Sergei Eisenstein’s October

काही दिवसांपूर्वी गतकाळातील प्रसिद्ध रशियन(अर्थात त्यावेळेस सोविएत रशिया) चित्रपट दिग्दर्शक सर्जी आयझेनस्टाईन(Sergei Eisenstein) याचा १२०वा वाढदिवस साजरा झाला. गुगलने त्यावर एक छानसे डूडल देखील केले होते. या दिग्दर्शकाचा परिचय गेल्यावर्षी चित्रपट रसास्वाद शिबिरात झाला होता. रशियन राज्यक्रांतीच्या(October Revolution) निमित्ताने त्याने दिग्दर्शित केलेला October हा सिनेमा देखील मी नंतर पाहिला होता. रशियन राज्यक्रांतीला देखील १०० वर्षे गेल्याच वर्षी झाली. बरेच दिवस चालले होते त्या सर्वाबद्दल थोडेसे लिहावे म्हणून. आज तो योग जमतोय.

sergei-eisenstein

Sergei Eisenstein’s doodle by Google

चित्रपट रसास्वाद शिबिरात, ज्या बद्दल मी सविस्तर लिहिले आधी आहेच, आम्हाला चित्रपट निर्मितीचा, कलेचा, तंत्राचा इतिहास, त्यातील प्रमुख टप्पे, विविध व्यक्तींची धावती का होईना, थोडीशी ओळख, जमल्यास त्या व्यक्तींच्या कामाचा एखादा तुकडा दाखवणे इत्यादी गोष्टी झाल्या होत्या. उद्देश असा होता की हे सर्व कानावर पडावे, आणि प्रत्येकाने आपल्या सवडीने, आवडीने विविध विषयांत पुढे मार्गक्रमणा करावी. Sergei Eisenstein चा उल्लेख चित्रपट संकलनाच्या क्षेत्रात त्याने केलेल्या कामाबद्द्ल तसेच montage ह्या तंत्राबद्दल बोलताना आला होता. त्याचे एक पुस्तक The Film Sense नावाचे इंटरनेटवर येथे उपलब्ध आहे. ते थोडेफार चाळले आहे, पण व्यवस्थित वाचले पाहिजे, म्हणजे त्याची विचार सरणी आणखी समजू शकेल. आयझेनस्टाईन हा चित्रपट बनवायचा, तसेच तो ते कसे बनवायाचे यांचे शिक्षण देखील द्यायचा. त्याने सहा सिनेमे बनवले. त्याचा एक सिनेमा Battleship Potemkin ची झलक आम्हाला शिबिरात दाखवली होती.

ऑक्टोबर हा सिनेमा १९२७ मध्ये प्रदर्शित झाला, आणि तेही नेमक्या राज्यक्रांतीचा दहाव्या वर्धापनादिवशीच. हा सिनेमा आयझेनस्टाईनने लेनिनग्राड(पूर्वीचे पेट्रोगार्ड) मध्ये चित्रित केला. सिनेमा सुरु होतो तो फेब्रुवारी १९१७ मध्ये जेव्हा रशियाची जनता तिसऱ्या अलेक्झांडर राजाचा पुतळा उध्वस्त करतात तेथून, आणि मग पुढच्या आठ महिन्यातील ठळक घाटांची नोंद ह्या चित्रपटात(तसे पहिले तर हा documentary धाटणीचा सिनेमा आहे) करते. चित्रपट श्वेत-धवल आहे, अधून मधून सबटायटल्स दिसत राहतात, ज्यायोगे बोध होत राहतो. Provisional Government ची स्थापना होते. पण रशियन जनतेचे दुष्टचक्र संपत नाही(सबटायटल सांगते-No bread, no land). मग एप्रिल १९१७ मध्ये लेनिनचे झालेले आगमन अतिशय नाट्यपूर्ण दर्शवलेले आहे. लेनिनच्या आणि सामान्य कामगार जनतेच्या विरोधात जाणाऱ्या Provisional Government च्या नेत्याची खिल्ली उडवलेली दाखवलेली आहे, आणि परत सरकार जुलमी राजाच्यासारखे वागणार की काय हे सुरुवातीला उध्वस्त केलेल्या राजाचा पुतळा परत जोडला जावू लागला आहे असे दाखवून सूचित केले आहे. असे असले तरी हंगामी सरकारच्या सैन्याचा कामगार परभव करतात. रशियन राज्यक्रांतीचे तीन प्रमुख नेते लेनिन, स्टालिन आणि ट्रोत्स्की हे दिसतात. त्यांच्यातील वाद-विवाद दिसतात. इतक्यातच स्टालिनवर The Death of Stalin नावाचा एक सिनेमा आला आहे, त्यावरून रशियात सध्या गदारोळ सुरु आहे. भूमिगत झालेला लेनिन सशस्त्र क्रांतीचा नारा देतो, आणि मग सगळे हात उंचावून आपला पाठींबा दर्शवतात आणि All in favor of Lenin असे वाक्य पडद्यावर दिसते.

