His Father’s Voice

मी चित्रपटांचा, वेगळ्या चित्रपटांचा, तसेच वेगळ्या, प्रायोगिक नाटकांचा चाहता आहे. पूर्वी असे प्रायोगिक चित्रपट समांतर चित्रपट, किंवा आर्ट फिल्म्स म्हणून ओळखले जायचे. आता तो फरक करत नाहीत, पण आपण दरवर्षी पाहतो, असे वेगळ्या विषयांचे, हटके, वेगळी हाताळणी करणारे, नवनवीन पटकथा लेखक,वेगळ्या विचारांचे दिग्दर्शक असे चित्रपट आपल्यासाठी आणत असतात. आता तर विविध माध्यमांमुळे, आंतरजालामुळे जग जवळ आले त्यामुळे अनेक आपल्याला तसे अनोळखी विषयांवर चित्रपट, तसेच नाटकं येत आहेत हे नक्कीच चांगली गोष्ट आहे.

परवा आमच्या चित्रपट रसास्वाद शिबिरार्थींच्या गटावर एक निरोप आला कि रविवारी एका नव्या चित्रपटाचा खास खेळ पुण्यात National Film Archives Institute (NFAI) मध्ये आयोजित केला आहे. त्याचे नाव His Father’s Voice, आणि निरोपासोबत आलेले चित्रात एक  भरतनाट्यम नर्तकी दाखवेलेली होती. दिग्दर्शकाचे नाव देखील दाक्षिणात्य होते-कार्तिकेयन किरूभाकरन. मी मनात म्हणालो एखादा तमिळ तेलुगु चित्रपट असावा. त्याच आठवड्यात दैनिक सकाळ मध्ये एक मुलाखत देखील आली. तेव्हा समजले कि हा चित्रपट दाक्षिणात्य भाषेतील नाही आणि गोष्ट आहे ती एका पित्याच्या आणि त्याच्या मुलाच्या नात्याची. तामिळनाडू, भरतनाट्यम अशी सगळी पार्श्वभूमी आहे. मी चित्रपट पाहायचे ठरवले. आजकाल चित्रपट प्रेक्षकांसमोर आणण्याचे अनेक मार्ग आहेत(जसे चित्रपट महोत्सव, इंटरनेट वरील digital streaming platforms, युट्युब वगैरे). पूर्वीसारखे फक्त चित्रपटगृहातच प्रदर्शित करायला पाहिजे असे काही नाही. मला वाटले होते कि असे फक्त लघुचित्रपटांच्या बाबतीत खरे आहे. पण पूर्ण लांबीचे, व्यावसायिक चित्रपट सुद्धा असे प्रदर्शित होत आहेत. ह्या चित्रपटाच्या बाबतीत देखील तसेच झाले आहे.

NFAI मध्ये मला जायला आवडते, तेथील वातावरण, एकूण माहोल मस्त असतो. त्या दिवशी देखील तसेच झाले. चित्रपटाचा विशेष खेळ असल्याकारणाने रसिक प्रेक्षकांसोबत चित्रपटाशी संबंधित अनेक लोकं तेथे आलेलेली दिसत होती. ठरलेल्या वेळेनुसार पंधरा मिनिटे चित्रपट उशिरा सुरु झाला. त्याची गोष्ट थोडक्यात अशी आहे. एक परदेशी जोडपे, त्यांच्या एक छोटासा किशोरवयीन मुलगा, हे तमिळनाडूतील एका गावी, भारतीय नृत्य शिकायला म्हणून आलेले असतात. नृत्य शिकवणारे त्यांचे गुरु म्हणजे गावातील एक पती-पत्नी असतात आणि त्यांची समवयस्क मुलगी देखील आहे. परदेशी जोडप्यात काहीतरी गैरसमजांमुळे वादविवाद होऊन मुलगा आणि त्याची आई हे त्यांच्या परदेशातील घरी परत जातात. मुलगा काही वर्षांनी तरुण झाल्यावर पित्याला भेटावे पाहावे म्हणून त्या गावी परत येतो, आणि तसेच आपला भूतकाळ जाणून घेण्यासाठी येतो. तोही भारतीय नृत्यात पारंगत झालेला असतो. आल्यावर तो आणि तेथील मुलगी यांचे जुळत जाते, त्यांच्या भूतकाळाबद्दल समजत जाते, त्याचे वडील आणि गुरु असलेल्या महिलेचे काय संबंध होते हे समजते. आणि शेवटी पिता आणि मुलगा यांच्यातील दुरावा निघून जातो. अशी हि दोन कुटुंबांची कथा.

His Father's Voice

His Father’s Voice

पिता पुत्राचे नाते हा एक भाग तर आहे, पण त्या व्यतिरिक्त आणखी वेगळे असे आयाम आहेत. एक तर परदेशातून भारतात येऊन भारतीय नृत्य शिकणारा तो आणि दुसरा तामिळनाडू मधील एका गावातील नृत्यसाधनेत रमणारे कुटुंब. त्यामुळे चित्रपटातील भाषा इंग्रजी(आणि अधून मधून स्थानिक भाषा). गेल्या काही वर्षांपासून परदेशातून भारतीय संस्कृती आणि नृत्यादी कला यांचा अभ्यास करण्याऱ्या हौशी लोकांची संख्या वाढते आहे. हे चांगले लक्षण आहेच. शंभर दीडशे वर्षांपूर्वी अशीच लाट पाश्चात्य संशोधकांमध्ये आली होती, ती भारतीय विद्या(इंडोलॉजी) या विद्या शाखेच्या रूपाने बहरली. या सर्वांमुळे जग आणखीन जवळ येत चालले आहे, संस्कृतींमधील संक्रमण होत आहे. जसे भारतीय लोकं अमेरिकेत माहिती-तंत्रज्ञान क्षेत्राच्या निमित्ताने जात असतात, तेथे रहात असतात, त्यामुळे देखील दोन संस्कृतींमध्ये संक्रमण होते, देवाणघेवाण होते.

तामिळनाडू मधील एका गावातील नृत्यसाधनेत रमणारे ते कुटुंब आणि त्यांचे जीवन, तो निरामय परिसर, हे सर्व सर्वसाधारण प्रेक्षकांना अपरिचित असते आणि ते मला तरी भावले. चित्रपटात एक मराठी गाणे देखील आहे. सर्व प्रमुख कलाकार नृत्यात पारंगत आहेत असे दिसते, तसेच अभिनय देखील चांगलाच झाला आहे. अश्विनी पवार, ह्या निर्मात्या (कावडी प्रोडक्शन), तसेच नृत्य गुरूची भूमिका साकारणारी प्रमुख कलाकार, यांचे सुद्धा काम छान झाले आहे. कथा सुद्धा अशी एकदम सरळसोट पद्धतीने आपल्यासमोर उलगडत नाही, तर ती वेगवेगळी वळणे घेत, भूतकाळ, वर्तमान काळ यांची सांगड घालत ते आपल्या समोर येत, ते देखील भावते.

जाता जाता एक दोन गोष्टी खटकल्या त्या सांगतो आणि थांबतो. भारतीय नृत्य म्हटले कि रामायण महाभारत आणि त्यांतील कथा नृत्य रूपाने प्रस्तुत करणे हे आलेच. एका प्रसंगात, सीतेवर तसे पाहिले तर अन्याय झाला असल्यामुळे,  रामायणाला सीतायण का म्हणू नये असा सुपरिचित वाद होताना दाखवलेला आहे, ज्या प्रसंगाची गरज नव्हती. पण ठीक आहे. दुसरा खटकलेला भाग म्हणजे चित्रपटाचा शेवट जो टिपिकल हिंदी चित्रपटांसारखा केला आहे. तो सोडून बाकी सर्व चित्रपट छान पकड घेतो, भाव भावना, नाते संबंध अतिशय संयत पणे, अभिनय देखील भडक न करता चित्रित केला आहे. शेवटच्या दृश्यात वडील आणि मुलगा यांची भेट होते असा आहे. गावात एके ठिकाणी नृत्यप्रस्तुतीचा कार्यक्रम असतो. त्यात हा परदेशी मुलगा देखील असतो. नृत्य सुरु असताना एके ठिकाणी तो थिजतो. तेवढ्यात त्याचे वडील गाणे गात, बासरी वाजवत तेथे येतात, आणि तो भावनावेगाने परत नृत्य करू लागतो. चित्रपटाचा शेवट अश्या पद्धतीने करायची आवशक्यता नव्हती. असो.

फिल्म सोसायटी मध्ये चित्रपट दाखवल्या नंतर कसे, त्यावर चर्चा असते, तशी चर्चा ह्या चित्रपटानंतर देखील आयोजित केली होती. मला मात्र थांबता आले नाही. पण एक वेगळा आणि चांगला चित्रपट पाहिल्याचे समाधान घेऊन बाहेर पडता आले.

 

 

 

सिनेमामय आठवडा, भाग#7

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील सातवा भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. त्यातील आधीचे भाग येथे वाचायला मिळतील. आजचा दिवस शिबिराचा शेवटला दिवस. आठवडाभरानंतर आम्ही सिनेमाच्या, जे दृक्‌श्राव्य  माध्यम आहे, त्याच्या जगातून बाहेर येणार. पण खरंच बाहेर येणार का? कारण शिबिरातच कुणीतरी असे म्हटले होते की जसा मासा पाण्याने कायम वेढलेला असतो, तसे आजकाल आपण सर्व दृक्‌श्राव्य  माध्यमाने कायमचे वेढले गेलो आहोत, त्याबद्दल आता सजग राहणे ही काळाची गरज झाली आहे. असो. लोकप्रभाचे संपादक विनायक परब कालच निघून गेले होते. सकाळी नाश्त्याच्या वेळेस एक-दोन जण, जे अहमदनगर वरून आले होते, त्यांची भेट झाली. दोघेही mass communication विषयाचे विद्यार्थी होते. पण बोलण्यातून, एकूण अविर्भावातून, त्यांना सारखे अनिश्चित वाटत असणार असे समजत होते. तेही खरेच म्हणा, या अफाट जगात, सिनेमाच्या जगात, त्यांना काहीतरी करायचे होते, पण कसं काय होणार याची चिंता होती, हे नक्कीच.

आजचा पहिला वर्ग हा खुल्या गटचर्चेचा होता. ३-४ दिवसांपूर्वीच आम्हा सर्व शंभर एक शिबिरार्थींचे काही गट पडले होते. त्यांच्यात, आपापसात मुद्दे चर्चिले जाऊन ते त्या गटातील एकाने मांडायचे होते. शिबिराबद्द्ल प्रतिक्रिया, सूचना सांगणे अपेक्षित होते. तो चांगला तासभर रंगला. श्यामला वनारसे यांनी सुद्धा शिबिराच्या उद्देश्याच्या पुनरुच्चार करताना सांगितले की चित्रपटांविषयी बोलणे, प्रतिक्रिया देणे आणि रासास्वदाच्या दृष्टीने विचार करणे या वेगवेगळया गोष्टी आहेत. कलाव्यवहारात अनुभव, आस्वाद, समीक्षा, आणि सौंदर्यशास्त्र अश्या चढत्या पायऱ्या आहेत याची जाणीव करून दिली.

