या पद्धतीचा स्वयंपाक शिकव, आणि त्याला हिंदी मध्ये सगळे लिहून दे. रतन म्हणून एकाला त्याने स्वीयसहकारी नेमला होता. ते घर तसे खूपच चांगले होते. मला त्याच्या बरोबर तेथे रहावेसे वाटत होते. पण तो मद्रासला चित्रपटाच्या निमित्ताने नेहमी जात येत असे, त्यामुळे मी एकटीने घरी रहायला त्याला नको होते. गुरुदत्तची मुले त्यांच्या आईसोबतच राहत होती. कधी कधी गुरुदत्तकडे देखील येत असत. नीना मात्र विशेष येत नसे. गुरुदत्तचा तिच्यावर मोठा जीव होता. तो जो पर्यंत स्वतःहून गुरुदत्तकडे जायचे असे म्हणे तोपर्यंत ती पाठवत नसे. ती एक प्रकारची सुडाची भावना तिच्यात असेल. तिच्या घरासाठी खर्चासाठी पैसे, तसेच मुलांसाठी पैसे गुरुदत्त पाठवत असे. आपल्या जवळचे घरात कोणी नाही, अश्या घरात एकाकी राहत असताना त्याला काय यातना झाल्या असतील कोणास ठाऊक? या घरी आल्यापासून त्याचे पिणे वाढले होते असे मी ऐकत होते. मी एक अबला स्त्री होते, काय करू शकत होते? सगळ्यांनी त्यांच्याकडून होणारी मदत, आणि इतर गोष्टी त्याच्याकडून जेव्हा पाहिजे तेव्हा घेतल्या, पण त्याला जेव्हा गरज होती तेव्हा कोणी आले नाही. कोणी त्याची मानसिक स्थिती समजावून घेतली नाही, त्याला काय चिंता सतावत होती, चिखलातील दोलायमान खांबासारख्या हलणाऱ्या त्याच्या संसाराला कोणी हात दिला नाही. त्याला समजावून घेण्याचा प्रयत्न देखील कोणी केला नाही. मुले त्याच्या जवळ राहायलाआली कि तो त्यांच्याशी कितीतरी वेळ बोलत बसे असे मी ऐकले होते! कितीतरी वेगवेगळे खेळ देखील खेळत असत असे हि ऐकले होते!

१९६४ जुलै मध्ये गुरुदत्तचा वाढदिवस साजरा झाला, पण मी काही कारणाने जाऊ शकले नाही. आलेल्या सर्व बहिण-भावांना त्याने विचारले. दुसऱ्या दिवशी १० तारखेला पाली हिल्स येथे भूमीपूजन होते. घर पाडून परत नवीन घर उभारण्याच्या योजनेचा शुभारंभ होणार होता. त्यासाठी जायचे होते म्हणून आदल्या दिवशी गेले नाही. गुरुदत्तला राग आला होता असे वाटले. प्रत्येक वर्षी मी गुरुदत्तच्या वाढदिवशी त्याला आवडणारे पदार्थ करून घेऊन जात असे. ह्याच वेळी गेले नव्हते. भविष्य कोणाला माहिती असते?

भूमी-पूजनाला सगळे आले होते. गीता मुलांना घेऊन आली होती. पण पूजेला गुरुदत्तसोबत बसण्यास नकार दिला. गुरुदत्तला अतिशय दुःख झाले. तेव्हा त्याने मला पूजेला सोबत बसण्यासंबंधी विचारले. मी काहीही आढेवेढे न घेता त्याच्या बरोबर बसले, मुले देखील जवळ होती. घर बांधण्याचे काम त्यावेळी महापौर असलेल्या श्री डहाणूकर यांच्याकडे होते. पूजा संपल्यानंतर अनेक फोटो काढले गेले. त्या दिवशी चित्रीकरण होते, त्यामुळे गुरुदत्त त्याच्या प्रिय अश्या लाल रंगाच्या मोटारगाडीतून निघाला. त्यावेळी मी त्याच्या जवळ जाऊन त्याच्या पाठीवर हात ठेवत म्हणाले, ‘गुरुदत्ता, काल तुझ्या वाढदिवशी मी आले नाही. मला क्षमा करशील?’ त्याने काही न बोलता, हसत हसत गाडी सुरु करून निघून गेला. कितीतरी वेळ मी तो गेलेल्या रस्त्याकडे पाहत उभी राहिले. माझ्या पासून माझा मुलगा दूर दूर जातो आहे असे वाटत राहिले. त्याने आज जे काही केले ते सर्व त्याच्या मोडलेल्या संसारासाठी केले असे मला वाटले. हे सर्व मी पाहावे असे माझ्या नशिबात होते कि काय? अश्या मी माझ्याच विचारात गढून गेले असता, माझी मुलगी ललिता माझ्या जवळ आली आणि माझ्या खांद्यांवर हात ठेवत म्हणाली, ‘आई, तू मझ्या घरी येतेस का?’ माझे विचारचक्र तेथेच थांबले. मी तिला म्हणाले, ‘नाही गं, लल्ली, मला घरी जायचे आहे, काम आहे घरी’. आणि मी तेथून निघाले.

त्यानंतर मी गुरुदत्तला पाहिले ते त्याच्या मुलीच्या नीनाच्या दुसऱ्या वाढदिवशी, तेही गीताच्या घरी. त्याने पांढरा शुभ्र पायजमा कुर्ता परिधान केला होता. आणि तो घरी हसतमुखाने आला होता. अजूनही डोळ्यांपुढे त्याची ती मूर्ती दिसते आहे. मला पाहून तो म्हणाला, ‘आई, तू अशी का वाळून गेली आहेस?’ मी काय उत्तर द्यावे त्याला? तरी सुद्धा थोडे बरे नाही असे बोलले. कोणा डॉक्टर कडे जातेस? असा त्याने उलटप्रश्न केला. मी म्हणाले, ‘डॉ. जयगोपालन आहेत त्याच्याकडे जाते’. तो म्हणाला, ‘हुं, त्याला अजून म्हणावा तसा अनुभव नाही. आपल्या रुबेरू डॉक्टर कडे जातेस का?’

बायको त्याला सोडून जरी राहत असली तरी, तो मुलांच्या वाढदिवशी, त्यांच्यासाठी, कधी त्यांना भेटण्यासाठी, गीताच्या घरी तो जात येत असे. नीनाच्या वाढदिवस अतिशय दिमाख्यात साजरा केला गेला. गुरुदत्तला भेटायला, त्याच्याशी पोट भरून बोलायला मला त्या दिवशी खूप दिवसांनी संधी मिळाली होती. त्यानंतर आम्ही दोघे परत भेटलोच नाही. हि ऑगस्ट १९ तारखेची त्याच्याशी झालेली माझी शेवटची भेट.

