Historic Rail Parks

I got an opportunity to travel Philadelphia again last month. I have written about my Philadelphia sojourns in the past. I also try to visit New York during my Philadelphia trips. I am going to write today about couple of unique parks, that too, about railways, I visited in both these cities. I had visited New Delhi’s National Rail Museum way back in 2003. I am yet to write about it, but these two rail parks are not railway museums. Read on to find as to what they are then.

Who does not like railways? These monster machines continue to amuse, despite the jet set world we live in these days. Both Philadelphia and New York are comparatively older cities in USA. The have rich continued preserved history for past 350-400 years. Railways(they call railroads in the USA) also have a very fascinating history in making of these cities, and other ones in entire USA, in terms growth in various sectors. Both these cities had very strong, and busy rail networks, both on ground, underground, and elevated rail lines, serving passenger movement, as well as goods movement, supporting industries in and around these cities. The famous Reading Terminal, now a major shopping hub, in Philadelphia, is right in the city center. I do make a visit to it every time I am in Philadelphia.

The  recently opened The Rail Park in Philadelphia happened to right behind the building on North Broad Street where my office was located. Actually, it is just a phase one of the entire plan which is supposed to cover more than 3 miles. It was designed based on similar park which was created in New York. The Rail Park is situated on two obsolete train lines that served the Reading Terminal, bringing passengers and freight in and out of Center City. The area around abandoned rail line is beautified with greenery, nice pathways, sitting areas, and also public art display.  This stretch of discontinued rail line area which was in shackles and rambles, is part of magnificent railroad history of Philadelphia.

The following weekend while my stay in Philadelphia, I made plans to visit New York. I did not have plans to visit The High Line Park in New York, though someone had informed me about it earlier. I watched famous Broadway musical show The Phantom of the Opera. I also visited few other iconic, historic landmarks such as Grand Central Terminal, Madison Square Garden, Bryant Park, Times Square etc. In the evening, I returned to Megabus terminal to catch my bus taking me back to Philadelphia. I accidentally bumped on entrance of High Line Park near the bus terminal. I obviously was delighted, I had time in my hand, and quickly ventured into The High Line Park. This has been around for quite some time now.

This park is located middle of Manhattan, on the west side. This park is designed to preserve abandoned freight rail line which ran through West Side area of Manhattan. It was elevated rail line, carrying goods from industries around this area during 1934 to 1980. With the advent of interstate highways, it was not used much. I entered it from 34th Street entrance, soon to find myself on a bridge, which overlooked Hudson Yard, where I could spot of many subway trains, and large of rail lines. This nicely designed park in the air, has gardens, sculptures, sit outs, overlooking neighborhood on both the sides. One can view skyline of Chelsea area, and on other side, one can view Hudson river bay.

It was fascinating to walk on this historic rail line, unexpectedly that day. I had walked all day in New York(which is the best way to see it!), despite that, I stretched myself for another 45 minutes to walk and experience this park.


The Phantom of the Opera

मी जेव्हा जेव्हा न्यूयॉर्कला जातो, तेव्हा तेव्हा काय पाहू आणि काय नको असे होऊन जाते. इतकी विशाल महानगरी, अद्भूत जगच, चारशे वर्षांचा इतिहास, अगणित गोष्टी पाहण्यास, अनुभवण्यास आहेत. ह्या वेळेस, जुलै/ऑगस्ट मध्ये जेव्हा माझे जाणे ठरले, तेव्हाच मी ठरवले होते की न्यूयॉर्कच्या ब्रॉडवेवर The Phantom of the Opera चा प्रयोग पहायचा. मागील वेळेस गेलो तेव्हा मी एक नाटक (Sistas the Musical) पाहिले, पण ब्रॉडवेवर नाही, तर तो एक ऑफ-ब्रॉडवे शो होता, तेही ऐनवेळेस जमले म्हणून.

