NINASAM

नीनासम संस्कृती शिबीर-भाग#१

माझ्या ह्या आधीच्या ब्लॉगवर मी नीनासम आणि तेथील संस्कृती शिबीर याबद्दल लिहिले होते. आता ह्या ब्लॉगवर त्या शिबिराच्या मुख्य कार्यक्रमाच्या माझ्या अनुभवावर लिहायचे आहे. हे शिबीर बहुत्व ह्या संकल्पनेच्या वेगवेगळया पैलूंच्या भोवती रचला गेला होता. ह्या शिबिराचा आणखीन एक महत्वाचा आणि रोचक भाग असा की दररोज संध्याकाळी, आम्हाला एक कन्नड नाटक पाहायला मिळायचे. त्याबद्दल मी आणखीन एक ब्लॉग लिहिणार आहे.

पुण्याहून आदल्या दिवशी पुणे-सागर अशी कर्नाटक राज्य सरकारची बस पकडून, मी ऑक्टोबर ८ च्या सकाळी सकाळी सागर जवळील हेग्गोडू ह्या गावीस्थित नीनासम(Sri Neelkantheshwar Natyaseva Sangh) मध्ये धडकलो. इतर बरेच शिबिरार्थी आजूबाजूला दिसत होते. नीनासमचा परिसर, तेथील बैठी शैली असलेल्या इमारती पाहून मन हरखून गेले. माझ्या बसमध्ये रात्री केव्हातरी तरुण मुलांचा हुबळीला एक गट चढला होता, त्यांच्या बोलण्यावरून ते देखील नीनासमला जात होते असे समजले. नंतर ते समजले की तो गट हुबळीच्या संस्कृती कॉलेजचे विद्यार्थी होते, त्यांच्या बरोबर त्यांचे प्राचार्य नटराज होणावल्ली हे देखील होते. यथावकाश नोंदणीचे सोपस्कार झाले. अंघोळी वगैरे आटपून, खास कर्नाटकी शैलीतील नाश्ता म्हणजे इडली, चटणी, सांबार जो स्थानिक पालेभाजी अरवे सोप्पू घालून केलेला होता. तेथील कॉफी, तसेच मसाला घातलेले दुघ, ज्याला ते कषाय म्हणतात, तेही घेतले आणि, ९.३०वाजताच्या समारंभाची वाट पाहत होतो, तेवढ्यात प्रमुख पाहुणे म्हणून आलेले प्रसिद्ध सिने-पटकथाकार जावेद अख्तर दिसले. इतरांबरोबर मी ही त्यांच्याबरोबर फोटो वगैरे काढून घेतले. त्यानंतर सभागृहात कार्यक्रमासाठी गेलो. ते सभागृह म्हणजे मोठे कौलारू घरच आहे, मध्ये मोठीशी मोकळी जागा, तेथे दोन बाजूला रंगमंच अवकाश, असल्यासारखा भाग होता.त्या कार्यक्रमाचे प्रमुख वक्ते होते जावेद अख्तर. त्यांना बोलते केले ते त्यांचे स्नेही अशोक तिवारी यांनी. त्यांनी एकूणच भारतातील बहुत्व संकल्पनेवर आधारित आपले अनुभव, विचार नमूद केले, ठिकठिकाणी त्यांनी त्यांचे स्वतःचे शेर, शायरी उद्धृत केली. त्यानंतर भोजनानंतरचा कार्यक्रम होता तो कन्नड कविता वाचनाचा. पाच वेगवेगळया जणांनी नव्या-जुन्या प्रसिद्ध कविता वाचून दाखवल्या. त्यादिवशीचा शेवटचा कार्यक्रम आधुनिक पूर्व कन्नड साहित्यातील बहुत्व या विषयावर आधारित होता.