दुसरे सत्र होते ते प्रकाश मकदूम यांचे, जे National Film Archive of India(NFAI) चे संचालक आहेत. त्यांचा विषय NFAI बद्दलच होता. खरे तर ह्या संस्थेच्या कामामुळे आणि ती ज्या क्षेत्रात आहे, त्यामुळे चे नाव वृत्तपत्रांमधून कायम येत असते. मी आधीच्या ब्लॉग मध्ये म्हटल्याप्रमाणे, इंडियन एक्सप्रेसने NFAI च्या कारभारातील काही त्रुटींवर ५-६ भागाच्या लेखमालेतून बोट ठेवले होते. तर आदल्या दिवशीच अमेरिकेतील चित्रपट जतन, संवर्धन क्षेत्रातील दोन तज्ञ व्यक्ती(Milton ‘Milt Shefter, Rick Utley) NFAI ला भेट दिल्याची बातमी आली होती.

NFAI ती संस्था काय आहे, काय काम करते, तिचे महत्व काय, इतिहास काय हे प्रकाश मकदूम यांनी आपल्या व्याख्यानातून छान मांडले. १९६४ मध्ये स्थापन झालेली ही संस्था, चित्रपटांची रिळे जपून ठेवण्याचे काम करते. खरे तर ही संस्था सुरु होण्यास जवळ जवळ ५० वर्षे उशीर झाला, कारण भारतात चित्रपट सुरु होऊन तोपर्यत कित्येक सिनेमे आले होते, आणि त्यातील कित्येक कायमचे नाहीसे झाले आहेत. वारसा जतन आणि दस्तऐवजीकरणाची अनास्था ह्याची याही क्षेत्राला झळ पोहोचली. १९६४ पासून जरी ही संस्था काम करते आहे, कित्येक चित्रपट जपले गेले आहेत, तरी सुद्धा साऱ्या भारतात ही एकच संस्था आहे, आणि त्यामुळे तिच्या कामावर मर्यादा येतात. प्रकाश मकदूम यांनी  NFAI कडे असलेल्या खजिन्यापैकी काही नमुने आम्हाला दाखवण्यासाठी आणले होते. १९१९ मधील बिल्वमंगल हा चित्रपट, १९३५ मधील बंगाली देवदास, दुसऱ्या महायुद्धाचे जवळ जवळ ३० तासांचे असलेले चित्रीकरण,  Johnny Gorkha ही war film, इत्यादींची त्यांनी आम्हाला झलक दाखवली. फिल्म्स गोळा करण्यात येणाऱ्या अडचणी, फिल्म्स जतन करण्याच्या विविध पद्धती त्यांनी विषद केल्या. Henri Langlois असे म्हणून गेला आहे की, Best way to preserve film is to screen it, त्याची नक्कीच प्रचीती आली. NFAI ही संस्था खरे तर चित्रपट रसिकांसाठी, फिल्म सोसायटीच्या लोकांसाठी अतिशय जिव्हाळ्याचा विषय आहे. तिची वाटचाल, इतिहास आणि अडचणी याबद्दल थोडीशी माहिती मिळाली आणि त्याबद्दल आणखीनच आपुलकी वाटू लागली. नुसती चित्रपट रिळे नाही तर, चित्रपटांसंबंधित पोस्टर्स, पुस्तके, छायाचित्रे, आणि इतर गोष्टींचेही जतन केले जाते. माझ्या अमीरबाई कर्नाटकी पुस्तकासाठी अमीरबाईचे दुर्मिळ चित्र त्यांनी मला दिले जे मुखपृष्ठासाठी वापरले.

मी पुण्यातील Indology मधील आद्य आणि नामवंत अश्या Bhandarkar Oriental Research Institute(BORI) संस्थेचा आजीव सदस्य आहे. तिचे एक काम म्हणजे प्राचीन भुर्जपत्रांचे(manuscripts) जतन, संवर्धन करणे हे आहे. भारत सरकारने National Mission for Manuscripts नावाचा उपक्रम सुरु केला त्यात ती भाग घेते. मला NFAI चे देखील काम तश्याच प्रकारचे, पण चित्रपटांसंबंधी, वाटले. ही संस्था सुद्धा National Film Heritage Mission च्या अंतर्गत चित्रपट जतन, संवर्धनाचे काम करते.

जेवणाची वेळ टळून गेली होती, तरी सुद्धा कळाले देखील नाही. भोजनादरम्यान पुणे विद्यापीठाचे राज्यशास्त्राचे प्राध्यापकांची ओळख झाली. माझा अवतार(दाढी वाढवलेली, अंगावर असलेला झब्बा) पाहून, त्यांना खरे वाटले नाही की मी सॉफ्टवेअर क्षेत्रात आहे, त्यांना वाटले की मी लेखक वगैरे आहे. मी म्हटले तेही खरेच आहे. मग मी माझे नेहमीचे पुराण लावले. अमीरबाई कर्नाटकी, कन्नड भाषांतर वगैरे. त्यांना कन्नड साहित्याबद्दल थोडीफार माहिती होती. त्यांनी एक लघुपट बनवलेला होता. कशाबद्दल होता ते विचारायचे राहून गेले.

दुपारचे जेवणानंतरचे पहिले सत्र हे संयुक्त सत्र होते. प्रसिद्ध दिग्दर्शक गोविंद निहलानी आले होते. त्यांचाच सिनेमा ‘ती आणि इतर’ आम्ही काल पहिला होता. त्यांच्याशी त्याबद्दल थेट संवाद करण्याची संधी होती. नंतर तसेच समारोपाचा छोटेखानी समारंभ होता. चित्रपटासंबंधी बरीच साधक बाधक चर्चा झाली. चित्रपटाचा विषय, मांडणी, चित्रीकरणाच्या वेळच्या कल्पना, काय आणि कसे मांडायचे होते यामागचे त्यांचे विचार हे समजले. शिबिरार्थीपैकी एक दाम्पत्य जे आले होते, चित्रपटात मांडला होता(आपल्या आसपास चालत असलेल्या अनैतिक गोष्टी, घटना, आणि त्याबद्दल आपली प्रतिक्रिया) त्यांनी अगदी तसाच अनुभव मांडला, आणि ते त्यातून कसे गेले हे सांगितले. चित्रपटाचा विष अगदी संवेदनशील होता, आणि समाज कसा मी आणि माझे असा विचार करून बोथट होत चालला आहे हे चित्रपटातून दर्शवले होते.

गोविंद निहलानी यांच्या हस्ते निवडक प्रातिनिधिक शिबिरार्थींना सहभागाचे प्रमाणपत्र देण्यात आले आणि दुपारी तीनला कार्यक्रम संपला. चहाची वेळ झाली होती. आभाळ दाटून आले होते. शिबिराचा भाग म्हणून FTII ला भेट घडणार होती. मी पूर्वीच दिवसभर FTII मध्ये भटकून आल्यामुळे मी परत गेलो नाही. माझ्या मनात दुसरेच विचार चालू होते. परवाच बातमी वाचली होती की पुण्यातील ऐन मोक्याच्या ठिकाणचे(डेक्कन जिमखान्यावरील) आणखीन एक पुस्तकाचे दुकान बंद होणार होते. त्याचे नाव बुकवर्ल्ड, आणि पुस्तकं कमी दरात विकली जाणार होती. मी कित्येक महिन्यातून त्या दुकानाला भेट दिली नव्हती. म्हटले तेथे जावे आणि जमले तर काही पुस्तके घेऊयात. बाहेर पाऊस पडत होता, गेल्या ६-७ दिवसांत काय ऐकले, काय पहिले याची याची उजळणी करत, मी दुकानात शिरलो.

सिनेमामय आठवडा, भाग#६

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील सहाव्या भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. त्यातील आधीचे भाग येथे वाचायला मिळतील. आता महिना झाला शिबीर सुरु होऊन गेल्याला. ‘वास्तव रूपवाणी’ मासिकाची वार्षिक वर्गणी भरून झाली आणि प्रभात चित्र मंडळचे अभिजीत देशपांडे यांच्याशी बातचीत झाली. आम्हा शिबिरार्थीच्या WhatsApp गटात विविध चर्चा आणि माहिती, व्हिडियो फिरतायेत. फिल्ममेकिंगविषयीची, रसास्वादाविषयीची विविध पुस्तके( प्रभात चित्र मंडळच्या वेबसाईटवर ती दिली आहेत) डोळ्याखालून घालतोय, आणि ह्या अजून हा विषय डोक्यातून गेलाच नाहीये. मध्येच आल्फ्रेड हीचकॉकच्या दोन चित्रपटांबद्दल एक ब्लॉगदेखील लिहून झाला. असो. परत शिबिराच्या सहाव्या दिवसाच्या अनुभवकथानाकडे येतो.

आजचा दिवस हा जागतिक समकालीन सिनेमा हा विषय घेऊन बोलणाऱ्या पुण्याचेच अभिजीत रणदिवे यांनी सुरुवात केली. आपल्याकडे जागतिक सिनेमा म्हणजे अमेरिकेतील हॉलीवूडचे सिनेमा असा धरला जातो. पण जगात इतर भागात, जसे, मेक्सिको, जपान, रशिया, युरोप मध्ये, आणि आता इराण मध्ये देखील दखल घेण्याजोगे सिनेमे बनत आहेत, आणि अजूनही बनत आहेत. त्यांच्या विषयाचा गोषवारा असा होता की जागतिक समकालीन सिनेमाचे वैशिष्ट्य असे की जे काही सांगायचे आहे मांडायचे आहे, ते सरळ सरळ न सांगता, ढोबळपणे सांगणे, किंवा विविध प्रतिमांचा वापर करून सांगणे याकडे कल असतो. त्यांनी विविध चित्रफिती दाखवून हा मुद्दा स्पष्ट केला. चीनमध्ये Three Gorges  नावाचे जे भले मोठे धरण बांधले आहे, त्यामुळे निर्माण झालेले प्रश्न ह्या Still Life सिनेमात मांडले गेले आहेत. फ्रान्स मध्ये जे निर्वासितांचे प्रश्न आहेत, त्याबद्दल भाष्य करणारी, black comedy कडे थोडीशी झुकणारी एक चित्रफीत आम्ही पाहिली. Ameros Perros नावाची मेक्सिकन फिल्मची थोडीसी झलक देखील, जी dog fight या theme वर आधारित ३ वेगवेगळया गोष्टींची गुंफण आहे, ती पाहिली. एकूणच अश्या तऱ्हेने अभिजीत रणदिवे यांनी असे वेगळे चित्रपट पाहून जगात चित्रपट माध्यम हे, विवध प्रश्न मांडण्यासाठी, काहीतरी सांगण्यासाठी, कसे वेगवेगळया तऱ्हेने वापरले जाते हे स्पष्ट केले. 

