माझा पुत्र गुरुदत्त: भाग#१

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तच्या त्याच्या आईने, वासंती पदुकोण, यांनी लिहिलेले कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याचे क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर प्रत्येक महिन्यात करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू अत्म्नाराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. आज चरित्राचा पहिला भाग. मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१

आता हयात नसलेल्या माझा पुत्र गुरुदत्त याच्या अविस्मरणीय स्मृतीप्रित्यर्थ-वासंती पदुकोण

गुरुदत्तचा जन्म

त्यावेळी आमचा विवाह होऊन अडीच वर्ष झाली होती. ह्यांना हवी तशी नोकरी अजून मिळालेली नव्हती. शेवटी पानम्बुर(Panambur, मंगळुरू जवळ समुद्रकिनारी असलेले गाव) येथे एका शाळेत मुख्याध्यापकाची नोकरी त्यांना पत्करायला लागली. त्यांनी ती पत्कारलीही. हे गाव मंगळुरूच्या उत्तरेला समुद्रकिनारी, उडपीकडे जाताना लागते. अतिशय छोटेसे खेडेगाव. आठ-दहा उंबरठे असलेले. अश्या ठिकाणी एक शाळा होती. आजूबाजूच्या खेड्यातून शाळेत मुले येत असत. त्यामुळे शाळेत विद्यार्थ्याची संख्या शंभरच्या आसपास होती. त्या काळात शिक्षकांना बराच मान असे. हि शाळा त्या गावातील ग्राम-पंचायतीतर्फे चालवली जाई.

आम्ही सर्व एका गौड-सरस्वत ब्राम्हणाच्या घरातील एका भागात भाड्याने राहत होतो. त्या गावी आठवडा बाजार भरत असे. आमच्या घराचे मालक वेगवेगळ्या प्रकारची मिठाई तयार करून ती त्या बाजारात विकत असत. त्यांच्या त्यात चांगला फायदा होत असे. कुठल्यातरी महामारी रोगामुळे यांचा एक डोळा निकामी झाला होता. त्यांना एकुलता एक मुलगा होता. तो त्या शाळेत शिक्षक होता. त्या म्हाताऱ्याच्या मुलीचा मृत्यू झाला होता त्यामुळे मुलीची दोन्ही मुले त्याच्या जवळ राहत होती. ती दोन्ही मुले, आजी-आजोबा असे राहत होते. मुलाची पत्नी आणि आणखीन एक तान्ही नात देखील घरात होती. पत्नी शेतात जाऊन गावात कापून आणत असे. शेतावर काम करण्यासाठी कुळ लावले होते. मालकिणीचा माझ्यावर का कोणास ठाऊक स्नेह होता. घरी काहीही खायला केले कि मला ते आणून दिल्याशिवाय तिला चैन पडत नसे. ते मिठाई करत असताना जवळ थांबून मी ते न्याहाळत असे.

खेड्यातील ते जीवन मला आवडू लागले होते. त्यावेळेस माझे वय फक्त पंधरा वर्षांचे होते. तेथे माझ्या वयाचीच एक घरकाम करणारी मोलकरीण होती, आणि ती कायम माझ्याकडे पाहत असे. एके दिवशी तिला बरे नसल्यामुळे, मला जवळच असलेल्या विहिरीमधून पाणी आणायला लागले. ती विहीर घरापासून साधारण २०-२५ पावले दूर होती. येताना शाळेतील काही उनाड मुलांनी मला दगड मारले. त्यापासून मी स्वतःला वाचवून मी घरी आले आणि रडू लागले. भीतीमुळे माझ्या शरीराचा थरकाप होत होता. तोंडातून शब्द बाहेर येत नव्हता. माझे यजमान घरी आल्यावर घर-मालकिणीने त्यांना सविस्तर घटना सांगितली.  ह्यांचा आधीच रागीट स्वभाव. दुसऱ्या दिवशी शाळेत त्या उनाड मुलांना चांगलीच अद्दल घडविली. त्या मुलांत एक मुलगा शाळेच्या व्यवस्थापकीय कमिटीच्या सदस्याचा मुलगा होता. त्यामुळे हे प्रकरण चिघळले. सभा बोलाविली गेली, ह्यांना शाळेतून काढून टाकूयात असा ठराव झाला. पण शाळेतील मुलांचा यांच्यावर लोभ जडला होता, विद्यार्थीप्रिय शिक्षक होते. त्यांनी हेच शिक्षक हवे असा हट्ट केल्यावर हे प्रकरण निवळले.