ऑक्टोबर ९ रोजी पहिला कार्यक्रम हा गोव्यातून आलेले क्लॉड अल्वारिस(Claud Alvares) ह्या हरहुन्नरी पर्यावरणवादी व्यक्तिमत्वाच्या भाषणाचा. त्यांचा विषय होता भारतीय शास्त्रे, तंत्रज्ञान यांना पुढे आणण्याचा, तसेच पाश्चिमात्य विचारांचे ओझे कमी कसे करता येईल हा. त्यांनी ह्या क्षेत्रात काय काम करत आहेत हे अतिशय रंजक तऱ्हेने सांगितले. भोजन अवकाशानंतरचा कार्यक्रम कन्नड कथा-साहित्यातील बहुत्व दर्शवणाऱ्या निवडक कथांचे अभिवचन होते. कन्नड मधील प्रसिद्ध कथा-कादंबरीकार कुवेंपू, वैदेही, श्रीनिवास वैद्य इत्यादींच्या कथा रजनी गरुड, नीनासमचेच गणेश(ज्यांनी अतुल पेठे यांचे मराठी नाटक सत्यशोधक कन्नड मध्ये आण्यात भूमिका बजावली होती) आणि इतर जणांनी अतिशय उत्कटतेने वाचल्या. त्यादिवशीच तिसरा आणि शेवटला कार्यक्रम हा बहुत्व आणि सामाजिक प्रश्न यासंबंधी होता.

ऑक्टोबर १०चा दिवस सुरु झाला तो परत अल्वारिस यांच्याच कार्यक्रमाने. त्यात त्यांनी सध्याची शिक्षण व्यवस्था, त्यांचे गोव्यातील अनुभव, जुन्या काळातील धर्मपाल नावाचे तत्वज्ञ, गांधीवादी विचारवंत आणि त्यांचे काम या बद्दल ते विस्तृत बोलले. शेवटी भारतीय संगीत आणि बहुत्व यावर एक परिसंवाद झाला. पसिद्ध संगीत समीक्षक, द हिंदू या वर्तमानपत्राचे सहसंपादक  दीपा गणेश यांनी दोन गायिका शैलजा आणि वैशाली श्रीनिवास यांच्याशी त्यांच्या सप्रयोग भाषानंतर संवाद साधला. कर्नाटक आणि हिदुस्थानी संगीत प्रकारात होत असलेली देवाणघेवाण, आदिवासी, देवदासी समाजाने जतन केलेले कर्नाटक संगीतातील गोष्टी इत्यादींनी श्रोतृवर्गाला समृद्ध केले.

ऑक्टोबर ११ रोजी प्रसिद्ध भाषा-शास्त्रज्ञ गणेश देवी यांनी लोकशाही आणि बहुत्व या विषयावर मुद्देसूद आणि विस्तृत विवेचन केले. बहुत्व आणि विविधता यात मुलभूत फरक काय हेही त्यांनी सांगितले. त्यानंतर धर्म आणि बहुत्व या विषयावर मुल्सिम आणि ख्रिस्ती धर्माचे प्रतिनिधी चर्चा करण्यासाठी त्यांनी बोलावले होते. फादर जोस हे कॅथोलिक पाद्री बंगळूरूवरून आले होते, तसेच कुराणाचे कन्नड मध्ये भाषांतर करणारे अब्दुसलाम पुथिगे हे देखील आले होते. मीरा बैन्दूर ह्या ह्या चर्चेच्या समन्वयक होत्या. मला स्वतःला मीरा बैन्दूर यांच्याशी थोडी चर्चा करायला मिळाली. त्यांचा विषय मुळात मानसशास्त्र, पण त्यांनी संस्कृत, तसेच पर्यावरणीय तत्वज्ञान विषयात संशोधन केले आहे. भारतीय तत्वज्ञान विषयात त्यांना गती आहे.

ऑक्टोबर १२ हा शिबिराचा शेवटचा दिवस. त्याची सुरुवात प्रसिद्ध कन्नड कवी तीरुमलेश यांच्या काव्याची चर्चा करणारा,  त्यांच्या काव्याच्या प्रेरणा, तसेच त्यांचे स्वतःचे आत्मकथन अशा स्वरूपाचा होता. नंतरचा विषय वेगळाच होता, आणि तो भारतीय आयुर्वेद आणि त्याची पाळेमुळे ह्या विषयावर होता. दर्शन शंकर नावाचे प्रसिद्ध संशोधक, ज्यांची संस्था ह्या विषयावर काम करते आहे, त्यावर होता. भोजनानंतर कन्नड काव्य कन्नडी(म्हणजे आरसा) हा काही प्रसिद्ध कवितांचे दृश्यरूप दाखवणारा कार्यक्रम होता. त्यात ८ प्रसिद्ध कन्नड कवितांवरील ८ लघुपट दाखवले गेले. कवितेचे अमूर्त रूप काहीसे मूर्त करण्याचा प्रयत्न दर्शवणारे ते लघुपट होते.  सर्वात शेवटी सुंदर सरुक्काई यांचे निरोपाचे भाषण झाल्यावर शिबीर संपले.