ब्रॉडवे हा न्यूयॉर्क मधील भागातील एक रस्ता, पण तो जगभर नाट्यरसिकात नाट्यपंढरी म्हणून प्रसिद्ध आहे. हा रस्ता या भागातील आखीव, रेखीव रस्त्यांना अडवा तिडवा छेदून जातो. यांचे कारण हा रस्ता या भागातील कित्येक शतके मूळ रहिवासी रेड इंडियन लोकांचा वहिवाटीचा रस्ता होता. न्यूयॉर्क जसे विस्तारू लागले, तसे या रस्त्यावरच्या काही भागात एका मागून एक अशी नाट्यगृहे, ओपेरा हाउस अशी उभी राहिली. आणि हा भाग नाटकांसाठी, त्यातही संगीतीकांकरिता प्रसिद्ध होत गेला. हा सर्व इतिहास मनोरंजक आहे, तो विकिपीडियावर पाहता येईल, त्याची पुनुरावृत्ती करत नाही. या भागात कधीही फिरा, विविध नाट्यगृहे, त्यात सुरु असलेल्या नाटकांच्या मोठमोठ्याला जाहिरात्ती, झगमगाट आपले लक्ष वेधून घेतातच. फिलाडेल्फिया शहराला देखील अशीच नाटकांची, जुन्या नाट्यगृहांची मोठी परंपरा आहे. त्याबद्दल मी पूर्वी येथे लिहिले आहे. न्यूयॉर्कला भेट देणाऱ्या पर्यटकांमध्ये ब्रॉडवे आणि त्यात सुरु असलेली नाटके पाहणे हा लोकप्रिय कार्यक्रम असतो. भली मोठी नाट्यगृहे, आणि व्यावसायिक नाटके, चकचकीत, संगीत, नृत्य, गाणी असलेली, भव्य दिव्य अशी नाटके हे येथील वैशिष्ट्य. ब्रॉडवे पासून थोडे लांब, आजूबाजूला छोटी छोटी, प्रयोगिक नाटकांसाठी, ज्यांना ऑफब्रॉडवे, किंवा अजून लांब असलेल्या नाट्यगृहांना ऑफऑफब्रॉडवे असे म्हणतात.


The Phantom of the Opera हे ब्रॉडवे वरील अतिशय प्रसिद्ध असे नाटक आहे. त्याचे तिकीट मी आठवडाभर आधीच राखून ठेवले होते. ब्रॉडवेवरील नाटके खूप महाग असतात. माझे तिकीट ५५ डॉलर्सचे, २० डॉलर्स वरील चार्ज, आणि एवढे करून अगदी मागील आसन मिळाले होते. खर्च होतो, पण हौसेला मोल नाही, असे म्हणत मी पैसे खर्च करत असतो! या नाटकाबद्दल बरीच वर्षे ऐकत होतो. गेली तीस वर्षे, म्हणजे १९८८, पासून ते ब्रॉडवेवरील Majestic Theater मध्ये याचे प्रयोग सुरु आहेत. Gaston Leroux याने १९११ लिहिलेल्या याच शीर्षकाच्या कादंबरीवर हे नाट्य आधारित आहे. ही कादंबरी मला २०१५ मध्ये जुन्या पुस्तकांच्या दुकानात सापडली. Peter Haining याची अभ्यासपूर्ण प्रस्तावना देखील आहे. या कादंबरीवर आधी चित्रपट देखील निर्माण झाले आहेत.

माझा प्रयोग दुपारी दोनचा होता. सकाळी सकाळी फिलाडेल्फिया वरून प्रयाण केले. दुपारी एक पर्यंत Grand Central Terminal, Madison Square Garden, Bryant Park, Times Square असे भटकून, जेवून Majestic Theater धडकलो. पाहतो तर काय, आत जाण्यासाठी भली मोठी रांग आधीच लागली होती. आत गेलो. थिएटर ओपेरा हाउसच्या धर्तीवर दिसत होते. पूर्वी ते ओपेरा हाउसच असावे. मी मुंबईतील, आणि भारतातील एकमेव असे रॉयल ओपेरा हाउस पहिले होते, हे ही तसेच वाटत होते. भले मोठे नाट्यगृह, जवळ जवळ १०००-१२०० आसन क्षमतेचे, पाहता पाहता भरून गेले. आत गेल्यावर हातात नाटकाची एक पुस्तिका प्रत्येकाला दिली गेली. तेथे तशी प्रथा आहे, त्या पुस्तिकेला playbill असे म्हणतात.

नाटकाची(तसेच कादंबरीची) कथा ही पॅरिस मधील एका ओपेरा हाउस मधील एका भूताची, आणि त्यातील प्रमुख गायिकेची. त्यामुळे मांडणी रहस्यात्मक, थरारक, आणि चमत्कृतीपूर्ण आहे. Phantom म्हणजे भूत. नाटक सुरु होते ते ओपेरा हाउसच्या व्यवस्थापकांकडून त्यातील वस्तूंचा लिलाव होत आहे ह्या दृश्यापासून. तितक्यातच आवाज, आणि प्रकाश येऊन टांगलेले झुंबर असे सरकन वर जाते. ओपेरा हाउस मधील भुताच्या अस्तित्वाची सगळ्यांना कल्पना येते. इथेच तांत्रिक करामतींची सुरुवात होते. ओपेरा हाउस मधील एका गायिकेवर ह्या भुताचे मन बसलेले असते. त्यामुळे तीला प्राप्त करण्यासाठीचा खटपटी, त्यामुळे होणारी इतरांची धावाधाव, आणि हे सगळे सादर करण्यासाठी विविध तांत्रिक करामती, या सर्वामुळे हे नाटक अचंबित करून टाकते. रंगभूमीवर ओपेरा हाउस जवळील तळे, त्यातील हलती फिरती बोट असे सगळे नेपथ्याची, प्रकाश, ध्वनी यांची अद्भूत तंत्रे पाहता, अनुभवता येतात. रंगभूमीवर असेही करता येते, अश्याही तांत्रिक शक्यता आहे, हे लक्षात येते. रंगभूमीवरील आवृत्ती आणि कादंबरी यात काही फरक देखील आहेत, पण ते ठिक आहे.