नंतर गणेश मतकरी यांनी हिंदी सिनेमातील समांतर सिनेमाची जी चळवळ होती, त्याबद्दल, सुरुवात कशी झाली, सुवर्णकाळ, आणि नंतर कालौघात ती चळवळ कशी थंडावली, तिचे रुपांतर कशात झाले, याचे विवेचन केले. अर्थात हिंदी पाठोपाठ भारतातील इतर भाषांत देखील ही चळवळ सुरु झाली होती, पण त्यांनी तिचा विशेष आढावा घेतला नाही. पण भारतात एकूणच ही चळवळ बंगाली भाषेतील पाथेर पांचाली या सत्यजित राय यांच्या, आणि नंतरच्या दोन सिनेमांनी(अपूर संसार, अपराजीतो, Apu Trilogy) सुरुवात झाली. फ्रेंच New Wave Cinema ची लागण सत्यजित राय यांना झाली, आणि ही नवीन विचारधारा भारतातील चित्रपटांतून दिसू लागली. या विचार धारेचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे वास्तववाद, समाजातील प्रखर वास्तवाचे दर्शन. ह्याला समांतर सिनेमा म्हणजे parallel cinema किंवा art film असे म्हणतात. हिंदी मध्ये मग भीष्म सहानी यांचे सिनेमे, आणि श्याम बेनेगल, मणी कौल यांनी केले सिनेमे हे सर्व याच पठडीतील होते. बंगाली व्यतिरिक्त ही चळवळ इतर भाषांतून देखील पसरली, जसे कन्नड(गिरीश कासारवल्ली, मल्याळम्(अदूर गोपालकृष्णन). खूप पूर्वी दूरदर्शनवर रविवारी रात्री असे प्रादेशिक सिनेमे दाखवत असत(अजूनही असतात). मला आठवते, १९९० च्या आसपास, असाच एके रात्री, कन्नड चित्रपट काडीना बेन्की(ಕಾಡಿನ ಬೆಂಕಿ) हा अतिशय वेगळा तऱ्हेचा सिनेमा पहिला होता(सुरेश हेबळीकर दिग्दर्शक, गिरीश कर्नाड यांची देखील भूमिका होती, आणि विषय तसा बोल्डच होता), स्पंदन नावाचा असाच एक कन्नड चित्रपट देखील पहिला होता. असो, तर ही चळवळ हिंदी मध्ये खुपच वर्षे सुरु होती. चक्र, आक्रोश, अंकुर, निशांत, मंथन, आणि इतर बरेच सिनेमे याच काळातील. पेस्तोनजी नावाचा पारसी समाजावर भाष्य करणारा सिनेमा, विजया मेहता यांनी केला होता(त्या बद्दल येथे लिहिले होते). असा सुवर्ण काळ पाहिल्यानंतर, रंगीत दूरचित्रवाणी, व्हिडियो प्लेअर, यामुळे थोडी थंडावली, आणि तिने हळूहळू असे प्रयोग मुख्यप्रवाहातील सिनेमातच येऊ लागले. वेगवेगळया media company कडून चित्रपट क्षेत्रात गुंतवणूक आली, आणि जो काही गंगाजळी शिल्लक राहायला लागली ती अश्या कलात्मक, प्रायोगिक चित्रपट बनवण्यासाठी वापरू जाऊ लागला. त्यामुळे असे सिनेमे आजच येत्तात, आणि वेगवेगळया genre मध्ये काम करू पाहतात.

दुपारच्या भोजनानंतर परत गणेश मतकरी यांचेच सत्र होते, जिचा विषय हा श्वास चित्रपटानंतरचा मराठी चित्रपट, त्याची वाटचाल याबद्दल. त्यांनी उलगडलेला प्रवास बऱ्यापैकी माहितीचा होता. त्यामुळे विशेष काही हाती लागले नाही. तमाशापट, विनोदी चित्रपट, आणि कौटुंबिक चित्रपट ह्या लाटेतून श्वास चित्रपटाने मराठी चित्रपट सृष्टीला जरा बाहेर काढले. नवीन दमाचे दिग्दर्शक, नवीन आणि वेगळ्या जगाची ओळख ज्यांना झाली आहे असे ते, दळणवळण क्रांती, यामुळे ह्या पिढीला वेगवेगळया वाटा शोधण्यास वाटू लागले, आणि चित्रपट बदलू लागला.

image

समर नखाते

त्यानंतरचे व्याख्यान होते ते FTII  मधील प्रसिद्ध प्राध्यापक समर नखाते यांचे. त्यांचे व्याख्यान हे सर्वाना अगदी मुळापासून उखडून टाकणारे होते. त्यांनी अर्थातच film theory थोडा भर दिला. चित्रचौकट म्हणजे काय, काळ आणि अवकाश यांची चित्रपट कशी सांगड घालतो, शॉट(shot) हे चित्रपटाचे एकक(unit) आहे, अनेक शॉट्स मिळून दृश्य(scene) कसे बनते, दृश्यमालिका म्हणजे चित्रपट असे सांगून थोडा आमची शाळाच घेतली. संकालनाची(editing) किमया त्यांनी उदाहरणाद्वारे दाखवून दिली. संकलनातील Dissolve is smoother than transition वगैरे तात्विक गोष्टी सांगितल्या. Gaze Theory आणि Apparatus Theory सारखे सिनेमाकडे पाहण्याचा, मांडणीचा, कलात्मक दृष्टीकोन कसा असू शकतो, अश्या तात्विक वादांची जाणीव करून दिली. फिल्म हे माध्यम, त्याचे तत्वज्ञान, तात्विक बाजू काय आहे ह्याची झलक झाली.

दिवसाचा शेवट हा दोन सिनेमे दाखवून होणार होता. पहिला होता ‘ती आणि इतर’ हा मराठी चित्रपट. प्रसिद्ध दिग्दर्शक आणि भारतीय सिनेमातील समांतर चळवळीतील एक प्रमुख नाव, गोविंद निहलानी यांनी दिग्दर्शित केलेला. हा अगदी तसा नवीनच चित्रपट. तो मी पूर्ण पहिला. एका सुखवस्तू, उच्च माध्यमवर्गीय कुटुंबाची कहाणी. बाहेरच्या जगातील घडामोडींकडे पाहण्याच्या, निष्क्रीय मानसिकतेचा पुरस्कार करणाऱ्या समाजाचे दर्शन त्यात घडते. एका घरातच प्रामुख्याने चित्रपट साकारला जातो, त्यामुळे की काय मला तो नाटकासारखा वाटला. दुसरा सिनेमा होता चिदंबरम्‌ नावाचा १९८६ मधील मल्याळम सिनेमा. त्यातील आकर्षण होते ते प्रसिद्ध अभिनेत्री स्मिता पाटील हिची भूमिका. तिने मल्याळम सिनेमात काम केल्याचे मला माहिती नव्हते. मी थोडावेळ पहिला आणि निघून गेलो. अतिशय संथ कथा होती, केरळचे सृष्टीसौंदर्य अगदी बहारीने चित्रीत केलेले दिसत होते. स्मिता पाटील तर सुंदर दिसत होतीच, अगदी केरळी स्त्री वाटत होती, पण मी असे पर्यंत तिच्या तोंडी एकाही वाक्य नव्हते. मग कंटाळलो.

असो. तर हा असा होता शिबिराचा सहावा दिवस. पुढील ब्लॉग मध्ये, शिबिराचा सातवा आणि शेवटल्या दिवसाबद्दल. जरूर प्रतिक्रिया कळवा!

सिनेमामय आठवडा, भाग#५

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील पाचवा भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. त्यातील आधीचे भाग येथे वाचायला मिळतील. शिबिराचे एका मागून एक दिवस जात आहेत. चित्रपटांचे वेगळे जग, त्याचा इतिहास, त्यात लोकांनी केलेले काम, हे सगळे हळू हळू समजते आहे. चित्रपटक्षेत्राकडे पहाण्याचा माझा दृष्टीकोन किती संकुचित होता हे जाणवू लागले आहे. वरवर दिसणाऱ्या झगमगटापलीकडील, त्यातील कला, त्याची म्हणून काही जी मूलतत्वे आहेत ह्याची परत नव्याने ओळख होत आहे. आज परत नाश्त्याच्या वेळेला आणखीन काही जणांची ओळख झाली. आधीच्या ब्लॉग मध्ये म्हटल्याप्रमाणे, मुंबईवरून एक मोठा गट या शिबिरासाठी आला होता. लोकप्रभाचे संपादक विनायक परब पण त्यात होते. त्या गटातील शिबिरार्थीबरोबर गप्पा मारता मारता समजले की प्रशांत जोशी म्हणून एक गृहस्थ होते, ते नाट्यक्षेत्राशी संबंधित होते, प्रकाशयोजनाकार म्हणून काम करतात. मुंबईच्या पृथ्वी थिएटर, अविष्कार इत्यादी संस्थेबरोबर ते निगडीत होते. त्यांनी पृथ्वी थिएटर माजी सर्वेसर्वा शशीकूपर बरोबरच्या काही आठवणी सांगितल्या.