नीनासम संस्कृती शिबीर जे दरवर्षी ऑक्टोबर मध्ये होते, तो एकूण भारतीय, तसेच कर्नाटकातील संस्कृतीच्या विविध पैलूविषयी अपूर्व अनुभव देतो. दररोज सकाळी आम्ही काही जण, कार्यक्रमांच्या आधी आसपासच्या परिसरात गप्पा मारत फिरायला जात असू. नीनासम हे नाव ज्या ग्रामदेवतेच्या नावावरून आले आहे त्याचे मंदिर पाहायची उत्सुकता होती. तेही एके सकाळी पहिले. छोटेसेच पण अतिशय सुंदर असे ते मंदिर आहे. तर असे अतिशय रम्य वातावरण, कर्नाटकातून, तसेच बाहेरून आलेले शिबिरार्थी, विषयाशी निगडीत २०-२५ प्रसिद्ध व्यक्ती, कार्यक्रमात होणाऱ्या चर्चा, विराम-वेळेत होणाऱ्या ओळखी, चर्चा, सलग पाच दिवस दिसणारे हे सर्व लोक, एक वेगळीच अनुभूती देणारे, तसेच समृद्ध करणारे मला तरी वाटले. कन्नड साहित्य, संस्कृती, काव्य, कथा, नाटक, कर्नाटकातील हेग्गोडू ह्या मलनाड प्रदेश ज्याला म्हणतात तो निसर्गरम्य प्रदेश ह्या वातावरणात, काय बोलू, काय ऐकू आणि काय पाहू अशी अवस्था तेथे माझी झाली.

नीनासम

नीनासम(NINASAM) म्हणजे नीलकंठेश्वर नाट्यसेवा संघ. ही प्रसिद्ध संस्था कर्नाटकातील शिमोगा(आताचे शिवमोग्गा) जिल्ह्यातील हेग्गोडू(Heggodu) या गावी आहे. कर्नाटकातील प्रसिद्ध नाट्यकर्मी के. व्ही. सुब्बण्णा, ह्यांनी  १९४९ मध्ये स्थापन केलेली ही नाट्यक्षेत्रात आणि इतर सांस्कृतिक क्षेत्रात कार्यरत आहे. त्यांना त्यांच्या ह्या क्षेत्रातील कामाबद्दल पद्मश्री तसेच Magsaysay पुरस्कार देखील मिळाले आहेत. माझ्या नाटकं, विशेषतः प्रायोगिक नाटकं पाहण्याच्या वेडामुळे, एकदा, १०-१२ वर्षांपूर्वी, मला प्रसाद वनारसे यांच्या Academy of Creative Education या संस्थेचे पत्रक मिळाले, त्यात ह्या संस्थेला भेट देण्याच्या कार्यक्रमाबद्दल नमूद केले होते.  मला ते वाचून एकंदर उत्सुकता वाटली होती. इंटरनेट वरून मी संस्थेची माहिती काढली, आणि समजले की ते ५ दिवसांची एक कार्यशाळा प्रत्येक वर्षी आयोजित करतात, ज्याचे नाव कल्चर कोर्स असे त्यांनी ठेवले आहे. त्यात आपल्या संस्कृतीबद्दल, वेगवेगळया कलाप्रकारांबद्दल एकूण मंथन होते, भारतभरातून वेगवेगळे लेखक, विचारवंत, कलाकार येवून मार्गदर्शन करतात, तसेच नाटकांचे प्रयोग, आणि संगीताचे कार्यक्रम होतात, त्यावर चर्चा होते. एक-दोनदा नाव नोंदवून देखील मला जाता आले नव्हते. आज तो योग येतो आहे. मी उद्यापासून(ऑक्टोबर ८) सुरु होणाऱ्या ह्या वर्षीच्या कार्यशाळेसाठी जात आहे. म्हणून त्याबद्दल थोडेसे लिहावे म्हणून बसलो आहे. परत आल्यानंतर यथासांग, पाचही दिवसांच्या कार्यक्रमांबद्दल लिहिणार आहे.

