गवंड्यांचे मंदिर

शीर्षक वाचून काय आहे हे असे वाटले असेल नाही? पुढे वाचा!

एक दोन दिवसांपूर्वीच्या पुण्यातील एका इंग्रजी वर्तमानपत्रात एक बातमी वाचली. शहरात रोजंदारीवर बांधकामाच्या ठिकाणी राडारोडा, वाळू, कॉन्क्रीटची घमेली टाकण्याचे काम करणाऱ्या काही महिलांना गवंडी कामाचे(इंग्रजीत skilled masons) महिनाभराचे प्रशिक्षण देण्यात आले. मला ही बातमी वाचून लहानपणापासून पाहत आलेले बांधकामस्थळावरील दृश्य डोळ्यासमोरून तरळून गेले. पुरुषच असलेली ही गवंडी मंडळी त्यांची हत्यारे वापरून नीटपणे दगड, किंवा विटा रचून भिंती बांधत आहे, त्यावर प्लास्टरचे कसबी हात फिरत आहेत, आणि महिला कामगार घमेली वाहून त्यांना विटा, आणि इतर माल पुरवत आहेत. आता हे चित्र बदलेल, जी नक्कीच चांगली गोष्ट आहे. ह्या निमित्त आणखीन एक गोष्ट आठवली ती म्हणजे माझ्या अमेरिकेतील भेटीदरम्यान पाहिलेले Masonic Temple, शब्दशः अर्थ गवंड्यांचे मंदिर!

मी अमेरिकेतील फिलाडेल्फिया या ऐतिहासिक गावी बऱ्याच वेळेस गेलो आहे. त्याबद्दल बरेच लिहिले देखील आहे. फिलाडेल्फिया हे तसे ऐतिहासिक शहर. मी नेहमी शहराच्या मध्यभागी(Philadelphia City Center) जेथे अश्या ऐतिहासिक वास्तूंची गर्दी आहे तेथेच राहत असतो. माझ्या तेथील राहण्याच्या ठिकाणापासून जवळच बऱ्याच जुन्या वास्तू आहेत त्या मला पाहायला आवडते. २०१४ मध्ये जेव्हा मी पहिल्यांदा तेथे गेलो होतो, त्यातील एका वास्तूने मला खरेतर चकित केले होते. त्याचे नाव Masonic Temple. मी मनात म्हटले गवंडी लोकांचे कसले आले देऊळ. त्यावेळेस वास्तू बंद असल्यामुळे मी आत जाऊ शकलो नाही. नंतर परत गेलो. पण दरम्यान त्याबद्दल थोडी माहिती मिळवण्याचा प्रयत्न केला. आणि मग समजले की ते सगळे वेगळेच प्रकरण आहे. एक विशिष्ट विचारसरणी, जीवनपद्धती अचारणाऱ्या लोकांचे ते भेटण्याचे स्थळ होते. त्याचा आणि गवंडी लोकांचा आज तरी काही अर्थाअर्थी संबंध नाही. अर्थात इतिहास असा सांगतो ह्याची सुरुवात चर्च, आणि इतर धार्मिक स्थळांचे बांधकाम करणारे गवंडी लोकं जी होती, त्यांची एक संघटना असे त्याचे स्वरूप होते. त्याला इंग्रजीत guild असे म्हणतात. अशी guilds प्राचीन भारतात देखील होती पूर्वी, ज्याला श्रेणी असे म्हणत. शिल्पशास्त्रात पारंगत, दगडी देवळे, मूर्ती कोरणाऱ्या, व्यापाराची, आणि इतर क्षेत्रात काम करणाऱ्या  लोकांची guilds असत. हे मी माझ्या Indology अभ्यासक्रमात शिकलो होतो. प्रशिक्षण देणे, आर्थिक मदत करणे, काम मिळवून देणे हा प्रमुख उद्देश. बारा बलुतेदार लोकांची अशी guilds देखील होती.

Masonic Temple

Boston Masonic Temple

फिलाडेल्फिया मधील त्या Masonic Temple ची इमारत भव्य आणि सुंदर होती. संपूर्ण दगडी बांधकाम होते. नॉर्थ ब्रॉड स्ट्रीट आणि फिल्बर्ट स्ट्रीट ह्या दोन रस्त्यांच्या छेदावर ही वास्तू आहे. माझे कामाचे ठिकाण नॉर्थ ब्रॉड स्ट्रीटवर पुढे असल्यामुळे मला ती भव्य वास्तू नेहमीच दृष्टीस पडे. Freemasonry नावाच्या संस्थेच्या Grand Lodge of Pennsylvania चे ते मुख्य केंद्र आहे. अमेरिकेत नंतर मी असेच अजून एक स्थळ पहिले ते माझ्या बोस्टन या दुसऱ्या ऐतिहासिक शहरी. त्याचे नाव होते Boston Masonic Building किंवा Grand Lodge of Massachusetts असेही म्हणतात. पण ही इमारत स्थापत्यदृष्ट्या काही विशेष आकर्षक नाही.  ह्या दोन्ही इमारतींवर Freemasonry चे मानचिन्ह होते. ते देखील गवंडी कामाशी, बांधकाम अभियांत्रिकीशी निगडीत अशीच आहे, त्यात अंतर मोजण्याची पट्टी(rule), ओळंबी(level), vector, compass,  अशी हत्यारे आहे. हे सगळे त्यांचे भूमितीशी असलेले नातेच सांगते. तुम्ही जर कधी गवंड्याला काम करताना पाहिले असेल तर, ही आणि इतर अनेक हत्यारे तुम्ही पाहिली असतील. ही सगळी हत्यारे म्हणजे या पंथाची तत्वे चिन्हे आहेत. ही दोन्ही स्थळे पाहून, त्यांच्याबद्दल थोडेसे वाचल्यावर एका वेगळ्याच विषयाची माहिती मिळाली होती. एका विशिष्ट उद्देशाने मध्ययुगात सुरु झालेली ही stonemason’s guild कशी एका वेगळ्याच स्वरूपात एक विचारसरणी, जीवनदर्शन मानणारी, अध्यात्मिक उद्देशाची संघटना, पंथ(cult अश्या अर्थाने) या रूपात झाली हे पाहून आश्चर्य वाटत होते. मला एक छान व्हिडियो सापडला, हे सर्व समजून सांगणारा.