नेहमीप्रमाणे रतन दर पंधरा दिवसांनी माझ्याकडे येऊन गुरुदत्तला आवडणारी लोणची, तूप, चटण्या इत्यादी वस्तू घेऊन जात असे. एकदा, त्याला बहुतेक एकूणच कंटाळा आला असेल त्यामुळे, तो तरुण आणि अरुण यांना घेऊन अभिनेता जॉनी वॉकर याला सोबत घेऊन तो जंगलात फिरायला गेला होता. तेथे त्यांना वाघ पाहायचा होता. एका नुकतेच मेलेल्या वाघाबरोबर त्यांनी फोटो काढून घेतला. नंतर परत येऊन मुलांबरोबर तो खूप खेळला त्यावेळी, भोवरा, पतंग, विटीदांडू वगैरे, तसेच चित्रपट पाहायला देखील घेऊन गेला. गीता अनेक वेळेस मुलांना त्याच्याकडे पाठवण्यास नकार देत असे. त्याला त्यावेळेस अतिशय क्लेश होत असे. त्यातूनच तो प्रमाणाबाहेर दारू पीत असे. कधी कधी झोप येण्यासाठी झोपेच्या गोळ्या देखील तो घेत असे मी ऐकले होते. तर कधी कधी आपल्या मोटार गाडीतून रात्री अपरात्री कुठेतरी निघून जाई असे मी ऐकले होते. लोणावळा हे त्याचे अत्यंत आवडते ठिकाण होते. तेथेही तो जात असे. हा कुठे एकता गेला कि मनात धाकधूक असे कि तो स्वतःला काही अपाय वगैरे करून घेईल कि काय.
असे असले तरी त्याच्या मनात काय चालले आहे, त्याची व्यथा काय आहे, हे कोणी समजावून घेण्यास प्रयत्न केलाच नाही. त्याला काहीच कारण नाही. गुरुदत्त अंतर्मुखी होता. तो मनमोकळेपणाने बोलत नसे, मनात काय चालले आहे हे समजत नसे. लहानपणापासूनच त्याचा हा स्वभाव होता. त्याला उचलून खेळवले तरी तो जास्त बोलत नसे. काही करायचे असेल तर तो माझे मत मात्र विचारत असे. मी आणि तो फक्त आई आणि मुलगा असे नव्हतो. मात्र असे सगळे तो चित्रपट-व्यवसायात शिरेपर्यंत होते. त्यात शिरल्यानंतर तो हळू हळू माझ्यापासून दूर होत गेला. माझ्या इतर सगळ्या लौकिक इच्छा आकांक्षा तो पूर्ण करत असे. पण त्याच्या अंतरातील दुःख, व्यथा ह्या सर्व दिसत असूनही काही न करता, डोळे झाकून बसावे लागले. शेवटी शेवटी तर त्याच्या डोळ्यात डोळे घालून बोलण्याचे देखील धैर्य मला होत नसे. त्यामुळे मी त्याच्या संसारात कशी ढवळाढवळ करणार? ते जेव्हाब भांडत नसत, किंवा भांडलेले नसले, कि एकमेकांशी प्रेमानेच वागत. तिने त्याला पूर्ण वश केले होते, तिने जर म्हटले कि हि रात्र नाही दिवस आहे, तर तो देखील त्याला तिच्या बोलण्याला होकार देई. असे असले तर त्याच्यांत काही भांडण झाले तर मी कशी आणि कोणाची समजूत घालणार? एक ना एक दिवस ते एकत्र सुखाने नांदतील, आपला संसार-रथ पुढे नेतील असा अंधविश्वास मला होता. त्यासाठी पूजा-पाठ, मंत्र-तंत्र असे नाके गोष्टीत तो खर्च करत असे हे मला माहिती होते. पण तिला गुरुदत्तचे यश पचत नव्हते. ती काही ना काही खोडा घालण्याचा प्रयत्न करत असे. त्याच्या चित्रपटात पार्श्वगायन करणाऱ्यांना काही ना काही सांगून त्यांच्या विरुद्ध भडकावत असे. जिचा पत्नी म्हणून हात धरला तीच असे त्याच्या विरुद्ध कट कारस्थान रचत असे. ह्याला कोण काय करणार?

ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यात गीता कलकत्त्यास गायनाच्या निमित्ताने गेली होती म्हणे. तेथे तिने दारूच्या नशेत गायला गेली, अद्वातद्वा गायली, गोंधळ घातला; त्यामुळे तिला अपमानित व्हावे लागले. त्या घटनेनंतर एक आठवडा ती गायब होती. कुठे गेली होती समजत नव्हते. तिचा भाऊ घरी आला होता आणि त्याने गुरुदत्तला विनंती केली होती कि तिला कसेतरी शोधून घरी आणा. त्याने आपली माणसे इकडे तिकडे पाठवून, तिचा शोध घेतला, आकाशपातळ एक केले. असे प्रसंग आले कि गुरुदत्तच्या मनाला आणखीन यातना होत असत. त्याने ते सर्व कसे सहन केले असेल?

ऑक्टोबर दहाला ललिताच्या घरी अब्दुल आलो जाफर यांच्या सितार वादनाचा कार्यक्रम होता. अनेक जणांना आमंत्रण गेले होते. घराच्या जवळच्या लोकांना जेवण देखील असणार होते. त्या दिवशी तिच्या मुलाचा दुसरा वाढदिवस होता. गुरुदत्तने निरोप पाठवला कि तो येणार नाही. नंतर केव्हा तरी येऊन जाईन. गर्दी त्याला अलीकडे सहन होत नसे. माटुंगाच्या माझ्या घरी माझा जावई मला घ्यायला आला होता. विजयला त्याच सुमारास कलकत्त्याला काम मिळाले होते. ते गुरुदत्तला सांगावे या करिता आणि सविस्तर चर्चा करावी या करिता तो त्याच्या स्टुडियो मध्ये गेला. मला त्या दिवशी कसे तरी वाटत होते. आदल्या रात्री पडलेल्या वाईट स्वप्नामुळे, मं अस्वस्थ होते. तरी सुद्धा आईला मी जेवण वाढले, मी जेवले आणि आत्मारामच्या घरी गेले. माझ्या सुनेला, आणि तिच्या मुलीला घेऊन बाहेर जावे असा विचार होता. घरी पाउल ठेवताच गुरुदत्तच्या ऑफिसमधून फोन आला, गुरुदत्तला बरे नाही, लवकर निघून या.

हे ऐकून माझ्या पोटात आग उसळली. आत्माराम लगेच त्याच्या घरी पेडर रोडला निघाला. मी त्याला म्हणाले मी देखील येते. पण तो म्हणाला, आता नको, मी जाऊन पाहतो काय झाले आहे, कसा आहे, त्यानंतर ये. पण तो लगेच परत आला, गाडीची चावी विसरला होता. मला हे बरे लक्षण वाटले नाही. तो जाऊन बराच वेळ झाला तरी तेथून काही बातमी आली नाही.
कुठला तरी क्रिकेटचा सामना चालला होता. टॅक्सी लवकर मिळत नव्हत्या. कितीतरी वेळानंतर एक मिळाली. माटुंगाला आधी घरी गेले आणि गंगूला निरोप दिला कि मी पेडर रोडला जात आहे, गुरुदत्तला बरे नाही, तसेच विजय आला कि त्याला तेथे पाठव. आणि मी निघाले. गुरुदत्तच्या घरी टॅक्सी पोहोचली, त्यातून उतरूले तर तेथील लोकांचे पडलेले चेहरे दिसले. माझ्या काळजात धस्स झाले. वरच्या मजल्यावर गेले, खोलीचा दरवाजा अर्धवट उघडा होता. आत्मारामने मला पहिले आणि तो माझ्याजवळ येऊन म्हणाला, ‘आई, सगळे संपले.’ आणि रडू लागला. गुरुदतला पलंगावर झोपलेले पाहिले. त्याचे तो तेजस्वी चेहरा आणखीनच तेजस्वी दिसत होता, शांत झोपला होता. त्याला पाहून तो गेला आहे ह्या वर माझा विश्वास बसत नव्हता. माझा भाचा जयगोपाल त्याच्या जवळ उभा होता. त्याला गदागदा हलवून दुःखातिरेकाने विचारले, ‘माझ्या गुरुदत्तला कुठे पाठवलेस? गेल्यावेळेस तूच नाही का त्याला वाचवलेस, नाही का? बोल, का बोलत नाहीस?’ आणि मोठ्या आवाजात मी खूप रडले. तो म्हणाला कि गुरुदत्तचा प्राण जाऊन खूप वेळ झाला. बऱ्याच उशिराने कळले, सगळे हाताबाहेर गेले होते. त्यामुळे काही करून शकलो नाही. मी नंतर गुरुदत्तच्या पायाजवळ जाऊन बसले. किती वेळ बसले कोणास ठाऊक. गीता उर बडवत बडवत रडत होती. त्यानंतर त्याचे मित्र, चित्रपट सृष्टीतील सहकारी, नातेवाईक सर्व आत येऊ लागले होते. आत्मारामने माझा हात धरून मला आतल्या खोलीत घेऊन गेला. तेथून निघताना त्याला मी डोळेभरून बघून घेतले, त्याच्या खोलीतील त्याच्या वस्तू निरखल्या. डोक्याजवळ पाणी होते, दारू भरलेला ग्लास देखील होता. अर्धवट वाचून तसेच ठेवलेले पुस्तक तसेच पडले होते. त्याचे दोन्ही हात छातीवर नमस्कार केल्या सारखे जोडलेले होते. नीना, त्याची दोन वर्षांची मुलगी, त्याच्या अंगावर पाडून त्याला हाक मारत होती. एकामागून एक त्याला पाहायला येऊ लागले, ललिता आली, तिचे पती गोपालकृष्ण, माझे मुलगे विजय आणि देव्सास आले. तरुण अरुण दोघे शाळेत गेले होते. त्यांना तेथे एक इंगर्जी कार्टून चित्रपट दाखवत होते म्हणे. माझे जावई शाळेत जाऊन त्यांना घेऊन आले असे नंतर समजले. तरुण दहा वर्षांचा होता. वडिलांच्या पार्थिवाच्या शेजारी बसून रडत होता. गुरुदत्त आणि त्याच्या मुलांचे एकमेकांवर खूप प्रेम होते; त्याचा तो आक्रोश पाहून तेथील सर्वाना अगदी हृदय पिळवटून टाकणारे होते.