दोन अंकी नाटक संपले, कलाकारांचे अभिवादन देखील झाले. नाट्यगृह दिव्यांनी उजळले. ह्या भव्य दिव्य नाटकाचा हा सर्व छान अनुभव होता. बाहेर येईपर्यंत दुपारचे साडे चार वाजून गेले होते. ब्रॉडवे वरील हे नाटकाने अनेक रेकॉर्ड्स केली, तोडली, आणि नवीन केले आहेत. १९८८ मध्ये जेव्हा प्रथम आले, तेव्हाच Tony Award हा प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाला होता(हा पुरस्कार ऑस्करच्या तोडीचा आहे असे समजतात).

आता माझी अजून एक इच्छा आहे, ती म्हणजे लंडन मधील वेस्टएन्ड भागात, थिएटर डिस्ट्रीक्ट आहे, तेथे एखादे नाटक पाहायचे, शेक्सपिअरच्या देशात, त्याच्या गावी फिरून यायचे आहे. बघू कसे काय जमते ते.

दोन अजोड सांगीतिक चित्रपट

लांब पल्ल्याच्या परदेश विमान प्रवासात काय करायचे, वेळ कसा घालवायचा हा मोठा प्रश्न असतो. त्यातही व्यक्ती तितक्या प्रकृती. काही जण नुसते झोपतील, तर काही जण पुस्तकं किंवा मासिके वाचतील, तर काही जण संगणकावर काहीबाही करतील. गप्पा मारणारे तसे कमीच, आणि गप्पा मारून मारून किती मारणार! पूर्वी विमानातून वर्तमानपात्रे, मासिके ठेवत असत, पण इतक्यात ती माझ्या काही नजरेस पडत नाही.  मी मात्र काही कार्यालयीन काम नसेल तर विमानातील स्क्रीनवर चित्रपट पाहण्याचे पसंत करतो. आजकाल तर प्रत्येक आसनाच्या मागे, प्रत्येक प्रवाशाकरिता एक स्क्रीन असते. पूर्वी एकच किंवा फारतर दोन मोठे स्क्रीन असत. प्रत्येकाला स्वतःचे स्क्रीन असल्यामुळे प्रवाशाला उपलब्ध पर्यायांपैकी काहीही पाहण्यची सोय आहे. त्याला In-flight Entertainment System(IFE) असे म्हणतात. मी पूर्वी अशा एका यंत्रणेवर काम केले आहे. पर्याय तरी किती? निवड करता करता नाकी नऊ येते. विविध प्रकारचे, भाषेतील चित्रपट, विविध टीव्ही मालिका, गेम्स, नुसती गाणी, बातम्या देणाऱ्या वाहिन्या, असे सर्व आपल्या हातात असते. मी मात्र माझे हुकलेले चांगले चित्रपट पाहून घेतो. ह्या वेळेस मी दोन नितांत सुंदर असे सांगीतिक चित्रपट पहिले. त्याबद्दल लिहायचे आहे.

पाहिला सिनेमा The Greatest Showman आणि दुसरा La La Land. दोन्ही सांगीतिक चित्रपट, त्यामुळे गाणी भरपूर. जवळ प्रत्येकी १०-१२ गाणी दोन्ही चित्रपटात आहेत. The Greatest Showman हा चित्रपट P T Barnum ह्या अमेरिकन अवलिया व्यक्ती वर आहे. यांचे नाव मी पूर्वी वाचले होते, सर्कस क्षेत्राबद्द्ल दोन-तीन लेख लिहिले होते तेव्हा. त्याने अर्थातच त्याच्या उतार वयात सर्कस सुरु केली, पण त्याआधी त्याने इतर बऱ्याच क्षेत्रात उद्योग केले होते, त्यातील प्रमुख show business, entertainment म्हणजे अर्थात विविध करमणूक करणारे, विचित्र विश्व्वाचे प्रदर्शन घडवणारे कार्यक्रम करणारा उद्योग. त्यातच हा सर्व फिरता उद्योग (यामुळे त्याने कल्पक जाहिरातीकडे विशेष लक्ष दिले). सर्कसकडे त्याचे लक्ष नंतर नंतर गेले. त्यावेळी त्याने स्वतःची अशी रेल्वे गाडी घेतली होती, अमेरिकेत सर्कस सगळीकडे नेण्यासाठी, म्हणजे पहा.