परत पुण्यात आलो. काही महिने गेले. एके दिवशी पुण्यातील माझ्या कार्यालयात जात असताना खडकी, बोपोडी भागातून मी चाललो होतो. अचानक मला एका जुन्या इमारतीवर Masonic Temple अशी अक्षरे वाचायली मिळाली. माझ्या डोक्यात घंटी वाजली. काही दिवसांनी सवडीने तेथे मुद्दाम परत गेलो. ती खडकीच्या लष्करी भागातील जुनी अशी इमारत मी नेहमी पाहत होतो. पण कधी उत्सुकता वाटली नव्हती. मी आत गेलो. सगळीकडे झाडंझुडपं वाढली होती. इमारतीच्या नामफलकावर mason guild चे मानचिन्ह देखील दिसत होते. आत गेल्यावर इमारतीवरील संपूर्ण नाव वाचले. ते आहे Horsamjee N Merchant Masonic Temple. बाजूला कोणाचे तरी एक घर होते. त्यातून एक गृहस्थ बाहेर आले, त्यांनी मला त्या वास्तूबाद्द्ल, आणि Freemasonry बद्दल सांगितले. Freemasonry guild म्हणजे काय, त्याचे सदस्य कसे होता येते, तेथे काय काम चालते वगैरे. हे होरासमनजी मर्चंट, ज्यांच्या नावाने ही इमारत आहे, ते कोण होते, हे मात्र समजले नाही. जो पर्यंत तुम्ही सदस्य होत नाही, त्या वास्तू मध्ये प्रवेश मिळत नाही. पुणे शहरात देखील लष्कर भागात Freemasons Hall आहे हे देखील समजले. तेथे जायला हवे कधीतरी. नंतर घरी येऊन इंटरनेटवर शोधाशोध केली , तर भारतात बऱ्याच ठिकाणी अशी Masonic Temples ब्रिटीश काळापासून आहेत हे समजले. त्याबद्दल विशेष माहिती सहज उपलब्ध नाही असे दिसते, अर्थात काही अपवाद आहेत.

असो, तर अशी ही हटके ठिकाणे, एक विशिष्ट, अनोळखी इतिहास असलेली.

 

Advertisements

Independence Seaport Museum

मी इतक्यातच कुठेतरी आय एन एस विराट(INS Viraat) या भारताच्या विमानवाहू युद्धनौकेबद्द्ल वाचले. ही युद्धनौका नौसेनेतून निवृत्त होऊन एक वर्ष झाले, आणि दुर्दैवाने पुढे तिचे काय करायचे हे ठरत नाही. आंध्र प्रदेश सरकारने तिचे विशाखापट्टण येथे संग्रहालय करून तिचे जतन करण्याचे तत्वत: मान्य केले आहे, पण अजून काही हालचाली नाहीत. ती सध्या मुंबईतील डॉक यार्ड मध्येच आहे. मुंबईला जेव्हा आय एन एस विराट(INS Vikrant) ही भारताची पहिली विमानवाहू युद्धनौका जेव्हा संग्रहालयाच्या रुपाने होती, मी २००२ मध्ये तिच्यावर फिरून आलो होतो. खूप छान अनुभव होता. गेटवे ऑफ इंडिया बंदरातून छोट्या बोटीने आय एन एस विक्रांत(INS Vikrant) जवळ जाऊन, त्या युद्धनौकेवरील संग्रहालय पहिले होते. INS Viraat चे सुद्धा त्या प्रमाणे जतन होऊ शकते. आता INS Vikrant ही युद्धनौका आता संग्रहालय स्वरूपात देखील नाही, ती नामशेष झाली आहे, ही दुर्दैवाचीच बाब म्हणावी लागेल.

माझ्या गेल्या वर्षीच्या अमेरिका भेटी दरम्यान मला फिलाडेल्फिया मधील नदीकिनारी १९६१ पासून थाटात उभे असलेले अमेरिकन नौसेनेचे संग्रहालय पहिले. तेथे USS Olympia नावाची युद्धनौका आणि USS Becuna नावाची एक पाणबुडी संग्रहालय स्वरूपात अजूनही आहेत. त्याची या निमित्ताने आठवण झाली.

न्यू जर्सी आणि पेनसिल्व्हेनिया या दोन राज्यांच्या सीमेवरून, तसेच फिलाडेल्फिया पूर्व भागातून वाहणाऱ्या डेलावेअर नदीच्या किनाऱ्यावर हे युद्धनौका संग्रहालय उभे आहे. जवळच प्रसिद्ध दर्यावर्दी ख्रिस्तोफर कोलंबसच्या नावाचा रस्ता आहे. संग्रहालयाच्या जवळ त्याच्या नावाने उभारेलला भला मोठा स्तंभ आपले लक्ष वेधून घेतो.