आत्माराम माझ्या जवळ येऊन म्हणाला, ‘आई, गुरुदत्तच्या शरीराचे पोस्ट-मोर्टेम करायचे असल्यामुळे ते हॉस्पिटल मध्ये घेऊन जात आहेत’. मी खूप रडले आणि तसे करायला नकार देत होते. त्यावर तो म्हणाला, ‘अगं, गुरुदत्त जसा तुझा आहे, तसाच तो लोकांचा देखील आहे. त्यांना संशय येत आहे, त्याच्यावर असे मरण का ओढवले. डॉक्टर नक्की काय कारणाने त्याचा मृत्यू झाला हे समजल्याशिवाय मृत्यूचे प्रमाणपत्र देणार नाही. त्याशिवाय पुढचे कार्य करता येणार नाही. थोडासा धीर आणि परवानगी देऊन टाक’

मी ह्रदयावर दगड ठेऊन एका कोपऱ्यात जाऊन बसले. तो पर्यंत गुरुदत्तला पाहायला चित्रपट सृष्टीतील अनेक नट नट्या आले होते. प्रत्येकाच्या हातात फुलांचा हार होता. त्याच्या स्टुडियोमधील लोकं देखील आले. आप्तेष्ट, ओळखीचे असे अनेक लोकं आले होते. पोस्ट-मोर्टेम नंतर त्याचे कापलेले शरीर घरी घेऊन आल्यावर मला तेथे राहवले नाही. ज्या हातानी त्याला भरवले, दुध पाजले, त्याच हातानी ते चैतन्यहीन शरीरावर शेवटचे फुल ठेवले(आईने तसे करायचे नसते, तरी सुद्धा). आणि मनातल्या मनात म्हणाले, ‘देवा, ह्याच्या आत्म्याला आता तरी शांती दे’.

जीवनात आलेल्या सुख दुःख, मानसिक व्यथा, वेदना हे सर्व गिळलेला, पण चेहऱ्यावर कायम शांतता असणारा तो आता ह्या जगात नाही. ह्या सगळ्या त्रासातून तो मुक्त झाला, हेच बरे झाले, असे कधी कधी वाटते. कितीही वाटले आपल्याला तरी ते नश्वर शरीर आपल्याजवळ कायम कसे राहू शकते? ज्याने जन्म घेतला त्याला मरण काही चुकले नाही. असे माझे मन वेगवगळ्या विचारात गढले होते. तेथून मी नंतर मुलीच्या घरी गेले. खाली गुरुदत्तच्या अंत्यायात्रेची तयारी सुरु होती. त्याची स्वतःची लॉरी, आपल्या मालकाच्या शवाला गेहून जाण्यास सिद्ध झाले होते. मला त्याच्याकडे पाहवत नव्हते. मी मान खाली घातली. जावयाच्या गाडीत त्यांच्या घरी गेले. कार्यक्रमासाठी आलेली लोकं बसली होती. एके एक करून सगळे निघून गेले. अब्दुल हलीम यांनी गुरुदतला श्रद्धांजली म्हणून राग भैरवी सतारीवर वाजवून, अल्लाकडे गुरुदत्तच्या आत्म्याला शांती मिळावी या करिता प्रार्थना केली.

सगळे कार्यक्रम संपवून मुलगी घरी परत आली. मी तेथे काय काय झाले हे ऐकायला आतुर झाले होते. मी मुलीला त्याबद्दल विचारले. तिने सुद्धा सविस्तर सांगितले, ‘आई, काय आणि कसे सांगू? गुरुदत्तला स्नान करवून, वेवेगळ्या सुगंधी द्रव्य त्याच्या शरीरावर लावले गेले, त्याचा आवडता सूट, मोजे, बूट त्याला परिधान करण्यात आले, सजवून, लॉरीवर दर्शनासाठी ठेवले. एक एक जण येऊन फुलांचा हार घालून, नमस्कार करत जात होते. सगळा देह फुलांनी, हारांनी झाकला गेला होता, फक्त चेहरा दिसत होता. भजन कीर्तन करणारे पुढे होते, त्यांच्या मागे लॉरी सावकाश चालली होती. सोनापूर येथे स्मशानभूमी जवळ पोहोचल्यावर अनेकांनी फोटो काढले. मग विद्युत दाहिनीत त्याचे शरीर काही मिनिटात भस्म झाले. कधीही स्वप्नात सुद्धा आले नव्हते, असा प्रसंग कसा सहन करून मी’ असे बोलून मला तिने मिठी मारली आणि मनसोक्त रडली.

त्या रात्री आकाशवाणीवर हि बातमी वारंवार प्रसारित केली जात होती.

डिसेंबरपासून गुरुदत्तच्या श्रीकांत या नवीन चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरु होणार होते. कलकत्याच्या कानन बाला नावाच्या सुप्रसिद्ध अभिनेत्रीला त्यात घेऊन चित्रपट बनणार होता. त्याचे नाव होते श्रीकांत, जो त्याच नावाच्या शरदचंद्र यांच्या कादंबरीवर होता. चित्रपटाचा मुहूर्त देखील झाला होता.

पाली हिल्स मधील बंगला तोडून नवीन इमारत बांधण्याच्या प्रकल्पाचा मुहूर्त करून, अर्धवट राहिलेले अनेक चित्रपट तसेच ठेऊन, त्याचे आवडते विश्रांतीधाम लोणावळा तसेच सोडून. भांडणार्या बायकोला, आणि त्याच्या प्रिय मुलांना तसेच अर्ध्यावर सोडून त्याची सारखी काळजी करणाऱ्या आईला, असलेले सगळे तसेच सोडून, काही तरी महत्वाचे काम असल्यासारखे गुरुदत्त आमच्यातून कधीही परत न येण्यासाठी निघून गेला! तो काय थोड्या वेळासाठी बाहेर गेला आहे, येईल परत असे म्हणत वाट पाहत बसलेला तो चित्रपट स्टुडियो, ती रंगभूमी, अजून तशीच आहे. काळाच्या पडद्याआड गेलेला गुरुदत, आता कानन बालाला परत दिसणार नाही!

गुरुदत्तने आत्महत्या केली का? कि कोणी त्याला मारले? कि स्वाभाविक मरण त्याला आले? हे सर्व प्रश्न आणि संशय मला आजही सतावत आहेत.

