मिरजेची सतारवाली गल्ली

महाराष्ट्राच्या दक्षिणेकडील कर्नाटकच्या सीमेवरील गाव म्हणजे मिरज, हे आपल्याला परिचित असते. त्याच मिरजेतील संगीत क्षेत्राशी निगडीत वाद्य तयार करणाऱ्यांचे मोठे केंद्र आहे, ह्या बद्दल तसे आपाल्याला माहिती नसते. त्याबद्दल एका कन्नड मासिकात प्रसिद्ध कन्नड लेखक रहमत तरीकेरी यांचा एक लेख आला होता. त्याचे भाषांतर मराठी वाचकांसाठी या ब्लॉगवर देत आहे. मिरजेत अखिल भारतीय गांधर्व महामंडळाचे कार्यालय देखील आहे, तेथे मी पूर्वी कधी तरी गेलो होती. या मिरजेचे हिंदुस्तानी संगीताच्या इतिहासात महत्वाचे स्थान आहे, त्याचे कारण अब्दुल करीम खान उत्तरेतून येथे आले आणि किराण घराण्याची परंपरा येथे रुजली आणि वाढली. असो, ह्या सतारवाली गल्लीबद्दल जरूर वाचून अभिप्राय कळवा.

अनुवाद: प्रशांत कुलकर्णी, पांडुरंग कुलकर्णी

मिरजेची सतारवाली गल्ली

एक काळ असा होता की मिरज म्हणजे की मोठ्मोठ्याला हॉस्पिटल्सला पर्यायवाची नाव होते. एकोणिसाव्या शतकात एका ख्रिस्ती गृहस्थाने सुरु केलेले हे हॉस्पिटल, त्यावेळेस तेथे एकेका रुग्णाला तेथे न्यायचे म्हणजे जीवन मरणाचा संघर्षच असे समजायचे. कन्नड मधील प्रसिद्ध कादंबरीकार मिरजी अण्णाराय यांच्या निसर्ग नावाच्या कादंबरीत अनेक पात्रे मिरजेतील हॉस्पिटलमध्ये जातात असा उल्लेख आहे. अण्णाराय यांचे निवास असलेले शेडबाळ हे गाव मिरजेच्या जवळच आहे. कर्नाटक आणि महाराष्ट्र सीमेवरील कोल्हापूर आणि सोलापुर ह्या दोन शहरांव्यतिरिक्त मिरज हे सीमेवरील तिसरे शहर गणले जाते. मिरजेला कन्नड भाषेतील अनेक मासिके, वर्तमानपत्रे आहेत, तसेच कन्नड बोलणारे लोक पावला-पावलावर आहेत. मिरजेमधील लोहमार्ग हा उत्तर कर्नाटकतील रेल्वेशी जोडला गेला आहे. जेव्हा फक्त मीटर गेज लोहमार्ग होता, त्या काळात, मुंबईला जाण्यासाठी प्रवासी मिरजेला उतरून मग पुढचा प्रवास ब्रॉड गेज ने करत असत. पण मिरज हे केवळ रेल्वे बदलण्यासाठी म्हणून असलेले जंक्शन न  राहता, ते वेगवेगळ्या दिशेने आलेल्या लोकांसाठी एक आश्रयस्थान देखील झाले. त्यामुळे मिरजेला आलेल्या कित्येक लोकांचे जीवन देखील बदलण्यास हातभार लावलेला आहे. त्यात बडोद्याहून मिरजेस आलेल्या किराणा घराण्याचे थोर गायक अब्दुल करीम खान(१८७२-१९३७) हे एक नाव. उत्तर कर्नाटकात हिंदुस्तानी संगीताचा प्रसार होण्यास अब्दुल करीम खान यांना जेवढे श्रेय जाते, तेवढेच ह्या मिरज-हुबळी लोहमार्गाला द्यावे लागेल. गायनासाठी आसपासच्या गावात जाताना मैफिलीसाठी लागणारी संगीताची वाद्ये रेल्वेतून विनासायास सुरक्षितपणे नेण्यास सुलभता होती. दरवर्षी ते म्हैसूरला देखील दसऱ्याच्या वेळेस दरबारात मैफिलीसाठी रेल्वेतून जात असत. त्यांना पूजनीय अश्या हुबळीच्या सिद्धारूढ स्वामीजींच्या दर्शनासाठी देखील ते मिरजेहून रेल्वेतूनच जात असत.