त्या वर्षी शाळेतील वार्षिक समारंभात अनेक कार्यक्रम झाले. छोट्या छोट्या नाटिका, गाणी, वाद-विवाद स्पर्धा अश्या गोष्टी झाल्या. त्या वर्षी उत्तम गुण मिळवून उत्तीर्ण झालेल्या विद्यार्थ्यांना पारितोषिक देण्यासाठी माझ्या मागे लकडा लावला. मंचावर मी गेल्यावर माझे हात पाय लटपटत होते. मी मला दिलेले काम कसेतरी संपवून घरी आले.

माझ्या यजमानांना मलेरिया झाला होता. शाळेतील एक शिक्षक वच्चप्पा हे वैद्य होते. ते स्वतः औषध देत असत आणि त्यांच्या हाताला गुण देखील येई. हे देखील पटकन बरे झाले. पण वैद्यच म्हणाले कि, तुमची ग्रहदशा ठीक दिसत नाही. एखाद्या ज्योतिषाकडे जाऊन या, असा सल्ला दिला. ह्यांचा मात्र ज्योतिषावर विश्वास नव्हता. पण सगळ्यांच्या आग्रहामुळे एका नामवंत ज्योतिषाला बोलावले. त्यांनी आमच्या दोघांच्या कुंडल्या, आमचे हात पाहून काहीबाही बोलले. माझ्या हात पाहायला घेतल्यावर तर माझ्या अंगावर काटे आले. ज्योतिषी म्हणाले, ‘मुली, तू भाग्यवंत आहेस. एका वर्षाच्या आत तुला एक मुलगा होईल. तो तुझ्या घराला सुख, ऐश्वर्य, संतोष मिळवून देईल, नाव कमावेल, तो खूप कीर्ती कमावेल, पण…’ ते थांबले आणि माझ्याकडे पाहू लागले. मला संकोच वाटू लागला. मुले होण्याच्या आधीच मुलांच्या विषयी कोणी विचार करतं का? ज्योतिषी पुढे काही न बोलता निघून गेले. माझ्या मनात मात्र त्यांनी सांगितलेली गोष्ट राहिली आणि वाईटसाईट विचार येऊ लागले.

पानम्बुर येथे त्यावेळेस, मी आधी सांगितल्या प्रमाणे आठवडा बाजार भरत असे. आजूबाजूच्या खेडेगावांतून, पंचक्रोशीतून लोकं त्यावेळेस येत. भाजीपाला, फळे, बांगड्या, अश्या वस्तू ती लोकं खरेदी करत. मला बांगड्यांचा नाद होता. आमच्या घरकाम करणाऱ्या बाईंबरोबर बाजारात आम्ही जात असू. बाजारात येणाऱ्या विविध प्रकारच्या लोकांना पाहून, त्यांचे बोलणे, त्यांची वागणूक मला एक प्रकारचा संतोष होत असे. आमच्या शेतातूनच आम्हाला ताजी भाजी मिळत असल्यामुळे , मी बाजारातून भाजी वगैरे काही विकत घेत नसे. नुसताच फेरफटका मारत असे. आमच्या घरमालकिणीबरोबर गप्पा मारणे, त्याच्या नातवाला खेळवणे मला आवडत असे. बऱ्याचदा, हे मला त्याबद्दल रागे भरत असत.

एके दिवशी मी त्या मुलाला झोपाळ्यावर झुलवत होते, तेव्हा घरमालकीण चारा भरलेल्या घमेले तसेच बरोबर असलेले गाढव एका बाजूला सरकवून, ती जमिनीवर लोळू लागली. तिचे डोळे लाल झाले होते. दृष्टीत क्रूरता होती, आणि आजूबाजूला कोणीतरी असावे असे ती पहात होती. तिचे शरीर थरथर कापत होते. तोंडातून काहीतरी अस्पष्ट असे बोलत होती. ते पाहून माझ्या अंगाला घाम आला. घाबऱ्या आवाजात तिने सुनेला हाक मारली. घरात ती धावत आली. त्यांना असे होते हे माहित असावे. विड्याच्या पानावर रुपयाचे नाणे ठेवून हात जोडून उभी राहिली. आणि म्हणाली, ‘आई, आमची चूक पोटात घे, ह्या वेळी तुमचे आणि वडिलांचे श्राद्ध करू शकलो नाही. येत्या तिथीला नक्कीच ते करू. तुम्ही निश्चिंतपाने परत जा.’ आणि साष्टांग नमस्कार घातला. म्हातारीच्या अंगातील देवी निघून गेली असावी, तिचा श्वासोच्छवास परत सुरळीत झाला. तिचे शरीर घामाने लडबडले होते. डोळे मिटलेले होते. सारा दिवस ती झोपून होती. दुसऱ्या दिवशी तिला त्या बद्दल विचारले असता, तिला काही माहिती नव्हते, लक्षात नव्हते.