कारण, त्या दिवशी चित्रीकरण रद्द झाले होते. राज कपूरने त्याला घरी बोलावले होते. रेकॉर्डिंग पण होते. रात्रीचे जेवण बनवून, तो आणि अबरार अल्वी यांच्या सोबत ‘बहारे फिर भी आयेंगी’ ह्या चित्रपटाचे काही अंतिम संवाद लिहिण्याचे काम रात्री दोन वाजेपर्यंत चालले होते. रात्री दहा वाजता गुरुदत्त-गीता यांच्यात मुलांच्या ताब्या विषयी मोठे भांडण झाले. गीताने मुलांना त्याचाकडे पाठवणार नाही हे सांगितल्यावर गुरुदत्तच्या कोमल मनाला यातना झाल्या असणार. त्या यातना सहन न झाल्यामुळे त्याने प्रमाणाबाहेर मद्यसेवन केले असे नंतर कळले. त्यानंतर त्याने झोपेच्या गोळ्या घेतल्या अशी वंदता होती.

१० ऑक्टोबरच्या सकाळी १० वाजता गीताचा दूरध्वनी आला. कायम त्याच्या प्रती उदासीन असणार, काळजी नसणारी गीता, अचानक, असे गुरुदत्तबद्दल काळजी करणारा दूरध्वनी का करते? तीने नोकरांना सांगितले कि गुरुदत्त अजून उठला का नाही, त्याच्या खोलीचा दरवाजा उघडून पहा जरा. तिने असे का विचारले, हा गूढ प्रश्नच आहे. जे झाले ते झाले, आता दुःख करत बसण्यात काही अर्थ नाही, हे खरे आहे. पण हि दुर्घटना कशी विसणार बरे? त्यातच त्याचे पोस्ट-मोर्टेम रिपोर्ट यायला सहा महिने लागले, याचे काय कारण असेल?

(समाप्त)

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#५

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तच्या त्याच्या आईने, वासंती पदुकोण, यांनी लिहिलेले कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१) आणि लगेचच दुसरा भागही सदर केला होता(भाग#२). सप्टेंबर महिन्यात मध्ये तिसरा आणि चौथा भाग देखील दिला होता(भाग#३ आणि भाग#४). आज पाचवा भाग देत आहे. काही दिवसातच म्हणजे ऑक्टोबर ९ रोजी गुरुदत्तची पुण्यतिथी आहे. त्यादिवशी सहावा आणि शेवटचा भाग देण्याचा मानस आहे.

मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#५

१९५२ च्या मी महिन्यात गुरुदत्तचा विवाह गीता सोबत झाला. गीता रॉय बरोबर गुरुदत्तने तिच्या पैश्यांसाठी तिच्या बरोबर लग्न केले असे टाईम्स ऑफ इंडिया मध्ये अतिशय अवहेलना करणाऱ्या बातम्या त्यावेळी आल्या होत्या. गुरुदत्तला कधीच आर्थिक लोभ नव्हता. असे असते तर तिचे सगळे पैसे घेऊन तिला शोधचिट्ठी देऊ शकला असता. त्याच्या कडे त्याने स्वतः कमवलेले पैसे होते. कोणाचेही देणे त्याने ठेवले नव्हते, तसेच तो परोपकार करण्यासाठी, दानधर्म करण्यासाठी तो नेहमी पैसे खर्च करत असे. त्याबद्दल तो चर्चा देखील करत नसे. हा चित्रपट व्यवसाय असाच आहे, जेथे कायम लोकं आत्मस्तुती करत असतात. गुरुदत्तला ह्या सर्वांमध्ये काहीच रस नसे. तो आणि स्वतःचे काम हेच त्याचे लक्ष होते. त्यामुळे त्याचे सद्गुण कोणाला समजले नाही, त्याचे सुख दुःख तो कधी कोणाला सांगत नसे, त्यामुळे ते कुणाला समजले नाही. पैश्यांची चणचण असेच. पण त्यामुळे हाती घेतलेले काम त्याने कधी सोडले नाही, कधी कोणाकडे जाऊन पैसे मागितले नाहीत. बाज चित्रपटानंतर आरपार चित्रपटासाठी शामा नावाच्या अभिनेत्री नायिका आणि गुरुदत्तने नायक असे काम केले. श्रमजीवी लोकांचे जीवन चित्रित करणारा हा चित्रपट खूप चालला, त्याने त्याला खूप नाव दिले, आणि पैसे देखील दिले. ह्याच दरम्यान घरातील वातावरण बदलल्याने देविदास, विजय हे दोघेही अभ्यासात मागे पडू लागले. देविदासला बोर्डिंग शाळेत पाठवून द्यावे असा सल्ला मी गुरुदत्तला दिला. त्याला ते त्यावेळी शक्य नव्हते तरी त्याने त्याला SSPM मध्ये त्याला पाठवले. आत्माराम आणि नागरत्न ह्यांचा विवाह त्याच सुमारास झाला.

गीता लग्नानंतर पूर्वी सारखी राहिली नाही. तिचा स्वभावच बदलला. लग्नानंतर ते सुखी राहतील असे वाटले होते, पण ती दोघे कायम भांडत असताना दिसत असत. गीता तशी चांगली मुलगी होती. पण का कोणास ठाऊक हे लग्न सुखी होणार नाही अशी मला भीती वाटत राहिली होती. गुरुदत्त माझ्या जवळ होता तेव्हा मी त्याला सूचित केले होते. त्याला देखील कधी कधी तसे वाटत होते कि काय कोणास ठाऊक. पण दिलेल्या शब्द तो कायम पाळत आला होता. तो म्हणत असे, ‘आई, मी काही झाले तरी गीतावर प्रेम करतो. तिच्याशी लग्न करणार असे वचन दिले आहे, ते मी कसे मोडू?’ ते साध्य नाही, नशिबात काय असेल ते होवो, तू उगाच चिंता करू नको.’ त्यानेच असे म्हटल्यानंतर, आणि तो कुटुंबाचा आधार होता, असे असताना मी त्याच्या वर जबरदस्ती कशी करणार? मी केली तरी तो ऐकणारा नाही, असा विचार करून गप्प राहिले.

१९५४ जुलै महिन्यात गुरुदत्तच्या थोरल्या मुलाचा तरुणचा जन्म झाला. त्याच वर्षी मे महिन्यात ललिताला मुलगी झाली होती. गुरुदत्तला स्वतःच्या मुलापेक्षा तिच्याच मुलाचे कौतुक, प्रेम अधिक होते. त्यानेच त्या मुलीला सर्वात प्रथम पाहिले. तिचे त्याने कित्येक छायाचित्रं काढली. कित्येक वर्षानंतर घर परत एकदा लहान मुलांने भरून गेले होते. दोन्ही मुलाचे बारसे करण्याचे ठरले होते. मुलीच्या मुलीचे कल्पना हे नाव ठेवले. गुरुदत्त-गीता ह्यांच्या मुलाचा जन्म झाल्यावर दोघेही आनंदात होते. मुलासाठी त्यांनी एकीला आया म्हणून घरात ठेवले होते. मी अधिककरून मुलीकडेच असे, कारण तिला आया ठेवायचे नव्हते, आणि तिला तशी अनुकुलता देखील नव्हती.

एका वर्षात गीता अनेक वेळेला अतिशय रागाच्या भरात घर सोडून गेली. लग्न झाल्या नंतर देखील तिला पूर्ण स्वातंत्र्य घेतले होते. नवरा असल्या मुळे ती अजून स्वैराचारी झालेली नव्हती. तिने कमावलेले पैसे तिच्याजवळच असत. गुरुदत्त त्यात बिलकुल लक्ष घातले नाही, किंवा कधी काही विचारले नाही. यासर्वांमुळे तिच्या आसपास मित्र मैत्रिणी गोळा झाले होते. ते सर्व एकत्र इकडे तिकडे जात येत असत. तिचा स्वैराचार बळावत चालेला होता. त्याच वेळेस गुरुदत्तने जर तिच्या वर लगाम खेचला असता तर काहीतरी बदललेलं असते असे आता वाटते आहे. तिला तशीच मोकळी ठेवण्याची चूक झाली.