Christopher Columbus Pillar

मुख्य इमारतीमध्ये गेल्या गेल्या काही प्रदर्शने मांडली गेली आहेत ती दिसतात, जी विविध दालनातून दिसतात. त्यातील काही अमेरिकेच्या नौदल इतिहासशी निगडीत होती. त्यातील एक होते, Rescues on River या नावाचे. डेलावेअर नदी मधून माल वाहतूक सुरु झाल्यानंतर, झालेल्या दुर्घटना, त्यावेळेस झालेले मदतकार्य, बचावकार्य याला देखील एक इतिहास, तो त्यांनी मांडला आहे. त्याच भागात एक ठिकाणी भली मोठी लाकडी model ship दिसत होती. बहुधा ती लहान मुलांसाठी, जहाजे कशी बनतात हे समजावण्यासाठी असावी असे वाटत होते.

ही प्रदर्शने पाहून मग पुढे मी माझा मोर्चा आधी नदीत असलेल्या पाणबुडीकडे वळवला. मी पहिल्यांदाच प्रत्यक्ष आतून बाहेरून अशी पाणबुडी पाहत होतो. पूर्वी फक्त इंग्रजी सिनेमातूनच पाहिलेल्या होत्या. ही पाणबुडी दुसऱ्या महायुद्धाच्या वेळेला कार्यरत होती, विशेषतः जपानी नौसेनेच्या विरोधातील काही मोहिमा तिने पार पाडल्या होत्या. १९६९ मध्ये ती निवृत्त झाली आणि येथे आली. ही पाणबुडी आतून फिरून पाहताना रोमांचित होत होते. सुरुवातीला ती डिझेल इंजिन असलेली होती, नंतर electric battery वापरून ती बदलण्यात आली असे तेथील इतिहास सांगतो.

सर्वात शेवटी USS Olympia युद्धनौका पाहायला गेलो. ही बरीच जुनी अशी, एकोणिसाव्या शतकातील, अमेरिकन युद्धनौका आहे (१८९५-१९२२). ती अजून पाहायला मिळते हे आश्चर्यच आहे. ही नौका बरीच मोठी आहे. कप्तानाची खोली, ठिकठिकाणी लावलेली जुनी छायाचित्रे, इतिहास यांनी ती सजली आहे. तिने बऱ्याच मोहिमांत भाग घेतला आहे. पहिल्या महायुद्धात देखील ती सक्रीय होती.

तो दिवस माझा पूर्णपणे भटकंतीचाच होता. हवा मस्त होती, कोवळे उन पडले होते.. त्यादिवशी सकाळपासून चालत होतो मी. Independence Seaport Museum हे संग्रहालय सकाळी सकाळी पाहिले आणि त्यानंतर अख्खा दिवसभर एका मागून एक अशी आसपासची बरीच ठिकाणी पाहिली. पण त्या सर्वांबद्दल नंतर कधीतरी.

An evening in Philadelphia

ह्या वर्षी देखील अमेरिकेतील फिलाडेल्फिया शहरी जायला मिळाले. ही माझी गेल्या तीन-चार वर्षातील तिसरी खेप. ह्या खेपेस फिलाडेल्फिया येथे जाण्याआधी बोस्टन शहराची देखील वारी झाली. जानेवारी महिना म्हणजे आधीच अमेरिकेतील ह्या भागात, म्हणजे ईशान्य भागात, भयानक थंडी. त्यातच मी तेथे जायच्या आधीच काही दिवस जोरदार बर्फवृष्टी झालेली. विमानांची उड्डाणे रद्द झालेली, विमानतळावर सगळीकडे गोंधळ,ज्या बद्दल मी येथे लिहिले आहेच. ह्या खेपेस ३-४ दिवसच फिलाडेल्फिया मध्ये होतो. पण तेही विविध अनुभव देऊनच गेले. हे ऐतिहासिक शहरच असे आहे.

न्यूयॉर्क मध्ये जसे आशियायी आणि इतर कॅबवाले प्रसिद्ध आहेत, तसेच फिलाडेल्फिया मध्ये बांगलादेशी कॅबवाले बरेच आहेत. त्यांना हिंदी बोलता येते, मुंबई बद्दल हमखास विचारणा होते. ह्या खेपेसस एके दिवशी, मला एक कॅबवाला भेटला, जो बांगलादेशी नव्हता, पण हैती या देशाचा होता. हा देश म्हणजे अटलांटिक महासागरातील, अमेरीकेजवळ क्युबा, वेस्ट इंडीज बेटांच्या शेजारील देश. कॅबवाला बराच बोलका होता. कॅब शिरल्या शिरल्या त्याने बोलणे सुरु केले. तो फ्रेंच भाषिक होता, हैती मध्ये फ्रेंच राज्यसत्ता होती. मला फ्रेंच येत नाही हे सांगितल्यावर मोडक्या तोडक्या इंग्रजीत त्यांनी आपल्या तोंडाची पट्टी सुरु ठेवली. हातात मोबाईल होता. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी हैतीबद्दल काही अनुद्गार काढले होते असे वाटते. तो अर्थातच चिडला होता. मोबाईलवर विडियो मला दाखवून काही सांगण्याचा प्रयत्न करत होता. हा प्रसंग अमेरिकी जनतेची सर्वसाधारण भावना ट्रम्प प्रश्नाबद्दल सध्या आहे, याचेच ते सूचक होते की असे वाटून मला गेले. असो. मला सांगायचे होते ते वेगळेच. नमनालाच घडाभर तेल गेले. आता निरुपण सुरु करतो!

