संवादु अनुवादु

ह्या ब्लॉगचे शीर्षक म्हणजे प्रसिद्ध अनुवादक उमा कुलकर्णी यांच्या आत्मचरित्रात्मक पुस्तकाचे शीर्षक आहे. उमा कुलकर्णी ह्या कन्नड मधून मराठी मध्ये अनुवाद करणाऱ्या स्टार अनुवादक आहेत. अर्थात त्या काही पहिल्या आणि शेवटल्या अनुवादक नाहीत. त्यांच्याही आधी आणि नंतरही बऱ्याच जणांनी कन्नड पुस्तके मराठी मध्ये आणली आहेत. पण उमा कुलकर्णी ह्या सातत्याने गेली ३०-३५ वर्षे अनुवादानाचे काम करतायेत, पन्नासहुन अधिक पुस्तके त्यांनी केली आहेत. मी गेल्या वर्षी एका अनुवाद कार्यशाळेत गेलो होतो, तेव्हा तेथे त्या त्यांचे विचार मांडायला आल्या होत्या. काही वर्षांपूर्वी गिरीश कार्नाड यांच्या आत्मचरित्राचे(अटाडता आयुष्य) कन्नड मधून मराठी अनुवाद त्यांनी केला होता. त्या निमित्ताने पुण्यात एक कार्यक्रम झाला होता, ज्याला मी हजार होतो, त्यावेळी कार्नाड यांच्या काही चित्रपटांचे प्रदर्शन देखील झाले होते. तेव्हाही त्यांनी आपले विचार मांडले होते. मीही एक पुस्तक(अमीरबाई कर्नाटकी चरित्र, मूळ कन्नड रहमत तरीकेरी) ३-४ वर्षांपूर्वी कन्नड मधून मराठी मध्ये आणले होते(ग्रंथाली प्रकाशन). कन्नड मराठी भाषेच्या देवाणघेवाण संदर्भात मी काहीबाही खुडबुड करत असतो. मध्यंतरी कुवेंपू भाषा भारती प्राधिकारतर्फे, आनंद झुंझूरवाड यांच्या मुळे, दोन मराठी लेखांचा कन्नड अनुवाद करायला मिळाला, तो त्यांच्या चुंबकद गाळी या पुस्तकात प्रसिद्ध झाला. या सर्व पार्श्वभूमीमुळे, जेव्हा त्यांचे आत्मचरित्र आले, तेव्हा मला खूप उत्सुकता होती ते वाचण्याची आणि जाणून घेण्याची. त्याबद्दल सांगावे म्हणून हा खटाटोप. त्यांची भेट घेण्याचा मात्र योग अजून आला नाही, पाहुयात पुढे मागे!

तर मेहता पब्लिशिंग हाउस तर्फे ‘संवादु अनुवादु-आत्मकथन’ पुस्तक २०१७ दिवाळीच्या सुमारास आले. संत ज्ञानेश्वर यांच्या एका प्रसिद्ध अभंगातील(पांडुरंगकांती दिव्य तेज झळकती) हे दोन शब्द. लता मंगेशकर यांनी ते गायले आहे. हे प्रांजळ आत्मकथन अतिशय देखणे, वाचनीय झाले आहे. मुखपृष्ठावर त्यांचे छायाचित्र आहे, पण आत काहीच छायाचित्रे नाहीत. ती असती तर आणखीन मजा आली असती. आत्मचरित्र अगदी मोकळेपणाने मांडले आहे हे नक्की. उमा कुलकर्णी त्यांच्या बेळगाव ठळकवाडी येथील लहानपणाच्या दिवसापासून सुरुवात करतात. प्रकाश संताच्या पुस्तकातील बेळगाव मधील लंपनच्या भावजीवनाचे जे वर्णन आले त्याच्याशी त्या त्यांचे लहानपणाच्या दिवसांचे ते नाते जोडतात. पुढे विरुपाक्ष यांच्या बरोबर विवाह होतो. विरुपाक्ष यांचे कुटुंब म्हणजे कर्मठ कन्नड वैष्णव माध्व संप्रदायी. त्यांना आलेल्या अनुभवांचे आणि जुळवून घेतानाचे कष्ट यांचे त्यांनी वर्णन केले आहे. हे सगळे मला खूप जवळचे वाटले कारण आमच्या कुटुंबात देखील असेच वातावरण आहे. मला अर्थात उत्सुकता होती त्यांनी अनुवाद करायला कशी सुरुवात केली हे जाणून घेण्याची. उमा कुलकर्णी आणि विरुपाक्ष कुलकर्णी यांचा विवाह होऊन ८-९ वर्षे झाली होती. त्याच सुमारास कारंतांच्या ‘मुक्कजीय कानसुगळू’ या कादंबरीस साहित्य अकादमीचा पुरस्कार मिळाला. विरुपाक्ष यांनी ते पुस्तक वाचायाला म्हणून घरी आणले आणि उमा कुलकर्णी यांनी ते समजावून घेता नकळत मराठीत अनुवादित केले. पण ते पुस्तक बाहेर आले नाही कारण मीना वांगीकर यांना कारंत यांनी आधीच अनुवादाचे हक्क दिले होते. मग दुसरे पुस्तक कन्नड लेखिका त्रिवेणी यांचे ‘बेक्कीन कण्णु’ हे पुस्तक अनुवादित केले, पण अनुवाद हक्काविषयी काही गैरसमजुतीमुळे  तेही बाहेर आले नाही. अखेर शिवराम कारंत यांचे ‘मै मनगळ सुळीयल्ली’ हे पुस्तक त्यांनी अनुवादित केले आणि ते प्रकाशित झाले. अशी त्यांची अनुवाद कारकीर्दीची सुरुवात झाली.

