प्रभा अत्रे यांचा सांगीतिक संवाद

भारतीय अभिजात संगीताची आवड असणाऱ्यांना प्रभा अत्रे हे नाव नक्कीच अनोळखी नाही. पुण्यातील भीमसेन सवाई गंधर्व संगीत महोत्सवाची सांगताच गेली काही वर्षे त्यांच्याच गायनाने होते. त्यांनी वयाची ८० वर्षे पार केली आहेत. त्या काही मोजक्या कलाकारांपैकी आहेत ज्यांनी गायनाव्यातिरिक्त, संगीताबद्दल कायम आपले विचार, चिंतन प्रकट करत आल्या आहेत, विविध प्रयोग करत आहेत. त्यांनी पुस्तके लिहिली आहेत, बंदिशी रचल्या आहेत. आपल्या स्वरमयी गुरुकुल संस्थेतर्फे(जी त्यांच्या निवासस्थानी आहे) नवीन गायक घडवताहेत, आणि सर्वांना आपली कला सादर करायला एक खुला मंच उपलब्ध करून दिला आहे. एक दोनदा पूर्वी मी तेथे काही कार्यक्रमांना गेलो होतो. गेली काही दिवस त्या पुणे विद्यापीठात खुला संगीत संवाद करताहेत. मी नुकताच त्या संवाद सत्राच्या दहाव्या आणि शेवटल्या सत्राला हजार होतो. त्याबद्दल लिहावे म्हणून हा उपद्व्याप.

image

कित्येक वर्षात पुणे विद्यापीठ परिसरात आत गेलो नव्हतो. किती रम्य परिसर आहे हा, तेथे विविध ऋतूमध्ये विविध रूपं अनुभवता येतात. कार्यक्रम संत नामदेव सभागृहात होता. मी आत जाऊन बसलो. ललित कला केंद्राचे विद्यार्थी तर होतेच, तसेच इतर ही संगीत शिकणारे विद्यार्थी आले होते, आणि माझ्यासारखे गाण्याची, ऐकण्याची समज वाढवण्याचा प्रयत्न करणारे देखील असावेत असे वाटत होते. बसतो न् बसतो इतक्यातच प्रसिद्ध गायक पंडित सत्यशील देशपांडे हे बाजूने आपल्या नेहमीच्या मिश्कील स्वभावानुसार कोणालातरी पाहून “अरे, तुम्ही अजून आहात तर!” असे म्हणत गेले. आजच्या पिढीतील हार्मोनियम वादक आणि चिंतनशील संगीतज्ञ चैतन्य कुंटे हे संवादक होते. चैतन्य कुंटे यांच्याबरोबर माझ्या अमीरबाई कर्नाटकी पुस्तकाच्या भाषांतराच्या निमित्ताने तसेच सुदर्शन संगीत सभेच्या अंतर्गत बिळगी भगिनींवरील शतमान स्मरण या रहिमत तरीकेरी यांच्या सादरीकरणाच्या आयोजनानिमित्त परिचय झाला होता. पण त्याबद्दल नंतर कधीतरी.

कार्यक्रमाचे शीर्षक होते ‘आलोक: संगीत शास्त्र आणि प्रस्तुती’. कार्यक्रम हिंदीत होता. तो मराठीत का नाही झाला हे लक्षात नाही आले. प्रभा अत्रे यांच्या बरोबरच्या या सांगीतिक संवाद कार्यक्रमाचे याआधी नऊ भाग होऊन गेले होते. ऑक्टोबर २०१७ पासून झाला होता. त्याचा चैतन्यने धावता आढावा घेतला. कंठसंगीत, सरगम, बंदिश, सुगम संगीताचे प्रकार, राग संकल्पना, ख्याल गायकीची घराणी अशा विविध विषयांवर आधी संवाद झालेला. ह्या ना त्या कारणाने मी जाऊ शकलो नव्हतो. आजचा विषय होता संगीत शिक्षण आणि रियाज. संगीत शिक्षण म्हणजे गुरुकुल पद्धतीने शिकणे जे पूर्वी होत असे, आणि आजकाल विशेष होत नाही हा मुद्दा तर आलाच. पण शिकण्यासाठी, शिकवण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान जरूर वापरावे असा त्यांचा आधुनिक दृष्टीकोन त्यांनी मांडला. गुरुकुल आणि संगीत विद्यालातून दिले जाणारे शिक्षण यात तुलना, फायदे तोटे हे मुद्दे आले. संगीत विद्यालयातून शिक्षण द्यायला सुरुवात होऊन देखील १०० वर्षे झाली, भातखंडे, पलुस्कर यांच्याही आधी बडोद्यातून मौलाबक्ष यांनी ते सुरु केले. पारंपारिक पद्धतीमध्ये मौखिक पद्धतीने गुरु आणि शिष्य सन्मुख बसून शिकणे, शिकवणे होते, आणि ते तसेच झाले पाहिजे. शिकवणे ही एक कलाच आहे, प्रत्येक चांगला गायक चांगला शिक्षक, गुरु होऊ शकतोच असे नाही, हे त्यांनी नमूद केले. संगीत शिकण्यारांनी सतत ऐकणे हे गरजेचे आहे, कान तयार हवा.  आपल्या संगीताचे प्रमाणीकरण झालेले नाही, त्यामुळे शिकवण्यात गुरुनुसार, घराण्यानुसार फरक पडतो. संगीत घराणे म्हणजे एक सांगीतिक विचार, सांगीतिक सौदर्यदृष्टी असे त्यांनी सांगितले, आणि तसे उमजून फरक लक्षात घेऊन तसे शिकले पाहिजे.