कधी कधी आमच्या घराशेजारी असलेल्या मैदानात बैयलाट(कर्नाटकातील लोकनाट्य) कार्यक्रम होत असत. घरातील खिडकीतून सर्व काही पाहता येई. पाय दुखे पर्यंत आम्ही तिथे उभे राहून कार्यक्रम पाहत असू. त्यातील ती गाणी, संवाद, नृत्य, वेशभूषा हे सर्व मला एका अद्भुत लोकात घेऊन जात असे.

उन्हाळ्याची सुट्टी जवळ आली होती पण काही कारणाने ह्यांनी शाळेच्या नोकरीचा राजीनामा दिला. जास्तीच्या पगाराची नोकरी मिळवण्यासाठी बंगळूरूस जाणार होते. मी देखील त्यांच्या बरोबर निघाले. पानम्बुर सोडून जाताना मन दुखिःकष्टी झाले. ते गाव, तेथील लोकं, तेथील वातावरण हे मला आवडू लागले होते. आमच्या घरमालकांचे देखील डोळे भरून आले होते. माझ्या सासऱ्यांनी घराच्या दोन्ही बाजूला नारळाची रोपे लावली. ती रोपे दाखवत ते म्हणाले, ‘मुली वासंती, ह्या कल्पवृक्षासमान तू मोठी हो, आणि सर्वाना मदत कर, तुमचे जीवन देखील समृद्ध होऊ दे, परोपकार करत सफल होऊ दे, सार्थक होऊ दे.’ असा त्यांनी मला आशीर्वाद दिला. त्यांचे वय त्यावेळेस बहात्तर होते. त्यांचे ते प्रेमाचे शब्द, दया, आशीर्वाद माझ्या मनात घर केले आणि मी धन्य झाले. ही पन्नास वर्षांपूर्वीची गोष्ट. त्यांना जाऊन आता पंचेचाळीस वर्षे झाली. ती नारळाची झाडे आता मोठी झाली असतील, बहरली असतील.

माझ्या सासऱ्यांना दहा मुलगे होते, आणि तीन मुली होत्या. त्याकाळी समाजात जेवढी जास्त मुले तेवढा जास्त मान असे. आयुष्य अतिशय साधे सरळ होते. मुले म्हणजे ऐश्वर्य असे समजण्याचा तो काळ होता. माझे यजमान सर्वात धाकटे असल्यामुळे सर्वांचे लाडके होते. त्यांच्या वयाच्या बाराव्या वर्षी त्यांची आई निर्वतल्यामुळे वडिलांनी अतिशय प्रेमाने, लाडाने वाढवले होते. सासूबाई गेल्यानंतर पिता आणि पुत्राला इतर मुलांचा आधार घ्यावा लागला. ह्यांचे कॉलेज शिक्षण होई पर्यंत मोठ्या भावाकडे त्यांना राहावे लागले. माझे सासरे मला त्यांच्या जीवनातील अनुभव सांगत असत, नवरा बायको यांच्या मधील छोटी मोठी भांडणे कुरबुरी आपापसात मिटवावी हे चांगले असे सांगत. माझी तर त्यांनी खूप काळजी घेतली. दुर्दैवाने आम्ही गाव सोडल्यावर त्यांना आमच्या बरोबर राहणे जमले नाही.