 

हा सिनेमा सोविएत फिल्ममेकर्सच्या एका चमूने बनवला आहे, ज्याचे नेतृत्व आयझेनस्टाईनने केले होते. रशियन राज्यक्रांती हा विषयच तसा असल्यामुळे चित्रपटात भरपूर नाट्य, ताण, रहस्य, तसेच मध्येच थोडीसा विनोद अशी वेगवेगळी तंत्रे वापरलेली दिसतात. Montage तंत्र, ज्यात पडद्यावरील दृश्याला एका वेगळ्या दृश्यामधून आर्थ प्राप्त होतो, असे त्याने बरेच या चित्रपटातून केले आहे. चित्रपट एकूण १०० मिनिटांहून थोडा अधिक आहे. शेवटची ४५-५० मिनिटे ऑक्टोबर २५ तारखेला जे काही होते त्याचे चित्रण सविस्तरपणे करते. लाल सैन्य(Red Guards) हे Winter Palace ची सुरक्षा करत असतात. त्यांचे कडे तोडून सोविएत जनता महालात घुसते, सर्व नेते कैदेत येतात. या सिनेमाचे उपशीर्षक आहे “Ten Days That Shook the World”. आणि हे शेवटी जगातील विविध शहरातील घड्याळे दाखवून सूचित केले आहे. चित्रीकरण सुरु असताना, त्यांना महालावर एक वेगळेच मोठेसे घड्याळ नजरेस पडले होते. त्यावर विविध देशांतील शहरांच्या वेळेची तसेच स्थानिक म्हणजे पेट्रोग्राडची वेळ देखील होती. त्यावरून घड्याळाच्या आणि क्रांतीच्या दृश्यांचे मोन्ताज करावे असे सुचले. उपरोक्त पुस्तकात तो म्हणतो, ‘The appearance of this clock struck in our memory. When we wanted to drive home especially forcefully historic moment of victory and establishment of Soviet power, the clock suggested a specific montage solution: we repeated the hour of fall of Provisional Government, depicted on the main dial of Petrograd time, throughout the whole series of subsidiary dials showing time of London, Paris, New York, Shanghai’

अर्थात ऑक्टोबर २५ ला(ही तारीख जुलिअन कालगणनेनुसार, तर नोव्हेंबर ७ ही ग्रेगोरियन कालगणनेनुसार येते) क्रांती संपूर्ण होऊन साम्यवादी सरकार आले आणि सोविएत रशियाची(USSR) स्थापना झाली. रशियन राज्यक्रांतीचे कितीतरी दुरगामी परिणाम रशियावरच नाही तर, साऱ्या जगावर झाले हा इतिहास आहेच. रशिया हा देश गेल्या शंभर वर्षात कितीतरी संक्रमणातून गेला आहे. १९९१ मध्ये त्याची शकले झाली आणि साम्यावादाकडून लोकशाहीकडे स्थित्यंतर झाले. पण १९१७च्या राज्यक्रांती मुळे कम्युनिस्ट विचारसरणीचा झपाट्याने प्रसार झाला, ह्या आकर्षणातून भारतातून देखील बरेच लोक ५०-६० वर्षापूर्वी रशियाला जाऊन आले. त्यातील काहीजणांनी आपले अनुभव पुस्तकातून मांडले आहेत. या चित्रपटातून त्याकाळच्या सोविएत रशियाचे Sergei Eisenstein ने केलेले चित्रण आपल्याला पाहायला मिळते, तसेच या पुस्तकांतून देखील ते पाहायला मिळते. मी ह्या ब्लॉगवर पूर्वी अश्या दोन पुस्तकांबद्दल लिहिले आहे, ते येथे(अनंत काणेकर) आणि येथे(अण्णाभाऊ साठे) पाहता येईल.