ब्लॉगचे शीर्षक आहे An evening in Philadelphia असे आहे. उघड आहे, की मी फिलाडेल्फिया मधील एका विशिष्ट संध्याकाळच्या विषयी लिहिणार आहे. आधीच्या दोन भेटीदरम्यान शहरात बरेच फिरलो आहे. ह्या वेळेस सवड नव्हती, थंडीदेखील जीवघेणी होतीच. पण ती संध्याकाळ वेगळीच होती. ऑफिसचे काम संपवून संध्याकाळी खरेदी करावी म्हणून एक-दोन जणांना बरोबर घेऊन बाहेर पडलो. शहराच्या पूर्व भागात डेलावेअर नदीच्या किनारी काही शॉपिंग मॉल्स वसले आहेत. तेथे गेलो. शहराचा हा भागच अतिशय वेगळा आहे. नदीपलीकडे न्यूजर्सी हे राज्य सुरु होते. पूर्व भागातील नदीकीनारच्या ह्या रस्त्याचे नाव Christopher Columbus Boulevard.

त्याच्या दक्षिण भागात हे मॉल्स वसलेले आहेत. तेथे थोडावेळ घालवून, अंधार पडल्यावर, मग त्या रस्त्यावरून उत्तर भागात  गेलो. त्याभागात नदीवरील प्रसिद्ध असा Benjamin Franklin Bridge आहे. अंधारात तो ब्रीज रोषणाई मुळे छान उजळून गेला होता.

सर्वात आधी रात्रीचे जेवण केले जवळच असलेल्या La Peg नावाच्या छानश्या हॉटेलमध्ये. हॉटेल बाहेरच्या आवारात दोन जण बर्फात शिल्प कोरत बदले होते. एक जुने पाण्याचे पंप हाउस हॉटेल मध्ये रुपांतरीत केले गेले होते, आतील संरचना पंप हाउस सारखी त्यांनी ठेवली होती. त्याच आवारात एक बहुधा प्रायोगिक असे नाट्यगृह आणि संस्था (जिचे नाव FringeArts) असावे असा भाग होता(कधीतरी नंतर परत तेथे जाऊन नाटक पहिले पाहिजे).

जेवणानंतर परत भटकायला बाहेर पडलो, बोचरी थंडी, वारा होताच. गर्दी अशी नव्हतीच. पुढे त्याच भागात Penn’s Landing नावाची एक जागा आहे. फिलाडेल्फिया शहराचा संस्थापक William Penn याच्या नावाने असलेला हा नदीकाठचा भाग. त्याच्याबाजुला असलेले Independence Seaport Museum, जे मी मागील खेपेस पहिले होते(अरेच्च्या, त्याबद्दल लिहायचे राहूनच गेले की!). नदीच्या किनारी आम्ही चालत होतो. नदी बऱ्यापैकी गोठलेली होती, बर्फाचे मोठमोठे तुकडे पाण्यात तरंगताना दिसत होते. नदीचा असा विशिष्ट असा वास येत होता.

थोडे जवळच भरपूर रोषणाई केलेली दिसत होती. उत्सुकता म्हणून पाहायला गेलो तर, बर्फावर स्केटिंग करण्याची ती जागा निघाली. जागेचे नाव होते Blue Cross Riverink. थंडीच्या दिवसांत तेथे Winterfest आयोजित केले जाणार होते असे वाटत होते. त्याची तयारी चालू होती. Ice Resurfacer नावाच्या यंत्राने ice rink leveling चे काम चालू होते. Ice skating ची मजा तेथे लुटता येणार होती. जवळच बांबू हाउस सारखे काहीतरी दिसले, ते होते Franklin Fountain Confectionery Cabin.

लोकांना बसंल्या साठी बांबूच्या खुर्च्या, तसेच शेकोट्या पेटवण्यासाठी fireplace देखील ठेवलेली दिसत होती.  तेथे थोडावेळ घुटमळत, न्याहाळत, निरुद्देश भटकत होतो. मी पूर्वी फिलाडेल्फिया मध्येच ice hockey match कधीतरी पाहिली होती, त्याची राहून राहून आठवण होत होती. काही वेळाने जशी रात्र चढू लागली, थंडी असह्य होऊ लागली, आणि आमचे पाय परत निघाण्यासाठी वळाले. तर अशी ही माझी थंडीतील रमणीय An evening in Philadelphia!

 

अमेरिकेतील ज्यू लोकांचा इतिहास

परवा जर्मनी मधील ज्यू लोकं आणि त्यांच्यावर झालेल्या अत्याचाराशी(holocaust) निगडीत एक The Reader नावाचा सुंदर चित्रपट पाहिला(ह्या विषयावर खरे तर बरेच चांगले चित्रपट आहेत-Schindler’s List, The Boy in the Striped Pyjamas, वगैरे) . एका प्रसिद्ध जर्मन कादंबरीवर तो बेतला होता. त्या चित्रपटाला अनेक पदर आहेत, त्याबद्दल नंतर कधीतरी लिहिणार आहे. चित्रपटाच्या शेवटी एक ज्यू स्त्री, जी अत्याचारांमधून बचावली असते, आणि अमेरिकेत वास्तव्य करीत असते, तीला मिळालेले धन ती अमेरिकेतील शाळेला देऊन टाकते, असा प्रसंग आहे. अमेरिकेत ज्यू लोकं कित्येक वर्षांपासून येत आहेत, आणि तेथेच मिसळून जात आहेत. अर्थात ज्यू लोकांचे मूळ म्हणजे इस्राईल. तेथेच त्यांना राहणे मुश्कील होत गेल्याने, कित्येक दशकांपासून तो समाज जगभरात, प्रामुख्याने अमेरिकेत, युरोपात विखुरले गेले. जर्मनीत अर्थात त्यांच्यावर हिटलरने अंगावर काटा आणणारे अत्याचार केले. अशा ज्यू लोकांचा अमेरिकेतील इतिहास सांगणारे मी संग्रहालय पहिले होते त्याची या चित्रपटातील प्रसंगामुळे आठवण झाली.

