9/11 Ground Zero

काल सप्टेंबर ११ चा दिवस म्हणजे ९/११. अमेरिकेत ९११ हा दूरध्वनी क्रमांक काही तातडीची मदत हवी असल्यास वापरला जातो. नेमका हाच दिवस, २००१ साली अमेरिकेत अतिरेक्यांनी चार विमानांचे अपहरण करून चार ठिकाणी विध्वंस घडवून आणण्यासाठी निवडला. त्यातील एक ठिकाण म्हणजे न्यूयॉर्क शहर. त्या शहरातील मधील दोन इमारतींवर अतिरेकी हल्ल्याचा दिवस. CNN वर काल त्यानिमित्त कार्यक्रम पाहत होतो(त्या काळी असलेला न्युयॉर्क शहराचा महापौर Rudi Giuliani, ज्याने हल्ल्यानंतर भरीव काम केले, त्याची मुलाखत सुरु होती, नंतर अमेरिकी अध्यक्षांचे श्रद्धांजलीपर भाषण देखील चालू होते). दुसऱ्या दोन विमानांतील एक विमान अमेरिकेच्या संरक्षण विभागाचे मुख्यालय असलेल्या Pentagon येथे धडकले, आणि चौथे विमान United Airlines Flight 93, जे अमेरिकी संसंद Capitol येथे जाणार होते, पण प्रवाश्यांनी तो प्रयत्न हाणून पाडून, ते विमान अलीकडेच Pennsylvania राज्यात कोसळले. पुढील वर्षी(२०२१) ह्या घटनेला वीस वर्षे पूर्ण होतील. हे सर्व पाहत असताना माझ्या मनात मात्र गेल्या वर्षी न्यूयॉर्क भेटीदरम्यान Ground Zero च्या भेटीची आठवण झाली. Ground Zero म्हणजे World Trade Center या इमारतीची जागा, ज्या वर अतिरेकी हल्ले होऊन ती इमारत जमीनदोस्त झाली. एकूण ७ इमारतींपैकी दोन इमारतींवर(Twin Tower) हल्ले झाले आणि त्यांचे नुकसान झाले. त्या दोन्ही पूर्णपणे पाडून नवीन One World Trade Center इमारत उभी केली गेली. आणि एका इमारतीची मोकळी जागा तशीच ठेवण्यात आली. तेथे स्मारक करण्यात आले आहे तेच Ground Zero 9/11 Memorial.

9/11 Ground Zero

तेथे हल्ल्यात मृत्युमुखी पडलेल्या व्यक्तींची नावे त्यांच्या जन्म तारखेसहित लावली गेली आहेत. त्यांच्या त्यांच्या जन्मतारखेला त्या दिवशी तेथे फुल ठेवण्यात येते. मध्यभागी पाण्याने भरलेली पुष्करणी आहे. चारही बाजूला ह्या व्यक्तींच्या नावाची फलके बसवली आहेत. मी तेथे गेलो तो मे महिना होता, उन्हाळा नुकताच सुरु झाला होता. बरीच गर्दी दिसत होती. विविध जाती, वंश, धर्माच्या लोकांची नावे तेथे दिसत होती. न्युयॉर्क सारखे महानगर, त्यात World Trade Center सारखी इमारत, जिथे अनेक कार्यालये होती. त्यामुळे जगभरातून आलेल्या लोकांचे the कामाचे ठिकाण, त्यामुळे नाम फलकांवर देखील त्याचे प्रतिबिंब होते. अनेक जणांची ओळख पातळी नाही, त्यांची नावे तेथे अर्थात नव्हती. तेथे नवे वाचत फेरा मारणे हे एकूणच त्या हल्ल्याची क्रूरता, भयानकता, विध्वंसाची कल्पना देणारे, मनात विविध भावनांचे कल्लोळ उठवणारे, संवेदना जागवणारे होते.

जवळच संग्रहालय देखील आहे. ते पाहायला आम्ही गेलो. त्या दहशतवादी नर संहाराच्यावेळेस  इमारतींतील अनेक वस्तू, लोकांच्या वैयक्तिक वस्तू, इमारतींचे अनेक भग्न अवशेष, अश्या अनेक प्रकारच्या वस्तूंचे ते संग्रहालय. तसेच त्या आवारातच असलेल्या नव्याने परत उभारण्यात आलेल्या One World Trade Center च्या वरच्या मजल्यावर जाऊन न्युयॉर्क परिसराचे विहंगम दृश्य संध्याकाळच्या वेळेस पाहायला मिळते, ते पाहायला देखील गेलो. तसेच त्या इमारीतीत न्युयॉर्क-न्यूजर्सी यांच्या दरम्यान हडसन नदीच्या पत्राखालून असलेल्या रेल्वेचे(PATH) स्थानक Oculus हे देखील आहे. त्याची रचना देखील अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आणि भव्य दिव्य आहे, तेथे देखील गेलो होतो. एकूणच काय ह्या परिसराचा कायापालट केला गेला आहे. अमेरिकेतील तसेच जगभरातील अनेक जण जे येथे येतात त्यांच्या साठी 9/11 Memorialचे हे स्थळ स्फूर्तीदायक असेच म्हणावे लागेल.