अमेरिकेत १९२० चे दशक म्हणजे धडाडीचे, विविध क्षेत्रात प्रगतीचे, घोडदौडीचे दशक मानले जाते. त्याला Roaring Twenties असेही म्हणतात. P T Barnum हा त्याआधीच्या काळातील, पण तितकाच उत्साही, धडाडी, कल्पक उद्योजक. हा चित्रपट अर्थात त्यांच्या सगळ्या कारकिर्दीवर नाहीये, दीड-दोन तासात ते बसवणे शक्यच नाही. काही ठळक घटना, जोडीला सुमधुर संगीत, गाणी, लहानपणीपासूनच एका मुलीवर जडलेले प्रेम, आणि नंतरच्या कौटुंबिक घटना, असे सर्व चित्रपटात येते. P T Barnum आणि त्याचे सर्व सहकारी इंग्लंड कार्यक्रमासाठी गेल्यावार Queen Victoria ची भेट घेतात, नंतर तो एका Jenny Lind नावाच्या प्रसिद्ध स्वीडिश गायिकेला अमेरिकेत प्रथमच आणून अमाप प्रसिद्धी मिळवतो. अशा त्याच्या आयुष्यातल अनेक चढ उतारांचा सांगीतिक आलेख म्हणजे हा चित्रपट, भारावून टाकतो. असेही वाटून गेले की गाणी नसती, तर त्याच्या जीवनातील इतर आणखीन गोष्टी येऊ शकल्या असत्या. दुसरे असे की P T Barnum हां अस्सल उद्योजक होता, त्याने सगळे अतिशय व्यासायिक रीतीने, भल्या बुऱ्या मार्गाचा अवलंब करून यश प्राप्त केले. चित्रपटात त्याच्या चांगल्या बाजूच पुढे आल्या आहेत. चित्रपट अतिशय वेगवान आहे, शेवट पर्यंत प्रेक्षकांवर पकड ठेवतो. P T Barnum ची अनेक चरित्रे उपलब्ध आहेत, एखादे तरी मिळवून वाचण्याची उत्सुकता निर्माण झाली आहे.

जाता जाता आणखीन एक. P T Barnumचे कार्यक्षेत्र म्हणजे न्यूयॉर्क, तेही एकोणिसाव्या दशकाच्या सुरुवातीच्या काही दशकं. न्यूयॉर्कचा नगराकडून महानगराकडे प्रवास सुरु झालेला त्याकाळात. योगायोग म्हणजे मी देखील विमानात बसून न्यूयॉर्कलाच चाललो होतो. न्यूयॉर्क मध्ये मी Madison Square Garden येथे देखील गेलो, जे भले मोठे असे indoor sport arena, open air theater आहे. P T Barnum ते बांधण्यात भागीदार होता, त्याच्या सर्कशीचे खेळही तेथे होत असत. असे वाचण्यात आले होते की मागील वर्षीच त्याची सर्कस कंपनीचे कामकाज थांबवले गेले.

दुसरा चित्रपट मी जो विमान प्रवासात पाहिला तो La La Land नावाचा, ज्यात jazz संगीतावर प्रेम, निष्ठा असलेल्या तरुणाची कहाणी आहे. हा ही चित्रपट मला आवडला. पाश्चिमात्य संगीतात jazz संगीत प्रकाराचे एक विशिष्ट स्थान आहे. भारतीय संगीतात रागदारी संगीत प्रकारात कसे उत्स्फूर्त कल्पनाविलास करण्यावर भर आहे, तसेच यातही आहे. पूर्वी केव्हा तरी मी ह्या संगीत प्रकारचा इतिहास, आणि इतर वैशिष्टे उलगडून दाखवणारा Warren Sanders यांचा एक दृक्‌श्राव्य कार्यक्रम पाहिला होता. तर ह्या तरुणाला jazz संगीत क्षेत्रातच काम करायचे असते. पण jazz संगीतापेक्षा इतर संगीताला लोकांकडून प्रतिसाद मिळत असल्यामुळे, ह तरुण हिरमुसतो. त्यातच त्याची एक सखी असते, तिलाही नाटकात काम करायला आवडत असते, पण तिला देखील मनासारखे काम न मिळत नसल्यामुळे, ती देखील वैतागलेली असते. त्यातच दोघांचे प्रेम प्रकरण फुलत जाते.