१९१४ मध्ये हे बंगळूरूस गेल्यावर मला माझ्या मावशीच्या मुलीकडे(मंगळुरू) चार महिने निरुपाय म्हणून राहावे लागले. माझी थोरली बहिण तशी चांगली होती, पण तिच्या मनासारखे झाले नाही तर ती चिडायची, तोंडाला येईल तसे बोलत असे. मी एक वर्षे स्वतंत्र राहिले होते, त्यामुळे मला तिचे हे टोचून बोलणे लागायचे. मावशीचा मोठा मुलगा मात्र माझ्या बाजूने होता. तो माझ्याहून वयाने चार वर्षे मोठा होता. तो चांगला कलाकार होता. शाळेत त्याने नाटके लिहून पारितोषिके मिळविली होती. आमची जवळीक झाली होती. त्याला रवींद्रनाथ टागोर आवडत, त्यांचा तो भक्तच होता. त्यांच्या कवितांची पुस्तके शाळेच्या वाचनालयातून आणून मलाही तो वाचायला देत असे. कधी कधी मला त्या कविता वाचूनही दाखवत असे. त्यामुळे मला टागोरांच्या कवितांचा, त्यांच्याबद्दल एकूणच चांगला परिचय झाला. मलाही पुढे पुढे त्यांचे साहित्य वाचायचे वेड लागले. त्यावेळी वयात आलेल्या मुली एकट्या दुकट्या कुठे जात नसत. घरातील मोठी मंडळी देखील असे एकट्याला जाऊ देत नसत. माझा भाऊ मला कद्रीगुड्डा(कद्री टेकडी), फळनीर भागात(दोन्ही ठिकाणे हि मंगळुरू मध्ये आहेत), तसेच मैदानात संध्याकाळी घेऊन जात असे. आम्ही दोघे त्यावेळेस भविष्याबद्दल, कलेबद्दल, साहित्याबद्दल, बोलत आमचा वेळ घालवत असू. माझ्या बहिणीला हे रुचत नसे. माझ्या मावशीचे पती हे जरी जुन्या काळातील जुन्या विचारांचे होते तरी, असे प्रतिबंध घालत नसत. त्या दोघांचे वाद होत असत. शब्दाला शब्द वाढत असे. पण त्यांचे कोणी ऐकत नसे. ते पूर्वी रंगभूमीवर नाटकातून काम करत असत. पण ते तसे कंगाल झाले होते. यामुळे त्यांना कसतात दिवस काढावे कागले होते. त्यामुळे देखील त्यांना मुले किमत देत नसत.

मी त्यांना नेहमी काहीबाही मदत करत असे, त्यांनी छोटी मोठी कामे करत असे, त्यांना पान लावून देत असे. ह्यामुळे असेल किंवा आणखीन कशामुळे असेल, त्यांची माझ्यावर खूप प्रीती जडली होती. माझ्या मनात देखील त्यांच्या प्रती आदरयुक्त प्रेम होते. ते म्हणत, ‘ हे बघ वासंती, तुमचे घर बांधून झाले कि, मी तुमच्याकडे राहायला येईन’. दुर्दैवाने, मी बेंगळूरूला गेल्यावर काही दिवसातच त्यांचे निधन झाले.

आम्ही बेंगळूरूला दोन खोल्यांच्या भाड्याच्या घरात राहू लागलो. मी अल्पशिक्षित असल्यामुळे असेल किंवा शहरात राहत असल्यामुळे असेल, माझ्या सासरची मंडळी तशी तुच्छतेने वागवत, पहात. त्यामुळे मी तेथील कॉन्व्हेंट शाळेत माझे नाव घातले. तेथे नन्स भरतकाम शिकवत, ते शिकायला मी नाव नोंदवले. त्यांचे इंग्रजी मला विशेष कळत नव्हते. ते मला कन्नड मध्ये जसे जमेल तसे बोलून शिकवत असत. हे दोन महिने चालले. त्यानंतर मला नकोसे झाले. त्याचे कारण मला दिवस गेले होते, आणि मला थोडा त्रास सुरु झाला होता. मला त्या ज्योतीष्याचे भविष्य कथन आठवले. त्यामुळे मी मला जे माहिती होते त्याप्रमाणे धार्मिक पुस्तके वाचायला सुरुवात केली. तसेच रामकृष्ण परमहंस, विवेकानंद यांची चरित्र वाचत असे. गर्भवती स्त्रीचे आचार विचार तिच्या गर्भावर परिणाम करतात असे मी कुठे तरी वाचल्याचे माहित होते. मला जी मुले होतील त्यांना रवींद्रनाथ टागोर यांच्या कुटुंबातील मुलांप्रमाणे मान, प्रसिद्धी मिळाली पाहिजे असे मला वाटत असे. ती माझी अशा आता या वयात पूर्ण झाल्याचे पाहून मला अतीव संतोष होतो(माझी मुले त्यांच्या त्यांच्या क्षेत्रात मोठे नाव कमावले आहे).

