सिनेमामय आठवडा, भाग#५

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील पाचवा भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. त्यातील आधीचे भाग येथे वाचायला मिळतील. शिबिराचे एका मागून एक दिवस जात आहेत. चित्रपटांचे वेगळे जग, त्याचा इतिहास, त्यात लोकांनी केलेले काम, हे सगळे हळू हळू समजते आहे. चित्रपटक्षेत्राकडे पहाण्याचा माझा दृष्टीकोन किती संकुचित होता हे जाणवू लागले आहे. वरवर दिसणाऱ्या झगमगटापलीकडील, त्यातील कला, त्याची म्हणून काही जी मूलतत्वे आहेत ह्याची परत नव्याने ओळख होत आहे. आज परत नाश्त्याच्या वेळेला आणखीन काही जणांची ओळख झाली. आधीच्या ब्लॉग मध्ये म्हटल्याप्रमाणे, मुंबईवरून एक मोठा गट या शिबिरासाठी आला होता. लोकप्रभाचे संपादक विनायक परब पण त्यात होते. त्या गटातील शिबिरार्थीबरोबर गप्पा मारता मारता समजले की प्रशांत जोशी म्हणून एक गृहस्थ होते, ते नाट्यक्षेत्राशी संबंधित होते, प्रकाशयोजनाकार म्हणून काम करतात. मुंबईच्या पृथ्वी थिएटर, अविष्कार इत्यादी संस्थेबरोबर ते निगडीत होते. त्यांनी पृथ्वी थिएटर माजी सर्वेसर्वा शशीकूपर बरोबरच्या काही आठवणी सांगितल्या.

आजच्या पहिल्या सत्राची उत्सुकता होती. प्रसिद्ध दिग्दर्शक उमेश कुलकर्णी हा सकाळी येणार होता. आत जाऊन विसावलो तितक्याच असे जाहीर करण्यात आली की उमेश कुलकर्णी उशिरा येणार आहेत. त्यामुळे तोपर्यंत त्याने बनवलेला एक लघुपट(त्याची diploma film) दाखवण्यात येईल असे जाहीर करण्यात आले. आम्हाला दाखवण्यात आलेला लघुपट होता ‘गारुड'(The Spell). त्याला कथा अशी नाही. फक्त कॅमेरा एका खोलीतून दुसऱ्या खोलीत सरळ जात राहतो. संवाद नाहीत. पार्श्वसंगीत ऐकू येत राहते. जवळ जवळ मूकपटच. कुठेतरी वाचले होते की संवाद रहित मूकपटात दृश्यमाध्यमाच्या शक्यता जास्त  वापरल्या जातात, त्याचाच प्रत्यय आला. ह्या लघुपटाची रचना अतिशय विशिष्ट्यपूर्ण होती. आणि योगायोगाने उमेशच्या व्याख्यानाचा विषयच होता लघुपटाची रचना. तो आल्यावर त्याने थोडेसे स्वतः बद्दल सांगून, मग लघुपटाचे महत्व, त्याची बलस्थाने इत्यादी बद्दल बोलला. नंतर कला म्हणजे काय यावरच त्याने थेट हात घातला, कलेचे प्रमुख उदिष्ट काय असावे आणि त्या अनुषंगाने चित्रपट माध्यम कसे कला म्हणून पुढे येते यावर चर्चा त्याने केली. गिरणी हा त्याचा आणखीन एक लघुपट देखील दाखवला आम्हाला गेला, आणि त्यानंतर त्यावर चर्चा झाली. ह्या लघुपटात त्याने घरामध्ये लघुउद्योगासाठी घरघुती गिरणी आल्यावर, घरातील मुलाच्या भावविश्वात काय होते, याचे चित्रण येते. आधीच्या गारुड वर देखील थोडीशी चर्चा झाली असती तर चांगले झाले असते. उमेश कुलकर्णी याने लघुपटांचे महत्व अधोरेखित केले, तसेच लघुपटाकडे चित्रपट क्षेत्रात पदार्पण करण्याचे पहिले पूल म्हणून पाहू नये, असे त्याचे म्हणणे होते.