तरुणाचे नाव सेबास्टियन. राहतो लॉस एंजेलिसला. त्याचे ध्येय आहे jazz club सुरु करणे जेथे फक्त jazz असेल. तरुणीचे नाव मिया, ती पण लॉस एंजेलिसचीच, तिचे ध्येय नाटकात काम करणे. कॉफी शॉप मध्ये काम करता करता तिच्या एका मागून एक स्क्रीन टेस्ट्स चालू असतात, पण कुठेही जमत नसते. या दोघांची भेट चित्रपटात पहिल्याच दृश्यात होते. लॉस एंजेलिस मधील एका हायवे वरील ट्राफिक मध्ये. मिया कार मधून गाणे सुरु करते, तसेच इतरही लोकं करतात, त्यात सेबास्टियन देखील असतो. चित्रपटात लॉस एंजेलिसच्या आसपासची बरीच दृश्ये आहेत. मी लॉस एंजेलिस मध्ये राहिलो आहे काही काळ, त्यामुळे पाहताना पुनःप्रत्ययाचा आनंद मिळत होता. सुरुवातीचे ट्राफिकचे दृश्य, नंतर त्यांचे जमू लागते तेव्हा त्याचे झालेले नाच/गाणे जे लॉस एंजेलिस जवळ Griffith Observatory ची टेकडी आहे, तेथील दृश्य.

दोघांच्या प्रेम प्रकरणात नेहमीसारखी विघ्ने येतात. कधी सेबास्टियन नावडती कामे करून आपल्या ध्येयापासून दूर जातो आहे हे समजून ती कधी त्याच्यावर चिडते, तर कधी मियाच्या नाटकाला उशीर केल्यामुळे मिया घर आणि सेबास्टियनला सोडून गावी जाते. मियाला पुढे मनासारखे काम मिळते, पण ती कालांतराने दुसऱ्याच कोणाबरोबर तरी लग्न करते(ती असे का करते हे समजत नाही, त्यांची भेटच होत नाही का हे ही समजत नाही). सेबास्टियन देखील सेब्स नावाचा स्वतःचा jazz club सुरु करतो. मिया तेथे चुकून आपल्या नवऱ्याबरोबर आली असता दोघांची नजरानजर होते आणि चित्रपट तेथे संपतो. अभिनय सुंदर, गाणी, त्याबरोबरचे संगीत आणि अनेकदा नृत्य अप्रतिम, आणि मुख्य म्हणजे कथा देखील उत्तम. त्यामुळेच ह्या ऑस्कर मिळाले होते. La La Land म्हणजे काय? त्याचा अर्थ अद्भूत जग, दुसरा अमेरिकन अर्थ लॉस एंजेलिस, हॉलीवूड मधील फिल्मी जग. दोन्ही अर्थ चपखल बसतात या सिनेमाला. एक तर हा चित्रपट लॉस एंजेलिस, हॉलीवूड मधील आहे, आणि तो आहे नायक/नायिकांच्या अद्भूत स्वप्नाबद्दलही. नाही का?

असे ही दोन चित्रपट, माझा विमान प्रवास सुसह्य करायला मदत झाली. सांगीतिक चित्रपट, musical या अर्थाने, पण हिंदी चित्रपटासारखे नाही! मध्ये मध्ये विमानातील हवाईसुंदरी खाण्या पिण्याची सरबराई करण्यात मला त्रास देत होत्या हा एक भाग आणि दुसरे असे की स्क्रीनचा छोटा आकार ह्या मुळे रसभंग होत होता, पण काय करणार?



भारताचा ७१वा स्वातंत्र्यदिन  सोहळा काही दिवसांवर येऊन ठेपला आहे. शंभर एक वर्षांपूर्वी भारतात जेव्हा स्वातंत्र्य चळवळीचे वारे वाहू लागले होते, तेव्हा काही मंडळी समाजसुधारणेला प्राधान्य देऊन त्यात काम करत होते. स्वातंत्र्य आधी की समाजसुधारणा आधी हा प्रश्न होता. या अनुषंगाने टिळक आणि आगरकर यांच्यातील मतभेद प्रसिद्ध आहेत. समाजसुधाराण्यांचा भर शिक्षण, समाजातील अंधश्रद्धा निर्मुलन, जाती व्यवस्था, समानता, वैज्ञानिक दृष्टीकोन, स्त्रीमुक्ती, विधवा विवाह, आणि इतर अनेक विषयांवर काम करणे हा होते. त्यांचा जोर अर्थातच बुद्धीवादावर. सगळ्या समस्यांकडे, परिस्थितीकडे बुद्धिनिष्ठ पद्धतीने पाहणे हे वैशिष्ट्य. समाजसुधारणा विषयात काम करणाऱ्यांमध्ये महर्षी धोंडो केशव कर्वे एक अग्रणी समाजसुधारक होते. त्यांचे पुत्र राधुनाथ हे देखील अश्याच एका वेगळ्या विषयात समाजमन ढवळून टाकत होते. त्यांच्या जीवनपट उलगडणारा ध्यासपर्व हा मराठी चित्रपट २००१ मध्ये मी पाहिला होता. अमोल पालेकर यांचा तो चित्रपट. त्यात किशोर कदम याने रघुनाथ कर्वे यांची भूमिका केली होती.