चैतन्य कुंटे यांनी मग रियाज ह्या अनुषंगिक  विषयाकडे चर्चा वळवली. रियाज करण्याच्या पद्धती, वेळा, त्याचे महत्व ह्या सर्वांना त्यांनी स्पर्श केला. पूर्वीच्या काळी बारा वर्षे शिक्षण, बारा वर्षे रियाज आणि त्यानंतर प्रस्तुती असे होत असे.  समर्थ रामदास यांची ‘अभ्यासोनी प्रकटावे’ ही उक्तीची ह्या वेळी आठवण झाली. रियाज हा व्यक्तीसापेक्ष असतो हा देखील महत्वाचा मुद्दा त्यांनी नमूद केलं.  प्रभा अत्रे ह्या संवेदनशील कलाकार आहेत, त्यांनी बंदिशी तर रचल्या आहेतच, पण कविता देखील रचल्या आहेत. त्यांनी रियाजानिमित्त केलेली एक कविता सादर केली जी साधारण अशी होती:

संगीताची, सुरांची साधना अशी, पाण्यावरील रेघ जशी| उमटत असता, मिटून जाई ||

आजच्या काळात साऱ्याच गोष्टी एक इव्हेंट झाल्या आहेत, दृश्य रुपाला महत्व प्राप्त झाले आहे. त्याचा सुद्धा त्यांनी विचार करून त्या म्हणतात की रियाज करताना आपले हावभाव, हातवारे, बैठक इत्यादी कडे जरूर लक्ष द्यावे. प्रभा अत्रे यांच्या बरोबर, मंचावर दोन गायक, आणि दोन साथीदार देखील दिसत होते(तबला, पेटी). बहुधा त्यांचा शिष्यगण असावा. त्यांनी मग रियाजाच्या काही पद्धतींचे प्रात्यक्षिक सादर केले. यमन रागातील, तसेच भैरवीतील सोप्या बंदिशी घेऊन त्यांचा बंदिश स्वरात गाणे, सरगम, आकार गायन तसेच तालाचे बोल गायन या स्वरूपात रियाज कसा करता येतो हे सादर केले. राग विस्तार, ज्यात खऱ्या अर्थाने कलाकाराची कल्पनाशक्तीचा कस लागतो, त्याचा कसा रियाज करावा याचे प्रात्यक्षिक देखील सादर केले. मिंड, गमक, खटका, आंदोलन, मुरकी अश्या विविध तंत्रांचे, बारकाव्यांचा कसा रियाज करता येतो हे देखील त्यांनी दाखवले.

त्यानंतर श्रोत्यांच्या शंकांचे निरसन करण्यात आले. रियाजाच्या वेळेसंबंधी एक प्रश्न आला. त्यातून एक महत्वाचा मुद्दा प्रभाताईंनी मांडला. दिवसाच्या विविध वेळी गळा/आवाज विशिष्ट्य स्थिती मध्ये असल्यामुळे सहसा मंद्र स्वरांचा रियाज पहाटे करतात, आणि हळू हळू दिवस चढला की मध्य आणि तार सप्तकाकडे जावे असा प्रघात आहे. पण कुठल्याही वेळेला कुठल्याही सप्तकाचा रियाज करता यावा अशी तयारी हवी, असा तो मुद्दा होता. दुसरा एक प्रश्न दोन वेगळ्या घराण्याच्या गायकी शिकताना काय पथ्य पाळावी याबद्दल होता.