मी पाहिलेले हे संग्रहालय, ज्याचे नाव आहे National Museum of American Jewish History, ते  फिलाडेल्फिया या शहरात Independence Mall भागात आहे. आता हा भाग म्हणजे अगदी भन्नाट आहे, येथे अमेरिका देशाचा जन्म झाला. त्याबद्दल कधीतरी परत. अमेरिकेतील ज्यू लोकांचा इतिहास सांगणारे, हे चांगले भले मोठे संग्रहालय आहे-चार मजले आहेत. मी बराच वेळ घेत हे संग्रहालय पहिले. अमेरिकेत बरेच प्रथितयश लोक ज्यू वंशीय आहेत. आपल्या महाराष्ट्रात अलिबाग येथे बेने इस्राईली नावाचे लोक आहेत, ते मुळचे ज्यू आहेत, त्याबद्दल माहिती होते, तसेच पुण्यात देखील ज्यू लोकांचे लाल देवल नावाचे synagogue आहे. तर अमेरिकेतील ज्यू लोकांचा अमेरिकेच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभाग, तसेच पुढील प्रगतीत खूप मोठा वाटा आहे त्याचा इतिहास, तसेच अमेरिकेच्या काही वादग्रस्त राजकीय निर्णयांचा(ज्यू समाजाप्रती, इस्राईल देश असेल, holocaust असेल) इतिहास येथे पाहता येतो. दुसऱ्या जागतिक युद्धाच्या वेळेस, holocaust चा दरम्यान, अमेरिकी सरकारने immigration policy सैल सोडली असती तर कित्येक ज्यू लोकांचे प्राण वाचले असते, ही सल अजूनही त्या समाजात आहे. त्याबद्दल एका दालनात सविस्तर, सचित्र माहिती आहे. ज्यू संस्कृती, धर्म, भाषा, पारंपरिक जीवन, त्या समाजातील आजचे प्रश्न, संस्कृती टिकून ठेवण्याचे आव्हान इत्यादी विषय देखील पाहता येतात. ज्यू लोकांनी सतराव्या शतकात अमेरिकेत पाऊल ठेवल्या पासून, ते आज पर्यंत, हा समाज कसा टिकला, वाढला, त्यांनी वेगवेगळया क्षेत्रात कशी प्रगती साधली याचे सविस्तर चित्रण दिसते.

प्रत्येक मजल्यावर कित्येक जुनी छायाचित्रे, विविध जुन्या पुराण्या वस्तू ,मांडून ठेवल्या आहेत. ह्यातील बऱ्याच वस्तू ज्यू लोकांनी त्यांच्या वैयक्तिक संग्रहातून ह्या संस्थेला दिल्या आहेत, हे विशेष. एकूणच अमेरिकेत राहून ज्यू लोकांनी आपली अस्मिता जागरूकपणे जपून ठेवली आहे असे दिसते(पारशी लोकांप्रमाणे ज्यू लोकं सुद्धा त्यांच्या समाजातच विवाह करण्याचे पसंत करतात). अमेरिकेतील निवडक प्रथितयश ज्यू लोकांची माहिती(उदा. अल्बर्ट आईनस्टाईन) सुद्धा एका दालनात दिसते. एकूणच ह्या अत्याधुनिक, multi-media, आणि भव्य अश्या संग्रहालयातून फेरफटका मारताना ज्यू समाजाच्या इतिहासात डोकावून आल्यासारखे वाटून गेले. संग्रहालयाच्या दारातच Religious Liberty नावाचे एक शिल्पसमूह आहे, जे संग्रहालयात जाणाऱ्याला ज्यू लोकांनी अस्मितेसाठी, स्वातंत्र्यासाठी दिलेल्या लढयाचीच आठवण करून देते.

माझे एक-दोन ज्यू मित्र आहेत. इस्राईल मध्ये ते पूर्वी होते, आता अमेरिकेत राहत आहेत. अर्थात ते आताच्या पिढीचे आहेत. इस्राईल मध्ये Palestine बरोबर सुरु आहे, त्या पार्श्वभूमीवर ते अमेरिकेत आलेले आहेत. त्यांच्या बरोबर एकदा ह्या सर्व विषयाबद्दल बोलून जाणून घ्यावेसे वाटू लागले आहे. तसे पहिले ज्यू आणि holocaust चा इतिहास सांगणारे आणखी एक संग्रहालय अमेरिकेत आहे. या पार्श्वभूमीवर ते पाहायला हवे. भारतीय लोकं देखील आता अमेरिकेत जाऊन १०० वर्षे होऊन गेली. भारतीयांनी अमेरिकेत केलेल्या भरीव कामगिरीचे एक संग्रहालय अमेरिकेत करायला हरकत नाही. अमेरिकेतील आफ्रिकन वंशाचे लोकही त्याहून अधिक काळापासून आहेत. त्यांचे देखील एक संग्रहालय फिलाडेल्फिया मध्ये आहे, ते मी पाहिले होते. त्या बद्दल नंतर काधीतरी.