गेल्या वर्षीच रघुनाथ कर्वे यांच्या वरील एक नाटक आले, ज्याचे नाव समाजस्वास्थ्य,  तेव्हा माझी उत्सुकता ताणली गेली होती. त्यातच अजित दळवी हे नाटककार, आणि अतुल पेठे हे प्रमुख कलाकार, आणि दिग्दर्शक सुद्धा. हे नाटक मी नुकतेच पाहिले. रघुनाथ  धोंडो कर्वे उर्फ रधों हे त्यावेळेस, किंबहुना आजही, अतिशय दुर्लक्षित, घोर अज्ञान असलेल्या लैंगिक शिक्षण स्वातंत्र्यपूर्व काळात या विषयात काम करत होते. त्यांना खरेतर लैंगिक बुद्धिवादाचा प्रणेते असेच संबोधले जाते. अमोल पालेकरांचा चित्रपट त्यांच्या एकूणच जीवनाचा वेध घेतो, तर हे नाटक रधों वरील विविध खटल्यांचा, न्यायालयीन वादविवादाचा मागोवा घेते. रधोंचे प्रमुख कार्य म्हणजे ते लैंगिक विषयाशी, आणि प्रामुख्याने कुटुंबनियोजन अथवा संततीनियमन या विषयांशी निगडीत प्रबोधन करणारे समाजस्वास्थ्य हे मासिक चालवत असत. त्यातील लेखांवर आक्षेप घेणारे, प्रामुख्याने त्याकाळच्या कर्मठ, सनातनी लोकांकडून त्यांच्यावर गुन्हे दाखल करण्यात आले. खटले उभे राहिले, कारावासाची शिक्षा झाली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे रघुनाथ कर्वे यांच्या बाजूने खटले लढवत. हे सर्व या नाटकातून मांडण्यात आले आहे. या अनुषंगाने त्यांच्या क्रांतिकारक, काळाच्यापुढील विचारांचा प्रेक्षकांना परिचय होतो.

प्रसिद्ध मराठी साहित्य अभ्यासक, समीक्षक अनंत देशमुख यांनी रधोंच्या लेखनाचा, त्यांच्याविषयी उपलब्ध लेखन सामग्रीचा अभ्यास करून, त्यांनी संपादन केलेल्या आठ पुस्तकांचा संच प्रकाशित पद्मगगंधा प्रकाशन तर्फे काही वर्षापूर्वी झाला होता. रधोंबद्दल आणखीन माहिती करून घेण्यास तो वाचायला हवा. पण हे नाटक नक्कीच त्या काळात आपल्याला घेऊन जाते. अतुल पेठे यांचा जबरदस्त अभिनय, स्पष्ट संवाद हे सर्व नक्कीच जमेची बाजू आहे. समाजस्वास्थ्य हे मासिक त्यांनी १९२७ पासून पंचवीसहून अधिक वर्षे चालवले. अनेक लेख लिहिले, इतरही समकालीन मासिकांतून लेख लिहिले, बरेच वाद ओढवून घेतले, मनस्ताप सहन करावा लागला. नाटक प्रामुख्याने अर्थात कोर्टात घडते, पण तसेच ते त्यांच्या घरात देखील घडते. अतुल पेठे यांच्या अभिनयातून रधोंचे करारी व्यक्तीमत्व, अभ्यासू वृत्ती, हाती घेतलेल्या कार्याप्रती समर्पण इत्यादी त्यांचे गुण नक्कीच प्रकट होतात. नाटकघर संस्थेतर्फे हे वैचारिक नाटक सादर करण्यात आले आहे.