त्यानंतर शिवराम कारंत, भैरप्पा, प्रभाकर पाध्ये, कमल देसाई यांच्याशी कसं त्यांचा या ना त्या कारणाने ऋणानुबंध जुळले, घरोबा झाला यांचे सद्यांत वर्णन वाचनीय आहे. १९८४ च्या सुमारास त्यांची प्रसिद्ध लेखिका आणि इन्फोसिसच्या सुधा मूर्ती यांच्याशी ओळख झाली. ती कशी झाली हेही मजेशीर आहे वाचायला. शिवराम कारंत यांचेच ‘बेट्टद जीव’ यांचे भाषांतर करून ते पोस्टात कारंत यांना पोचते करण्यासाठी थांबल्या असता त्यांची आणि सुधा मूर्ती यांची ओळख झाली. अर्थातच पुढे त्याची परिणीती सुधा मूर्ती यांची काही पुस्तके अनुवादित कण्यात झाली. सुधा मूर्ती यांनी भैरप्पा यांची वंशवृक्ष या कादंबरीची ओळख उमा कुलकर्णी यांना करून दिली आणि त्यांनी त्याचा अनुवाद सुरु केला. त्या ओघाने भैरप्पा यांची ओळख झाली, पुण्यात भैरप्पा आले असता त्यांच्याकडे उतरत. उमा कुलकर्णी यांचे पती खडकी येथील भारत सरकारच्या High Explosives Factory येथे तंत्रज्ञ म्हणून काम करत. त्यांची बदली खानदेशात भुसावळ जवळ वरणगाव येथील कारखान्यात झाली. आत्मचरित्रात तेथील वास्तव्याचे, अनुभवांचे वर्णन आहे. तेथे असतानाच त्यांना वंशवृक्षच्या अनुवादासाठी साहित्य अकादमीचा पुरस्कार जाहीर झाला. त्यानंतर विरुपाक्ष यांनी स्वेच्छानिवृत्ती पत्करून अनुवादासाठी उरलेले आयुष्य व्यतीत करायचे ठरवले, या उभयतांच्या धाडसी निर्णयाबद्दल देखील अगदी मनमोकळेपणाने लिहिले आहे. विरुपाक्ष यांनी देखील बरीच पुस्तके मराठीतून कन्नड मध्ये आणली आहेत, त्यात प्रामुख्याने आहे ते उमा कुलकर्णी यांच्या अनुवादावरील समीक्षा लेख आहेत, हेतू हा की कन्नड वाचकांना हे सर्व कळावे हा. त्यांनी केलेला सुनिता देशपांडे यांच्या ‘आहे मनोहर तरी..’ या पुस्तकाचा कन्नड अनुवाद कर्नाटकात बराच प्रसिद्ध झाला, त्या सर्वाची कहाणी येते.

दरम्यानच्या काळात त्यांनी मराठी कन्नड स्नेहवर्धन ही संस्था स्थापन केली आणि त्यातर्फे विविध कार्यक्रम करत राहिले. कर्नाटकातील त्यांचे साहित्यप्रेमी, व्यावसायिक असलेले मदनूर संगण्णा या व्यक्तीमत्वाची ओळख आपल्याला होते. कन्नड मराठी भाषांतील विविध अंगांनी होणारी देवाण घेवाण या निमित्ताने सुरु राहिली. पुढे उमा कुलकर्णी यांनी पूर्णचंद्र तेजस्वी यांची कार्वलो ही लघुकादंबरी अनुवादित केली. तेजस्वी हे कर्नाटकतील पहिले ज्ञानपीठ विजेते कुवेंपू यांचे पुत्र. त्यात कर्नाटकातील मलनाड या डोंगराळ, जंगली भागात असलेल्या संस्कृतीची झलक मिळते. वेलदोड्याची शेती हा प्रमुख विषय त्यात होता. त्या सर्वांच्या अनुवादाच्या निमित्ताने आलेल्या अडचणी, प्रश्न याबद्दल लिहिले आहे. पूचंते(पूर्ण चंद्र तेजस्वी यांचे कर्नाटकातील प्रसिद्ध नाव) यांच्या मुळे जंगल तज्ञ मारुती चितमपल्ली यांच्याशी त्यांची ओळख झाली. अनिल अवचट आणि त्यांची पत्नी सुनंदा(उर्फ अनिता) अवचट यांच्याशी ओळख झाली, आणि उठबस सुरु झाली. पुढे अनंतमूर्ती यांच्या कथा, कादंबऱ्या यांचे देखील त्यांच्या हातून अनुवाद झाले. गिरीश कार्नाड यांच्या पुस्तकांचे, नाटकांचे अनुवाद देखील त्यांनी केले.