 

सिनेमामय आठवडा, भाग#४

आजचा दिवस शिबिराचा चौथा दिवस. सकाळी सकाळी NFAIच्या गेट वर धडकलो. तर तेथील सुरक्षा रक्षकांनी अडवले आणि ओळखपत्र विचारायला सुरुवात केली. माझ्या आधी २-३ जण देखील तेथे थांबले होते. मी मनात म्हटले हे त्यांनी रोजच केले पाहिजे होते, आजच काय असे झाले? नंतर कोणीतरी म्हणाले की काल भोजनाच्या वेळेला जास्ती लोकं होते असे त्यांना आढळले! कमाल झाली. असो. आम्हा शिबिरार्थींचा एक WhatsApp ग्रुप सुरु केला आहे असे समजले, आणि मला लगेच त्यात समाविष्ट करण्यात आले. काही वेळातच १५-२० पोस्ट्स आल्या.

आजच्या वेळापत्रकात थोडा बदल झाला. लघुपट प्रदर्शन दुसऱ्या सत्रात होते, त्या ऐवजी पुढील दिवसाचे एक व्याख्यान अलीकडे होते. पहिले व्याख्यान उज्वल निरगुडकर यांचे होते. त्यांच्या बद्दल मी कधी ऐकले नव्हते. चित्रपट क्षेत्राशी निगडीत, पण पडद्याच्या मागची ही व्यक्ती. अफाट काम करून ठेवले आहे त्यांनी आणि अफलातून व्यक्ती आहे असे समजले. ऑस्करच्या  परीक्षक समिती मध्ये त्यांची वर्णी लागली आहे. असे ते पहिले भारतीय चित्रपट-तंत्रज्ञ आहेत. पेशाने केमिकल इंजिनियर असलेले निरगुडकर, गेली ३५ वर्षाहून अधिक काळ भारतीय चित्रपट उद्योगाशी निगडीत आहेत. आधी त्यांनी मुंबईच्या Filmcenter Laboratory मध्ये film processing(post-production) चे काम केले. सध्या ते भारत सरकारच्या National Film Heritage Mission साठी सल्लागार म्हणून काम करत आहेत. त्यांनी नवी दिल्ली मधील Siri Fort Auditorium जे भारत सरकारचे अतिशय प्रगत असे चित्रपटगृह जे बांधले, त्यात त्यांनी तांत्रिक सल्लागार म्हणून काम केले होते.

त्यांचे चित्रपट क्षेत्रातील तंत्रज्ञान या विषयी होते. त्यांनी आपल्या व्याख्यानात सिनेमाच्या फिल्मचे तंत्रज्ञान कसे विकसित होत गेले, तसेच आवाजाचे तंत्रज्ञान कसे कसे बदलत गेले ह्याचा धावता आढावा घेतला. गेली काही वर्षे चित्रपट उद्योगाने digital technology चा अवलंब केला आहे. चित्रीकरण असो, ध्वनीमुद्रण असो, चित्रपटांचे प्रक्षेपण  या सगळ्यात digital technology वापरले जात आहे. चित्रपटात फिल्मचे तंत्रज्ञान कसे बदलत गेले, त्यात ध्वनिमुद्रण कसे केले गेले, IMAX चे फिल्म तंत्रज्ञान कसे आहे. Sound engineering मध्ये Dolby म्हणजे काय, Eastman color, Cinemascope म्हणजे काय हे त्यांनी समजावून सांगितले. आणि मला ज्याची शंका येत होती, ते तेच शेवटी बोलले. चित्रपट हे आता क्लाउडवर ठेवले जाणार आणि तेथून ते चित्रपटगृहात थेट दाखवण्याची सोय होणार. आता हे मी थोडेसे जणू शकलो कारण मी क्लाउड तंत्रज्ञान(cloud technology) क्षेत्रात काम करतो आहे. मी याही पुढे जाऊन म्हणेन की चित्रपट निर्मितीच्या जवळ जवळ प्रत्येक क्षेत्रात या तंत्रज्ञानाचा वापर झालासुद्धा असावा. कारण यामुळे collaboration, sharing, वाढते, जगभरातील कोणाहीबरोबर काम करता येते, खर्च कमी येतो, इत्यादी. पण त्यांनी आणखीन दोन गोष्टी सांगून मलाही धक्का दिला. एक म्हणजे काही जण फिल्म तंत्रज्ञान परत घेऊन येत आहेत, कारण डिजीटल पेक्षा जास्त चांगले माध्यम आहे आणि त्याचे अधिक जतन करणे ही जास्ती शक्य आहे. दुसरे म्हणजे चित्रपट साठवण्यासाठी प्रयोगशाळेत तयार केलेल्या डीएनएच्या रेणूंचा वापर. म्हणजे नवीन storage technology अशी आली आहे जिथे DNA molecules वापरून नजीकच्या भविष्यात data store करू शकू ह्याच्या शक्यतेबद्दल मी वाचले होते नुकतेच, पण ते इतक्या लवकर चित्रपट क्षेत्रापर्यंत पोहोचेल हे लक्षात नव्हते आले. आजकाल सगळे digital cinema package(DCP) चित्रपट ह्या format मध्ये साठवले, वितरित केले जातात.