The Franklin Institute

I have written various travelogues on this blogs in the past. I love to travel and explore, and off late, also write about it. Sometimes when we travel to places, when we study the history, we find that some personalities leaving profound impact on country or state or city, we are visiting. Benjamin Franklin was one such personality who had an immense impact on the USA in general and cities like Philadelphia specific. I have written about impact he has on the city of Philadelphia, which I had witnessed during my visit. Today I want to write more about one such place I visited called The Franklin Institute in Philadelphia itself, founded to honor Benjamin Franklin himself, in 1824.

20170218_150533

That day, when I reached the place(which is in Parkway Museum District of the city), it was afternoon as I had visited another interesting place nearby. The imposing Latin architecture style of the building and particularly facade is captivating. This institute is focused on subject of science. It also has many museums and Tuttleman IMAX theater. I was particularly interested in a show at that theater along with a specialty museum themed around dinosaurs. As I got in and found myself inside a dome in the front court, where one can see full size marble structure of Benjamin Franklin himself. I straightaway went to the 3D IMAX show which was titled Flying Monsters as it was a perfect precursor for museum show following next Jurassic World Exhibit. The film had a voice of David Attenborough. and it was about flying creatures that predates dinosaurs on the earth. The Jurassic World Exhibit, which is a mobile exhibition, came to the institute in November 2016. When I visited it in February 2017, it was still around.

Jurassic World Exhibition is certainly a very unique with moving moving and life size models of various types of dinosaurs on the display, with light and sound effect. After that, I visited few more exhibits and gift shop, book store, before the institute shut down. One was around train engines, another was aviation technology. The train engine exhibition is titled The Train Factory. Incidentally, Philadelphia has been part of early train history in the USA. The place where I was put up, was a near a famous area called Reading Terminal, which itself was a train terminus. The exhibit includes a famous steam engine locomotive called Baldwin 60000, which you can walk inside and look around a piece of metal. The air show is again similar, tracing the history right from Wright Brothers early attempts to some modern air-crafts. It also had a simulation console to give visitors a first hand experience of how pilots are trained.

There were many more exhibits, I visited one around brain and another one around heart. The one on heart, basically was a supersized, giant colorful model of heart, making you walk through various veins, and explaining how pumping takes place inside of a heart. The one around brain was interesting, due its nature of fuzzy decision making based on illusions and sensory systems made of neural network.

All in all, the institute experience was good. There is so much packed here, even one day won’t be enough.

 

फिलाडेल्फिया मधील ऐतिहासिक तुरुंग

गेल्या वेळच्या माझ्या फिलाडेल्फिया भेटी दरम्यान बरेच काही पाहायला मिळाले. त्याबद्दल जसे जमत जाईल तसे लिहतो आहे. या आधीचे फिलाडेल्फिया बद्दलचे काही ब्लॉग तुम्ही इथे पाहू शकता. आंज ह्या ब्लॉग मध्ये Eastern State Penitentiary ह्या ऐतिहासिक तुरुंगाच्या भेटीबद्दल लिहिणार आहे.

मला ऐतिहासिक स्थळांना भेटी द्यायला आवडते. भले ते तुरुंग का असेना! भारतातील अंदमान मधील ऐतिहासिक तुरुंग ज्यात वीर सावरकर यांना ब्रिटीशांनी बंदी केले होते, ते तर जाज्वल्य असे ठिकाण आहे. तेथे अजून जायचे आहेच(पण लक्षद्वीपला गेलो आहे). पण फार पूर्वी मी जेव्हा अमेरिकेत होतो, तेव्हा तेथील San Francisco जवळील समुद्रातील Alcatraz या बेटावरील एक तुरुंग पाहायला गेलो होतो. परवाच मी The Green Mile ह्या सुंदर चित्रपटाबद्दल लिहिले होते, ज्यात Tennessee State Prison(Nashville) या ऐतिहासिक तुरुंगातील चित्रीकरण आहे. तर एके शनिवारी सकाळी सकाळी मी या फिलाडेल्फिया मधील तुरुंगाला भेट द्यायचे ठरवले. तसे ते ठिकाण माझ्या हॉटेल पासून खूप लांब नव्हते, म्हणून मी चालतच निघालो. नाहीतरी मला चालत चालत जायला आवडतेच. आणि फिलाडेल्फिया चालत चालत फिरायला अगदी मस्त आहे. ह्या तुरुंगाचे नाव आहे Eastern State Penitentiary. फेब्रुवारीचा महिना होता. अजून तशी थंडी होतीच. पण उन होते, मोकळे निळे आकाश होते, त्यामुळे अतिशय छान वाटत होते. रस्त्यावरून गर्दी अशी नव्हतीच. Vine Street वरून चालत, आतील गल्ली बोळातून इकडे तिकडे पाहत आरमात निघालो होतो. तुरुंगाच्या जवळ जसा गेलो, तसे ती भुईकोट किल्ल्यासारखी इमारत पाहून गुढरम्य परिसरात आल्यासारखे वाटून गेले.