२००१ साली जेव्हा हल्ले झाले तेव्हा मी पुण्यातच होतो. माझ्या अमेरिकेतील काही मित्रांकडून ह्या बद्दल ऐकले होते तेव्हा मी हादरलो होतो, कारण चार वर्षांपूर्वीच म्हणजे १९९७ मध्ये, माझ्या सुदैवाने मी, न्युयॉर्क भेटी दरम्यान ह्या भागात गेलो होतो आणि मुळ World Trade Center इमारतींना भेटी दिल्या होत्या, त्या सर्वांची आठवण झाली. ह्या हल्ल्याचे अनेक दूरगामी परिणाम झाले. सर्वात महत्वाचे म्हणजे अमेरिकी विमानतळांवरील सुरक्षा व्यवस्था अतिशय कडक करण्यात आली. तसेच अमेरिकेने ज्या अतिरेकी संघटनेने हा हल्ला केला त्या विरुद्ध युद्ध पुकारून त्याचा प्रमुख ओसामा बिन लादेन याला मारले. ह्या हल्ल्यांच्या परिणामांचा अभ्यास करणे हेच मोठे आव्हान आहे. अनेक जण मानसिक आजारांनी ग्रस्त झाले. २००९ मध्ये मी मानसिक आजाराच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या Schizophrenia Awareness Association(SAA) ह्या संस्थेशी निगडी झालो. प्रत्येक महिन्यात तेथे सभा होत असत. शुभार्थी आणि तसेच शुभंकर आपले अनुभव तेथे मांडत असत. त्यावेळेस एका शुभार्थीने, जो आयटी क्षेत्रात होता, तो त्या हल्ल्याच्या वेळेस तेथेच आसपास होता आणि त्या घटनेनंतर त्याचावर कसे मानसिक परिणाम झाले ह्याचे त्याने कथन केले. अशी अनेक उदाहरणे आहेत. कारण ह्या हल्ल्यात जवळ जवळ तीन हजारा जण मृत्यूमुखी पडले, पंचवीस हजाराहून अधिक जण जखमी झाले. प्रत्येकाची काहीना काही कहाणी असेलच, नाही का? तसेच असेही कित्येक जण असतील, जे ह्या हल्ल्यातून सुदैवाने थोडक्यात बचावले, त्यांच्या देखील कहाण्या असतील.

Lower Manhattan Area circa 1997

WTC Twin towers in 1997

9/11 Ground Zero

9/11 Ground Zero, One World Trade Center

ह्या घटनेवर आधारित अनेक चित्रपट, तसेच माहितीपट देखील तयार झाले आहेत. त्यातील काही मी पहिले आहेत. गेल्या महिन्यातच लॉकडाऊनच्या काळात एक चित्रपट पाहायला मिळाला. तो होता २००६ मधील नसिरुद्दीन शहा दिग्दर्शित यूँ होता तो क्या होता. अमेरिकेची स्वप्ने पाहणाऱ्या पाच लोकांची ती कहाणी. एक जण तेथे शिकायला जाणार असतो, दुसरी तिच्या नवऱ्याकडे(जो अमेरिकेत काम करत असतो) जाणार असते, तिसरा आपण केलेल्या दुष्कार्मामुळे अमेरिकेत पळून जाण्याच्या तयारीत असतो, आणि शेवटचे दोघे अमेरिकेत एका कार्यक्रमासाठी जाणार असतात. प्रत्येकाची एक कहाणी आहे. रत्ना पाठक-शहा, परेश रावल, कोंकणा सेन,, आणि नुकताच कालवश झालेला गुणी अभिनेता इरफान असे दिग्गज कलाकार या चित्रपटात आहेत. योगायोगाने, दुर्दैव म्हणजे हे सर्व एकाच दिवशी, म्हणजे अमेरिकेतील त्या हल्ल्याच्या दिवशीच तेथे पोहोचतात. इरफान त्या World Trade Center कोणाला तरी भेटण्यास गेलेला असतो. तो विद्यार्थी, आणि कार्यक्रमाला निघालेले दोघे जण त्या विमानात असतात जे World Trade Center ला येऊन धडकणार असते. आणि पाचवी व्यक्ती, म्हणजे कोंकणा सेन, जी आपल्या नवऱ्याला भेटण्यास जाणार असते, तिचे हे विमान हुकते आणि त्यामुळे ती वाचते. अशी हि कथा! शेवटपर्यंत खिळवून ठेवते.

पूर्वी कधीतरी United 93 हा इंग्रजी चित्रपट पहिला होता. तो होता चौथ्या विमानाच्या अपहारणावर आधारित. United Airlines Flight 93, जे अमेरिकी संसंद Capitol येथे जाणार होते, पण प्रवाश्यांनी तो प्रयत्न हाणून पाडून, ते विमान अलीकडेच Pennsylvania राज्यात कोसळले. त्याची कथा, तसेच त्यातील धाडसी प्रवाश्यांची कथा हा चित्रपट सांगतो.

असे अनेक चित्रपट या विषयावर आहेत जे अजुन पाहायचे राहिले आहेत. असो. गेल्या वर्षी जेव्हा हे Ground Zero 9/11 Memorialपाहून राहून राहून वाट होते कि आपल्या भारत देशात असे का अजून केले गेले नाही. आपल्या कडे १९९२ डिसेंबर मधील मुंबईतील बॉम्ब हल्ले, २६/११ चे कसाब आणि इतरांनी मुंबईतील विविध ठिकाणी केलेले हल्ले, आणि पोलिसांनी शूरपणे केलेला प्रतिकार, या सर्वांची स्मृतिस्थळे, संग्रहालये का नाही केली गेली?