६०-७० वर्षांपूर्वी कर्नाटकातील सह्याद्रीच्या कुशीतील ह्या हेग्गोडू गावी गावकऱ्यांनी सुरु केलेली हौसेखातर सुरु केलेली  नाट्यचळवळ, म्हणजे आताची नीनासम. तिचा प्रवास मोठा रोचक आहे, आणि कर्नाटकातील नाट्यक्षेत्रात तिचे योगदान मोठे आहे. आपल्याकडे कशी कोकणातील खेड्यातून दशावतार आणि इतर सांस्कृतिक कलाप्रकार जोपासले गेले आहेत, तसेच हे म्हणावे लागेल. ग्रामीण मनोरंजन आणि कलाप्रकार हे संस्कृतीचे प्रमुख वाहक आहेत. संस्थेचा हळू हळू परीघ विस्तारून, इतर सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात देखील त्यांनी काम सुरु केले. नाट्यक्षेत्रात काम करण्यासाठी ज्यांना रस आहे त्यांच्यासाठी डिप्लोमा, तसेच उन्हाळी कार्यशाळा ते चालवतात. यक्षगान क्षेत्रात जसे शिवराम कारंथ यांनी जसे काम केले, तसेच हे काम आहे असे म्हणता येईल.

कल्चर कोर्स थोडासा, NFAI/FTII यांचा film appreciation कोर्स आहे तसा थोडासा आहे असे म्हणता येईल, जो फक्त चित्रपट कलेबद्दल निगडीत आहे. कल्चर कोर्सचा परीघ थोडा मोठा आहे. ही कार्यशाळा प्रामुख्याने कन्नड भाषेत आहे. मला कन्नड थोडीफार येत असल्यामुळे त्यामुळे मी तसा उत्साहित आहे. मला जसे जमेल तसे मी मराठी आणि कन्नड भाषा यांतील संबंधाबद्दल जाणून घेणार आहे आणि त्यावर लोकांशी सवांद साधणार आहे, पाहुयात कसे जमते. अमीरबाई कर्नाटकी पुस्तकाच्या भाषांतराचा अनुभव थोडासा पाठीशी आहेच. प्रत्येक वर्षी ह्या कार्यशाळेची एक प्रमुख संकल्पना(theme) असते. तशी ती ह्या वेळेस plurality अशी आहे. साधारण ४०-५० व्यक्ती ह्या कार्यशाळेसाठी  आमंत्रित केले गेल्या आहेत, त्यातील मला फक्त जावेद अख्तर आणि गणेश देवी यांचीच नावे माहिती आहेत.

प्रसाद वनारसे यांच्या पत्रकात ह्या संस्थेसंबंधी, तिच्या महत्तेसंबंधी लिहिताना, Theatre and The World by Rustom Bharucha ह्या पुस्तकातील उतारा उद्धृत केला होता. हो येथे देतो आणि थांबतो.

“Far away from New Delhi, where decisions about Indian culture are becoming increasingly centralized, there is a relatively unknown village called Heggoddu in Shimoga district of Karnataka. Secluded amongst paddy fields and areca nut plantations, this village is perhaps best known for an institution called NINASAM., which administers a theatre school, a repertory company, a film society, and a workshop unit that has spread threare and film culture to all 19 districts of Karnataka. If we had to choose a cultural center in India today, it would not, to my mind, be found in any major institutions in Delhi, Bombay, Calcutta, Madras or Bhopal, which continue to be isolated from the needs of our people. Rather I would locate this center in the village of Heggoddu, where one finds alternatives not only for Indian theatre but for the mobilization and growth of our culture at large”