हमीद

गेल्या महिन्यातच (सप्टेंबर २९)प्रसिद्ध लेखक आणि भारतीय मुस्लीम समाजातील विचारवंत हमीद दलवाई यांची जयंती होती. गेल्या आठवड्यात योगायोगाने मला त्यांच्या जीवनावरील माहितीपट पाहायला मिळाला. त्यांच्या मुस्लीम सत्यशोधक मंडळाचे कार्य याबद्दल ऐकून होतो. या माहितीपटामुळे त्याची आणखीन ओळख झाली. या निमित माझ्याकडे असलेल्या हमीद दलवाई यांची दोन पुस्तके आणि त्यांच्या विषयी असलेली दोन पुस्तके मी कपाटातून परत बाहेर काढली. त्यातील एक अनिल अवचट यांचे छोटेखानी त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याची, मैत्रीची ओळख करून देणारे पुस्तक वाचायचे राहिले होते, ते वाचले. दुसरे चरित्रात्मक पुस्तक म्हणजे शमसुद्दीन तांबोळी यांनी संपादित केलेले पुस्तक-हमीद दलवाई:क्रांतिकारी विचारवंत. इतर दोन पुस्तके म्हणजे हमीद दलवाई यांची इंधन हि कोकणची पार्श्वभूमी असलेली कादंबरी, ती मी खूप पूर्वी वाचली होती. आणि त्यांचे वैचारिक स्वरूपाचे लेखन असलेले पुस्तके ज्याचे नाव आहे इस्लामचे भारतीय चित्र. हे वाचले नव्हते, ते वाचले.

Hameed-The Unsung Humanist Documentary

मी पाहिलेल्या माहितीपटाचे नाव आहे Hameed-The Unsung Humanist.प्रसिद्ध अभिनेत्री ज्योती सुभाष यांनी तो दिग्दर्शित केलेला आहे. तासाभराचा हा माहितीपट हमीद दलवाई यांच्या जीवनावर चांगला प्रकाश पाडतो. खरे तर हमीद दलवाई यांचे एका दुर्धर आजाराचे निमित्त होऊन अकाली निधन झाले. त्यांनी आपल्या छोट्याश्या पण अतिशय वादळी जीवनात बरेच काही करून ठेवले. नसिरुद्दीन शाह, अमृता सुभाष, स्वतः ज्योती सुभाष ह्या सारख्या कलाकारांचा, तसेच प्रसिद्ध मनोचिकित्सक डॉ. हमीद दाभोळकर यांचा सहभाग आहे. हमीद दलवाई यांचे अनेक समकालीन जसे डॉ. बाबा आढाव , भाई वैद्य यांच्या सारख्यांच्या मुलाखती आहेत. अनिल अवचट यात दिसले नाही, का कोणास ठाऊक.

अनिल अवचट यांचे हमीद हे छोटेसे पुस्तक, त्यांनी हमीद दलवाई यांचे निधन झाल्यावर लागलीच लिहिले होते. त्यामुळे पुस्तकाला आठवणींचा उमाळा आहे. हमीद यांचे ते जिवलग मित्र होते, त्यामुळे अनेक वैयक्तिक गोष्टी त्यांनी त्यात दिल्या आहेत. पुस्तकाला प्रसिद्ध नाटककार विजय तेंडूलकर यांची प्रस्तावना आहे. हे पुस्तक, छोटेसे असल्यामुळे, आणि अनेक मनोरंजक किस्श्यानी भरपूर असल्यामुळे, खाली न ठेवता, तासा-दीडतासात वाचून संपवता येते. हमीद दलवाई यांचे अनेक छंद, अनेक माणसांशी असलेले संबंध, त्यांचा स्पष्टवक्तेपणा, फटकळपणा, त्यांचे अंतर्बाह्य निर्मळ असलेले मन, विनोदी दृष्टी, विनोदी वृत्ती, काम करण्याची तडफ, चेव याचे अनेक नमुने त्यात मिळतात. सार्वजनिक जीवनात असलेला माणूस, तेही अतिशय गंभीर विषय घेऊन लढणारा माणूस, वैयक्तिक जीवनात असाही असू शकतो हे समजते. ते पिंडाने साहित्यिक होते. आचार्य अत्रे यांच्या दैनिक मराठा वर्तमानपत्रात ते काम देखील करत असत. पण प्रबोधनाचे कार्य सुरु केल्यावर त्यांनी साहित्यिक अंग बाजूला सरले. पण अर्थात प्रबोधनाच्या साठी म्हणून लेखणी कार्यरत ठेवली.

Hameed Dalwai

हमीद दलवाई यांनी धर्माकडे चिकित्सक दृष्टीने पाहून बुद्धिप्रामाण्य मानवतावादी तसेच विवेकवादी विचार समाजात रुजवण्याचे काम मोठ्या धाडसाने आपल्या अल्पायुष्यात केले. महाराष्ट्रात समाजप्रबोधनाचे कार्य जसे महात्मा फुले, डॉ. आंबेडकर यांनी केले , तसेच गोपाळ कृष्ण आगरकर यांनी केलेली कठोर चिकित्सा देखील याच पद्धतीतील होती. डॉ. रामचंद्र गुहा यांनी संपादित केलेल्या Makers Of Modern India या पुस्तकात हमीद दलवाई यांच्या कार्याचा परिचय Last Modernistया नावाच्या शेवटच्या प्रकरणात करून दिला आहे, असे उपरोल्लिखित माहितीपटात देखील सांगितले आहे. आणि हि नक्कीच अभिमानाची गोष्ट आहे. भारतात प्रबोधनाचे पर्व सुरु केले ते राजाराममोहन रॉय यांनी. पुस्तकात त्यांच्या पासून सुरुवात करून, एकूण एकवीस व्यक्तींचा परिचय आहे, त्यात एकविसावे आहे हमीत दलवाई!

हमीद दलवाई तसे विस्मृतीत गेले आहेत. गेल्यावर्षी (म्हणजे २०१९ मध्ये) भारतात तिहेरी तलाक पद्धत विरोधी कायदा अस्तित्वात आला. त्याची मागणी हमीद दलवाई यांनी पन्नास एक वर्षांपूर्वीच केली होती आस इतिहास आहे. हे एक कारण पुरेसे आहे, त्यांच्या स्मृती जागवायला आणि प्रबोधनाचे कार्य पुढे न्यायला. त्यांच्या कार्याचा वारसा पुढे चालू ठेवला त्या त्यांच्या पत्नी मेहरुन्निसा दलवाई यांनी. त्याचा आणि दलवाई यांच्या लेखनाचे संकलन असलेले पुस्तक Angry Young Secularist या नावाने साधना प्रकाशनने प्रकाशित केले आहे. ते आणि गुहा यांचे वरील पुस्तक वाचायला हवे. पाहूयात कसे काय जमते ते! अमिताभ बच्चन जंजीर या चित्रपटाद्वारे १९७३ साली Angry Young Man म्हणून उदयास आला, पण त्या आधी कितीतरी वर्षे हमीद यांच्या रूपाने समाजाने खराखुरा Angry Young Man अनुभवला होता!