आजच्या पहिल्या सत्राची उत्सुकता होती. प्रसिद्ध दिग्दर्शक उमेश कुलकर्णी हा सकाळी येणार होता. आत जाऊन विसावलो तितक्याच असे जाहीर करण्यात आली की उमेश कुलकर्णी उशिरा येणार आहेत. त्यामुळे तोपर्यंत त्याने बनवलेला एक लघुपट(त्याची diploma film) दाखवण्यात येईल असे जाहीर करण्यात आले. आम्हाला दाखवण्यात आलेला लघुपट होता ‘गारुड'(The Spell). त्याला कथा अशी नाही. फक्त कॅमेरा एका खोलीतून दुसऱ्या खोलीत सरळ जात राहतो. संवाद नाहीत. पार्श्वसंगीत ऐकू येत राहते. जवळ जवळ मूकपटच. कुठेतरी वाचले होते की संवाद रहित मूकपटात दृश्यमाध्यमाच्या शक्यता जास्त  वापरल्या जातात, त्याचाच प्रत्यय आला. ह्या लघुपटाची रचना अतिशय विशिष्ट्यपूर्ण होती. आणि योगायोगाने उमेशच्या व्याख्यानाचा विषयच होता लघुपटाची रचना. तो आल्यावर त्याने थोडेसे स्वतः बद्दल सांगून, मग लघुपटाचे महत्व, त्याची बलस्थाने इत्यादी बद्दल बोलला. नंतर कला म्हणजे काय यावरच त्याने थेट हात घातला, कलेचे प्रमुख उदिष्ट काय असावे आणि त्या अनुषंगाने चित्रपट माध्यम कसे कला म्हणून पुढे येते यावर चर्चा त्याने केली. गिरणी हा त्याचा आणखीन एक लघुपट देखील दाखवला आम्हाला गेला, आणि त्यानंतर त्यावर चर्चा झाली. ह्या लघुपटात त्याने घरामध्ये लघुउद्योगासाठी घरघुती गिरणी आल्यावर, घरातील मुलाच्या भावविश्वात काय होते, याचे चित्रण येते. आधीच्या गारुड वर देखील थोडीशी चर्चा झाली असती तर चांगले झाले असते. उमेश कुलकर्णी याने लघुपटांचे महत्व अधोरेखित केले, तसेच लघुपटाकडे चित्रपट क्षेत्रात पदार्पण करण्याचे पहिले पूल म्हणून पाहू नये, असे त्याचे म्हणणे होते.

उमेशच्या नंतर मुंबईहून आलेले अभिजीत देशपांडे यांचे फिल्म सोसायटी बद्दल व्याख्यान झाले. त्याचा इतिहास, वाटचाल, भारतातील त्याचे कार्य, महत्व, चित्रपट साक्षरता निर्माण करण्यात असलेला मोलाचा वाटा, इत्यादी बद्दल सांगितले. चित्रपटची म्हणून एक स्वतःची भाषा असते, आणि ती गणित आणि संगीत याप्रमणे वैश्विक असते, हे त्यांनी नमूद केले. Edmond Benoit Levy याने जगातील पहिला फिल्म क्लब १९०७ मध्ये फ्रान्स मध्ये सुरु केला.  सत्यजित राय, मेरी सेटन(Marie Seton) यांचे फिल्म सोसायटी स्थापन करून दिलेले योगदान त्यांनी श्रोत्यांसमोर मांडले. केरळ मध्ये अदूर गोपालकृष्णन यांनी १९६० मध्ये केरळ मधील पाहिली फिल्म सोसायटी स्थापन आणि ती चळवळ इतकी वाढली, की आजमितीला केरळ मध्ये सर्वात जास्त म्हणजे ११८ फिल्म सोसायटी चालू आहेत. पुण्यातही आशय फिल्म क्लब आहे, चा देखील फिल्म क्लब आहे. त्यात जायला हवे असे मनात नोंदवले. उमेश कुलकर्णी याने देखील लघुपटांसाठी म्हणून अरभाट फिल्म क्लब सुरु केला आहे. तोही बराच प्रसिद्ध आहे.

दुपारी भोजनानंतर जरा पाय मोकळे करावे म्हणून बाहेर दूरदर्शन केंद्रापर्यंत गेलो. गेली ३-४ चार दिवस, भोजनानंतर, NFAI च्या परिसरात फेरफटका मारण्याचा मी शिरस्ता पाडून घेतला होता. आधी सांगितल्याप्रमाणे हा परिसर अतिशय रम्य आणि हिरवागार आहे.

दुपारचे पहिले सत्र हे निखिलेश चित्रे यांचे साहित्य आणि चित्रपट यावर होता. ते खुपच रंगले. काही वाद झडले. त्यांनी सुरुवातच अल्बर्ट कामू याच्या प्रसिद्ध अश्या The Castle या कादंबरीवरून तयार केलेले तीन चित्रपट याबद्दल बोलून केली. त्या तिन्ही चित्रपटातील सुरुवातीची ५ मिनिटे कशी चित्रित केली गेली, आणि प्रत्येकात काय फरक होता, का फरक झाला, याबद्दल चर्चा झाली. सिनेमातत्व आणि साहित्यतत्व ह्या दोन्ही गोष्टी वेगळ्या आहेत, आणि एकमेकांची तुलना करू नये असा सर्वसाधारण सूर होता.सिनेमा हे कालबद्ध माध्यम आहे, तसेच ते समजण्यापेक्षा जाणवण्याचे माध्यम अधिक आहे, आणि साहित्य वाचून आलेली अनुभवांचे माध्यमांतर चित्रपटात होत असते हे लक्षात आणून दिले.

नंतर दोन लघुपट आम्ही पहिले. पहिला होता तो प्रत्येक चित्रपट रसास्वाद शिबिरातून दाखवला जाणारा प्रसिद्ध असा लघुपट Big City Blues हा दाखवण्यात आला. त्याची फिल्म आता जगात कुठेच नाही असे सुषमा दातार यांनी सांगितले. नावावरून मला वाटले की मोठ्या शहरातून राहण्याचे काय त्रासदायक अनुभव असतात त्यावर असेल. पण येथे Blues चा अर्थ संगीत प्रकाराशी निगडीत आहे. १९६२ मधील मूकपट आहे, पण पार्श्वसंगीत आहे, आणि ते अर्थात jazz/blues आहे. वीस मिनिटात आपल्याला व्यक्तींच्या विविध छटा दाखवून देतो. तो दाखवून झाल्यानंतर त्यावर बरीच चर्चा रंगली. दुसरा लघुपट होता, तो वर उल्लेख केलेल्या प्रशांत जोशी यांनी त्यांनी स्वतः बनवलेल्या अवयवदानाचे महत्व सांगणारा ‘देणं” हा लघुपट दाखवला. तो एका महत्वाच्या विषयावरील नक्कीच चांगला प्रयत्न होता.

आणि दिवसाच्या शेवटी हा Separation हा २०११ मधील इराणी प्रसिद्ध सिनेमा दाखवण्यात आला. ह्याला ऑस्कर पुरस्कार मिळाला आहे. ह्याचा दिग्दर्शक असघर फरहादी आहे. अतिशय नाट्यमय चित्रपट आहे. पती-पत्नी मधील ताण तणाव, कोर्टातील वाद, त्यांच्या किशोरवयीन मुलीची आगतिकता यांचे सुरेख चित्रण त्यात आहे. मला तरी तो चित्रपट अस्सल भारतीयच वाटला. हा दुसरा इराणी चित्रपट होता. एकूणच इराणी चित्रपटांचे आजकाल एक वेगळे स्थान निर्माण झाले आहे असे वाटते आहे.

सिनेमामय आठवडा, भाग#३

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील तिसरा भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. त्यातील आधीचे भाग येथे वाचायला मिळतील. आजचा शिबिराचा तिसरा दिवस. आता इतर शिबिरार्थी सहकाऱ्यांची थोडीफार ओळख झालेली होती. सकाळी नाश्त्याच्या वेळेला, काही मुंबईहून आलेल्या लोकांची ओळख झाली. मला लोकप्रभाचे संपादक विनायक परब यांना भेटायचे होते. त्यांची भेट झाली, थोडेफार बोलणे झाले. पुढे मागे त्यांना काही लेख द्यायचे आहेत. बोलता बोलता ते म्हणाले की शिबिराचा शेवटला दिवस ते उपस्थित राहू शकणार नाही कारण त्यांना मुंबई विद्यापीठात पुरातत्वशास्त्राची कुठली तरी कॉन्फरन्स आहे तेथे जायचे होते. नाश्ता, चहा वगैरे झाल्यावर वर आलो, तो पाहतो की सभागृहाच्या बाहेर असलेल्या नावनोंदणी कक्षाजवळ झुंबड उडाली होती. आयोजकांनी चित्रपट रासास्वादशी निगडीत पुस्तके विकायला ठेवली होती. मी देखील काही पुस्तके घेतली(सुषमा दातार यांचे चित्रपट सौंदर्यशास्त्र, सुधीर नांदगावकर यांचे सिनेमा संस्कृती इत्यादी). पहिल्या दिवशी मी श्यामला वनारसे यांची डीव्हीडी घेतली होतीच.

आजचा दिवस गाजवला तो जुने जाणते बुजुर्ग असे विकास देसाई यांनी. नंतर कळाले की गतकाळचे प्रसिद्ध संगीतकार वसंत देसाई त्यांचे काका. विकास देसाई FTII मधून शिक्षण घेतले, आणि काही चित्रपटांचे दिग्दर्शन देखील केले. तर, त्यांची आज सकाळची दोन सत्रं, तसेच भोजनानंतर अजून एक सत्र असे आयोजन होते. त्यांनी आपल्या विशिष्ट शैलीमुळे आम्हा सर्वाना खिळून ठेवले, बोलते केले. धमाल आली. त्यांचा विषय होता चित्रपट कसा बनतो. त्यातील विविध तांत्रिक गोष्टी, चित्रपट बनताना काय विचार केला गेला असतो, यांची माहिती त्यांनी करून दिली. त्यांनी विविध लघुपटातील दृश्ये दाखवली. चित्रपट काल(time) आणि अवकाश(space) या दोन गोष्टींचा कसा वापर करून घेतो हे समजावले. चित्रपटाची भाषा म्हणजे काय असते याची त्यांनी सोदाहरण स्पष्टीकरण दिले. पटकथेचे, संकलनाचे महत्व काय असते, चित्रपट बनवताना हे नमूद केले. चित्रपटात ध्वनी कसा वापरला जातो, जसे, sound folly, sync sound, ambiance sound, background music, यातून अनुभवात कसा फरक पडतो हे विषद केले. डबिंग(dubbing) हे फक्त भारतीय चित्रपटातून होते, इतर देशातील चित्रपटात होत नाही, हे सांगून आश्चर्याचा धक्का दिला.

विकास देसाई

Vikas Desai @NFAI Pune

Sound Mixing चे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणून त्यांनी आम्हाला The Untouchables या चित्रपटातील दृश्य दाखवले, जे Chicago Union Station मध्ये चित्रित झाले आहे. मला निर्माता आणि दिग्दर्शक यांच्या काय देवाणघेवाण होते, कलेच्या दृष्टीने, हे समजावून घेण्यासाठी प्रश्न विचारला, आणि त्याचे त्यांनी होकारार्थी उत्तर दिले. संकलनाच्या वेगवेगळया रिती त्यांनी सांगितल्या. संकलनातील transition ही संकल्पना त्यांनी Lawrence of Arabia मधील दृश्य दाखवून समजावले, आणि प्रतिमेच्या भाषेचा कसा उपयोग करून घेतला आहे हे समजले. Rules of film making (तसे पहिले तर आयुष्याला देखील हे लागू होते) म्हणजे Feel, Belief, Commit हे सांगून थांबले.