पुण्या-मुंबईकडे जाताना मी १०-१२ वेळातरी मिरजेहून गेलो आहे. पण कधी मिरजेत उतरून गाव पाहण्याचा योग आला नाही. ह्या वेळेस मी आणि माझी पत्नी दोघांनी मुद्दाम तेथे उतरून मिरजेची प्रसिद्ध सितारवाले गल्ली पाहायला गेलो. सुफी संत सय्यद शमसुद्दीन साहेब यांचा उरूस देखील सुरु होता. त्या दर्ग्याच्या जवळच करीम खान यांची समाधी आहे. दिल्लीच्या सुफी संत निजामुद्दीन यांच्या दर्ग्याजवळ हिंदुस्तानी संगीताचे पितामह अमीर खुस्रो यांची समाधी जशी आहे तसेच. संगीत तसे पहिले तर परंपरावादी मुस्लिमांसाठी निषिद्ध आहे. पण हिंदुस्तानी संगीताची मुस्लीम गायकांशिवाय करूच शकत नाही. पण सुफी संतांनी संगीताला ईश्वर आराधनाचे मध्यम बनवले. दर्ग्यात नवस फेडण्यास येणाऱ्या सर्वधर्मीय लोकांना या सुफी संतांनी काव्य आणि संगीतातील रागांनी सुद्धा जोडले. साधारण पणे दर्ग्यात  राज दरबारातील पिढीजात कव्वाल गात असत, पण एखाद्या सुफी संताच्या उरुसात, राज्यातील गायक मंडळी येऊन एखाद्या गायकाच्या स्मृती प्रीत्यर्थ गायन करण्याची प्रथा हि मिरजेतच आहे. मिरजेत अब्दुल करीम खान यांच्या बरोबर भातखंडे, पलुस्कर, हिराबाई बडोदेकर यांसारखे गायक राहत असत.

आम्ही उभयंता पती पत्नी मिरज स्टेशन वरून दर्ग्याकडे चालत निघालो. रस्ता धुळीने माखला होता, वर ऊन मी म्हणत होते. रस्त्याच्या कडेला सफरचंद केळी द्राक्षे अशी फळे विकणाऱ्या बायका बसलेल्या. आजूबाजूला मिरज संस्थानाच्या राजा महाराजांनी बांधलेल्या उभारलेल्या इमारती नजरेस पडत होत्या. नुकतीच शिवाजी महाराजांची जयंती होऊन गेली असावी, त्यानिमित्त लावलेले भगवे झेंडे अजून होते. शिवाजी महाराज हे मराठ्यांचा हृदयात अस्मिता होती आणि, मोघल, आदिलशाही यांच्या विषयी त्यांच्या हृदयात द्वेषभाव भरून होता, असे असले तरी संगीताचा विषय निघाला कि हा सगळा द्वेषभाव मनातून काढून, ह्या मुस्लीम गायकांना हे आपल्या  हृदयात सामावून घेत, आणि त्यांची एखाद्या देवासमान वागवत असत.