१९५५ मध्ये गुरुदत्त खार मधील १२ व्या रस्त्यावरून १९ व्या रस्त्यावर नवीन मोठेसे घर भाड्याने घेतले आणि तिथे तो राहायला गेला. गुरुदत्तचा स्टुडिओ ताडदेव येथे होता. ह्या वेळेस एखादा हास्यप्रधान चित्रपट करावा या हेतूने मधुबालाला नायिकेचे काम दिले आणि त्याने स्वतः नायकाची भूमिका केली. हा चित्रपट देखील खूप चालला. पैसे देखील मिळू लागले होते. त्याच वेळी त्याच्या मुलाचा, तरुणचा, पहिला वाढदिवस साजरा झाला. वाढदिवसाच्या कार्यक्रमाच्या आमंत्रणाची पत्रिका ललितानेच तयार केली होती. गुरुदत्त आणि गीता अनेक वेळेला एकत्र मुंबई फिरून आले, लंडन येथे देखील जाऊन आले. माझे यजमान त्याच वर्षी निवृत्त झाले. मी दिल्ली, काश्मीर, जयपूर, हरिद्वार, ऋषिकेश वगैरे ठिकाणे पाहून आले, आणि माझी अनेक दिवसांची इच्छा पूर्ण झाली. माझ्या आईला ललिताच्या घरी ठेवले होते. माझे यजमान देखील दोन्ही मुलांकडे काही दिवस राहायला लागले. मी मुंबई सोडताना अंगात ताप होता. पण मी कोणाला सांगितले नव्हते. मला मुंबईतून काही झाले तरी निघून जायचे होते. आमचा संसार कायमच गरिबीचा होता, कायम पैश्यांची चणचण असे. त्यातच मुलांना मोठे करायचे, त्यांना चांगले व्यक्ती बनवायचे हा ध्यास घेतलेला. असे करत कष्ट झेलीत सासर रथ मी इथपर्यंत ओढला होता. मुलांवर ओझे बनायचे नाही असे देखील ठरवले होते. त्यांनी कोणाला सांभाळायचे? सदा भांडणाऱ्या बायकोला कि उसासे टाकणाऱ्या आई-बापांना. हा अनुभव आम्हालाच आला होता असे नाही, साऱ्या जगताचीच हि कहाणी आहे.

गुरुदत्त माझ्या पासून दूर झाला होता हे जरी खरे असले तरी, तो माझे हवे नको ते पाहत असे. मला कुठे जायचे असेल तर तिथे तो पाठवून द्यायचा. मला फिरायची हौस होती, निसर्ग सौदर्य पाहायचे होते. त्यामुळे दार्जीलिंग, काश्मीर अश्या ठिकाणी फिरून आले. मी त्याच्या खाजगी गोष्टींत, वैवाहिक जीवनात, व्यवहारात मी लक्ष घालत नसे. माझ्या कडून काही त्रास होऊ नये असेच पाहत असे. पण मनातून असेही वाटत होते कि आता दुसऱ्याच्या मर्जीत राहून आपल्याला जगावे लागणार.

गुरुदत्त जरी अंतर्मुखी होता तरी त्याचे मं अगदी निर्मल होते. परनिंदा त्याला सहन होत नसे. त्याचा तो सरळ स्वभावच त्याच्यावर उठला. त्याचे हितशत्रू त्याची खोटी स्तुती करून त्याला फसवत असत. काही झाले तरी परोपकार, गरीब विद्यार्थ्यांना घरी जेवायला बोलावणे, त्यांच्या शिक्षणासाठी पैसे देणे, अश्या गोष्टी तो करतच राहिला, तेही निरपेक्ष भावनेने. आत्माप्रौढी मिरवत नसे. तो काही बोलत नसल्यामुळे, तो अहंकारी आहे असा गैरसमज झाला होता; त्याला कोणी नीट समजावून घेतलेच नाही. पदवीधर नव्हता तरी पण त्याला वाचनाचे वेड होते. शेक्सपिअर, बर्नार्ड शा, इमिली झोला, वूडहाउस, टोलस्टोय, स्टाईनबेक ह्या सारख्या लेखकांच्या साहित्यकृती तो कायम वाचत असे. पारंपारिक धार्मिक गोष्टींमध्ये त्याला रस नसला तरी तो भगवद्गीता, कुरण, बायबल वाचत असे. त्याला जसे समजेल उमजेल तसे तो आपल्या आयुष्यात त्यातील शिकवण आचरणात आणण्याचा प्रयत्न करी. दिवस रात्र तो चित्रपटांचाच विचार करत असे. कुठे तरी शून्यात नजर जाई, समोर कोण आहे नाही हे देखील त्याला बऱ्याचदा समाजात नसे. गीताचा स्वभाव ह्याचा विरुद्ध होता. ती कायम तिच्या मित्र-मैत्रिणींच्या गराड्यात असे. कुठल्यातरी मृगजळाच्या मागे ती असे. स्वतःच्या सुखापुढे तिला दुसरे काही दिसत नव्हते. देवाच्या देणगीमुळे तिच्याकडे अतिशय चांगला गळा होता. पार्श्वगायनात लता मंगेशकरनंतर हिचेच नाव होते. पण तिचे नशीब नव्हते. ती स्वभावाने थोडी फटकळ झाली होती, मृदू अंतःकरण तिच्या जवळ नव्हते. चकचकीतपणा, लोकांचे गोड गोड बोलणे हेच तिला आवडे, यश तिच्या डोक्यात गेले होते. त्यामुळे गुरुदत्त आणि गीता यांचे कधी विशेष जमलेच नाही. गुरुदत्तचा सरळ, निर्मळ स्वभाव तिने कधी समजावून घेतलाच नाही; दुसऱ्यांना समजावून घेणे तिच्याकडे नव्हतेच. असे असले तरी गुरुदत्त तिच्यापासून काही लपवत नसे. ती जवळ आली कि तिला सर्व काही सांगत असे, तिचे मत विचारत असे. आता त्यांच्यात थोडा सलोखा, प्रेम आहे असे वाटते न वाटते, त्यांचे भांडण सुरु होई. त्याचा परिणाम काय होणार? ती तिच्या माहेरी निघून जाई. इथे असली तरी तिचे जेवण माहेरहूनच येई. या नवरा-बायकोचे जीवन आम्हाला मात्र अतिशय गूढ वाटे.

गुरुदत्त एकदा हैदराबाद येथे चित्रपटाचा प्रदर्शनासाठी गेला होता. तेथे त्याने रोजुलू मरायी नावाचा एक तेलुगु चित्रपट पाहिला. त्यात वहिदा रहमान हिने काम केले होते, त्यात तिचे नृत्य त्याला खूप भावले. लगेचच तिला आपल्या पुढच्या चित्रपटात घेण्यासाठी तिच्या आईची अनेक वेळेला भेट घेऊन विचारले तरी ती नाही म्हणत होती. एकदा त्याच्या डोक्यात एखादी गोष्ट आली तर तो सहसा तो पूर्ण केल्या शिवाय राहत नसे. अनेक प्रकारे प्रयत्न केले, तिच्या आईच्या मनासारखाच करार केला आणि शेवटी तिची परवानगी घेऊनच मग परत आला. तिला घेऊन केलेला चित्रपट अतिशय यशस्वी ठरला. सगळ्यांनी सुरुवातीला तिला का घेतले असे गुरुदत्तला सुनावले होते. त्याने कोणाचे ऐकले नव्हते. सांगितलेले काम ती चोख करेल असे तो सांगत असे. ती त्यावेळी फक्त सोळा वर्षांची होती. ती विशेष काही शिकली नव्हती. वडील निधन पावल्यानंतर घराची परिस्थिती अतिशय वाईट होती. त्या वेळी ती कोणातरी करवी चित्रपट क्षेत्रात आली. गुरुदत्तने तिला ह्या चित्रपटातून लोकांसमोर आणल्यानंतर सर्वाना गुरुदत्तचे दिग्दर्शन कौशल्य, त्याची ह्या माध्यमावरील पकड लक्षात आली. ह्या चित्रपटाने गुरुदत्तला मिळालेल्या पैश्याने ऑफिसमधील सर्वाना, घरातील नोकरांना तीन तीन महिन्यांचा बोनस दिला. आधीपासूनच तो स्टुडियो मधील लोकांना पैसे देणार, मग घरी पैसे देणार. चित्रीकरण सुरु असताना सगळे न बोलता चूप बसावे असा त्याचा दंडक होता. थोडा जरी आवाज झाला, किंवा सांगितलेल्या कामात चूक झाली तर तो सिंहासारखा गर्जत असे. सगळे ह्याला घाबरून असत, पण काम झाले कि तो त्यांचा परम मित्र असे. त्यांच्या सुख दुःखात सहभागी होत असे, काय हवे नको ते विचारत असे. त्यामुळे स्टुडियो मध्ये तीनशेच्या आसपास काम करणारे लोकं त्याच्या शब्दावर, भारोस्यावर काम करत. त्याला जरा काही झाले कि देवाची प्रार्थना करत असत! प्रत्येक वर्षी एक शिल्पकार गणपतीच्या दिवसात गणपती आणून देत असे. तो १९६३ मध्ये निधन पावला आणि ती प्रथा थांबली.

