माझा वाचनप्रवास, भाग#१

ब्लॉगचे शीर्षक वाचून दचकू नका. मी काही फार मोठा वाचक वगैरे नाही(लेखक तर मुळीच नाही). साहित्याचे माझ्या जीवनात असलेले स्थान याबद्दलही लिहिणार नाहीये. वाचनप्रांतात थोडीफार लुडबुड करतो वेळ मिळेल तसा. आणि वाचलेल्या पुस्तकांबद्दल(तसेच इतर गोष्टींबद्दल) लिहायला आवडते, म्हणून लिहितोही. आज असेच मनात आले की आपण कधीपासून वाचायला लागलो, काय वाचले लहानपणी वगैरे. मग बसलो त्याबद्दलच लिहायला. हे एक प्रकारे स्मरणरंजनच(down the memory lane) म्हणा हवे तर.

मला आठवतय त्याप्रमाणे माझ्या घरी, अथवा आसपास वाचनसंस्कृती अशी काही गोष्ट अस्तित्वातच नव्हती. चाळीतील कनिष्ठ मध्यमवर्गीय जगणे. थोड्याफार अभ्यासाव्यतिरिक्त इतर मुलांबरोबर हूडपणा, व्रात्यपणा यातच वेळ जायचा. घरची परिस्थिती बेतासबात असल्यामुळे वर्तमानपत्र देखील अगदी कधीतरी येत असे. शाळेतही ग्रंथालय वगैरे नव्हते. पण झाले असे, आठवी-नववीत असताना माझा एक हात मोडला, आणि १५-२० दिवस जायबंदी झाला. शाळेला कित्येक दिवस दांडी झाली. तेव्हा मला आठवते त्याप्रमाणे, जवळच एक छोटेखानी वाचनालय होते, ते लावले. आणि सुरु झाला आमचा वाचनप्रवास! ते चिंतामणी वाचनालय आणि तेथील उपाध्ये नावाचे गृहस्थ, अजून डोळ्यांसमोर आहे. या आधी मी ब्लॉगवर वाचनालयांवर एक लेख लिहिला होता.

अधून मधून वडील मुलांसाठी असलेली मासिके घरी आणायचे. जसे चांदोबा, चंपक, आनंद वगैरे वाचल्याचे आठवते. चांदोबा विशेष प्रिय, त्यातील विक्रम आणि वेताळ यांच्या गोष्टींसाठी. काही वर्षांपूर्वी तर मी चांदोबाचा collectors’ edition एक विकत घेतली, या आठवणींकरता. वाचनालयातल्या असलेले अमृत मासिक मला खूप आवडायचे, अजूनही मी ते केव्हातरी वाचत असतो. वाचनालयातच असलेली गुरुनाथ नाईक यांची पुस्तके माझ्या हाती लागली.युद्धस्य कथा रम्य: ह्या उक्ती प्रमाणे त्यांच्या त्या थरारकथा मनाची पकड घेत असत. मेजर भोसले, कप्तान दीप, भारत पाकिस्तान युद्ध, या नायकांच्या करामती, हे सर्व वाचताना मन रंगून जायचे. तेथेच मी रणजित देसाई यांची स्वामी, शिवाजी सावंत यांची पुस्तके वाचल्याचे आठवते. पु. ल. देशपांडे यांची बटाट्याची चाळ आणि इतर पुस्तके देखील वाचली. वाचनालयात बरीच मासिकेही असत, त्यातील देखील किर्लोस्कर, मनोहर सारखी मासिके, साप्ताहिक स्वराज्य सारखी साप्ताहिके वाचायला मिळत. त्याच सुमारास, किंवा थोडे आधी असेल, समोर पाठक म्हणून कुटुंब राहत असे. त्यांच्याकडे असलेली सिंहासन बत्तीशी, वेताळ पंचविशी सारखी पुस्तके वाचल्याचे आठवते. नंतर दहावीत गेल्यावर दहावीचे वर्ष, म्हणून, अभ्यासावर लक्ष असावे, यासाठी, वाचनालयाची वर्गणी बंद झाली आणि वाचन बंद झाले. अर्थात हे सगळं फुटकळ वाचनच होतं.