दर्ग्याला जाणाऱ्या त्या रस्त्यावर एका चौकात कोपऱ्यात करीम खान यांचा अर्धपुतळा दिसला. छोटाशी चेहरेपट्टी, गळ्यात घड्याळाची साखळी गळाबंद कोटावर अडकवलेली दिसत होती. नाकही तसे लहानच, एकूणच चेहरेपट्टी आणखीन छोटी करणारी डोक्यावरील जरीच्या रुमालाची फेट्यासारखी बांधलेली पगडी दिसत होती. चित्राखाली काही नावे दिसली, ती मी वाकून वाचली. पंडित जवाहरलाल नेहरू पंतप्रधान असताना केसकर हे नभोवाणी मंत्री होते तेव्हा झालेल्या उद्घाटनाच्या कार्यक्रमात हिराबाई बडोदेकर, बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर, कपिलेश्वरी, भीमसेन जोशी ह्या लोकांनी भाग घेतला होता असे दिसते. कपिलेश्वरी यांनी करीम खान यांच्या समाधीच्या अमृतशिळेची तयार केली होती. सवाई गंधर्व, केसरबाई केरकर, रामभाऊ रुकडीकर, सुरेश माने, हिराबाई बडोदेकर हे सर करीम खान यांचे शिष्यगण. त्यातील शेवटचे दोघे त्यांची मुलेच होती. सवाई गंधर्व हे भीमसेन जोशी, आणि गंगुबाई हनगल यांचे गुरु होते.

एकोणविसाव्या शतकात बांधलेला तो दर्गा तसा मोठाच होता. गोलाकार आवार असलेल्या त्या दर्ग्यात विविध ठिकाणाहून आलेले लोकं होते. दर्ग्यात सगळीकडे धूपाचा धूर(लोहबान), तसेच स्वयंपाक घरातील चुलीचा देखील धूर, आणि त्यात मसाल्यांचा वास मिसळून पसरला होता. दर्ग्याच्या समोरच विविध संप्रदायाशी, शाखांशी निगडीत फाकीरांचे आखाडे दिसत होते. काळे वस्त्र धारण केलेल्या रफाई फकिराने, आम्ही दोघे बाबा बुदानगिरीच्या आसपासचे आहोत हे समजल्यावर चहा दिला. दर्ग्यात येऊन तेथील संगीत ऐकत, समाधीवर फुले साखर वाहून, धूपकुंडातील राख नेणारे भक्त ही तर नित्याचीच बाब होती. पण विशेष वाटले ते असे कि मिरजेच्या सीमेवरील लिंगायत समजातील लोकं तेथे येऊन फातेहा अदा करत होते(इस्लाम धर्मातील कुराणातील वचने म्हणत करावयाचा एक विधी). हा लिंगायत समाज तसा विशेष जातीभेद न मानणारा. अशी लोकं दर्ग्यात येऊन त्यांच्यासारखेच धर्मातीत असणाऱ्या सुफीसंतांची पूजा करतात हे वैशिष्ट्यपूर्ण वाटले.

दुपारी ऊन उतरल्यावर मिरजेतील संगीतवाद्ये तयार करणाऱ्या सतारवाली गल्लीत गेलो. भारतात लखनौ आणि कोलकाता व्यतिरिक्त अशी संगीताची वाद्ये तायार करणारे तिसरे शहर म्हणजे मिरज. ह्या गल्लीचे खरे नाव महात्मा गांधी रस्ता हे होय. दर्ग्यापासून खालच्या बाजूला असलेल्या शनिवार पेठेतील हा भाग. भारतातील मुस्लीम समाज हा खालच्या जातीच्या लोकांनी बनला आहे. त्यांच्यापाशी पारंपारिक अशी शेतजमीन नाही. त्यामुळे ते एका गावी अथवा जागेत कायम राहत नाही, मिळेल ते काम करतात, हस्त कौशल्याचे, कारागिरीचे काम करतात, त्यामुळे देखील त्यांना अभद्र समाज मानले गेले असावे. मिरजेत देखील हेच झाले असावे. मिरजेतील सतार आणि इतर वाद्ये बनवणारे हे असे लोक असावेत.