उमेशच्या नंतर मुंबईहून आलेले अभिजीत देशपांडे यांचे फिल्म सोसायटी बद्दल व्याख्यान झाले. त्याचा इतिहास, वाटचाल, भारतातील त्याचे कार्य, महत्व, चित्रपट साक्षरता निर्माण करण्यात असलेला मोलाचा वाटा, इत्यादी बद्दल सांगितले. चित्रपटची म्हणून एक स्वतःची भाषा असते, आणि ती गणित आणि संगीत याप्रमणे वैश्विक असते, हे त्यांनी नमूद केले. Edmond Benoit Levy याने जगातील पहिला फिल्म क्लब १९०७ मध्ये फ्रान्स मध्ये सुरु केला.  सत्यजित राय, मेरी सेटन(Marie Seton) यांचे फिल्म सोसायटी स्थापन करून दिलेले योगदान त्यांनी श्रोत्यांसमोर मांडले. केरळ मध्ये अदूर गोपालकृष्णन यांनी १९६० मध्ये केरळ मधील पाहिली फिल्म सोसायटी स्थापन आणि ती चळवळ इतकी वाढली, की आजमितीला केरळ मध्ये सर्वात जास्त म्हणजे ११८ फिल्म सोसायटी चालू आहेत. पुण्यातही आशय फिल्म क्लब आहे, चा देखील फिल्म क्लब आहे. त्यात जायला हवे असे मनात नोंदवले. उमेश कुलकर्णी याने देखील लघुपटांसाठी म्हणून अरभाट फिल्म क्लब सुरु केला आहे. तोही बराच प्रसिद्ध आहे.

दुपारी भोजनानंतर जरा पाय मोकळे करावे म्हणून बाहेर दूरदर्शन केंद्रापर्यंत गेलो. गेली ३-४ चार दिवस, भोजनानंतर, NFAI च्या परिसरात फेरफटका मारण्याचा मी शिरस्ता पाडून घेतला होता. आधी सांगितल्याप्रमाणे हा परिसर अतिशय रम्य आणि हिरवागार आहे.

दुपारचे पहिले सत्र हे निखिलेश चित्रे यांचे साहित्य आणि चित्रपट यावर होता. ते खुपच रंगले. काही वाद झडले. त्यांनी सुरुवातच अल्बर्ट कामू याच्या प्रसिद्ध अश्या The Castle या कादंबरीवरून तयार केलेले तीन चित्रपट याबद्दल बोलून केली. त्या तिन्ही चित्रपटातील सुरुवातीची ५ मिनिटे कशी चित्रित केली गेली, आणि प्रत्येकात काय फरक होता, का फरक झाला, याबद्दल चर्चा झाली. सिनेमातत्व आणि साहित्यतत्व ह्या दोन्ही गोष्टी वेगळ्या आहेत, आणि एकमेकांची तुलना करू नये असा सर्वसाधारण सूर होता.सिनेमा हे कालबद्ध माध्यम आहे, तसेच ते समजण्यापेक्षा जाणवण्याचे माध्यम अधिक आहे, आणि साहित्य वाचून आलेली अनुभवांचे माध्यमांतर चित्रपटात होत असते हे लक्षात आणून दिले.

नंतर दोन लघुपट आम्ही पहिले. पहिला होता तो प्रत्येक चित्रपट रसास्वाद शिबिरातून दाखवला जाणारा प्रसिद्ध असा लघुपट Big City Blues हा दाखवण्यात आला. त्याची फिल्म आता जगात कुठेच नाही असे सुषमा दातार यांनी सांगितले. नावावरून मला वाटले की मोठ्या शहरातून राहण्याचे काय त्रासदायक अनुभव असतात त्यावर असेल. पण येथे Blues चा अर्थ संगीत प्रकाराशी निगडीत आहे. १९६२ मधील मूकपट आहे, पण पार्श्वसंगीत आहे, आणि ते अर्थात jazz/blues आहे. वीस मिनिटात आपल्याला व्यक्तींच्या विविध छटा दाखवून देतो. तो दाखवून झाल्यानंतर त्यावर बरीच चर्चा रंगली. दुसरा लघुपट होता, तो वर उल्लेख केलेल्या प्रशांत जोशी यांनी त्यांनी स्वतः बनवलेल्या अवयवदानाचे महत्व सांगणारा ‘देणं” हा लघुपट दाखवला. तो एका महत्वाच्या विषयावरील नक्कीच चांगला प्रयत्न होता.

आणि दिवसाच्या शेवटी हा Separation हा २०११ मधील इराणी प्रसिद्ध सिनेमा दाखवण्यात आला. ह्याला ऑस्कर पुरस्कार मिळाला आहे. ह्याचा दिग्दर्शक असघर फरहादी आहे. अतिशय नाट्यमय चित्रपट आहे. पती-पत्नी मधील ताण तणाव, कोर्टातील वाद, त्यांच्या किशोरवयीन मुलीची आगतिकता यांचे सुरेख चित्रण त्यात आहे. मला तरी तो चित्रपट अस्सल भारतीयच वाटला. हा दुसरा इराणी चित्रपट होता. एकूणच इराणी चित्रपटांचे आजकाल एक वेगळे स्थान निर्माण झाले आहे असे वाटते आहे.