इन मीन दोन तासांचा हा सांगीतिक संवाद चांगलाच रंगला. माझ्यासारख्या जाण्याची समाज उमज वाढवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या श्रोत्याला नक्कीच समृद्ध करणारा अनुभव होता. प्रभा अत्रे यांच्यासारख्या प्रगल्भ कलाकारांचे विचार ऐकायला मिळाले. प्रभा अत्रे यांनी आपल्या पुस्तकांतून देखील आपले विचार मांडले आहेतच. या आणि इतर कलाकारांचे काम, विचार हे documentation, recording, या मध्यामातून जपले पाहिजे. सुदैवाने चैतन्य कुंटे, पंडीत सत्यशील देशपांडे यांच्या सारखे जाणत्या व्यक्ती यात काम करत आहेत. पूर्वी वीणा सहस्रबुद्धे यांनी देखील तसे थोडेफार काम करून ठेवले आहे. पुण्यात डॉ. अशोक रानडे  यांच्या नावाने एक archive उभे राहिले आहे. ते एकदा वेळ काढून पाहायला जायचे आहे. गेल्या शंभर एक वर्षांतील बरीच ध्वनीमुद्रणे विविध ठिकाणी उपलब्ध आहेत. संगीताच्या इतिहासाच्या दृष्टीने, तसेच आताच्या, तसेच पुढील पिढीसाठी हे सर्व संचित नक्कीच उपयुक्त पडेल.

जाता जाता अजून एक. ब्लॉगचा सुरुवातील अभिजात संगीत असा शब्द वापरला आहे. त्याचा अर्थ कला संगीत, किंवा सामान्य भाषेत शास्त्रीय संगीत असा होतो. नुकतेच मला ‘अभिजातता म्हणजे काय’ या शीर्षकाच्या कार्यक्रमाचे निमंत्रण आले होते. मला चित्रपट रसास्वाद शिबिरात भेटलेले अग्निहोत्री यांनी तसेच रवी परांजपे फौंडेशनच्या वतीने हा आयोजित केला होता. चित्रकार रवी परांजपे, संगीतज्ञ पंडित सत्यशील देशपांडे, शास्त्रीय नर्तक सुचेता भिडे-चापेकर, तसेच उद्योजक दीपक घैसास यांनी आपापल्या क्षेत्रात अभिजातता म्हणजे काय याचा उलगडा केला. त्या कार्यक्रमाचे ध्वनीचित्रमुद्रण येथे आहे, जरूर पहा.

Jazz and Warren Senders

Sudarshan Sangeet Sabha in Pune had arranged a session on introduction to Jazz last weekend. This was one of the unique opportunities to get introduced to western music in general and Jazz in specific. I had written about the need of such sessions in Pune sometime back here. It was 39th edition of this Sudarshan Sangeet Sabha which is a novel initiative by Chaitanya Kunte to bring unique music appreciation sessions every other month for music and musicology aficionados. I have attended many of them. I also was fortunate to help arrange one such program related to Bilagi Sisters couple of years back.

The banner of the program said, “Most of the connoisseurs love to listen to Jazz music, but many of us really don’t ‘understand’ what Jazz is! Boston based Jazz and Hindustani musician Warren Senders in going to explain the musical nuances of Jazz in a special program ‘An introduction to Jazz music’. He will also describe the history and work of milestone Jazz musicians along with rendition of the music.”

I had heard of Warren Senders, as someone being very curious of Indian music, and who has learnt Hindustani classical music in Pune. He is one of many who has followed that passion. Another one I know of is Marcus Corbett of whom I have written here. The topic of this session was interesting, not only because it was going to be an introduction to western music form of Jazz, but also as Jazz is also known as another form of art music which has scope for improvisation like Indian classical music. I decided to attend the session and we witnessed, next 2 to 2.5 hours of he passionately talking history of Jazz, its comparison with Indian classical music with lec-dem style, interspersed with lot of listening opportunities. Below paragraph has some snippets of what he said and illustrated.