सतारवाली गल्लीत असलेल्या विविध कारखान्यातून वीणा, हार्मोनियम, तानपुरा,  सतार, दिलरुबा, बीन, सरोद, सूरबहार; तबला, तबल्याचा डग्गा, ढोल, ढोलची असे सगळे विकण्यास ठेवलेले दिसत होते. भजन मंडळीकरिता असलेल्या वीणाच अधिक प्रमाणात दिसत होते. ह्या वारकरी संप्रदायात प्रसिद्ध आहेत. कीर्तनकार मंडळी गळ्यात अश्या वीणा अडकवून अभंग गात भजन, कीर्तन करतात. जमिनीवर, तसेच धुळीने माखलेल्या कपाटात दुरुस्तीसाठी आलेली भुंडी, तारा तुटलेल्या अवस्थेतील, कातडी फाटलेल्या, निसटलेल्या परिस्थितील ती विच्छिन्न वाद्ये दिसत होती, जशी काही सरकारी रुग्णालयात खाट न मिळाल्यामुळे जमिनीवरच पसरलेल्या रुग्णांसारखे ते दृश्य दिसत होते. दुकानाच्या वरच्या भागात असलेल्या माळ्यात त्या कुशल कामगारांचा संसार थाटलेला दिसत होता. घर आणि दुकान एकत्र असल्यामुळे वाद्ये तयार करण्याच्या, दुरुस्तीच्या कामात घरातील सगळेच हातभार लावत असताना दिसत होते. लाकूड कोरण्याच्या, तार बसवण्याच्या, कातडी बसवण्याच्या कामात, तसेच वाद्ये नीट जुळले आहे कि नाही, वाजताहेत कि नाही हे तपासण्याच्या कामात मग्न होते.

‘हे काम तुम्ही कधीपासून करत आहात?’ असे मी त्या लोकांना विचारले. त्यांना कधीपासून ते नक्की सांगता येईना.बहुतेक ७-८ पिढ्यांपासून हे काम असावे असे ते म्हणाले. एक मतप्रवाह असा आहे कि उत्तर भारतातून आलेल्या सतारवाले लोकं येथे आले, आणि त्यांनी मग स्थानिक  लोकांना हि कला शिकवून गेले. हाजी शौकत अली यांच्या दुकानात त्यांच्या आजोबांचे मोठेसे छायाचित्र लावलेले होते. माम्मुडी कृष्णराज वाडियार यांच्या सारखी जाडजूड मिशा असलेल्या, डोक्यावर पगडी असलेल्या असे ते होते. त्यांनी नवीन तंतूवाद्य निर्माण केले असे खाली नमूद केले होते. व्यवसाय कसा चालला आहे हे विचारता राज इब्राहीम उत्तरले, ‘आम्ही वाद्ये तयार करतो, पण देवच खरेदीदारांना आमच्याकडे पाठवतो. कलाकार ती वाद्ये वापरून कलेचे सृजन करतो. त्यांना गौरव प्राप्त होते, ते बरोबरच आहे. त्याच बरोबर आमच्यासारखे जे वाद्य तयार करतात त्यांना सुद्धा समाजात मान मिळायला हवा. आम्ही देखील देशाचे नाव उज्ज्वल करत असतो. सरकारने कर माफ केले आहेत, हे खरे आहे. ह्या कामातून जीवन जगता येऊ शकते. पण जास्त प्रगती होऊ शकत नाही. मिरजेत एखादा गवंडी दिवसा ५०० रुपये कमावतो. आम्ही एखादी सतार वीणा दहा-एक दिवस राबून तयार करतो, ती पंधरा हजारांना जाते. मजुरी ३०० रुपये जाते. त्यामुळे आमची मुले रिक्षा चालवणे पसंत करतात. परंपरागत हा जो कला कौशल्याचा व्यवसाय त्यांना करायचा नाही.’ तुमच्यात सर्वात चांगला कारागीर कोण असे विचारले असता शराफत भाई हे नाव घेतले. पण ते या जगात आता नाहीत. या सतारवाल्यांना बहुतेक सर्व गायकांची नावे माहिती होती. कर्नाटकाचे बालेखान हे आपल्या कुटुंबासोबत उरुसाला येऊन गायनसेवा करून जातात हे नमूद केले.