६ जुलै १९३५ मध्ये माझा थोरला मुलगा जन्माला आला. ज्या हॉस्पिटल मध्ये तो जन्माला ते बरेच लांब होते. त्यादिवशी सकाळी मला माझे यजमान आणि माझ्या आईने मला हॉस्पिटल मध्ये सोडून निघून गेले. ते धर्मार्थ हॉस्पिटल असल्यामुळे त्यांना तेथे राहता येत नव्हते. मी लहानच होते, विशेष काही व्यवहार ज्ञान नव्हते. मी आत जाऊन हेड नर्सच्या खुर्चीवर जाऊनबसले. ते पाहिल्यावर मला ती तोंडाला येईल ते बोलली. आधीच अशक्त झाले होते, त्यातच पोटातून कळा येत होत्या. हे देखील निघून गेले होते. त्यातच ह्या नर्सचे रागावणे वेगळे. मला रडू कोसळले. पण तिथे रडता येईना, तशीच बसले. अकरा वाजता मला लेबर-रूम मध्ये घेऊन गेले. मध्यान्ही बारा वाजता मुलगा जन्माला आला. एक-दोन तासाने नर्स आली, आणि माझ्याजवळ आली आणि गाठोडे ठेवत म्हणाली, हे तुझे मुल, आणि निघून गेली. काचेच्या बाहुलीसारखे दिसणारे ते तान्हे मुल पाहून, माझ्याच्या पोटचा गोळा आहे, हा विचार आला आणि मला आश्चर्य वाटले. त्याच्या कपाळाचे हळुवार चुंबन घेतले आणि माझ्या पोटदुखी पळून गेली. मला अत्यानंद झाला होता. आईचे आणि मुलाचे काय मायापाश असतात त्या देवालाच माहित.

त्या दिवशी हॉस्पिटल मध्ये जन्मलेले हा एकच एक मुलगा. बाकी सगळ्या मुलीच जन्मल्या होत्या. हॉस्पिटल मध्ये जन्मलेल्या सर्व मुलांना गळ्यात एक दोरा बांधून त्यावर पुठ्यावर एक क्रमांक लिहिलेला असे. मला ते सर्व माहिती नव्हते. नर्सने पाहिलेले सहाव्या क्रमांकाचे मुल माझ्या जवळ आणून ठेवले. पण माझ्या मुलाचा क्रमांक नववा होता. दुध पाजवताना लक्षात आले कि मुलगी आहे ते. नर्सला समज तर देण्यात आली, त्या उपर ती बातमी डॉक्टर पर्यंत देखील पोहोचली आणि त्याचे विपरीत परिणाम झाले.