नंतर अभिजीत रणदिवे यांचे व्याख्यान होते. त्यांची दोन सत्रं होती. ते मुंबईच्या प्रभात चित्र मंडळाचे(50 year old film society) सदस्य देखील आहेत. आधी ‘वास्तव रूपवाणी’ मासिकाची ओळख करून देण्यात आली. त्या मासिकाचा विशेषांक उपलब्ध होता, जो प्रभात चित्र मंडळाला ५० वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने काढला होतां. रुपवाणी हा सुंदर शब्द रविंद्रनाथ टागोर यांनी चित्रपट यांनी दिला होता असे समजले. चहाच्या वेळेत अभिजीत रणदिवे यांची मी भेट घेतली. ऐसी अक्षरे मध्ये माझ्यासारखे ते देखील लिहितात, त्यामुळे भेट रोचक झाली. अभिजीत रणदिवे यांचा विषय होता, चित्रपट ह्या माध्यमाचा कलेकडे, किंवा एक अभिव्यक्तीचे माध्यम याकडे कसा प्रवास झाला. तेही प्रामुख्याने अभारतीय चित्रपटांच्या वाटचालीकडे. तो त्यांनी चित्रपटाच्या, लघुपटाच्या विविध दृश्ये दाखवून, त्याबद्दल विवेचन करून, सिद्ध केला. त्यांनी Trip to Moon ह्या १९०२ मधील मूकपट थोडासा दाखवून सुरुवात केली. तो खरे तर पहिला वाहिला science fiction सिनेमा म्हटला पाहिजे. वेगवेगळया काळातील कलेच्या इतर क्षेत्रात जसे विविध विचारसरणीचे प्रतिबिंब पडत होते, तसेच त्यावेळच्या सिनेमातून ते पडत गेलेले दिसते. तसेच दोन महायुद्धे, आणि त्याचा समाजजीवनावर झालेला परिणाम यांचे देखील चित्रण नववास्तववाद रुपाने प्रकट झाला(Bicycle Thief) जो आम्हाला सोमवारी दाखवण्यात आला होता. Sergei Eisenstein दिग्दर्शित Battleship Potemkin मधून प्रतीत होणारी प्रतिमांची भाषा यांचे उदाहरण त्यांनी दिले. जीवनात वास्तव काय आहे याबद्दल संभ्रम निर्माण होणाऱ्या घटना दाखवणारे उदाहरण म्हणून त्यांनी राशोमोन(Rashomon by Akira Kurosawa) हा प्रसिद्ध चित्रपटातील दृश्ये दाखवली. Breathless या फ्रेंच सिनेमाची काही दृश्ये दाखवली, त्यात, Paris मधील Champs Elysee या प्रसिद्ध रस्त्यावरील चित्रीकरण दिग्दर्शकाने कसे केले, त्याचा वेगळा परिणाम कसा झाला याची त्यांनी चर्चा केली.

सर्वात शेवटी आमिर खान, आशुतोष गोवारीकर यांचा लगान हा चित्रपट कसा बनला याची हकीकत सांगणारा एक चित्रपट ‘चले  चलो’ हा चित्रपट होता. तो मी तासभर पहिला. तो पर्यंत चित्रपटाची कल्पना, पटकथा, बजेट, चित्रीकरणाची आखणी, चंपानेर गाव कुठे वसवायचे याचा शोध या पासून, ते कच्छच्या रानातील भुज गावाची निवड, नितीन देसाई यांचा गावाचा पूर्ण सेट उभे करणे इत्यादी पर्यंत कथा आली होती. नंतर नंतर थोडे कंटाळवाणे होऊ लागले होते. दिवसही संपला होता, मग उठून निघून घरी गेलो. पण हा परत पाहायला हवा सिनेमा.

त्या रात्री वर्तमानपत्रे चाळताना ज्या NFAI ने हे शिबीर आयोजित केले आहे, त्याबद्दल बातमी होती, आणि ती तितकीशी चांगली नव्हती. त्या बातमीचा गोषवारा असा होता की, NFAI कडील बऱ्याच जुन्या चित्रपटांची रिळे ही खराब झाली आहेत, आणि ती परत कधीही पाहता येणार नाही, ती नष्ट झाली आहेत, ज्या मुळे मूल्यवान वारसा कायमचा हातातून गेला. हे वाचून मन खट्टू झाले.

सिनेमामय आठवडा, भाग#२

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील दुसरा भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. पहिला भाग, जो उद्घाटनाचा होता. आजचा शिबिराचा दुसरा दिवस. आजपासून पुढील सहा दिवस NFAI चे कोथरूड मधील नवीन कॅम्पस आहे तेथे असणार होते. मी पूर्वी कधी येथे आलो नव्हतो. हे ठिकाण वेताळ टेकडीच्या मागे आहे. लवकर सापडलेच नाही. गुगलने घोटाळा केला. मस्त झाडी, आणि निवांत जागेत आहे. जवळच दूरदर्शनचे केंद्र देखील आहे. FTII म्हणजे पूर्वीची प्रभात स्टुडिओची ही जागा. मला तरी हे ठिकाण प्रथमदर्शनीच आवडले. आमचे सगळे कार्यक्रम दुसऱ्या मजल्यावरील प्रेक्षागृहात होणार होते. पहिल्या मजल्यावर NFAI विविध विभाग आहेत.

पहिल्या सत्रात श्यामला वनारसे यांचे ‘आस्वाद आणि प्रतिसाद’ या विषयावर बोलल्या. त्यांनी चित्रपट हे कला अभिव्यक्तीचे माध्यम इतर माध्यमांपेक्षा कसे वेगळे आहे हे विषद केले. चित्रपट आवडला म्हणजे काय, तो समजून कसा घ्यावा, ह्याची जाण म्हणजे रसास्वाद हे सांगितले. त्यांनी तीन लघुपट दखवले. पहिला होता Happy Anniversary. हा लघुपट एका जोडप्याच्या लग्नाच्या वाढदिवशी, दोघांच्या आयुष्यात, वेगवेगळ्या ठिकाणी, काय होते हे दाखवतो. दुसरा होता Glass. हा लघुपट म्हणजे काच कारखान्यात काम करणाऱ्या कामगाराच्या कामावर आहे. तिसरा होता तो जगातील पहिला संगणकावर तयार कार्यात आलेला animation लघुपट, Hunger. हे तीनही लघुपट अतिशय वेगळे अनुभव देणारे, काही तरी सांगणारे, आणि दृक्‌श्राव्य माध्यमाच्या विविध शक्यता तपासणारे असे होते.

दुसऱ्या सत्रात सुधीर नांदगावकर हिंदी चित्रपटांचा १९१३ ते २०१३ या शंभर वर्षांच्या वाटचालीवर बोलले. हा इतिहास बऱ्यापैकी सर्वाना माहिती असतो. मध्यंतरी हरिश्चंद्राची फॅक्टरी नावाचा पहिल्या भारतीय चित्रपटाची कहाणी सांगणारा चित्रपट येवून गेला होता. पण त्यांच्याही आधी हरिश्चंद्र भाटवडेकर(उर्फ सावे दादा) यांनी पहिले चित्रीकरण(जो चित्रपट असा नव्हता) केले होते. मूकपट, श्वेतधवल, रंगीत, बोलपट, आणि आज तयार होणारा डिजीटल चित्रपट असा प्रवास त्यांनी उलगडला. १९५०चे दशक हे कसे चित्रपटांच्या दृष्टीने सुवर्णयुग होते हे सांगितले. त्या वेळी जगात चित्रपटाने कलेकडे प्रवास सुरु केला होता, तर भारतात संगीतामुळे झालेले युग असा तो काळ होता.

दुपारच्या भोजनानंतरचे तिसरे सत्र खुले सत्र होते ज्यात कालच्या आणि आजच्या दाखवण्यात आलेल्या चित्रपट आणि लघुपटाबद्दल खुली चर्चा होती. बरेच जण अर्थात इराणी दिग्दर्शक मजीद माजिदी यांच्या चित्रपटांबद्दल बोलले.

चौथे सत्र सुषमा दातार यांचे होते, आणि विषय होता चित्रपटातील प्रकार(किंवा त्यांनी वापरलेला शब्द विधा, जो इंग्रजी genre या शब्दाला वापरला होता). त्यांनी आधीच व्याख्यानाचा सारांश म्हणून एक-दोन छापील कागद दिले होते. विशिष्ट प्रेक्षकांसाठी विशिष्ट चित्रपट यातून चित्रपटांची genre तयार होत गेली. वर्गीकरण करताना विविध निकष, जसे, वास्तवदर्शन, लांबी, तंत्रज्ञान, निर्मितीचा हेतू इत्यादी लक्षात घेण्यात येऊ लागले. त्यांनी विविध उदाहरणे दिली. Waking Life ही Richard Linklater याची फिल्म docu-fiction अशी होती. एखादा चित्रपट वास्तवदर्शी आहे अशे जेव्हा म्हणतात, तेव्हा ते तसेच १००% असते का, याची पण त्यांनी तात्विक चर्चा केली. संगीतिका(musical) हा प्रकार म्हणजे काय हे देखील त्यांनी सांगितले. काही दिवसांपूर्वी मी Chicago हा चित्रपट(musical) उडत उडत थोडा पहिला, त्यावेळी काय चालले हे समजलेच नाही, आणि नाद सोडून दिला होता. खूप पूर्वी Sound of Music हा प्रसिद्ध चित्रपट पहिला होता त्याची आठवण झाली. आजचा प्रसिद्ध दिग्दर्शक उमेश कुलकर्णी याची डिप्लोमा फिल्म Three of Us ही दाखवण्यात आली. Film Noir अथवा falling art ह्या प्रकारात काय चालले आहे, हे ही त्यांनी उलगडून दाखवले. शेवटी त्या असेही म्हण्याला की, ‘सजग प्रेक्षक व्हायचे असेल तर विविध प्रकारचे सिनेमे पाहायला हवेत, तरीही वैयक्तिक आवडनिवड हवीच’

त्यानंतर हवाहवासा वाटणारा चहाचा ब्रेक झाला आणि त्या नंतरच्या सर्वात शेवटल्या सत्रात लागोपाठ दोन सिनेमे दाखवण्यात आले-पाथेर पांचाली ही बंगाली आणि Bicycle Thieves, जी इटालियन आहे. कुठल्याही film appreciation course किंवा फिल्म सोसायटी मध्ये हे दोन सिनेमे सर्वात आधी दाखवणे हे जवळ जवळ अलिखितच झाले आहे. सत्यजित राय यांच्यावर Bicycle Thieves चा फार मोठा प्रभाव आहे. दोन्ही सिनेमे वास्तववादी सिनेमाची उत्कृष्ट उदाहरणे आहे. या दोन्ही चित्रपटांबद्दल मी विशेष काही लिहावे असे काही नाही. दोन्ही अतिशय प्रसिद्ध, आणि बरेच चर्चिले गेलेले चित्रपट आहेत. दोन्ही चित्रपट हे दुसऱ्या महायुद्धाच्या आसपासचे, वेगवेगळया वातावरणातील. पाथेर पांचाली नंतर, सत्यजित राय यांनी आणखीन दोन चित्रपट अपु या प्रमुख व्यक्तिरेखेवर काढले. त्या तिन्ही चित्रपटांना मिळून नंतर Apu Trilogy अशी संज्ञा प्राप्त झाली.