ते आणि त्यांच्या पत्नी हे दोघे मिळून स्वतःच्या मुंबईतील घरातच संततीनियमन केंद्र सुरु केले, त्याची झलक नाटकात सुरुवातीच्या पहिल्या काही प्रसंगातच दिसते. तसे पहिले तर भारतात प्राचीन काळापासून लैगिक विषयांवर मोकळेपणाने विचार करण्याची परंपरा होती हे कामशास्त्र सारख्या विविध कृतींमधून, तसेच इतिहासाचार्य राजवाडे यांचे भारतीय विवाहसंस्थेचा इतिहास सारखे पुस्तक, यातून दिसते. पण मधल्या काळात सनातनी, कर्मठ संस्कृती मध्ये अंधश्रद्धेमुळे असेल, अज्ञान असेल, किंवा पुरुषी वर्चस्वाच्या वृत्तीमुळे असेल, हे विचार कुठेतरी लुप्त झाले. ते का व कसे झाले याचा अभ्यास करायला हवा.  पण जवळ जवळ एक शतकापूर्वी भारतात जेव्हा स्वातंत्र्य चळवळ जेव्हा ऐन भरात होती तेव्हा रधों यांनी हे समाजप्रबोधनाचे कार्य सुरु केले.

जाता जाता अजून एक. आजच हा ब्लॉग लिहिताना अमेरिकेत पंचवीस वर्षानंतर रंगमंचावर परत आलेले Angels in America या Tony Kushner लिखित नाटकाबद्दल एक वृतांत पाहण्यात आला. Andrew Garfield ची प्रमुख भूमिका त्यात आहे. हे नाटक(खरे तर महानाटक, कारण दोन भागात, एकूण ७ तासांचे आहे असे समजले), १९८० च्या दशकात अमेरिकेत AIDS मुळे उठलेल्या वादळाचा, समलैंगिक संबंधाचा, त्या संबंधी असलेल्या अज्ञानाचा, राजकीय इच्छाशक्तीच्या अभावाचा वेध घेते. आज समाजस्वास्थ्य बद्दल लिहीत असताना हे पाहण्यात आले, या योगायोगाचा मला अचंबा वाटला.

तांड्याबरोबरचे भैराप्पांचे तत्वचिंतन

अतिशय लोकप्रिय असलेले प्रसिद्ध कन्नड लेखक भैरप्पांच्या आवरण कादंबरीनंतर त्यात उल्लेख केलेल्या सार्थ या कादंबरीबद्दल उत्सुकता मी खूप वेळ दाबून ठेवू शकलो नाही. लवकरच मी वाचनालयातून ती कादंबरी हस्तगत केली. अर्थात आवरण प्रमाणे सार्थ ही कादंबरी कन्नड मधून मराठी मध्ये आणली आहे ती उमा कुलकर्णी यांनी. माझ्या पुस्तक परिचयात्मक ब्लॉग मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे आवरण ही कादंबरी मध्ययुगीन काळावर अतिशय संशोधन पूर्ण केले भाष्य आहे. तर सार्थ मध्ये भैराप्पांनी सातव्या आठव्या शतकातील एका वैदिक पंडिताच्या जीवन प्रवासाचा वेध घेतला आहे. सार्थ(१९९८) ही कादंबरी आवरणच्या (२००७) बरीच आधीची आहे. प्राचीन भारतातील सातवे आठवे शतक म्हणजे विविध दर्शने, तत्वज्ञान, शैव, वैष्णव, जैन, बौद्ध धर्म यांच्या एकत्र संमिश्र प्रगतीचा काळ. मी काही वर्षांपूर्वी भरतविद्या(Indology) मध्ये पदव्युत्तर अभ्यासक्रम केला होता, त्यात प्राचीन भारताच्या इतिहासाच्या विविध अंगांची ओळख झाली होती. त्यात धर्म, तत्वज्ञान इत्यादी विषयांचा उहापोह झाला होता. पुढे माझ्या वैयक्तिक रुची मुळे न्याय, वैशेषिकादी षड्दर्शने ह्या आस्तिक दर्शनांचा, तसेच जैन, बौद्ध ह्या नास्तिक दर्शनांचे तत्वज्ञान यांचा मी स्वतंत्र अभ्यास केला होता. त्या निमित्ताने इतर शक्ती, शैव, वैष्णव, तांत्रिक, वामाचारी इत्यादी पंथ, यांची देखील ओळख झाली. हा सराव अभ्यास, त्याचा काळ अतिशय रोचक आहे. भैराप्पांची ही कादंबरी या सर्वाचा वेध घेते.