‘वाद्यांच्या दुरुस्ती मध्ये फायदा अधिक असेल’, असे विचारले असता ते म्हणाले, ‘बरोबर आहे, तार तुटली तर कलाकारच ती लावतात, पण तुंबा जर निकामी झाला तर आमच्याकडे यावे लागते, कातडे खराब झाले, फाटले तर ते आम्हालाच बदलावे लागते’. पण कलाकार आणि संगीत विद्यालयाच्या ठिकाणी, त्या त्या गावी, वाद्यांच्या दुरुस्तीसाठी लागणारी सगळी उपकरणे, हत्यारे घेऊन जावे लागते. मोठमोठ्या संगीत महोत्सवात ह्या कारागिरांना कार्यक्रम संपेपर्यंत ठेऊन घेतले जाते. पण मोबदला अतिशय कमी दिला जातो. कातडे, तारा, लाकूड हे त्यांचा प्रमुख कच्चा माल. माझ्या पत्नीने ह्या सर्व कामात महिलांचा सहभाग किती असे विचारले. सतारवाल्यांनी बांबूच्या खिळ्यांकडे बोट दाखवून सांगितले कि हे सतारीच्या दांडीला डोक्याला खिळे बसवण्याचे काम महिला करतात. पुरुषांचाच ह्या वाद्य तयार करण्याचा कामात महिलांचा सहभाग विशेष नसताना, हे काम महिलाच करतात हे अर्थपूर्ण आहे.

वाद्यांच्या विविध भागाची नावे तर वेगळीच होती-तुंबा, तार, गुटी, तबकडी, शिगडा, जवारी. वाड्याच्या छातीवर तारांचे जाळ्याला टेकू देण्याचे काम जवारी करते, आणि ते हाडापासून बनवले जाते. तत्क्षणी मला शरीररचने सारखेच संगीत वाद्याची रचना असते हे सांगणारी एक रूपककथा आठवली. यल्लमा हिने कार्तवीर्यार्जुनाच्या शरीरापासून आणि मरळूसिद्ध कोल्हापूरच्या माई देहापासून वाद्य तयार करत असे सांगणाऱ्या काही गोष्टी आहेत. युद्ध मध्ये शत्रूला मारून त्यांच्या शरीरापासून वाद्य करून ते वाजवण्याची विजयकथा देखील आहे. महात्मा बसवेश्वर आपल्या अवताराच्या शेवटी आपल्या डोक्यावापासून वाद्याचे डोके, आपल्या नसांपासून तारा करून वाद्य करावे अशी कुडल संगमाजवळ प्रार्थना जात. देहाच्या अवयवांचे वेगवेगळे भाग करून वाद्य तयार करण्याचे वर्णन करणारे एक वचन देखील आहे.

या संगीत वाद्यांच्या विविध भागांचा कच्चा माल देशातील विविध येथे भागातून येतो. राजस्थान आणि लखनौ येथून जवारी तयार करण्यासाठी लागणारी उंटाची हाडे येतात, मुंबईहून तारा येतात, बल्लारी येथून लाकूड येते, केरळमधून हत्तीचे दात, पंढरपूर, अक्कलकोट येथून दुधीभोपळे येतात. लाकूड, तारा, हाडे आदी कुठून कुठून येतात, कुठे मिरज आणि कुठे संगीत? सगळे आश्चर्यचकित करणारे आहे. अशाच काहीश्या परिभाषेत अल्लमप्रभू आपले आणि गुह्येश्वर आपल्या वचन साहित्यात विवरण करत, ह्या वाद्यकारांच्या जोडीला मिरजेला आलेले दिसतात. दुकानांच्या जोत्यावर वाळलेले मोठमोठे दुधीभोपळे टांगलेले दिसत होते. आमच्या मलेनाड(सह्याद्री) येथील घरांवर जसे रंगीबेरंगी काकड्या टांगलेल्या असतात, तसे ते दिसत होते. हे भोपळे भीमानदीच्या तीरावर पिकतात. हे भोपळे सांबारात घालून खाल्यावर, पोट भरवून टाकणारी, तृप्त करणारी हि भाजी, कलाकारांच्या-साधकांच्या हातात असलेल्या वाद्च्या रूपाने, नादाने, श्रोत्यांचे कान देखील तृप्त करते. गुरुपंथात सामान्य व्यकी दीक्षा घेऊन साधनेत असे असाधारण रुपांतर  होण्यास आणि हे सामान्य भोपळे वाड्यात रुपांतरीत होण्याच्या प्रक्रियेत संबंध आहे. कच्च्या मातीचे घटवाद्यात होणारे रुपांतर देखील असेच आहे. महात्मा बसवेश्वर यांच्या वचनात कायक म्हणजे हा घट होय. वाद्य आणि शरीराचा संबंध काही जगातील संस्कृतींमध्ये आहे.