 

हे तुरुंग अमेरिकेतील सर्वात जुने तुरुंग आहे असे त्यांच्या माहितीपत्रकावर लिहिले होते(१८२९ मध्ये सुरु झाले. ही देखील बेंजामिन फ्रँकलिनचीच कल्पना). अर्थात हा तुरुंग आता वापरात नाही. मुख्य दरवाज्यातून आत गेल्यावर १४ डॉलर देऊन तिकीट काढले. मी audio tour घेतली, आणि जवळ जवळ पुढील तास-दीड तास मी आत भटकत होतो. हे तुरुंग जुने असल्यामुळे बराच भाग नष्ट झाला होता, आणि जे काही शिल्लक होते, तेही संवर्धन करून जपून ठेवले जात होते. तुरुंगाच्या उंच दगडी भिंती, बुरुजे अजून बरीच शिल्लक आहेत. सायकलीच्या चाकांना जसे आरे असतात तश्या प्रकारची सात आरे आत मध्ये आहेत, ज्यातून कैद्यांना राहण्यासाठी कक्ष(cell blocks) खाली आणि वर असे दोन मजल्यांवर आहेत. Penitentiary हा शब्द खुपच अर्थपूर्ण आहे. गुन्हेगारांना शिक्षा न देता त्यांना प्रायश्चित्त करण्याची अशी ही जागा म्हणजे Penitentiary. ह्या audio tour मध्ये प्रत्येकाला एक MP3 player आणि headset दिला गेला होता. तुरुंगातील १०-१२ ठिकाणी audio tour जाता आले आणि तेथील इतिहास आणि माहिती मिळत गेली.

या तुरुंगातून त्याकाळचे अमेरिकेतील बरेच कुप्रसिद्ध गुन्हेगार बंदिस्त होते. Al Capone नावाचा Slick Willie Sutton नावाचा बॅंक लुटारू येथे तुरुंगवास भोगत होते. ह्या tour च्या दरम्यान आम्हाला एखाद-दुसऱ्या cell मध्ये सुद्धा जावू दिले गेले. त्यामुळे त्यावेळेस तेथील वातावरण कसे होते, याची कल्पना करता येते.

 

आत मध्ये त्यांनी बरीच प्रदर्शने, चित्रे, इतिहास सांगणारी माहिती पत्रके, छायाचित्रे ठिकठिकाणी लावली आहेत. त्यातील मला आवडले ते म्हणजे Prisons Today हे प्रदर्शन. आज घडीला अमेरिकेत तुरुंग व्यवस्था कशी आहे हे सांगणारी, आकडेवारी असलेले, प्रदर्शन आहे. तसेच अजून दुसरे प्रदर्शन आहे ज्याचे नाव आहे The Big Graph. हे मुख्य पटांगणात, उघड्यावर आहे. हे प्रदर्शन म्हणजे वेगवेगळया देशांत किती लोकं तुरुंगवास भोगत आहे यावर आहे आणि त्याचा इतिहास देखील आहे. तुरुंगात बरीच art installations देखील आहेत.

अश्या ऐतिहासिक आणि वेगळ्या ठिकाणच्या भेटी आपल्याला एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जातात. सर्व तुरुंग पाहून झाल्यावर तेथून निघालो आणि माझा मोर्चा The Franklin Institute कडे वळवला. पायी पायी रपेट करत मजेत येत असता Wood Street/N 20th Street च्या कोपऱ्यात Book Corner हे पुस्तकाचे दुकान दिसले. छोटेखानीच होते. बाहेर जुनी पुस्तके ठेवली होती, त्यातील बरीचशी एका डॉलर पेक्षा कमी किमतीची होती. तेथे काही वेळ काढून एक-दोन पुस्तके(E M Foster’s The Room with View, Where Angles Fear to Tread) विकत घेतली. तेथून जवळच The Franklin Institute ची भव्य इमारत आहे, तेथे गेलो. त्याबद्दल नंतर कधीतरी.

 

 

बेंजामिन फ्रँकलिनमय फिलाडेल्फिया

मार्च २०१७ महिन्याचा ललित मासिकाच्या अंकात गोविंदराव तळवलकर यांचा एक लेख आला आहे, त्याचे नाव आहे एका वाद्याचा गहिरा इतिहास. तो लेख Anglican Music नावाच्या एका पुस्तकाची माहिती देणारा आहे. ते वाद्य म्हणजे Glass Armonica आहे, त्या वाद्यात बेंजामिन फ्रँकलिन याने बरीच सुधारणा केली असा उल्लेख आहे. मला नवल वाटले. मी नुकतीच फिलाडेल्फिया शहराला भेट दिली होती. तेथील संग्रहालयात हे वाद्य मी पाहिल्याचे आठवते मला. हा बेंजामिन फ्रँकलिन नावाचा माणूस महा-उपद्व्यापी. फिलाडेल्फिया शहरात ठिकठिकाणी त्याच्या संबंधित स्थळे आहेत. अवघे शहरच बेंजामिन फ्रँकलिनमय आहे असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही.

मी हा ब्लॉग लिहायला सुरु केला काही दिवसांपूर्वी. दोनच दिवसांपूर्वी बातमी आली की गोविदराव तळवलकर यांचे निधन झाले, आणि एका (संपादकीय)युगाचा अस्त झाला. त्यांची बरीच पुस्तके(प्रामुख्याने लेख संग्रह) मी वाचली आहेत. त्याबद्दल लिहावसे वाटत होते. आता त्यांच्या निधनाच्या निमित्ताने लिहीन केव्हातरी. तूर्त बेंजामिन फ्रँकलिन.

आधी थोडक्यात बेंजामिन फ्रँकलिन हा कोण आहे हे सांगतो आणि मग मूळ विषयाकडे येतो. १७०६ मध्ये बोस्टन मध्ये जन्म झाला आणि, वयाच्या १७व्या वर्षी तो फिलाडेल्फिया मध्ये आला. त्याने अनेकोनेक उद्योग केले. तो वेगवेगळे शोध लावणारा शास्त्रज्ञ होता, छपाई-तंत्रज्ञ, लेखक, संगीत जाणणारा, बुद्धिबळ खेळणारा, राजकारणी, मुत्सद्दी, व्यावसायिक, पोस्ट-मास्टर, अमेरिकेच्या स्वातंत्र्य-चळवळीत सक्रीय सहभाग त्याने घेतला होता(Declaration of Independence मसुदा बनवणाऱ्या समिती मध्ये तो होता), पेनसिल्व्हेनिया राज्याचा तो अध्यक्ष देखील बनला. त्याने अनेक संस्था स्थापन केल्या-अग्नीशामक दल, तत्वज्ञान मंडळ(American Philosophy Society, जे मी गेलो तेव्हा बंद होते), हॉस्पिटल, महाविद्यालये इत्यादी. त्याला Founding Father of America पैकी एक मानले जाते. अमेरिकेच्या जनमानसावर खूप मोठा परिणाम केला.