सिनेमामय आठवडा, भाग#३

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील तिसरा भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. त्यातील आधीचे भाग येथे वाचायला मिळतील. आजचा शिबिराचा तिसरा दिवस. आता इतर शिबिरार्थी सहकाऱ्यांची थोडीफार ओळख झालेली होती. सकाळी नाश्त्याच्या वेळेला, काही मुंबईहून आलेल्या लोकांची ओळख झाली. मला लोकप्रभाचे संपादक विनायक परब यांना भेटायचे होते. त्यांची भेट झाली, थोडेफार बोलणे झाले. पुढे मागे त्यांना काही लेख द्यायचे आहेत. बोलता बोलता ते म्हणाले की शिबिराचा शेवटला दिवस ते उपस्थित राहू शकणार नाही कारण त्यांना मुंबई विद्यापीठात पुरातत्वशास्त्राची कुठली तरी कॉन्फरन्स आहे तेथे जायचे होते. नाश्ता, चहा वगैरे झाल्यावर वर आलो, तो पाहतो की सभागृहाच्या बाहेर असलेल्या नावनोंदणी कक्षाजवळ झुंबड उडाली होती. आयोजकांनी चित्रपट रासास्वादशी निगडीत पुस्तके विकायला ठेवली होती. मी देखील काही पुस्तके घेतली(सुषमा दातार यांचे चित्रपट सौंदर्यशास्त्र, सुधीर नांदगावकर यांचे सिनेमा संस्कृती इत्यादी). पहिल्या दिवशी मी श्यामला वनारसे यांची डीव्हीडी घेतली होतीच.

आजचा दिवस गाजवला तो जुने जाणते बुजुर्ग असे विकास देसाई यांनी. नंतर कळाले की गतकाळचे प्रसिद्ध संगीतकार वसंत देसाई त्यांचे काका. विकास देसाई FTII मधून शिक्षण घेतले, आणि काही चित्रपटांचे दिग्दर्शन देखील केले. तर, त्यांची आज सकाळची दोन सत्रं, तसेच भोजनानंतर अजून एक सत्र असे आयोजन होते. त्यांनी आपल्या विशिष्ट शैलीमुळे आम्हा सर्वाना खिळून ठेवले, बोलते केले. धमाल आली. त्यांचा विषय होता चित्रपट कसा बनतो. त्यातील विविध तांत्रिक गोष्टी, चित्रपट बनताना काय विचार केला गेला असतो, यांची माहिती त्यांनी करून दिली. त्यांनी विविध लघुपटातील दृश्ये दाखवली. चित्रपट काल(time) आणि अवकाश(space) या दोन गोष्टींचा कसा वापर करून घेतो हे समजावले. चित्रपटाची भाषा म्हणजे काय असते याची त्यांनी सोदाहरण स्पष्टीकरण दिले. पटकथेचे, संकलनाचे महत्व काय असते, चित्रपट बनवताना हे नमूद केले. चित्रपटात ध्वनी कसा वापरला जातो, जसे, sound folly, sync sound, ambiance sound, background music, यातून अनुभवात कसा फरक पडतो हे विषद केले. डबिंग(dubbing) हे फक्त भारतीय चित्रपटातून होते, इतर देशातील चित्रपटात होत नाही, हे सांगून आश्चर्याचा धक्का दिला.

विकास देसाई

Vikas Desai @NFAI Pune

Sound Mixing चे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणून त्यांनी आम्हाला The Untouchables या चित्रपटातील दृश्य दाखवले, जे Chicago Union Station मध्ये चित्रित झाले आहे. मला निर्माता आणि दिग्दर्शक यांच्या काय देवाणघेवाण होते, कलेच्या दृष्टीने, हे समजावून घेण्यासाठी प्रश्न विचारला, आणि त्याचे त्यांनी होकारार्थी उत्तर दिले. संकलनाच्या वेगवेगळया रिती त्यांनी सांगितल्या. संकलनातील transition ही संकल्पना त्यांनी Lawrence of Arabia मधील दृश्य दाखवून समजावले, आणि प्रतिमेच्या भाषेचा कसा उपयोग करून घेतला आहे हे समजले. Rules of film making (तसे पहिले तर आयुष्याला देखील हे लागू होते) म्हणजे Feel, Belief, Commit हे सांगून थांबले.