चित्रपट पाहताना गाणे जे आपण ऐकतो पाहतो, त्यावेळेस पडद्यावरील कलाकारच फक्त दिसतात, पण त्यामागील अनेक जन जसे, ज्या गीतकाराने गीत लिहिले आहे ती व्यक्ती, संगीत देणारी व्यक्ती, वादन करणारे वादक आपल्या नजरेस पडत नाहीत. पूर्वीच्या काळात कर्नाटकात दान देऊन विविध कार्य करणाऱ्यांचे कन्नड शिलालेख त्यांच्या नावासहित आपल्याला आढळतात. पण ते कोरणाऱ्या लोकांची नावे दिसत नाही, दगड कोरणाऱ्या शिल्पींची नावे कुठे इतिहासात दिसत नाहीत. संगीत विश्वात कलाकारांची चरित्रे आहेत. पण त्यात अश्या वाद्य निर्मिती करणाऱ्या कारागिरांचा सहसा उल्लेख मिळत नाही. आपण खातो ते धान्य पिकवणाऱ्या शेतकऱ्याचे नाव जसे आपल्याला माहिती नसते, आपण परिधान करत असलेल्या कपड्यांचा धागा विणणाऱ्या विणकराचे नाव जसे आपल्याला माहिती नसते, तसेच हे आहे.

महात्मा बसवेश्वरांच्या वचनातील कुडलसंगम हे वाद्य बनवणार्या कुशल कारागीरच नव्हता, तर त्या वाद्याला पोटाशी धरून बत्तीस राग गाणारा गायक देखील होता. आता बहुतेक वाद्य तयार करणारे कारागीर गायन, वादन करत नाहीत.  तसेच गायन वादन करणारे जवळ जवळ सर्वच जण वाद्ये तयार करत नाही. असे असले तरी ह्या कारागिरांनी तयार केलेल्या वाद्यामधून निघणारा नाद, आणि वादकाच्या अथवा गायकाच्या पोटातून जन्मणारी गायन वादन कला या दोघांच्या मुळेच संगीत तयार होते. हे संगीत ऐकून रसिक जन आपल्या कानात, हृदयात साठवतात. ह्या त्रिकुटात म्हणजे कारागीर-गायक/वादक-रसिक श्रोता जे आहेत, ते वेगवेगळ्या धर्मातून, प्रदेशातून, संस्कृतीमधून आलेले असतात. संगीतक्षेत्रात असलेले हे वैशिष्ट्यपूर्ण बहुत्व अथवा धर्मातीतता आहे. मिरजेतील प्रसिद्ध दवाखाने देहाचे आजार, दुखणे बरे करतात, तर सुफी संताचा दर्गा, संगीतातील महान कलाकारांची कला, आणि महात्मा गांधी रस्त्यावरील या सतारगल्लीतील वाद्य तयार करणाऱ्या कारागीर आणि त्यांची वाद्ये हि माणसाच्या मनाला बरे करते, शांत करते, असे वाटते. सितारवाला आपल्या आर्थिक विवंचनाचे निवेदन संपवून, शांत चित्ताने म्हणाला, ‘आम्ही कारागीर म्हणजे, घरच्या एखाद्या मुलीला वाढवून, तिचे अलंकरण करून, कोणा एका परिचिताच्या हाती देणाऱ्या माता पित्यांसारखे आहोत. ती नव्या घरी जाऊन ते उज्ज्वल करते. त्याच प्रमाणे आमचे वाद्य कलाकाराच्या हातात जाऊन अनाहत नाद निर्माण करते. याची आठवण आम्हाला नेहमी मनाला सार्थकता आणते’.