आज मी ब्लॉग लिहितो आहे, त्या दिवशीची चित्रपटसृष्टीशी निगडीत अशी अतिशय वाईट बातमी पाहतच लिहितो आहे, ती म्हणजे मुंबई मधील(चेंबूर) जुना R K Studio हा आगीत जाळून खाक झाला. आता ह्या आगीत किती अनमोल ठेवा, जो जपून ठेवावा असा असणार, तो कायमचा नष्ट झाला असणार. काय करणार, दुर्दैव आपले, आणि काय!

सिनेमामय आठवडा, भाग#१

आपण पुण्यातील लोक भाग्यवान आहोत. कलेच्या आणि इतरही विविध क्षेत्रात नेहमी काही काही चालू असते. ज्यांना आवड आहे आणि सवडही आहे, त्यांना ह्या सर्वांचा लाभ घेता येतो. चित्रपटांच्या बाबतीत देखील काय काय चालू असते. एकतर कायम कुठले ना कुठले चित्रपट महोत्सव सुरु असतात, Pune International Film Festival तर पर्वणीच असते. आजकाल लघुपट निर्मिती देखील जोरात आहे. समाजात चित्रपट ही एक कला आणि माध्यम म्हणून चांगलीच जाणीव निर्माण झाली आहे. त्यातच पुण्यात चित्रपट क्षेत्राशी संबंधित दोन नामवंत संस्था आहेत, National Film Archives of India(NFAI), आणि Film and Television Institute of India(FTII). पुण्यात देखील फिल्म सोसायटी देखील जोरात होती, तिने नुकतेच पन्नास वर्षे पूर्ण केली. पण आता ही संकल्पना थोडीशी मागे पडली आहे की काय असे वाटते आहे, कारण जगभरातील चित्रपट पाहण्याची झालेली इंटरनेट आणि मोबाईल, तसेच डिश टीव्ही मुळे, झालेले सहज उपलब्धता. पण त्यामुळेच की काय, चित्रपट अथवा अशा दृक्‌श्राव्य माध्यमांकडे सजगतेने, आस्वादक पद्धतीने पाहून कसा प्रतिसाद(प्रतिक्रिया नव्हे) द्यावा हे समजून घेण्याची निकड अधिक जाणवते.

चित्रपट ही कला म्हणजे कित्येक गोष्टींचा, तंत्रांचा, कलांचा, एक परिपाक आहे. फार वर्षांपूर्वी माझ्या मित्राकडून FTII च्या चित्रपट रसास्वाद अभ्यासक्रमाबद्दल ऐकले होते(त्याने पुढे जाऊन तो केलाही, आणि नंतर त्याच्या आवडत्या संगीतकार पंचम वर एक कार्यक्रम, वेबसाईट देखील सुरु केली आणि ती आज बरीच लोकप्रिय झाली आहे). माझ्याही मनात चित्रपट हे माध्यम जाणून घेण्याची उत्सुकता निर्माण झाली, आणि बरेच दिवस आपणही FTII तो कोर्स करावा असे मनात होते. पण तो कोर्स आहे महिनाभराचा, आणि एवढा वेळ कामातून काढणे महा-कठीण गोष्ट. त्यामुळे रेंगाळत राहिले. अधून मधून NFAI ला जात राहिलो, तेथील वेगवेगळे कार्यक्रम, छोटेमोठे महोत्सव पाहत गेलो(जसे की शांबरीक खरोलिका, गिरीश कर्नाड चित्रपट महोत्सव). मध्ये आणखी एका मित्राने आपले सोडून चित्रपट पटकथा लेखन अभ्यासक्रम करून, लघुपट निर्मिती करायला लागला. अमीरबाई कर्नाटकी पुस्तकाच्या निमित्ताने रहमत तरीकेरी यांच्या ओळखीचे कोणीतरी FTII मध्ये  पटकथा लेखन आणि दिग्दर्शनचा अभ्यासक्रम करत असताना भेट झाली, आणि अज्ञात अश्या FTII च्या परिसरात आत फिरून आलो. त्यातच गेल्या वर्षी FTII ने open day ठेवला होता, त्या निमित्ताने देखील आतमध्ये मनसोक्त फिरून, विविध विभाग पाहून आलो. विजय पाडळकर यांचे ‘सिनेमाचे दिवस-पुन्हा’ हे देखील पुस्तक वाचनात आले.

NFAI ने देखील आठवडाभरचा रसास्वाद कार्यक्रम असतो हे समजले आणि मग म्हटले ह्या वर्षी ह्या शिबिराला तरी जाऊयात. आवेदन पत्र, पैसे पाठवून दिले, ऑफिसमध्ये रजा टाकली लगेच. सहकाऱ्यांना सांगितले की असा असा चित्रपट रसास्वाद कार्यक्रम आहे तेथे जाणार आहे, तर त्यांच्या भुवया उंचावल्या गेल्या, चित्रपट क्षेत्रात जायचे आहे की काय असेही काहींनी विचारले.  म्हटले तसे काही नाही, पण समजावता समजावता नाकी नऊ आले. मला हेही माहिती होते की art appreciation cannot be taught, but it can definitely be learnt. असो. तर ह्या शिबिरातून बरेचे चित्रपट दाखवले जाणार होते, चित्रपट-क्षेत्राशी निगडीत विविध विषयांवर व्याख्याने असणार होती. एकूणच काय पर्वणीच ठरणार होती. पहिला दिवस हा उद्घाटनाचा दिवस होता. नाव नोंदणी दुपारी असणार होती, आणि त्यानंतर, उद्घाटन, आणि चित्रपट दाखवले जाणार होते. ह्या कार्यशाळेची Federation of Film Societies of India(FFSI) ही मुंबईस्थित संस्था देखील NFAI बरोबर सहआयोजक होती.

मराठीतून हे शिबीर, गेली १२ वर्षे सुरु आहे. चित्रपट रासास्वदांच्या मूळ सूत्रांचा परिचय ह्या शिबिरातून होणार होता. एकूण १० चित्रपट, २० लघुपट, इतिहास, तज्ञांची व्याख्याने, आस्वाद आणि प्रतिसाद असे सगळे असणार होते. एकूणच चित्रपट कलेविषयी सजग भान देणे हे ह्या शिबिराचे उदिष्ट असणार होते. आवेदन पत्रात आयोजकांनी विचारलेली माहिती रोचक होती. नेहमीची वैयक्तिक माहिती व्यतिरिक्त, आवडते चित्रपट कोणते, दिग्दर्शक कोण, महिन्यातून किती चित्रपट पाहता(तेही चित्रपटगृहात, घरी), चित्रपटविषयक वाचलेली पुस्तके, फिल्म सोसायटी, चित्रपट कसा तयार होतो हे माहिती आहे का, हे ही विचारले होते.

image

NFAI मध्ये पहिला दिवस हा शिबिराच्या उद्घाटनाचा दिवस, दुपारी कार्यक्रम सुरु झाला. मी जरा लवकरच गेलो होतो, नाव नोंदणी केली, workshop kit घेतले. आज सकाळपासूनच हवा दमट होती. वारा नाही, घामाघूम व्हायला होत होते. NFAIच्या आवारात Barrister Jaykar यांचे निवासस्थान, जिचे वारसा संवर्धनाचे काम चालू होते, ते दिसत होते.  आधी ‘आमो आखा एक से'(Aamo Akha Ek Se, We are One) या आदिवासी जीवनावरील चित्रपटाचा preview होता, अभिनेता यशपाल शर्मा आणि त्याच्या भोवतालची गर्दी दिसत होती. शिबिराच्या उद्घाटनाच्या कार्यक्रमाला सचिन खेडेकर, किरण शांताराम, श्यामला वनारसे, सुषमा दातार, प्रकाश मकदूम वगैरे आले होते. श्यामला वनारसे यांच्या रसास्वादाच्या व्याख्यानांची DVD तयार केली आहे, त्याचे प्रकाशन झाले. त्यावेळेस सुषमा दातार यांनी सतीश बहादूर, ज्यांना भारतात film society, film appreciation चे जनक असे समजले जात, त्यांच्याबद्दल त्या बोलल्या. त्यानंतर सुधीर नांदगावकार यांचे पहिले व्याख्यान, ‘चित्रपट रसास्वादाकडे’ हे व्याख्यान, तसेच एक रशियन लघुपट Wedding दाखवला, पण का कोण जाणे, त्यांचे व्याख्यान जे सुरुवातीला चित्रपट इतिहास सांगत होते, त्यानंतर, मध्येच थांबले, आणि शेवटी The Children of Heaven हा मजीद माजिदी यांनी दिग्दर्शित केलेला इराणी सिनेमा दाखवला. आणि दिवस संपला, बाहेर येतो तो काय, पाउस सुरूच झाला होतं. मी बाहेर असलेल्या ढगांच्या गडगडात, पावसात, तसेच मनात निर्माण झालेल्या विचारांच्या गर्दीत मी परत घरी निघालो.

ह्या ब्लॉगच्या पुढील काही भागात मी ह्या शिबिरातून काय काय अनुभवले, पहिले याबद्दल सविस्तर लिहिणार आहे. हे रसास्वाद शिबीर करण्याच्या आधीपासूनच मला भावलेल्या चित्रपटांविषयी मी लिहितोच आहे. तेही जरूर पहा.