गुरुदत्तला लहान मुले खूप आवडत असत. त्यातच त्याच्या थोरल्या मुलावर तरुणवर गुरुदत्तचे विशेषच प्रेम. काळ वेळ विसरून तो काम करत असे, त्यामुळे तो त्यातूनच काही वेळ आठवणीने काढून त्याला उचलून खेळवत असे. त्याच्यावर प्रेमाचा वर्षाव करत असे. त्याने आता तयार केलेला प्यासा हा चित्रपट अत्यंत लोकप्रिय झाला होता. ऐश्वर्य, नाव, लोकांचे प्रेम हे सर्व त्याला ह्या चित्रपटामुळे मिळाले. लोणावळ्यात त्याने काही एकर जमीन घेऊन तीन खोल्यांचा बंगला बांधला होता. त्याला कंटाळा आला, किंवा चित्रपटासाठी काही लिखाण करायचे असेल तर तो तेथे जाऊन राहायचा. स्वतःच्या हाताने स्वयंपाक करत असे, शेतावर असलेल्या मजुरांबरोबर काम करत असे. त्यांच्या कडून ज्वारीच्या अथवा बाजरीच्या भाकऱ्या आणि चटणी मागून खात असे; त्याने तेथे बांधलेल्या विहिरीचे पाणी शेंदून तो पीत असे. जवळपासचे मजूर वगैरे आले त्यांना पाणी देत असे. ती विहीर त्या सगळ्यांना एक तीर्थक्षेत्र होते. सगळे तेथून पाणी नेत असत. त्या जमिनीत जे काही पिकत असे, ते ऑफिस मध्ये, तसेच आपल्या भावा-बहिणींमध्ये वाटत असे, उरलेले घरी आणत असे. ह्या सर्वांमुळे लोणावळ्याची जागा त्याला अतिशय भावली होती. पण हेच गीताच्या रोषाला कारण झाले होते. खेड्यातील जीवन म्हणजे ती नाक मुरडत असे. गुरुदत्तने कसल्याही गोष्टी उत्साह दाखवला तर त्याच गोष्टीत ती निरुत्साही असे. नवरा बायकोच्या ह्या अश्या रुसव्या-फुगव्या मध्ये त्यांच्या दुसऱ्या मुलाचा अरुणचा जन्म झाला. हि गोष्ट १९५६ मधील. ह्या वेळेला देखील मुलगी व्हावी असे त्यांची इच्छा होती. पण तसे झाले नाही. ह्या दरम्यान गुरुदत्तने पाली हिल्स येथे शंभर वर्षे जुना बंगला विकत घेतला. त्यात त्याने हजारो रुपये खर्च करून त्याला हवे तसे बदल करून घेतले. मोठ्या घरात राहण्याचे त्याचे स्वप्न त्याने पूर्ण केले. गुजरातच्या गायी, सयामी मांजरे, विविध जातीची कुत्री, विविध पक्षी, माकडे, ससे त्याने पाळली होती. ह्या सर्वांवर कडी म्हणजे त्याने घरात एक वाघाचे एक पिल्लू देखील आणले होते. घरात एक छोटेखानी सर्कस तयार झाली होती. वाघाच्या पिल्लाने अरुणला एकदा चाटले होते असे मी ऐकले होते. त्याने ते पिल्लू लगेच कोणाला तरी दिले. धन-धान्य, पशु-पक्षी, मुलबाळे, सती-संत. गीता आता विविध व्यसनात गुरफटू लागली होती, आपल्या मित्र मैत्रिणीसोबत राहून, ती आपला सोन्यासारखा संसार बिघडवत होती.

गुरुदत्तला शास्त्रीय संगीत खूप आवडत असे. एकदा अत्तरबाई, एकदा सिद्धेश्वरीदेवी, अली अकबर, विलायत खान यांना बोलावून घरात संगीत मैफिल घडवली. दुसऱ्या दिवशी काहीतरी क्षुल्लक कारणाने परत भांडण होत असे. नेहमी प्रमाणे ती माहेरी जात असे, नंतर मुलांना बोलावून घेत असे. शेवटी ह्यानेच जाऊन तिला समजावून परत घरी घेऊन आणायचे. त्या भल्या माणसाला बायको-मुलं-घर म्हंटले कि काहीही अहंकार नसे. पुरुषी अहंकार सगळा विरघळून जात असे. एवढे करून देखील तिच्या मनाला काही समाधान तृप्ती नसे. गुरुदत्त स्वतःचे दुःख स्वतःकडेच ठेवत असे. एकदाही त्याने बोलून दाखवले नाही.

हाताखालच्या काम करणाऱ्यांमध्ये कोणी जरी थोडशी चुणूक दाखवली तर, तो त्यांना विविध संधी देत असे. स्वतः बाजूला होऊन त्यांना पुढे करत असे. राज खोसला याला सी आय डी चित्रपटात दिग्दर्शनाची संधी दिली, प्रमोद चक्रवर्तीला दोन चित्रपटात दिग्दर्शनाची संधी दिली. तसेच निरंजन नावाच्या कोणाला राज फिल्म करायला त्याने परवानगी दिली. त्याची कथा एका इंग्रजी कादंबरीवर आधारित होती. त्यात शिमल्यामधील बर्फ वर्षावाचे दृश्य चित्रीकरण करण्याचे साहस त्यानेच प्रथम दाखवले. त्याने गुरुदत्त कडे सात वर्षे काम करून देखील, त्याला त्याने दिग्दर्शन आवडले नाही. चित्रपट अर्धा तयार झाला होता. त्याने तो तेथेच अर्ध्यावर थांबवला. लाखो रुपयांचे नुकसान झाले. त्या नन्तर एखादा बंगाली चित्रपट करावा अशी त्याची आशा होती. गौरी चित्रपटात गुरुदत्त नायक आणि गीता नायिका असे ठरले होते. एका शिल्पकाराच्या जीवनाची ती कहाणी होती. कलकत्त्यात चार महिने घर भाड्याने घेऊन, बंगाली रिती-रिवाजांचा अभ्यास करून, त्याने चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरु केले. काही रील्सचे चित्रीकरण झाल्यावर गीताने काम करण्यास असमर्थता दर्शवली. गुरुदत्तच्या उत्साहावर पाणी पडले. हजारो रुपयांचे नुकसान झाले. हा धक्का सहन न झाल्याने, गुरुदत्त एक आठवडा कुठे गायब झाला होता ते समजले नाही. तो हरवला आहे हे समजल्यावर मी भ्रमिष्टासारखी झाले. कधी तो परत येईल असा विचार करत मी त्याची वाट बघत बसे.