नंतरचे व्याख्यान होते अनुपम बर्वे या तरुण चित्रपट संकलकाचे(film editor). चित्रपट रसास्वाद शिबिराचा पहिल्या वर्षीच्या(म्हणजे २००६) शिबिराचा हा विद्यार्थी होता. त्याने एडिटिंग बद्दल एक छान वाक्य सांगितले, ते म्हणजे, Editing is juxtaposition of seemingly unrelated images. त्याने एडिटिंग मधील पाच प्रचलित प्रकार जे आहेत, त्याबद्दल देखील तो वेगवेगळी footages आणि rushes दाखवून बोलला. हे प्रकार रशियन दिग्दर्शक Vsevolod Pudovkin ने सांगितली-Leitmotif(एखाद्या गोष्टीची, वस्तूची, कल्पनेची दृश्यात्मक वारंवारता), Simultaneity(एकाच काळात दोन वेगवेगळया ठिकाणच्या घटना), Symbolism(प्रतीकात्मकता), Parallelism(चित्रपटातील काळ किंवा जागा मागे पुढे करणे), Contrast(म्हणजे विरोधाभास). आजकाल digital technology मुळे एडिटिंग तसे एका प्रकारे सोपे झाले आहे कारण, त्यात बरीच sequences (जी आधी चित्रित करून ठेवली असतात), उपलब्ध असतात वापरायला. त्याने उदाहरणे देताना बऱ्याच नवीन सिनेमांची दिली, जसे Midnight in Paris, Vantage Point, Secret in their Eyes, City of God वगैरे. त्याने रशियन फिल्ममेकर्सनी editing theory(montage) मध्ये दिलेल्या योगदानाबद्दल देखील, उदा. Kuleshov Effect, बद्दल बोलला. हा इतिहास नीट अभ्यासायला हवा इतपर्यंत मला तरी आणून सोडले.

भोजनानंतरची दोन सत्रे प्रसिद्ध संगीतकार राहुल रानडे यांची पार्श्वसंगीत या विषयावर होती. ती जरा रटाळ होती, आणि नाही म्हटले तरी थोडा अपेक्षाभंग झाला, कारण राहुल रानडे तसे चांगले काम करणारे म्हणून ख्याती आहे. चित्रपटातील संगीत, पार्श्वसंगीत, त्याचे रसग्रहण कसे करावे, हे त्यांनी सांगितलेच नाही. चांगले पार्श्वसंगीत, आणि वाईट यातील फरक सोदाहरण स्पष्ट करता आला असता, म्हणजे सर्वसामान्य रसिकांना थोडे मार्गदर्शन झाले असते. पण त्यांनी बद्दल foley artists जे सांगितले, दाखवले ते मस्त होते. Jack Foley नावाच्या अमेरिकन व्यक्तीने दृश्यांमध्ये sound effects निर्माण करण्याचे तंत्र विकसित केले. असे विविध sound effects देणाऱ्या लोकांना foley artists असे म्हणतात.

आजचा दिवस संपला तो दोन सिनेमे दाखवल्या नंतर. पहिला होता No Man’s Land. आणि दुसरा होता कूर्मावतार हा कन्नड सिनेमा. हा मी पूर्वी पहिला होता. मी मनात म्हटले त्या ऐवजी घटश्राद्ध किंवा गुलाबी टॉकीज का नाही लावला. No Man’s Land हा सिनेमा बोस्निया युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर आहे, black comedy प्रकारतील सिनेमा आहे, युद्धभूमीवरील जवळजवळ वास्तववादी चित्रण आहे. मस्त वाटले, हा वेगळा चित्रपट पाहून. त्यानंतरचा कूर्मावतार पाहायला थांबलो नाही. घरी परतत असताना मनातल्या मनात दिवसभराची उजळणी करत होतो. चित्रपट बनवणे ही जशी कला आहेच, तसेच त्यात किती किचकट पणा, वेळखाऊ गोष्टी असतात, किती तंत्रज्ञान त्यात सामावले असते, याची थोडी अधिक जाण आज आली. चित्रपट पाहताना आपण जो अनुभव घेत असतो, त्यामागे ह्या सगळ्या गोष्टी असतात हे आपल्याला सर्वसाधारणपणे माहितीच नसते.

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील चौथा भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. त्यातील आधीचे भाग येथे वाचायला मिळतील.