नीनासम

नीनासम(NINASAM) म्हणजे नीलकंठेश्वर नाट्यसेवा संघ. ही प्रसिद्ध संस्था कर्नाटकातील शिमोगा(आताचे शिवमोग्गा) जिल्ह्यातील हेग्गोडू(Heggodu) या गावी आहे. कर्नाटकातील प्रसिद्ध नाट्यकर्मी के. व्ही. सुब्बण्णा, ह्यांनी  १९४९ मध्ये स्थापन केलेली ही नाट्यक्षेत्रात आणि इतर सांस्कृतिक क्षेत्रात कार्यरत आहे. त्यांना त्यांच्या ह्या क्षेत्रातील कामाबद्दल पद्मश्री तसेच Magsaysay पुरस्कार देखील मिळाले आहेत. माझ्या नाटकं, विशेषतः प्रायोगिक नाटकं पाहण्याच्या वेडामुळे, एकदा, १०-१२ वर्षांपूर्वी, मला प्रसाद वनारसे यांच्या Academy of Creative Education या संस्थेचे पत्रक मिळाले, त्यात ह्या संस्थेला भेट देण्याच्या कार्यक्रमाबद्दल नमूद केले होते.  मला ते वाचून एकंदर उत्सुकता वाटली होती. इंटरनेट वरून मी संस्थेची माहिती काढली, आणि समजले की ते ५ दिवसांची एक कार्यशाळा प्रत्येक वर्षी आयोजित करतात, ज्याचे नाव कल्चर कोर्स असे त्यांनी ठेवले आहे. त्यात आपल्या संस्कृतीबद्दल, वेगवेगळया कलाप्रकारांबद्दल एकूण मंथन होते, भारतभरातून वेगवेगळे लेखक, विचारवंत, कलाकार येवून मार्गदर्शन करतात, तसेच नाटकांचे प्रयोग, आणि संगीताचे कार्यक्रम होतात, त्यावर चर्चा होते. एक-दोनदा नाव नोंदवून देखील मला जाता आले नव्हते. आज तो योग येतो आहे. मी उद्यापासून(ऑक्टोबर ८) सुरु होणाऱ्या ह्या वर्षीच्या कार्यशाळेसाठी जात आहे. म्हणून त्याबद्दल थोडेसे लिहावे म्हणून बसलो आहे. परत आल्यानंतर यथासांग, पाचही दिवसांच्या कार्यक्रमांबद्दल लिहिणार आहे.

६०-७० वर्षांपूर्वी कर्नाटकातील सह्याद्रीच्या कुशीतील ह्या हेग्गोडू गावी गावकऱ्यांनी सुरु केलेली हौसेखातर सुरु केलेली  नाट्यचळवळ, म्हणजे आताची नीनासम. तिचा प्रवास मोठा रोचक आहे, आणि कर्नाटकातील नाट्यक्षेत्रात तिचे योगदान मोठे आहे. आपल्याकडे कशी कोकणातील खेड्यातून दशावतार आणि इतर सांस्कृतिक कलाप्रकार जोपासले गेले आहेत, तसेच हे म्हणावे लागेल. ग्रामीण मनोरंजन आणि कलाप्रकार हे संस्कृतीचे प्रमुख वाहक आहेत. संस्थेचा हळू हळू परीघ विस्तारून, इतर सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात देखील त्यांनी काम सुरु केले. नाट्यक्षेत्रात काम करण्यासाठी ज्यांना रस आहे त्यांच्यासाठी डिप्लोमा, तसेच उन्हाळी कार्यशाळा ते चालवतात. यक्षगान क्षेत्रात जसे शिवराम कारंथ यांनी जसे काम केले, तसेच हे काम आहे असे म्हणता येईल.

कल्चर कोर्स थोडासा, NFAI/FTII यांचा film appreciation कोर्स आहे तसा थोडासा आहे असे म्हणता येईल, जो फक्त चित्रपट कलेबद्दल निगडीत आहे. कल्चर कोर्सचा परीघ थोडा मोठा आहे. ही कार्यशाळा प्रामुख्याने कन्नड भाषेत आहे. मला कन्नड थोडीफार येत असल्यामुळे त्यामुळे मी तसा उत्साहित आहे. मला जसे जमेल तसे मी मराठी आणि कन्नड भाषा यांतील संबंधाबद्दल जाणून घेणार आहे आणि त्यावर लोकांशी सवांद साधणार आहे, पाहुयात कसे जमते. अमीरबाई कर्नाटकी पुस्तकाच्या भाषांतराचा अनुभव थोडासा पाठीशी आहेच. प्रत्येक वर्षी ह्या कार्यशाळेची एक प्रमुख संकल्पना(theme) असते. तशी ती ह्या वेळेस plurality अशी आहे. साधारण ४०-५० व्यक्ती ह्या कार्यशाळेसाठी  आमंत्रित केले गेल्या आहेत, त्यातील मला फक्त जावेद अख्तर आणि गणेश देवी यांचीच नावे माहिती आहेत.

प्रसाद वनारसे यांच्या पत्रकात ह्या संस्थेसंबंधी, तिच्या महत्तेसंबंधी लिहिताना, Theatre and The World by Rustom Bharucha ह्या पुस्तकातील उतारा उद्धृत केला होता. हो येथे देतो आणि थांबतो.

“Far away from New Delhi, where decisions about Indian culture are becoming increasingly centralized, there is a relatively unknown village called Heggoddu in Shimoga district of Karnataka. Secluded amongst paddy fields and areca nut plantations, this village is perhaps best known for an institution called NINASAM., which administers a theatre school, a repertory company, a film society, and a workshop unit that has spread threare and film culture to all 19 districts of Karnataka. If we had to choose a cultural center in India today, it would not, to my mind, be found in any major institutions in Delhi, Bombay, Calcutta, Madras or Bhopal, which continue to be isolated from the needs of our people. Rather I would locate this center in the village of Heggoddu, where one finds alternatives not only for Indian theatre but for the mobilization and growth of our culture at large”

 

 

Experience at FTII Open Day

I happened to read that India’s premier film and television training related institute Film and Television Institute of India(FTII) opened itself to public for the first time in the history, over the last weekend. I did not want to loose this opportunity. I have passed by it many times wondering how it might be inside. This institute also happens to be on the place where film studios of erstwhile film company called Prabhat Film Company(प्रभात फिल्म कंपनी) used to be located way back during 1930 till 1960s. I also had learnt that it has a museum which also, which I had never managed to visit so far. This was despite the fact that I had one friend couple of years back doing a course at FTII on script writing. I also had read about its another famous program related to film appreciation, which I intend to do once I have 2 weeks in my life for that. Anyways, I wanted to share my experience with FTIIs first ever open house here.

It was a fine Sunday. It has been raining since past 3-4 days in the city, once again after a short break. It began with a pleasant surprise, as I was handed over a copy of Times Mirror newspaper supplement, and a Bisleri water bottle at a HP petrol station! This was never ever experienced before by me. We landed at the gates of FTII early morning with the intent to be part of first batch for their escorted tour inside. It was still some time, hence I strolled around the area, which one rarely gets time for. It was a fine walk indeed around the green lanes of Prabhat Road. And my surprises continued for the Sunday. I was also able to spot famous Marathi author house Vyankatesh Madgulkar’s(व्यंकटेश माडगुळकर) house named Akashar(अक्षर बंगला), about which I had read in the past and was very curious to visit. I had seen his elder brother, another famous author,film personality, Ga Di Madgulkar’s(ग दि माडगुळकर) house Panchvati(पंचवटी) near Shivajinagar. But this house Akshar was redeveloped into an apartment complex recently. I also had another surprise for me during the walk. I noticed a residence of consul of Bosnia Herzegovina, which I never expected to sight in Pune, bang opposite of National Film Archives of India(NFAI).

By the time I came back to the gates of FTII, I saw more people and also registration for batches had begun. Soon at 10 am, our tour started, I felt like I am reliving the history here. Our tour escort had announced that it would a mere 45 minute tour, and of course, wanted people to co-operate. I was not happy-only 45 minute tour! Anyways, we had to take what was offered. The FTII campus is spread over 50 acres of lands, extending all the way up to Vetal Hills with very good tree cover inside, as one can see below.

Our first stop was at a collage exhibiting history of institute, distinguished alumni, right in front of famous Widsom Tree. This tree(not sure what is tree it is though) is best known landmark of the FTII, for, it being a famous hangout place for students inside the campus, the tree having a circular sitting place. Then we walked back in time as we entered into a studio which has been there since Prabhat Film Company days, a place for many famous movies’ shootings. The guides there explained us about various nuances of the history, stage, light in that area. Our walk back in time continued as we entered the museum which is aptly titled as Prabhat Nagari(चला प्रभात नगरीकडे) where photos of 5 partners of Prabhat Film Company can be seen, along with various artifacts used during film making that time, along with film posters.

We walked behind a build into an area where a dome like structure was situated, which was used sound reverb effects. Then we went to studio like structure housing vintage Mitchell film cameras and also vintage lights boxes used by film company.

Later we were given couple of demos on sound dubbing and mixing techniques, on film editing and on a chroma key technique for background special effects shooting. Then we walked our way towards Shantaram Pond which is pond like structure amidst dense trees and vegetation, acting as a set or a location for filming. Later we visited a section meant for television shooting(especially with multi-cam arrangement, and area with very flexible lighting facilities) and it production control room.

Our tour ended at a book exhibition, which displayed old books from FTII and were also on sale. It was certainly a treasure trove for book lovers. I picked up few, along with few issues of FTII publication magazine LenSight. Our 45 minute tour, had extended to well over 2 hours, and I was not complaining. By the time, I returned back to the gates, the registration desk was overflowing with people. This was testimony of how hugely FTII is popular. Not sure why kept FTII away from opening it doors for so many years, to general public. Another reason would have been a recent controversy in FTII which had resulted in prolonged strike by students. Nonetheless, hope FTII takes cue from this and comes up with more programs involving interaction with general public and enthusiasts alike. This will only help film crazy nation which we are. I found NFAI more people oriented that FTII. I have seen many people oriented programs such film festivals, seminars, workshops being conducted routinely there(example, Shamblik Kharolika). I don’t understand, what stops FTII(or even NFAI) from selling their publications to general public at their counters(or on website), DVDs of films and documentaries at their counters, conduct once a  month film appreciation club, film screening sessions, summer workshops for enthusiastic short film makers etc.

एका अनुवादाची कहाणी

मी अनुवादित केलेल्या अमीरबाई कर्नाटकी या कन्नड पुस्तकाचे प्रकाशन होवून आता एक वर्ष उलटून गेले आहे. एक दोन नवीन पुस्तकांच्या अनुवादाचे काम देखील सुरु झाले. मूळ कन्नड पुस्तकाचे लेखक जे साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त लेखक आहेत, ते रहिमत तरीकेरी परवा पुण्यात आले असता मला भेटले. त्यांनी मला सुचवले की मी केलेल्या अनुवादाच्या प्रक्रिये संबंधी लिहून काढावे. म्हणून हा आजचा ब्लॉग-प्रपंच. इतक्यातच आज मराठी भाषा दिन आपण साजरा केला. त्यानिमित्ताने अनुवाद साहित्याबद्दल देखील बोलले गेले. अनुवाद हा साहित्य प्रकार आता मराठी रुजू पहातोय, त्याला वाचकांची पसंती मिळते आहे, मराठी भाषा आणि साहित्य त्यामुळे समृद्ध होते आहे.