जसे जसे गुरुदत्तच्या पदरी यश पडत गेले, तसे तसे, गीताच्या कारकिर्दीला ग्रहण लागत गेले. सगळे म्हणत असत कि गुरुदत्तच तिला गायची परवानगी देत नाही. खरी परिस्थिती काय होती, ते आमचे आम्हालाच माहित. तिनेच तिच्या वाईट सवयीमुळे आपल्याच पायावर धोंडा पाडून घेतला होता. गुरुदत्तच्या चित्रपटात तिचे पार्श्वगायन चांगले होत होते, पण बाहेरील दुसऱ्या चित्रपटात चांगले होत नव्हते. तिने तिचा सुरेल आवाज गमावला होता. तिचे स्वतःचे नातेवाईक सुद्धा तिच्या पासून दूर होऊ लागले होते. हि दुनियाच अशी आहे, नाही का? इतकि वर्षे तिने त्यांच्या साठी काम करून त्यांना पोसले, आणि तिच्या कठीण समयी ते दूर झाले. तिचे कोणी ऐकेनासे झाले.

तिच्या स्वैराचाराला आळा बसू लागला. वहिदा गुरुदत्तच्या जीवनात आली हे आणखीन एक कारण. गुरुदत्त-वहिदा यांच्या विषयी गीतानेच अनेक अफवा पसरवायला सुरुवात केली. चित्रपट क्षेत्रात तर अशा बातम्यांना लगेच खतपाणी घातले जाते. असे असल्यावर काय सांगावे? ती स्वतः पत्नी सारखे न वागता, गुरुदत्तला लोकांच्या नजरेतून उतारवयाचे काम ती करत होती. गुरुदत्तच्या जवळच्या लोकांना हे सर्व माहिती असल्यामुळे, ते शांत असत, वहिदाला त्यांनी बाजूला केले नाही. पण ती स्वतःहून बाहेर गेल्यावर, तिला एकाहून एक चांगली कामे मिळत गेली. तिचे नशीब चांगले होते. तिचे काम लोकांना देखील आवडत होते, आणि ती त्यामुळे प्रसिद्ध होत गेली.

गौरी आणि राज या चित्रपटांमुळे गुरुदत्तला भयंकर फटका बसला. लाखो रुपयांचे नुकसान झाले. घरातील वातावरण तर हे असे होते. त्याच्या मनाचा तोल ढळू लागला, त्यात आश्चर्य ते काय. त्याला मद्रासच्या चित्रपटातून काम करायला संधी येत होत्या. या वेळेपर्यंत ते त्याने स्वीकारले नव्हते. आता निरुपाय होता, म्हणून त्याने मद्रासच्या निर्मात्यांच्या काही हिंदी चित्रपटांतून नायकाची कामे स्वीकारली. त्याच सुमारास चौदहवी का चांद चित्रपटाची बोलणी सुरु झाली. आधीच त्याने हात पोळून घेतले असल्यामुळे त्याने ते दिग्दर्शित न करता, दुसऱ्याला ते दिले. ते यशस्वी व्हावे याकरिता अनेक गाणी, नृत्ये त्यात त्याने घालायला लावली आणि तो चित्रपट त्याने संपवला. त्याच्या बाकीच्या चित्रपटांपेक्षा तो तसा बाजारू चित्रपट होता; त्यात कलात्मकता कमीच होती; सर्वसाधारण प्रेक्षकांसाठी तो बनवलेला होता. लोकांना तो अतिशय आवडला, त्याचे लोकं कौतुक करून लागले. ते त्याला आवडले नाही. असे असले तरी त्याला गाळातून बाहेर काढले. स्टुडियो मधील सर्वाना त्याने बोनस दिला. भाऊ विजय आणि मुलगा तरुण यांना दार्जीलिंगला फिरायला पाठवले. नंतर परदेशात देखील त्यांना पाठवायचे होते. पण देवाच्या मनात वेगळेच होते. त्याच्या कितीतरी योजना पूर्ण होऊ शकल्या नाही. एवढेच नाही तर, निराशेने भरलेले मन, अपयश पचवलेल्या मनःस्थितीत, त्याने चित्रपटातून नायकाच्या भूमिका कश्या काय करत राहिला, देवच जाणे! मोठ्यांचे आशीर्वाद, साधूसंतांची कृपा, स्वतःचे मनोधैर्य, सहनशीलता ह्याच गोष्टी त्याचे रक्षण करत होत्या असे वाटते. चित्रपट क्षेत्र हा एक व्यवसाय आहे. त्यासाठी व्यावसायिक वृत्तीच हवी. गुरुदत्त सारख्या हळव्या, संवेदनशील मनाच्या लोकांचे ते काम नाही. एकदा त्याच्या तावडीत सापडले कि बस, त्यातून बाहेर येणे अतिशय अवघड. चौदहवी का चांद चित्रपटाच्या आधी कागज के फूल हा चित्रपट त्याने सुरु केला होता, जो त्यानेच लिहिला होता, तसेच त्याने दिग्दर्शित केला. गुरुदत्तच्या चित्रपट क्षेत्रातील अनुभवच त्या चित्रपटाची कथावस्तू होती. हिंदुस्तानात पहिल्यांदा सिनेमास्कोप चित्रपट केला तो गुरुदत्तनेच. लोकांना जरी आवडला होता, कौतुक होत होते, तरी तो चित्रपट चालला नाही. त्यामुळे त्याचे पुढील चित्रपट दुसऱ्यांनी दिग्दर्शित केले. दुसऱ्याला कोणाला तरी संधी देऊन त्यांना पुढे आणायचे अशी त्याची इच्छा होती. स्वतःचे बलिदान केले. !

ह्या नंतर बंगाली चित्रपट करायच्या इच्छेने श्री विमल मित्र यांच्या मिथुन-लग्न हि कथा निवडली. (हे पुस्तक मी कन्नड मध्ये अनुवादित केले आहे, आणि काव्यालय प्रकाशनने ते प्रकाशित केले आहे). ह्यात तंद्रा बर्मन हिला घेऊन तीन रिळे चित्रीकरण केले आणि त्यानंतर ते त्याने थांबवले. याचे कारण तिने अनेक प्रकारे त्रास द्यायला सुरुवात केली होती. त्याने असे कितीतरी चित्रपट सुरु करून मध्येच अर्धवट सोडले त्याला काही गणतीच नाही. तसेच कितीतरी कथांचे हक्क पैसे देऊन घेतलेले, कराराच्या फाइल्स कोपऱ्यात पाडून होत्या. गुरुदत्त अतिशय संवेदनशील, मनाला येईल तसेच झाले पाहिजे अश्या मताचा असल्यामुळे, कामात थोडीशी देखील हयगय चालत नसे.

या दरम्यान गीताचा दोनदा गर्भपात झाला. तिचे स्वास्थ्य बिघडले होते. तिच्या प्रत्येक बाळंतपणी, आणि तिची प्रकृती बिघडली असताना मी हॉस्पिटल मध्ये तिच्या सोबत असे. आत्मारामने गुरुदत्त फिल्म्स कंपनी सोडून बर्मा-शेल मध्ये नोकरी सुरु केली. तेथे माहिती-पट बनवणाऱ्या विभागात काम मिळाले. १९५७ मध्ये तीन वर्षांसाठी लंडनला निघून गेला.