जनरल वॉर्ड वेगवेगळे रुग्ण तसेच बाळंतीणी देखील होत्या. माझ्या डाव्या बाजूला वयस्कर अशी ख्रिश्चन स्त्री होती. ती खूप चांगली होती. तिनेच मला शिकवले. संध्याकाळी माझी आई आणि यजमान एकत्र आले. मला मुलगा झाल्याचे ऐकून माझ्या आईला खूपच आनंद झाला. ह्यांना पण कुलदीपक मिळाला असेल असे वाटून आनंद झाला असावा असे वाटले. मुलगा रडू लागला कि ती ख्रिश्चन स्त्री येऊन त्याला शांत करत असे. मला ते जमत नसे. तान्हा मुलगा, रंग गोरा, मान तशी काळसर, डोळे मोठे आणि आकर्षक होते. हॉस्पिटल मध्ये मी दहा दिवस होते. अकराव्या दिवशी आईबरोबर मुलाला घेऊन घरी आले. माझी आई जेव्हा त्या तान्ह्या मुलाला आंघोळ घाली, ते पाहताना मला अचंबा वाटे. एवढ्या लहान तान्ह्या मुलाला इतक्या जवळून मी पहिल्याचा पहिलाच प्रसंग होता. छोट्या छोट्या हात पायांना तेल लावून कोमात पाण्याने आंघोळ घालणे मला दिव्य वाटायचे. बाराव्या दिवशी नातेवाईकानां आमंत्रण देऊन मुलाचे बारसे केले. आमच्या कुटुंबात मुलगा होण्याचा पहिलाच प्रसंग असल्यामुळे माझ्या भावाने कलकत्याहून दोन नावे सुचवून पाठवली होती. पहिले वसंतकुमार आणि दुसरे गुरुदत्त. मुलाचा गुरुवारी जन्म झालेला, आणि तो दिवस श्री मध्वचार्यांची जयंती होती. ही दोन्ही ठेवली, पण त्याला आम्ही सगळे ‘गोंटा'(म्हणजे सुंदर) असे हाक मारत असू. तो जरा कमी वजनाचा होता कि काय, पण कायम रडत असे(त्यातच बंगळूरू मध्ये कायम पाउस पडे, आणि त्यामुळे थंडी देखील बरीच असे). वारंवार सर्दी, खोकला होत असे. मलाही तसा मुलांचे पालन-पोषण करण्याचा अनुभव नव्हताच. त्याला उचलून घेतल्यावर तो हातातून खाली पडेल कि काय त्याची सारखी भीती वाटत असे. सुरुवातीला तर त्याचे शी-शू साफ करणे सुद्धा किळसवाणे वाटे, पण नंतर त्याची सवय झाली.

तो आता दीड महिन्याचा होता आला होता, पाळण्याजवळ कोणी आले कि चेहऱ्यावर हसू उमटे. तिसऱ्या महिन्यात त्याचा माथा भरून आला होता. मुलाला उचलून त्याला खेळवण्यात माझा जीव रमत होता. आम्ही राहता असलेल्या घराची मालकीणबाई हि लिंगायत समाजाची होती. तिला कोणीतरी सांगितले की आम्ही मच्छी-ब्राम्हण, मासे खाणारे आहोत असे चुगली केली. त्यामुळे आम्ही घर सोडून जावे या करिता तिने नाना तऱ्हेने आम्हाला त्रास द्यायला सुरुवात केली. शेवटी आम्ही ते घर सोडून चामराजपेटे भागात पाचव्या रस्त्यावर एक घर भाड्याने घेऊन राहू लागलो. घरमालकाचे तीम्मी नावाच्या घरकाम करणाऱ्या महिलेबरोबर संबंध होते. घरमालकीण छान सुंदर होती, तीन मुलांची आई होती. ते हे कसे सहन करील? ती माझ्याजवळ रोज आपले दुःख सांगत असे. घर सोडून जाते असे म्हणे. पण ती कुठे जाणार? तिला आई वडील, भाऊ बहिण असे जवळचे कोणी नव्हते. ह्या अश्या वातावरणात आम्ही तेथे आठ महिने राहिलो.

एके दिवशी माझे वडील त्यांच्या भाच्याकडे आले हे मला समजले. आम्ही दोघे त्यांना घरी आणायला म्हणून गेलो. आमच्या बरोबर ते आले, पण ते काहीसे अस्वस्थ होते. आल्या आल्या त्यांनी सहा महिन्यांचा असलेला गुरुदत्तला उचलून घेतले, आणि त्याचे पापे घेतले. गुरुदत्तने हसत डोळे मोठे करत हात पाय झाडत त्यांना मिठी मारली. माझ्या वडिलांना मी कित्येक वर्षांनी भेटले होते, मलाही आनंद झाला. माझ्या आईला तिचे यजमान अलाल्याचे रुचले नव्हते. कायम कपाळावर आठ्या ठेवून तोंडातल्या तोंडात काहीतरी बडबडत असे. माझे वडील सहनशील होते, त्यांनी आईला अनेक प्रकारे समजावण्याचा प्रयत्न केला. पण ती एक शब्द बोलली नाही. आमच्या घरी आलेल्या माझ्या आई वडिलांचे हे संबंध पाहूनही, आईच्या भीतीने, आम्हाला सर्व काही मुकाट्याने पाहत राहण्याशिवाय काही करता आले नाही. माझी आई कलकत्त्यावरून बंगळूरूस आल्यानंतर आमच्या घरातील सारा कारभार तिच्याच हातात आला होता. अधिकार जगवण्याच्या बाबतीत माझ्या आईचा हात कोणी पकडू शकणार नाही. मलाही एकट्याने बाळाला सांभाळण्याचे धैर्य होत नव्हते. आई देखील जाता येता ‘मी परत जातेच कशी’, असा धाक भरत असे. माझे वडील मात्र दिवसभर छोट्या गुरुदत्तला खेळवत असत. त्याची देखील आजोबांबरोबर जास्त सलगी होती. मी बोलावले तरी माझ्याकडे विशेष येत नसे. ते काही दिवस अजून आमच्याकडे राहिले असते कि कोण जाणे. याच वेळेस एक घटना घडली. वडील एकदा माझ्या कडे आले आणि म्हणाले, ‘सहा साधू आले आहेत, त्यांना जेवायला घालतेस काय?’ मी हो म्हणाले. पण माझी आई म्हणाली, ‘माझ्याकडून होणार नाही. काय करायचे ते करा’. माझे वडील त्याच दिवशी निघून गेले. मी कितीही समजावले तरी काही ऐकले नाही. शेवटी गुरुदत्तला त्यांच्या मांडीवर ठेवत, रडवेल्या चेहऱ्याने विनंती केली. पण त्यांचा मनाला अतीव दुःख झाले होते, त्यामुळे ते निर्धाराने निघून गेले. तीच आमची पहिली आणि शेवटची भेट. गुरुदत्तला सारखी त्यांची आठवण येत होती, काही दिवस. झोपेत देखील तो त्यांची आठवण काढत असे.