पाचव्या आणि शेवटच्या प्रकरणात त्यांनी दक्षिण कन्नड जिल्ह्यातील मूडबिदरी येथे भरलेल्या Alva’s Vishwa Noodisari Virasat या साहित्य, संस्कृती संमेलनाचे अनुभव कथन केले आहे. त्यांना तेथे मिळालेल्या पुरस्काराच्या निमित्ताने त्यात सहभाग होता आले होते. मी खूप वर्षांपूर्वी मूडबिदरी येथे गेलो होतो, ते एक जैन क्षेत्र आहे. त्यांनी केतकरवहिनी या त्यांच्या स्वतंत्र कादंबरीच्या लेखन प्रक्रियेविषयी मांडले आहे. वंशवृक्ष कादंबरीचे आकाशवाणी रुपांतर कसे झाले यांचे अनुभव आहेत. हे रुपांतर मी आकाशवाणी वरून ऐकले आहे, खूप प्रभावी ठरले आहे. पुढे त्यांनी दूरचित्रवाणी वाहिन्यांसाठी देखील अनुवादाचे काम केले, त्यातही त्या कश्या रमल्या, त्याचे अनुभव कथन येते. लेखनाच्या ओघात त्या कितीतरी छोट्या मोठ्या गोष्टींबद्दल सांगतात. जसे की त्यांच्याकडील कामवालीबाई लक्ष्मी, वरणगाव येथून स्कूटरवरून पुण्याला येतानाचे अनुभव, त्यांच्या घराशी(शशिप्रभा) निगडीत अनेक आठवणी,  देव आहे की नाही याची चर्चा, जे. कृष्णमूर्ती यांचे तत्वज्ञान, बाबा आमटे यांचे चरित्र कन्नड मध्ये अनुवादित करताना त्यांची आनंदवन भेट इत्यादी वगैरे. चरित्राच्या शेवटी त्यांना मिळाले पुरस्कार, त्यांच्या आणि विरुपाक्ष यांच्या पुस्तकांची यादी इत्यादी दिली असती तर बरे झाले असते. असो. अनुवाद हे एक कारण असेल, पण त्यामुळे त्या अतिशय समृद्ध जीवन जगत आहेत याची प्रचीती येत राहते. त्यांचे कन्नड मराठी या भाषा भगिनींबद्दल असलेले प्रेम, इतिहास(जसे भारतीय मंदिर स्थापत्य कले वरील संशोधन), चित्रकला(हेब्बार यांच्या बद्दल त्यांनी लिहिले आहे, तसेच मी पूर्वी कुठल्याशा दिवाळी अंकात त्यांचाच चंद्रकांत कुसनूर, जे प्रसिद्ध अमूर्त चित्रकार आणि लेखक आहेत, यांच्या वरील लेख वाचल्याचे आठवते), संस्कृती, विरुपाक्ष यांना असलेली भारतीय शास्त्रीय संगीताबद्दल असलेली आस्था, जाण, वेगवेगळया क्षेत्रातील व्यक्तींची ओळख यामुळे समृद्ध करणारे आलेले अनुभव त्यामुळे चाकोरीत राहून देखील चाकोरीबाहेरचे जग हे दोघे जगले आहेत हे समजते. त्या दोघांच्या पुढे अजूनही बरेच आयुष्य आहे आणि ते अर्थातच कार्यरत आहेत, जी नक्कीच चांगली गोष्ट आहे.

जाता जाता शेवटचे. त्यांनी आत्मकथनात असे मांडले आहे की तत्व म्हणून अनुवादित पुस्तकांना अर्पणपत्रिका नसावी असे स्वीकारले. त्या नादात त्यांनी आपल्या स्वतंत्र कलाकृती असलेल्या केतकरवाहिनी याला त्या अर्पणपत्रिका देण्यास विसरल्या असे ते नमूद करतात. पण या आत्मचरित्राला अर्पणपत्रिका आहे, आणि ती खूप हृद्य आहे, ती तुम्ही पुस्तकातच वाचायला हवी.