आत्माराम माहिती-पट क्षेत्रात बरेच नाव कमावले. गुरुदत्तला लंडनमध्ये चित्रपट वितरणासाठी एक कार्यालय हवे होते. त्या वेळेस गुरुदत्त मॉस्को, लंडन, जर्मनी ह्या ठिकाणी भेट देऊन आला. आत्माराम मध्ये असलेल्या प्रामाणिकपणा, अनुभव, कामाप्रती उत्साह या सर्वांमुळे, त्याला परत आपल्या स्टुडियो मध्ये काम करण्यासंबधी विचारले. आत्मारामला सुद्धा लंडन मध्ये राहयचे नव्हते, कारण त्याची मुलगी मोठी झालेली होती. तेथील संस्कार, वातावरण आपल्या मुलीवर परिणाम करतील असे त्याला वाटत होते. १९६० मध्ये आत्माराम लंडनहून मुंबईला आपल्या कुटुंबासमवेत परतला. आणि गुरुदत्त फिल्म्स मध्ये काम करू लागला. त्याच वर्षी त्याच्या लहान भावाने एका पंजाबी मुलीशी प्रेमविवाह केला. आणि त्याच वर्षी माझे यजमान निर्वतले.

मी १९५९ मध्ये माझ्या आई सोबत माटुंगा मधील घरी राहत होते. माझ्या आईला ऐकू कमी येत होते, दृष्टी देखील क्षीण झाली होती, स्मरणशक्ती क्षीण झाली होती. त्या घरात राहायची सवय असल्यामुळे ती आपले काम आपणच करत असे. गुरुदत्त कितीही रागवत असला तरी त्याच्या जवळ राहणे अनुकूल होत नव्हते. तो म्हणत असे, ‘आई, ,माझ्या मुलांना तू आवडतेस. त्याच्याबरोबर का राहत नाहीस? इथे राहायला आवडत नसले तर शेजारी एक दुसरा बंगला मी बांधतो, तेथे राहा’. पण त्याच्या बरोबर राहणे मला शक्य नव्हते. असे असले तरी त्याच्या घरी कोणी आजारी असल्यास, गीताच्या बाळंतपणी, किंवा त्यांचे भांडण झाल्यास मी जाऊन राहत असे. मला देखील गुरुदत्तला सोडून राहायचे म्हणजे जीवावर येत असे. माझ्या वृद्ध आईला सोडून कशी जाणार? तरीही मी अधून मधून जात असे, हे खरे आहे. पण नियतीने आपल्यापुढे काय वाढून ठेवले आहे हे कसे कळणार? आम्ही सर्व त्यांच्या इतके जवळचे असून देखील त्याच्या मनात काय खळबळ चालू हे कळत नव्हते. त्याच्या जवळ राहून त्याला काही नैतिक धैर्य देण्याचे देखील आम्हाला जमले नाही.

१९६१ मध्ये साहिब बीबी गुलाम हा चित्रपट करावा असा त्याच्या मनात विचार आला. कथा श्री विमल मित्र यांची होती, मोठा कठीण विषय होता. जुन्या काळातील जमीनदारांची ती कथा होती. एकदा मनात आले कि तो कसा काय थांबणार? कलकत्त्यात घर भाड्याने घेतले, जुन्या जमीनदाराचे घर शोधून काढले. वहिदा, मीनाकुमार, रहमान त्यात होते, आणि तो नायक होता. दिग्दर्शनासाठी त्याचा चांगला मित्र असलेल्या अब्बर अल्वी याला पाचारण केले. त्याने गुरुदत्तच्या अनेक चित्रपटांसाठी संवाद लिहिले होते. अतिशय प्रतिभावान होता. असे असले तरी तो दिग्दर्शन पहिल्यांदाच करणार होता. साऱ्या चित्रपटात गुरुदत्तने त्याच्या मागे उभे राहून दिग्दर्शन केले, हे सर्वाना माहित होते, पण नाव त्याचेच दिले. हा चित्रपट चालला नाही. पण तोच चित्रपट पाहायला लोकं गर्दी करतात.

त्याचे सुमारास घरातील परिस्थिती अतिशय दुःखाला कारण झाली होती. १९६१ मध्ये गुरुदत्तचे वडील गेल्यानंतर घरात कोणी विचारायला असे राहिले नाही असे झाले. गीता तर दिवस-रात्र नशेत असे. घरातील नोकरचाकर मंडळी गुरुदत्तसमोर चांगले वागत, पण नंतर त्याच्या मागे घरमालकिणीच्या हातातील बाहुल्या झाले होते. गीताने त्यांना पैसे देऊन आपल्या बाजूला केले होते.

१९६१ ऑक्टोबर मध्ये विजयला भयंकर आजार होऊन तो गुरुदत्तकडे राहायला आला. त्याच्या अपेंडिक्सचे ऑपरेशन करायला लागले. त्याच सुमारास गीता गायब झाली होती. कशी कोणास ठाऊक पण तो स्वःच परत घरी परतली. त्यावेळेला अनेक अशा गोष्टी घडल्या कि ज्या सांगू नयेत, किंवा सांगता येत नाहीत. गुरुदत्तच्या मुलाला तरुणला कोणीतरी पैशांसाठी फसवले, बदनामी केली असे समजल्यावर गुरुदत्तने त्याला दार्जीलिंगहून बोलावून घेतले. त्यावेळी गीता आपल्या माहेरी होती. मुलावरून दोघांत कडाक्याचे भांडण झाले. शेवटी तरुणला ती घेऊन गेली. एवढ्या मोठ्या घरात मला एकटीलाच राहावे लागले, असते, म्हणून मी माझ्या सासूला बोलावून घेतले.

त्या रात्री गुरुदत्तची मनःस्थिती कशी होती देवालाच माहिती. तरुण म्हणजे त्याचा जीव कि प्राण. काही दिवसांपूर्वी अशी आवई उठली होती कि तो गुरुदत्तला घटस्फोट देणार आहे. गीता देखील सहजसहजी देणार नाही असे देखील कानावर येत होते. मुले तिच्याकडेच राहणार, तसेच दोघांचेही समाजात नाव होते, त्यामुळे देखील होणारा अपमान त्याला सतावत होता. लग्न करताना सुद्धा त्याने रजिस्टर पद्धतीने करायला त्याचा नकार होता. हिंदू धर्माप्रमाणे, शास्त्रोक्तपद्धतीने, लोकांसमोर तो विवाह करायचा असा त्याचा आग्रह होता. गुरुदत्तला घटस्फोट सारख्या आधुनिक पद्धती मान्य नव्हत्या. चित्रपट-व्यवसायाशी निगडीत पार्ट्यांना तो अगदी अगत्य असेल तरच तो जाई. क्लब, रेस अश्या गोष्टी त्याला आवडत नसत. घोड्याच्या शर्यती त्याने कुतूहल म्हणून एक-दोनदा पाहायला गेला असेल. जातीभेद, धर्मभेद तो पाळत नसे. परंपरागत असलेल्या काही अंधश्रद्धा देखील पाळत नसे. भगवद्गीता, कुराण, बायबल वगैरे तो वाचे, पण मंदिरात, मस्जिद, मठात कधी गेला नाही. गीतेतील शिकवणीप्रमाणे फळाची आशा न करता तो आपले काम करत असे. जीवनातील एक देखील क्षण तो वाया न घालता कार्यरत असे. घर, स्टुडियो एवढेच तो करे, दुसरीकडे कुठेही जात नसे. वेळ मिळाला कि मुलांबरोबर खेळणे, स्वयंपाक करणे , दुसऱ्यांना जेवू घालत असे, वाचन करत असे, हे त्याचे वेळ घालवण्याचे उद्योग असत. त्याचा पुस्तकांचा संग्रह मोठा होता, मराठी, उर्दू, इंग्रजी, बंगाली, हिंदी अशी सर्व पुस्तके त्याच्याकडे होती. त्याच्या आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणी देखील बाजूला एक उघडे पुस्तक निपचीत पडले होते.

लहानपणापासूनच त्यांच्या सगळ्या कामात प्रयोगशीलपणा दिसून येत असे. इंग्रजी चित्रपटांमध्ये जसे दोन-तीन लघुकथा एकत्र करून चित्रपट बनवतात तसे, त्याला हिंदीत देखील करायचे होते. त्याची ती इच्छा प्रबळ होती, पण शेवटीही ती पूर्ण झालीच नाही.

(क्रमशः)