The history of Jazz is intriguing and defining Jazz is not easy. It all started in southern USA, around 1910, especially, around sea port area of New Orleans area in Louisiana. And this history is very much part of history of black people in USA. He touched upon topics such as how it came to being, what instruments are used and why. The various cultural underpinnings which exist in Jazz since beginning, the amalgamation of various musical aspects is very interesting to understand. It was also interesting to understand how situations like war, commercial activities near sea ports can have deep impact on art forms. Cultural intermix, language intermix, ethnic intermix creates huge possibilities of different dimension, in various walks of life including art. The same thing happened here. New Orleans had free black community, French Creole, white population. Spanish-American war brought gang of military people, especially, military band folks, to ports of New Orleans. Each of them brought their own music, their instruments, and most importantly their rhythms. This became melting pot for exchange and invention in the music.

It sounded me more like evolution of Urdu language which took way back in 12-13th century.  Warren being trained Indian classical musician, also one who teaches that to western audiences, it was natural for him to compare Jazz and Indian classical music. This also was prompted, due to obvious questions from the audience, in this regard. Warren also freely shared his observations and nuances of similarities and differences. I mention some of them here: Complex/Profound lyrics does not help improvisation; Art music is building various rhythmic patterns over time; Loosing track of rhythm and constant error correction is essence of any art music; The improvisation should be able to tell the story, Jazz brings in sound of surprise, Structure of Hindustani classical music is termed as EDIOT-Event Density Increasing Over Time.

The later part of session had lots of Q&A which he patiently answered. One of my favorites which I learnt was that unlike Indian classical music, Jazz can start with fast tempo and slow down towards end.  All in all, it was very interesting for me to understand various musicological aspects of both Jazz and also Indian classical music from someone who is not native Indian. I badly wanted to attend his next day’s concert of Warren in the city, which would have allowed me to witness his rendition of ragas. That would have been wonderful to witness!

वसंतोत्सव विमर्श

गेल्या वर्षी पासून पुण्यातील वसंतोत्सव ह्या संगीत महोत्सवाच्याच्या अंतर्गत वसंतोत्सव विमर्श नावाचा संगीतविषयक एक दिवसीय चर्चासत्र आयोजित करण्यात येवू लागले आहे. त्याबद्दल मी येथे लिहिले होते. माझ्या सुदैवाने ह्या वर्षीदेखील मला त्यात उपस्थित राहायला जमले. ह्या वर्षी दोन व्याख्याने होती. एक पंडित सत्यशील देशपांडे यांचे, आणि दुसरे सुरेश चांदवणकर यांचे. ह्या वर्षीच्या चर्चासत्राबद्दल थोडेसे.

पंडित सत्यशील देशपांडे यांच्या व्याख्यानाचा विषय राग-स्वरूप आणि बंदिश हा होता. सत्यशीलजी यांची मी यापूर्वी देखील २-३ वेळेला lec-dem ऐकले आहे.

20160114_110607

त्यांना गायनाबरोबर संशोधनाचे अंग देखील आहे. विषय, विचार मांडण्याचे कौशल्य आहे. आणि बऱ्याचदा ते अतिशय घरगुती गप्पांसारखे स्वरूप असते. त्यामुळे उद्बोधक असते, तसेच ते क्लिष्ट नसते, तर मनोरंजक असते. त्यांनी वैदिक संगीत, ज्याचे स्वरूप प्रामुख्याने साम गायन होते, त्यापासून अलीकडचे एकल-संगीत, ज्यात कलाकाराला विस्तार करायला, आपली कला दाखवायला वाव असतो, त्यापर्यंत कसा प्रवास झाला, आणि तो जगातील इतर संगीतापेक्षा कसा वेगळा आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे, हे विषद करून सांगितले. विशेषतः पाश्चात्य कला-संगीत, कसे समूह संगीत आहे, आणि त्यात पूर्वनियोजितपणावर किती भर असतो ते सांगितले. तसेच दक्षिण भारतीय संगीत, म्हणजे कर्नाटक शास्त्रीय संगीत, त्यातही, कल्पनाविस्ताराला वाव आहे, पण गेल्या काही दशकात, तो भाग जवळ-जवळ नष्ट झाला आहे, त्याची करणे काय, हे देखील स्पष्ट केले. बंदिशीबद्दलचे त्यांचे विचार, तिचे ३ घटक, आणि बंदिश कसे राग दर्शवतो, पण बंदिश म्हणजे पूर्ण राग कसा नाही हे सप्रयोग दाखवले.