माझ्या आजी-आजोबाना माझे वडील एकुलते एक होते. ते देखील कित्येक नवसाने ते झाले होते. घरात सगळेजण त्यांच्यावर लाड करत असत. त्यांचे मन विशेष करून मोडत नसत. त्यामुळे कि काय त्यांच्या स्वभावात एक प्रकारचा हट्टीपणा आला होता, शीघ्रकोपी देखील होते. त्यांचे पंधराव्या वर्षी लग्न लावून टाकले. आईचे वय अकरा होते त्यावेळेस. तिने लहानपणीच आपल्या वडिलांना गमावले होते. तिचेहि तसेच, ती देखील हट्टी होती. तिच्या मनात येईल ते झाले पाहिजे. कोणापुढेही ती मान झुकवत नसे. लग्न होऊन सासरी आल्यावर तिने सगळ्यांशी जुळवून घेता आले नाही. सासू-सून यांच्यात वादविवाद होत असत. पती-पत्नी मध्ये देखील विशेष काही प्रेम नव्हते. तिला एक मुलगा झाल्यावर परिस्थिती बरी झाली होती.

माझे आजोबा शांत स्वभावाचे, प्रेमळ होते. सर्वांशी मिळून मिसळून वागत आणि सगळ्यांना त्यांच्याविषयी आदर वाटे. माझे वडील त्यांच्या वडिलांचे प्रतीरुपच होते. आईकडून हटवादी स्वभाव घेतला असावा. माझ्या आज्जीच्या एक बंधू आमच्या सारस्वत समाजाचे गुरु होते. पांडुरंगाश्रम पासून सर्वांचा आदर प्राप्त केलेले, व्रतनिष्ठ जीवन जगात आलेले होते. माझ्या आजीला ह्याचा खूप अभिमान होता.

माझे आजोबा निर्वतल्यावर घर मोडून पडले. आजी तिच्या मुलीच्या घरी निघून गेली. माझे वडील हुशार होते, इंजिनियरिंग शिकल्यामुले त्यांना चांगली नोकरी मिळू शकत होती. पण त्यांच्या सरळ सध्या स्वभावामुळे ते कुठेच विशेष टिकले नाही. उद्योग धंद्यात देखील ते गेले. पण त्यात एका गौड सारस्वत असलेल्या व्यक्तीकडून फसवणूक झाली. त्यावेळी आईचे दागिने गहाण ठेवून कसे बसे त्यातून निभावले. माझे वडील जेवढे उदार होते, तेवढीच माझी आई कंजूष होती. त्यांच्यात कायम झगडे होत असत, त्यामुळे आम्हा मुलांना आमच्या नातेवाईकांकडे राहावे लागले. एकूणच कष्टातच वाढलो आम्ही.