नंतर अभिजीत रणदिवे यांचे व्याख्यान होते. त्यांची दोन सत्रं होती. ते मुंबईच्या प्रभात चित्र मंडळाचे(50 year old film society) सदस्य देखील आहेत. आधी ‘वास्तव रूपवाणी’ मासिकाची ओळख करून देण्यात आली. त्या मासिकाचा विशेषांक उपलब्ध होता, जो प्रभात चित्र मंडळाला ५० वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने काढला होतां. रुपवाणी हा सुंदर शब्द रविंद्रनाथ टागोर यांनी चित्रपट यांनी दिला होता असे समजले. चहाच्या वेळेत अभिजीत रणदिवे यांची मी भेट घेतली. ऐसी अक्षरे मध्ये माझ्यासारखे ते देखील लिहितात, त्यामुळे भेट रोचक झाली. अभिजीत रणदिवे यांचा विषय होता, चित्रपट ह्या माध्यमाचा कलेकडे, किंवा एक अभिव्यक्तीचे माध्यम याकडे कसा प्रवास झाला. तेही प्रामुख्याने अभारतीय चित्रपटांच्या वाटचालीकडे. तो त्यांनी चित्रपटाच्या, लघुपटाच्या विविध दृश्ये दाखवून, त्याबद्दल विवेचन करून, सिद्ध केला. त्यांनी Trip to Moon ह्या १९०२ मधील मूकपट थोडासा दाखवून सुरुवात केली. तो खरे तर पहिला वाहिला science fiction सिनेमा म्हटला पाहिजे. वेगवेगळया काळातील कलेच्या इतर क्षेत्रात जसे विविध विचारसरणीचे प्रतिबिंब पडत होते, तसेच त्यावेळच्या सिनेमातून ते पडत गेलेले दिसते. तसेच दोन महायुद्धे, आणि त्याचा समाजजीवनावर झालेला परिणाम यांचे देखील चित्रण नववास्तववाद रुपाने प्रकट झाला(Bicycle Thief) जो आम्हाला सोमवारी दाखवण्यात आला होता. Sergei Eisenstein दिग्दर्शित Battleship Potemkin मधून प्रतीत होणारी प्रतिमांची भाषा यांचे उदाहरण त्यांनी दिले. जीवनात वास्तव काय आहे याबद्दल संभ्रम निर्माण होणाऱ्या घटना दाखवणारे उदाहरण म्हणून त्यांनी राशोमोन(Rashomon by Akira Kurosawa) हा प्रसिद्ध चित्रपटातील दृश्ये दाखवली. Breathless या फ्रेंच सिनेमाची काही दृश्ये दाखवली, त्यात, Paris मधील Champs Elysee या प्रसिद्ध रस्त्यावरील चित्रीकरण दिग्दर्शकाने कसे केले, त्याचा वेगळा परिणाम कसा झाला याची त्यांनी चर्चा केली.

सर्वात शेवटी आमिर खान, आशुतोष गोवारीकर यांचा लगान हा चित्रपट कसा बनला याची हकीकत सांगणारा एक चित्रपट ‘चले  चलो’ हा चित्रपट होता. तो मी तासभर पहिला. तो पर्यंत चित्रपटाची कल्पना, पटकथा, बजेट, चित्रीकरणाची आखणी, चंपानेर गाव कुठे वसवायचे याचा शोध या पासून, ते कच्छच्या रानातील भुज गावाची निवड, नितीन देसाई यांचा गावाचा पूर्ण सेट उभे करणे इत्यादी पर्यंत कथा आली होती. नंतर नंतर थोडे कंटाळवाणे होऊ लागले होते. दिवसही संपला होता, मग उठून निघून घरी गेलो. पण हा परत पाहायला हवा सिनेमा.

त्या रात्री वर्तमानपत्रे चाळताना ज्या NFAI ने हे शिबीर आयोजित केले आहे, त्याबद्दल बातमी होती, आणि ती तितकीशी चांगली नव्हती. त्या बातमीचा गोषवारा असा होता की, NFAI कडील बऱ्याच जुन्या चित्रपटांची रिळे ही खराब झाली आहेत, आणि ती परत कधीही पाहता येणार नाही, ती नष्ट झाली आहेत, ज्या मुळे मूल्यवान वारसा कायमचा हातातून गेला. हे वाचून मन खट्टू झाले.