माझी मातृभाषा कन्नड आहे. पण मी पुण्यातच वाढलो, मराठी माध्यमात शिकलो. मी दहावीत असताना सुट्टीत कन्नड लिहायला आणि वाचायला शिकलो. दोन्ही भाषेची पुस्तके, मासिके आणि इतर साहित्य यांचे थोडेफार वाचन कायमच घरात होत असे. अनुवादाच्या आयडियाची कल्पना माझ्या ध्यानीमनी नसताना डोक्यात आली. त्याचे झाले असे की साधारण २००९ च्या सुमारास, ‘मयूर’ नावाच्या एका कन्नड मासिकात, मला गोहरबाई आणि बालगंधर्व यांच्यावर रहमत तरीकेरे यांचा एक लेख आढळला. बालगंधर्वावर कन्नडमध्ये असलेला तो लेख पाहून मला जरा आश्चर्यच वाटले. तो लेख वाचल्यानंतर, आणि रहमत तरीकेरे यांच्या बरोबर ईमेल आणि दूरध्वनीवर झालेल्या चर्चेत मला या विषयाची व्याप्ती समजली. स्वातंत्र्यपूर्व काळात जेव्हा आताच्या कर्नाटकातील काही भाग बॉम्बे प्रेसिडेन्सी मध्ये होता. मराठी आणि कन्नड जनात वेगवेगळया पातळीवर सांस्कृतिक देवाणघेवाण होत असे. संगीत नाटकं, बालगंधर्वांची नाटकं कन्नड प्रदेशात जात, तेथे प्रयोग होत, त्यांचा प्रेक्षक वर्ग तेथे होता. तर मी त्या लेखाचा मी मराठीत अनुवाद करून, तो लेख मी ग्रंथालीचे आणि ‘थिंक महाराष्ट्र‘चे दिनकर गांगल यांच्याकडे तो पाठवला. त्यावर त्यांनी संपादकीय संस्करण करून त्यांनी तो येथे प्रसिद्ध केला आणि मला बऱ्याच प्रतिक्रिया आल्या. त्या विषयावर काम करणारे आणि त्याचा अभ्यास असणारया बऱ्याच व्यक्तींशी परिचय झाला. रहमत तरीकेरे यांनी अमीरबाई कर्नाटकी यांच्या चरित्रावर पुस्तक लिहित आहे असे कळवले. तत्काळ मी त्यांना त्याचा अनुवाद करण्याची परवानागी मागितली आणि ती त्यांनी आनंदाने दिली. आणि माझे सौभाग्य असे की ग्रंथाली यांनी देखील तो अनुवाद प्रकाशित करण्याची तयारी दर्शवली.

यथावकाश कन्नड मधील अमीरबाई यांच्या चरित्राचे प्रकाशन झाले(२०१२) आणि मला ते पुस्तक प्रो. तरीकेरे यांनी पाठवले. पुस्तक तर ३०० पानाच्या आसपास होते. माझ्या मनात धडकीच भरली, हे कसे आणि कधी होणार. मी संगणक क्षेत्रात कार्यरत आहे, आणि त्यामुळे वेळेचा मोठा प्रश्न माझ्यासमोर होता. पण मी मनाचा हिय्या केला आणि काम सुरु केले. रहिमत तरीकेरे यांच्या पुस्तकाची कन्नड भाषा तर ग्रांथिक होती. पुस्तक संशोधनात्मक होते, भरपूर तळटिपा, संदर्भ साहित्य यांची रेलचेल होती. भाषा ललितलेखांप्रमाणे सरळ आणि सोपी नव्हती. मूळ वाक्य, वाक्यरचना, त्याचा मतितार्थ समजायला बरेच कष्ट पडले. माझ्याकडे महाराष्ट्र राज्य सांस्कृतिक मंडळाने प्रकाशित केलेला जुना कन्नड-शब्दकोश आहे, तो हाताशी घेतला. महाराष्ट्रातील, आणि मराठी, तसेच मुंबई, तेथील चित्रपटसृष्टी याचे संदर्भ बरेच असल्यामुळे पुढे पुढे समजायला सरळ होत गेले. सकाळी लवकर उठून १-२ तासांची बैठक मारून काम करायला लागलो, आणि हळूहळू अनुवादाला आकार येवू लागला. माझे सारे कुटुंबीय कर्नाटकातील विजापूरचे. त्यामुळे तेथील संदर्भांबद्दल चर्चा करता आली. कन्नड भाषेतील शब्दांच्या छटाबद्दल त्यांच्या बरोबर चर्चा करता आली. त्यातच मी २-३ महिन्यांसाठी अमेरिकेला गेलो, आणि काम बंद झाले. तेथून आल्यावर परत सुरु केले, आणखी माहितीबद्दल प्रो. तरीकेरे यांच्या बरोबर चर्चा सुरु झाल्या.

त्यातच २०१३ मध्ये मी, रहमत तरीकेरे यांचा पुण्यात सुदर्शन रंगमंच तर्फे चैतन्य कुंटे यांच्या बरोबर सुदर्शन संगीत सभा अंतर्गत, एक कार्यक्रम पुण्यात घडवून आणला. तो होता अमीरबाई आणि गोहारबाई यांच्या जीवनावर. त्याचे नाव होते -‘बिळगी भगिनी-शतमान स्मरण‘. त्यावेळेस ते पुण्यात आले होते, त्यामुळे प्रत्यक्ष चर्चा करता आली, आणि बरेच मुद्दे आणखीन समजले. याच पुस्तकाचे इंग्रजी भाषांतर तरीकेरे यांनी बंगळूरू येथील लेखिका मंगला सर्वा यांच्याकडे दिले होते, त्यांचे देखील काम सुरु झाले होते. २०१४ मध्ये  मी बंगळूरूयेथे गेले असता, प्रो. तरीकेरे, आणि मंगला सर्वा यांची भेट मंगला यांच्या घरी झाली. तेथे झालेली चर्चा अतिशय उद्बोधक होती. असे करता करता मुख्य पुस्तकाचे काम झाले आणि तो मसुदा मी ग्रंथालीचे संपादक अरुण जोशी यांच्याकडे पाठवला. त्यांची चिकित्सक नजरेने भाषिक दोष, वाक्यरचनेतील दोष, भाषांतरातील दोष, तसेच काही तपशीलातील दोष माझ्या निदर्शनास आणून दिले. तरीकेरे यांच्या सुचनेनुसार मुंबईचे प्रकाश बुरडे, धारवाड येथील प्रो. यार्दी, मुधोळचे आनंद झुंजूरवाड, मुंबईचे प्रकाश दिवाण इत्यादी जाणकारांना कच्चे खर्डे तपासून द्यायला पाठवले. त्या सर्वानी देखील बहुमोल सूचना दिल्या, आणि त्याचा देखील पुस्तक आकारास येण्यास उपयोग झाला. त्याच सुमारास मी रहिमत तरीकेरे यांनी लिहिलेल्या अमीरबाई कर्नाटकी यांच्या चरित्राचा संशोधनाचा निमित्ताने आलेल्या अनुभवांवर एक कन्नड लेख लिहिला, तो मी अनुवादित केला आणि तोही थिंक महाराष्ट्र वर येथे प्रसिद्ध झाला.

ग्रंथालीचे सुदेश हिंगलासपुरकर यांनी मला कळवले की ग्रंथालीच्या ४०व्या वर्धापनदिनी डिसेंबर २५, २०१४ ला मुंबईत पुस्तक प्रकाशन करायचे आहे असे ठरले आहे. मुंबईत तो दिवस ग्रंथाली वाचकदिन म्हणून साजरा करते. दिवसभर कार्यक्रम असतो. संध्याकाळी पूर्वनियोजित पुस्तकांचे प्रकाशन असते. माझी त्यामुळे तारांबळ उडाल्यासारखी परिस्थिती झाली. अजून कितीतरी कामे राहिली होती. पुस्तकातील छायाचित्रांची यादी, त्यांची माहिती, छायाचित्रे ग्रंथालीला द्यायची होती. आणि मनोगत लिहायचे होते, मुखपृष्ठ करायचे होते. जसे काही काऊंटडाऊनच सुरु झाले होते. मुखपृष्ठासाठी पुण्यातील National Film Archives of India(NFAI) मधील आरती कारखानीस यांची माहिती तरीकेरे यांनी कळवली. आणि त्यांनी तत्परतेने एक अतिशय लोभस आणि दुर्मिळ असे अमीरबाई यांचे छायाचित्र  उपलब्ध करून दिले. इतर सगळे सोपस्कार झाले आणि ग्रंथालीची आमंत्रण पत्रिका धडकली. रहमत तरीकेरे माझ्याकडे पुण्यात आले आणि आम्ही सर्वजण मुंबईस गेलो आणि प्रकाशन सोहळा संपन्न झाला. आणि गंगेत घोडे न्हाले.

हा अनुवाद करण्याचा माझा हेतू एवढाच होता की, अमीरबाई यांच्या चरित्राशिवाय, त्यांच्या आणि गोहरबाई यांच्या काळात महाराष्ट्र आणि कर्नाटक मधील सांस्कृतिक देवाणघेवाण कशा प्रकारची होती यावर कर्नाटकातील संशोधकाच्या/अभ्यासकाच्या दृष्टीने टाकलेला झोत मराठी रसिकासमोर यावा. मला हा अनुवाद करताना खुपच मजा आली, दोन्ही भाषेच्या माझ्या आकालानात आणखीन भर पडली तसेच तो काळ समजून घेण्यातही मदत झाली. त्या दृष्टीने रहमत तरीकेरे यांच्या सोबत झालेल्या चर्चा, माझी पत्नी अनिता हिच्या बरोबर कन्नड भाषेतील बारकाव्यावर आणि शब्दार्थाच्या छटा यावर झालेल्या चर्चा खुपच उपयोगी पडल्या.

पुस्तक प्रकाशनानंतर यथावकाश पुस्तकाबद्दल अभिप्राय येवू लागले, फोन येवू लागले, मला एकूणच आणखीन मजा येवू लागली. पुस्तकाच्या दुकानात जाऊन  मी माझे पुस्तक पाहू लागलो. पुस्तक प्रकाशित झाल्यावर पुण्यातील प्रसिद्ध संगीतज्ञ चैतन्य कुंटे यांना मी पुस्तक अभिप्रायासाठी दिले होते. त्यांनी काही दिवसापूर्वी, प्रत्यक्ष भेटी दरम्यान काही चुका निदर्शनास आणून दिल्या, पुस्तकातील काही निष्कर्षांबद्दल मला त्यांचे मत त्यांनी कळवले. ह्या सर्व गोष्टी मला रहमत तरीकेरे यांच्याशी बोलून, माझ्या अनुवादातील चुका दुरुस्त करून, दुसरी आवृत्ती करायची आहे, पाहुयात कसे जमते ते!