गुरुदत्त जवळ जवळ सहा महिने रांगत होता. किती मस्ती करायचा. सदा सर्वकाळ त्याच्या मागे कोणीतरी राहायला लागायचेच. सातव्या महिन्यात स्वतःहून बसायला शिकला. त्यावेळेस त्याचे पहिले छायाचित्र मी काढले. गुरुदत्तला शेजारचे घेऊन जायचे आणि खेळवायचे. त्याच्या बाल-लीला नंतर माला सांगायचे. त्याला दृष्ट लागू नये म्हणून माझी आई दररोज त्याची दृष्ट काढून टाकायची. दहाव्या महिन्यात तो चालायला शिकला. सुरुवातीला सुरुवातीला तो कसा काय उभा राहणार असे वाटत होते. सारखा पडायचा, परत उभा राहायचा! सगळे कसे मनमोहक असायचे. कृष्णाच्या बाल-लीला मी माझ्या गुरुदत्त मध्ये पाहत होते. त्याच्या पहिल्या वाढदिवशी आम्ही काही मित्रांना, स्नेह्यांना, नातेवाईकांना आमंत्रण दिले. गुरुदत्त प्रत्येक वस्तू कडे बोट दाखवून हे काय, हे काय असे विचारात फिरला होता. मोठी लोकं त्याच्या प्रश्नांना कधी उत्तरे देत तर कधी निरुत्तर होत. संध्याकाळी त्याला ओवाळत असताना निरांजानावर हात ठेवल्यामुळे हात भाजून घेतला होता. ह्यामुळे मला घरातील थोरल्यांकडून बोलणी खावी लागली होती.

आम्ही राहत असलेले ते घर आमच्या घरमालकाने विकल्यामुळे आम्हाला ते घर सोडावे लागले. तेथूनच जवळच असलेल्या दुसऱ्या रस्त्यावरील एका घरात आम्ही आलो. घरमालक तसे श्रीमंतच होते, पण चांगले देखील होते. ते गुरुदत्तला जे सकाळी घेऊन जायचे, ते पार संध्याकाळीच परत घेऊन येत. त्यांना मुलगा नव्हता. तिन्ही मुलीच झाल्या होत्या. ते गुरुदत्तबरोबर कन्नड भाषेमध्येच बोलत, त्यामुळे कोंकणी भाषेपेक्षा त्याला कन्नडच चांगले यायला लागले. सकाळी सकाळी गवळी गाय घेऊन घरी येत असे, आणि समोर दुध काढून देत असे, ते पाहायला गुरुदत्त तेथे जाऊन उभा राहत असे. घरात मग तो एखादे भांडे घेऊन, गवळ्यासारखे खाली बसून, दुध काढण्याचा अभिनय करत असे, आणि दुधाचे भांडे आणून देत असे. त्याचा हा असा खेळ चाले. आमचे चार खोल्यांचे घर होते. पण ती सर्व रेल्वे डब्यासारखी एका सरळ रेषेत होती. गुरुदत्तच्या खोड्या वाढल्या कि त्याला एका लांब दोऱ्याला बांधून सोडत असे. त्याच्या खोड्या काही थांबत नसत. लगाम असलेल्या घोड्या सारखे त्याचे उद्या मारणे असे, बांधून ठेवलेल्या माकडासारखे त्याचे किंकाळणे असे. बांधून ठेवले असले तरी, त्याला आवरणे कठीण व्हायचे. अंगणात येणाऱ्या पक्ष्यांना मी दाणे टाकत असे, ते त्याने पहिले. झाले, त्याचे सुरु, माझ्या मागे लकडा लावला, मी देखील दाणे टाकतो असा. दिले नाही तर भोकाट पसरे. शेवटी तोच जिंकत असे. गल्लीच कोणी डोंबारी आला, तो क्षणार्धात तो बाहेर उभा असे. डोंबारी खेळ संपवून परत जाई पर्यंत तो तेथेच एकाग्रतेने पाहत थांबे. आतून कितीही हाका मारल्या तरी त्याचे लक्ष नसे.

बंगळूरूमध्ये हरिदास मंडळींची भक्तीपदे गात घरोघरी भिक्षा मागायला कित्येक लोकं येत असत. त्यांना देखील बोलावून ती गाणी, पदे ऐकत असे. हे सर्व पाहून आम्हाला वाटे कि त्याची बुद्धी इतर मुलांपेक्षा जास्त आहे.

(क्रमशः)