बेंजामिन फ्रँकलिन आणि फिलाडेल्फिया हे समीकरण खूप खोलवर आहे. माझ्या ह्या वेळच्या आणि गेल्यावेळच्या(२०१४) मधील फिलाडेल्फियाभेटी दरम्यान पाहिलेल्या वास्तू, संग्रहालये आणि इतर स्थळे, या पैकी कित्येक येनकेन प्रकारे त्याच्याशीच निगडीत आहेत. त्याचे पुतळे तर ठिकठिकाणी दिसत राहतात. रस्त्यापासून सुरुवात करूयात. Benjamin Franklin Parkway नावाचा महामार्ग आहे(Interstate 676) जो पूर्वेकडे न्यूजर्सी राज्यात डेलावेअर नदी वरील Benjamin Franklin Bridge वरून जातो. ह्या पुलाजवळच त्याच्या नावाचा Franklin Square नावाचा चौक आहे, जो फिलाडेल्फिया शहरातील William Penn ने स्थापन केलेल्या काही चौकांपैकी एक आहे.

The Franklin Institute आणि Franklin Museum तर पर्यटकांसाठी प्रसिद्धच आहेत. The Franklin Institute मध्ये त्याचे राष्ट्रीय स्मारक आहे. दर्शनी भागातच त्याचा पूर्णाकृती असा संगमरवरी भव्य पुतळा आहे. The Franklin Institute हे प्रामुख्याने science museum आहे. जे त्याच्या संशोधन वृत्तीलाच समर्पित आहे. याशिवाय तेथे Tuttleman IMAX 3-D theater आहे(तेथे मी Flying Monsters 3D with David Attenborough हा चित्रपट पहिला). तेथे नव्यानेच Jurassic World हे नवीन प्रदर्शन सुरु झाले आहे, ज्याला अर्थातच लोकांची अलोट गर्दी होते आहे. The Train Factory नावाचे रेल्वे इंजिनाचे प्रदर्शन मस्त आहे. १९३३ मधील Baldwin Engine तेथे आहे. अमेरिकेच्या स्वातंत्र्य चळवळीशी निगडीत अनेक वस्तू Independence Mall या भागात आहेत. त्यातील एक Independence Hall जेथे Declaration of Independence मसुद्यावर बेंजामिन फ्रँकलिन इतरांबरोबर सही केली. याच भागात Franklin Museum हे अमेरिकेच्या National Park System अंतर्गत National History Landmark आहे. मधील संग्रहालय आहे. त्याचे जीवन, तो कसा होता, त्याने लावलेल्या वेगवेगळया संशोधनाचे प्रात्यक्षिक, आणि अनेक interactive आणि multi-media वापरून हे संग्रहालय अतिशय छान आहे. एक गमतीचे प्रकरण सांगतो. बेंजामिन फ्रँकलिन ह्याला सांध्यांचा त्रास, gout, ज्याला म्हणतात, तो होता. त्याबद्दल एक exhibit तेथे होते. त्याचे खाण्या-पिण्यावर निर्बंध नव्हते, आणि त्याला हा त्रास त्यामुळेच झाला होता, हे त्याला माहिती होते. स्व-निर्बंधांवर त्याने(virtue of temperance) बरेच म्हणून ठेवले आहे, आणि हा त्याच्या व्यक्तिमत्त्वातील विरोधाभास होता. त्याने ह्यावर एक गोष्टच लिहिली, तिचे नाव आहे Madame Gout.

ह्या संग्रहालयाच्या आवारातच Franklin Court नावाचे प्रदर्शन आहे. हा सगळा भाग त्याच्या राहण्याचे ठिकाण होते. तळघरात त्याच्या वस्तू, त्याचा इमारतीच्या शिल्लक राहिलेले अवशेष, glass harmonica इत्यादी आहेत.

फिलाडेल्फिया शहरात बऱ्याच उंच इमारती आहेत. त्यातील एकावर, One Liberty Place Observation Deck, पर्यटकांना शहर वरून पाहता यावे याची सोय केली आहे. इमारतीच्या ५५व्या मजलावर जावे लागते. तेथे देखील Franklin Museum याचा निळ्या रंगातील geometric head(भूमितीय मस्तक) आहे.  अजूनही बऱ्याच वास्तू त्याच्याशी निगडीत आहेत, ज्या मी पाहिलेल्या नाहीत, जसे की पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठ, अग्निशामक दल, Franklin Fields, Post Office, इत्यादी. त्यांचे वास्तव्य फिलाडेल्फियामधील मार्केट स्ट्रीट(जो जुना आणि प्रमुख रस्ता आहे) येथे होते, त्यांचे निधन देखील फिलाडेल्फियामधेच १७९० मध्ये झाले. तर असे हे बेंजामिन फ्रँकलिनमय फिलाडेल्फिया शहर. हे सर्व पहिल्या नंतर, त्याच्या पुतळ्यासमोर नतमस्तक व्हावेसे वाटते.