सिनेमामय आठवडा, भाग#१

आपण पुण्यातील लोक भाग्यवान आहोत. कलेच्या आणि इतरही विविध क्षेत्रात नेहमी काही काही चालू असते. ज्यांना आवड आहे आणि सवडही आहे, त्यांना ह्या सर्वांचा लाभ घेता येतो. चित्रपटांच्या बाबतीत देखील काय काय चालू असते. एकतर कायम कुठले ना कुठले चित्रपट महोत्सव सुरु असतात, Pune International Film Festival तर पर्वणीच असते. आजकाल लघुपट निर्मिती देखील जोरात आहे. समाजात चित्रपट ही एक कला आणि माध्यम म्हणून चांगलीच जाणीव निर्माण झाली आहे. त्यातच पुण्यात चित्रपट क्षेत्राशी संबंधित दोन नामवंत संस्था आहेत, National Film Archives of India(NFAI), आणि Film and Television Institute of India(FTII). पुण्यात देखील फिल्म सोसायटी देखील जोरात होती, तिने नुकतेच पन्नास वर्षे पूर्ण केली. पण आता ही संकल्पना थोडीशी मागे पडली आहे की काय असे वाटते आहे, कारण जगभरातील चित्रपट पाहण्याची झालेली इंटरनेट आणि मोबाईल, तसेच डिश टीव्ही मुळे, झालेले सहज उपलब्धता. पण त्यामुळेच की काय, चित्रपट अथवा अशा दृक्‌श्राव्य माध्यमांकडे सजगतेने, आस्वादक पद्धतीने पाहून कसा प्रतिसाद(प्रतिक्रिया नव्हे) द्यावा हे समजून घेण्याची निकड अधिक जाणवते.

चित्रपट ही कला म्हणजे कित्येक गोष्टींचा, तंत्रांचा, कलांचा, एक परिपाक आहे. फार वर्षांपूर्वी माझ्या मित्राकडून FTII च्या चित्रपट रसास्वाद अभ्यासक्रमाबद्दल ऐकले होते(त्याने पुढे जाऊन तो केलाही, आणि नंतर त्याच्या आवडत्या संगीतकार पंचम वर एक कार्यक्रम, वेबसाईट देखील सुरु केली आणि ती आज बरीच लोकप्रिय झाली आहे). माझ्याही मनात चित्रपट हे माध्यम जाणून घेण्याची उत्सुकता निर्माण झाली, आणि बरेच दिवस आपणही FTII तो कोर्स करावा असे मनात होते. पण तो कोर्स आहे महिनाभराचा, आणि एवढा वेळ कामातून काढणे महा-कठीण गोष्ट. त्यामुळे रेंगाळत राहिले. अधून मधून NFAI ला जात राहिलो, तेथील वेगवेगळे कार्यक्रम, छोटेमोठे महोत्सव पाहत गेलो(जसे की शांबरीक खरोलिका, गिरीश कर्नाड चित्रपट महोत्सव). मध्ये आणखी एका मित्राने आपले सोडून चित्रपट पटकथा लेखन अभ्यासक्रम करून, लघुपट निर्मिती करायला लागला. अमीरबाई कर्नाटकी पुस्तकाच्या निमित्ताने रहमत तरीकेरी यांच्या ओळखीचे कोणीतरी FTII मध्ये  पटकथा लेखन आणि दिग्दर्शनचा अभ्यासक्रम करत असताना भेट झाली, आणि अज्ञात अश्या FTII च्या परिसरात आत फिरून आलो. त्यातच गेल्या वर्षी FTII ने open day ठेवला होता, त्या निमित्ताने देखील आतमध्ये मनसोक्त फिरून, विविध विभाग पाहून आलो. विजय पाडळकर यांचे ‘सिनेमाचे दिवस-पुन्हा’ हे देखील पुस्तक वाचनात आले.