सुरेश चांदवणकर हे प्रसिद्ध ध्वनीमुद्रिका संग्राहक आहेत. त्यांना दोन विषय दिले होते. त्यातील एक music record collection, archiving हा होता-जो त्यांचाच विषय आहे. दुसरा विषय हा संगीतातील विविध प्रकार जे डॉ. अशोक रानडे यांनी कल्पले आहेत त्यावर होता. सुरेशजी आणि रानडेजी दोघे सुहृद होते, रानडेजी यांना archiving बद्दल विशेष आस्था होती, त्यांनीदेखील त्यात काम केले होते. सुरेशजी यांनी संगीतातले प्रकार वेगवेगळी जुनी गाणी ऐकवून, तसेच त्यांनी आणि चैतन्य कुंटे यांनी एकत्र विवेचन करून, तो विषय मांडला. त्यांच्या lec-dem त्यांनी बरीच जुनी, दुर्मिळ गाणी ऐकवली आणि त्यावर गप्पा झाल्या. त्यांनी वसंतराव देशपांडे(आणि फैयाज) यांनी हिंदी चित्रपटात गायलेला टप्पा मृगनयना चंद्रमुखी ऐकवून त्यांनी सुरुवात केली. तो बंगाली बाजाचा टप्पा, त्याला आर. डी. बर्मन यांनी दिलेले संगीत,आणि त्या अनुषंगाने त्याचे रस-ग्रहण यामुळे, चांगली सुरुवात झाली. आदिम संगीत जे २-३ सुरांचे असते, लय नसते; लोकसंगीत ज्याचा भर धून आणि गीत रचना यावर असतो; कलासंगीत जे धुनेपासून रागाकडे जाते, त्याला व्याकरण असते; धर्मसंगीत ज्यात भजन, किंवा इतर धार्मिक गायन असते; जनसंगीत जे साधारणतः लोकप्रिय संगीत, हलके-फुलके असते; आणि सहावा प्रकार, संगम-संगीत, ज्यात विविध प्रकारांचे एकत्रीकरण, संगम असते तसे संगीत.

सुरेशजी यांचा दुसरा विषय होता, record collection, archiving, जो खुपच माहिती पूर्ण होता, आणि त्याची गरज, महत्व, त्यात होणारे एकूण सध्याचे काम, इतिहास देखील त्यांनी मांडला. त्यांनी Society of Indian Record Collectors (SIRC) स्थापन केली आहे, त्याबद्दलही सागितले. Collectors आणि Archivist मधला फरक विषद केला. या विषयामध्ये पदवी तसेच पद्व्योत्तर अभ्यासक्रम सुरु करण्याची गरज त्यांनी बोलून दाखवली. नव्या पिढीलादेखील ह्या क्षेत्राचे आकर्षण आहे, आणि ती कशी उपयुक्त गोष्ट आहे हे सांगितले. बंगळूरूचे विक्रम संपत यांनी कशी ह्यात उडी मारली आहे त्याबद्दल, तसेच त्याचे My Name is Goharjan हे पुस्तक याबद्दल ते बोलले. माझी आणि सुरेशजी यांची भेट डिसेंबर २०१४ मध्ये माझ्या अमीरबाई कर्नाटकी पुस्तकाच्या मराठी भाषांतराच्या प्रकाशनाच्या निमित्ताने मुंबईत झाली होती.

DSCN0217

L to R: myself, Suresh Chandwankar, Rahamat Tarikere

त्या पुस्तकाचे मूळ कन्नड लेखक रहमत तरीकेरी आणि त्यांची ह्या पुस्ताकानिमित्ताने बरीच चर्चा झाली होती तसेच पुस्तकासाठी दुर्मिळ गाणी आणि इतर माहिती गोळा करण्यात मदत देखील झाली होती.

दोघांच्या सत्रामधून मला एक समान धागा सापडला तो म्हणजे documentation ची गरज आणि त्यात होत असलेले काम. पंडित सत्यशील देशपांडे तर प्रसिद्ध गायक तर आहेतच, पण त्या बरोबर, त्यांना documentation चे महत्व पटले आहे आणि ते त्या क्षेत्रातही काम करत आहेत. सुरेशजी तर त्यातलेच आहेत. एकूण ह्या चर्चासत्रामुळे documentation, record collection, archiving सारख्या महत्वाच्या आणि दुर्लक्षित विषयाला स्पर्श करता आला, हे खुपच चांगले झाले. ह्या स्तुत्य उपक्रमाची आणि कार्यक्रमाची जाहिरात आणखी व्हायला पाहिजे. दोन्ही वर्षी अगदी किरकोळ उपस्थिती होती. संगीताचा कान तयार होण्यासाठी असे कार्यक्रम जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहचले पाहिजे.