अकरावीत असताना घरी नको त्या वयात नको ते पुस्तक हाती लागले. काही दिवस मनाची चाळवाचाळव, आजूबाजूला असलेल्या मोठ्या लोकांकडे पाहताना माझी मलाच वाटलेली शरम, हे सगळे अजून आठवते. काही दिवसांनी ते पुस्तक घरातून गायब झाले आणि मी परत मार्गाला लागलो! त्याच सुमारास घरी कन्नड मासिके, जशी तुषार, तरंग, सुधा अशी मासिके यायला लागली. नुकतेच आईकडून कन्नड वाचायला शिकलो होतो, त्यामुळे ही मासिके वाचायला आवडू लागले. या व्यतिरिक, नंतर कॉलेजमध्ये असताना विशेष वाचनप्रेम जडले नाहीच, का कोणास ठाऊक. तरी बरं त्यावेळेस आम्ही मित्रांनी पुण्यातील प्रसिद्ध अश्या ब्रिटीश लायब्ररी(British Library) नाव नोंदवले होते. पण आमचे उदिष्ट वेगळे होते, ते म्हणजे, संगणकविषयक पुस्तके वाचण्यासाठी, संदर्भासाठी. त्यामुळे की काय काही अपवाद(जॉर्ज ऑर्वेल(George Orwell), पी. जी. वोडहाउस(P G Wodehouse)ची पुस्तके, तसेच क्रिकेटची आवड असल्यामुळे Bob Willis चे Fast Bowling हे पुस्तक) वगळता त्यांच्याकडे असलेल्या इंग्रजी साहित्याच्या खजिन्याकडे कधी लक्षच गेले नाही. माझ्या एका मित्राला इंग्रजी पुस्तके वाचण्याचा नाद होता. एकदा मी त्याच्याकडून घेवून Robin Cook चे Coma हे पुस्तक वाचल्याचे आठवते. कॉलेजच्या अभ्यासक्रमासाठी अशी जी पुस्तके असत, त्यातील काही विकत घेतली होती. पण तेवढेच.

पुढे कॉलेज संपून नोकरी सुरु केली, तरी सुद्धा माझी वाचनाची गाडी पुढे सरकेना. कामातच इतका गुरफटून गेलो होतो. फक्त एक अपवाद-एकदा एका सहकाऱ्याकडे Frederick Forsyth चे Fist of God हे पुस्तक पहिले, आणि ते वाचल्याचे आठवते. ते पुस्तक माझ्याकडेच राहिले, आणि आजही ते आहे. नंतर मी अमेरिकेत गेलो, तेव्हा जाताना स्वयंपाक हे सिंधुताई साठे यांचे पुस्तक विकत घेतले. हे माझे विकत घेतलेले पहिले मराठी पुस्तक! तेथे गेल्यावर तेथील वाचनालयांची श्रीमंती पाहिली. एका वेळेस १०-१५ पुस्तके/मासिके घरी घेवून जाता येत असत. तेथे बरीच पुस्तके वाचली, त्यातील प्रामुख्याने पर्यटनावरील, इतिहास यावरील. अजूनही साहित्याची गोडी लागली नव्हती. वाचनाने महत्व समजत होते. कामाचा भाग म्हणून, तसेच इतर तत्सम अशी पुस्तके वाचत होतो, विकत घेत होतो. पण निखळ साहित्य, म्हणजे कथा, कादंबरी, कविता यांचे विश्व अजून खुणावत नव्हतेच. त्या दृष्टीने करंटेच राहिलो.

काही वर्षांनतर पुण्यात परतलो. हिंडण्या-फिरण्याचा, भारताचा इतिहास जाणून घेण्याचा छंद जडला होता(Indology च्या नादाने). त्यानिमित्ताने पुस्तके विकत घेण्याचा, वाचण्याचा सपाटा सुरु झाला. दिवाळी अंक घेऊ लागलो आणि त्यामुळेही मराठी साहित्यविश्वाची ओळख होत गेली. नाटकं, त्यातही, प्रायोगिक नाटके पाहण्याचा नाद लागला. त्यानिमित्ताने देखील पुस्तके घेण्याचा, पुस्तक प्रदर्शनात जावू लागलो. हळू एक एक करत, कथा, कादंबऱ्याकडे ओढला गेलोच शेवटी. पुण्यातील Institution of Engineers हे इंग्रजी पुस्तकांचे प्रदर्शन भरवणारे प्रसिद्ध स्थळ. तेथेही हळू-हळू इंग्रजी साहित्यामध्ये, सुरुवात, science fiction ने(Robot Vision-Issac Asimov, The Nuclear Age-Tim O’Brian) होत, अडकू लागलो. पु. ल. देशपांडे, जयवंत दळवी यांची पुस्तके, शामची आई, माडगुळकर यांची बनगरवाडी, माणदेशी माणसे, विश्राम बेडेकर यांचे नाटक टिळक आणि आगरकर, रा. चिं. ढेरे यांचे लज्जागौरी इत्यादी. त्याचवेळेस चिंचवड गावातील वाचनालयातून प्रभुदेसाई यांचा देविकोश हाती लागला. मग अमरेंद्र गाडगीळ यांचा गणेशकोश सापडला. त्याच सुमारास एका मित्राकडून भारतीय दर्शन की रूपरेखा हे हिंदी पुस्तक हातात पडले आणि भारतीय दर्शन म्हणजे काय हे समजले. नंतर मी भरतविद्या(Indology) अभ्यासक्रमाला प्रवेश घेतल्यानंतर तर त्या विषयाची बरीच पुस्तके घेतली, वाचली, अजूनही चालूच आहे.