NFAI ने देखील आठवडाभरचा रसास्वाद कार्यक्रम असतो हे समजले आणि मग म्हटले ह्या वर्षी ह्या शिबिराला तरी जाऊयात. आवेदन पत्र, पैसे पाठवून दिले, ऑफिसमध्ये रजा टाकली लगेच. सहकाऱ्यांना सांगितले की असा असा चित्रपट रसास्वाद कार्यक्रम आहे तेथे जाणार आहे, तर त्यांच्या भुवया उंचावल्या गेल्या, चित्रपट क्षेत्रात जायचे आहे की काय असेही काहींनी विचारले.  म्हटले तसे काही नाही, पण समजावता समजावता नाकी नऊ आले. मला हेही माहिती होते की art appreciation cannot be taught, but it can definitely be learnt. असो. तर ह्या शिबिरातून बरेचे चित्रपट दाखवले जाणार होते, चित्रपट-क्षेत्राशी निगडीत विविध विषयांवर व्याख्याने असणार होती. एकूणच काय पर्वणीच ठरणार होती. पहिला दिवस हा उद्घाटनाचा दिवस होता. नाव नोंदणी दुपारी असणार होती, आणि त्यानंतर, उद्घाटन, आणि चित्रपट दाखवले जाणार होते. ह्या कार्यशाळेची Federation of Film Societies of India(FFSI) ही मुंबईस्थित संस्था देखील NFAI बरोबर सहआयोजक होती.

मराठीतून हे शिबीर, गेली १२ वर्षे सुरु आहे. चित्रपट रासास्वदांच्या मूळ सूत्रांचा परिचय ह्या शिबिरातून होणार होता. एकूण १० चित्रपट, २० लघुपट, इतिहास, तज्ञांची व्याख्याने, आस्वाद आणि प्रतिसाद असे सगळे असणार होते. एकूणच चित्रपट कलेविषयी सजग भान देणे हे ह्या शिबिराचे उदिष्ट असणार होते. आवेदन पत्रात आयोजकांनी विचारलेली माहिती रोचक होती. नेहमीची वैयक्तिक माहिती व्यतिरिक्त, आवडते चित्रपट कोणते, दिग्दर्शक कोण, महिन्यातून किती चित्रपट पाहता(तेही चित्रपटगृहात, घरी), चित्रपटविषयक वाचलेली पुस्तके, फिल्म सोसायटी, चित्रपट कसा तयार होतो हे माहिती आहे का, हे ही विचारले होते.

image

NFAI मध्ये पहिला दिवस हा शिबिराच्या उद्घाटनाचा दिवस, दुपारी कार्यक्रम सुरु झाला. मी जरा लवकरच गेलो होतो, नाव नोंदणी केली, workshop kit घेतले. आज सकाळपासूनच हवा दमट होती. वारा नाही, घामाघूम व्हायला होत होते. NFAIच्या आवारात Barrister Jaykar यांचे निवासस्थान, जिचे वारसा संवर्धनाचे काम चालू होते, ते दिसत होते.  आधी ‘आमो आखा एक से'(Aamo Akha Ek Se, We are One) या आदिवासी जीवनावरील चित्रपटाचा preview होता, अभिनेता यशपाल शर्मा आणि त्याच्या भोवतालची गर्दी दिसत होती. शिबिराच्या उद्घाटनाच्या कार्यक्रमाला सचिन खेडेकर, किरण शांताराम, श्यामला वनारसे, सुषमा दातार, प्रकाश मकदूम वगैरे आले होते. श्यामला वनारसे यांच्या रसास्वादाच्या व्याख्यानांची DVD तयार केली आहे, त्याचे प्रकाशन झाले. त्यावेळेस सुषमा दातार यांनी सतीश बहादूर, ज्यांना भारतात film society, film appreciation चे जनक असे समजले जात, त्यांच्याबद्दल त्या बोलल्या. त्यानंतर सुधीर नांदगावकार यांचे पहिले व्याख्यान, ‘चित्रपट रसास्वादाकडे’ हे व्याख्यान, तसेच एक रशियन लघुपट Wedding दाखवला, पण का कोण जाणे, त्यांचे व्याख्यान जे सुरुवातीला चित्रपट इतिहास सांगत होते, त्यानंतर, मध्येच थांबले, आणि शेवटी The Children of Heaven हा मजीद माजिदी यांनी दिग्दर्शित केलेला इराणी सिनेमा दाखवला. आणि दिवस संपला, बाहेर येतो तो काय, पाउस सुरूच झाला होतं. मी बाहेर असलेल्या ढगांच्या गडगडात, पावसात, तसेच मनात निर्माण झालेल्या विचारांच्या गर्दीत मी परत घरी निघालो.

ह्या ब्लॉगच्या पुढील काही भागात मी ह्या शिबिरातून काय काय अनुभवले, पहिले याबद्दल सविस्तर लिहिणार आहे. हे रसास्वाद शिबीर करण्याच्या आधीपासूनच मला भावलेल्या चित्रपटांविषयी मी लिहितोच आहे. तेही जरूर पहा.