माझ्या वाचनप्रवासातील या पुढची वाटचाल नंतर कधी तरी, याच ठिकाणी!

 

 

चहा अनुष्ठान or Preparing Tea

Like many, I get up early morning and one of the first things I do is to engage myself into making morning tea(I know some of you might be preferring coffee, but that is not the point). Making tea in the morning is act of experimenting various flavors. Apart from main ingredients of typical/traditional tea ie. tea powder, sugar, milk; I use lemon grass, natural alternatives for sugar such as stevia leaves, ginger, cinnamon powder, hint of salt, basil leaves, tea masala and any combination of these, depending on the mood, availability and patience. I know it is still not exactly like a tea ceremony in Japan ! I am also not trying to replicate what George Orwell(Making Cup of Tea) or Douglas Adams(Tea) have already done in their essays.

But today I wanted to share a comic and satirical Sanskrit verse which I had read sometime back. The verse describes act of tea making in modern Indian homes. This is in the context of changing society norms, in typical Indian families in flats/apartments in cities, due to industrialization and nuclear families sometime in 1980.

It is written by Dr Yashwant Pathak, a well known Marathi author and expert on saints of Maharashtra and their literature. The verse goes like this. I have tried to provide lose translation of the verse alongside.

चहा अनुष्ठान (Act of Preparing Tea)

(हे अनुष्ठान सुरु करण्यापूर्वी डोळ्याला पाणी लावायचे आणि तेच हात नाईट लेंग्याला किंवा गाऊनला पुसायचे. रक्षापत्रात बर्कलेची उदबत्ती लावायची. ढणढण रेडियो लावायचा)

Before starting act of preparing tea, apply water to the eyes(this standard practice before carrying out any vedic ritual), and wipe your hands night dress or gown. Light up the cigarette, turn on the radio in full volume.

अथ: प्रात: उत्थाय शय्यां त्यक्त्वा, शौचमुखमार्जनंविना ग्यास:समीप गत्वा, तत्र उत्तिष्ठ, लाईटरंहस्ते अग्नी प्रज्वाल्य, जलपात्रं अग्नौ निघाय, आउष्णोदकात् तत्र अवस्थाप्य, शर्करां मिश्रित्य, चहाचूर्ण प्रक्षिप्य, पंचनिमिषपर्यन्तं तास्त्रैव संस्थाप्य, भूमौ अवतीर्य, कंचित् कालं विरम्य, दुग्धं मिश्रित्य, यो घटघाटां पिबति स: स्वर्गलोकं गच्छति, वीर्यवान भवति, मेधावान भवति, ओजस्वी भवति, तेजस्वी भवति, श्रद्धां लभते |

After getting up in the morning, and retiring from the bed, after finishing morning ritual, go near gas stove, pick up the lighter, and light up the fire, put a vessel with water on the stove for heating, add sugar and tea powder, and let it boil for 5 minutes, add milk to it, and one who drink such a tea will attain liberation, will become powerful, will become intelligent, will get energy and aura.

चहापानानंतरम् धुम्रपानं करोति, तस्य पुनर्जन्म न विद्यते|

And one who carries on with smoking of cigarette after smoking, he won’t get rebirth.

स: विष्णूलोकं गच्छति, पितृन् उद्धरति|

He will transcend into heavens, and also thereby liberating ones parents.

एतत चहाअनुष्ठानं त्रिकालं करोति स: सर्वपापात् प्रमुच्यते, तस्य मेदेच्छेदो भवति, स कृशोदरो भवति, स पुत्रपौत्रान् न पश्यति, मंदनेत्रो भवति, श्वासकासत्रासमुक्तो भवति|

अस्य चहामंत्रस्य, हेमिल्टन ऋषि:, लिप्टनी देवता, कपबशी छंद:, ब्रुकबॉन्डी संज्ञा:
ओम् ऱ्हीमं श्रीं क्लिं हू: हू: भुं भुं फुर्र फुर्र फुर्र ओम् फट स्वहा: ||

This tea verse is (inspired by) sage Hamilton, deity Lipton, and has constructed in cup-saucer meter, having Brook Bond term(Hamilton, Lipton, Brook Bond are all tea brand names). […Then follows the Sanskrit seed mantras used in occult practices.]

इति श्री गृहपुराणान्तर्गतम् द्रव्यनाश प्रकरणे
देहनाशाध्याये चहाअनुष्ठानम् संपुर्णम्|

As such we have reached the end of this verse, which is contained in Body Destruction section of Material Destruction chapter of Griha Purana.

I had thoroughly enjoyed it. Hope you also like it.

PS: As this is verse is in Sanskrit, it is very difficult to translate due to its comic nature and references to cultural elements. I have attempted it, I am sure there are some errors there.