स्वतः भैरप्पा इतिहास, तत्वज्ञान शिकले आहेत. त्यांच्या कादंबऱ्या, प्रामुख्याने इतिहासाशी निगडीत, ह्या विविध संशोधन, अभ्यास, अनेक संदर्भ इत्यादी साधन सामग्री वापरून कथानक गुंफलेल्या असतात. आवरण ह्या कादंबरीत तर त्यांनी संदर्भांची लांबलचक यादीच दिली आहे. सार्थ मध्ये तसे नाही, पण त्या काळाचे सर्जनशील चित्रण नक्कीच आहे. सर्वात आधी सार्थ या शब्दाविषयी. इंग्रजीत ह्याला caravan हा शब्द. सार्थ ह्या शब्दाचा अर्थ सर्वसाधारणपणे आपल्याला जो माहीत असतो तो अर्थपूर्ण, उपयोगी असा आहे. पण सार्थ हा संस्कृत शब्द म्हणजे व्यापारी लोकांचा तांडा, सौदागारांची टोळी असाही आहे हे माहिती नव्हते. पूर्वी कधी सार्थवाह शब्द, कुठल्यातरी संस्कृत नाटकात ऐकल्याचे आठवते आहे, त्याचा अर्थ अश्या टोळीचा प्रमुख असा आहे. कादंबरीचा नायक नागभट्ट हा वेदाभ्यास केलेला पंडित अश्याच एका सार्थाबरोबर(जो गांधार देशापर्यंत जाणार होता) भारतवर्षात प्रवासाला निघतो. त्याचा हा प्रवास, जो तात्विक अनुभूतींचा देखील होतो, त्याचा  ही कादंबरी विस्तृत पट मांडते. या निमित्ताने भारतखंडातील विविध जनसमूह, नाना जनपदे, महाजनपदे, छोटी छोटी राज्ये, त्याकाळच्या गावांच्या, शहरांची नावे वाचून मला परत प्राचीन भारताच्या इतिहासावरील एखादे पुस्तक वाचतोय की काय असे वाटू लागले होते. नागभट्ट हा माहिष्मतीच्या मंडणमिश्र यांच्या पाठशालेत शिक्षण घेतले असे समजते. मंडणमिश्र म्हणजे आदी शंकराचार्य यांनी ज्यांना तात्विक वादविवादात, शास्त्रार्थात हरवले ते आचार्य. मंडणमिश्र हे खरे तर पूर्व मीमांसा दर्शनाचे पंडित. माहिष्मती म्हणजे आजच्या मध्यप्रदेश मधील महेश्वर हे महाभारतकालीन नगर. अर्थात या नगरीचा उल्लेख इतक्यात आलेल्या बाहुबली या चित्रपटात देखील आहे!

पहिल्याच प्रकरणात सार्थ ही संकल्पना, त्याचा उगम, त्याची रचना, त्यावर झालेला बौद्ध धर्माचा परिणाम, सार्थचे रक्षण करण्यासाठी बोधीसात्वाची, मणीभद्र या यक्षाची नेमणूक वगैरेचे विवेचन, याचा देखील ते तपशीलात जाऊन प्रसंगानुसार भैरप्पा उलगडत जातात. तसेच त्याकाळी बौद्ध धर्माची भारतवर्षावर पडलेली छाप, त्याचे वर्चस्व, धर्मप्रसाराची चाललेली धडपड यांचे विविध प्रसंगातून, दाखल्यातून ते देतात. नागभट्ट सार्थाबरोबर मथुरेत येतो, आणि काशीकडे जाणाऱ्या दुसऱ्या एका सार्थाची वाट पाहत तेथेच मुक्काम करतो. त्याकाळात नाटकात काम करणाऱ्या चंद्रिका या स्त्रीची ओळख होते, पुढे आसक्ती निर्माण होते. तसेच पुढे योग, हठयोग तत्वज्ञान अचारणाऱ्या संन्याशी लोकांशी परिचय होऊन योग, ध्यान इत्यादी गोष्टीत नागभट्ट आपला काळ व्यतीत करू लागतो. अष्टांग योगाच्या पायरींचे, प्रगतीचे वर्णन नागभट्ट त्यात कशी प्रगती करतो या निमित्ताने भैरप्पा विषद करतात.

पाचव्या प्रकरणात नायकाचा वामाचारी, तांत्रिक साधना मार्गाशी परिचय होतो. ही पद्धती योग पद्धतीपेक्षा अतिशय वेगळी, आणि विरुद्ध. योगात निवृत्ती, वासनांवर विजय मिळवणे हे ध्येय, तर तांत्रिक साधनेत त्याचा उपभोग घेऊन, शक्ती प्राप्त करून घेणे हेच ध्येय. याही साधनेचे भैरप्पा अतिशय विस्तृतपणे तपशील देतात. त्यातील योनीपूजेसारख्या विधींची माहिती देतात. अर्थात अशी अघोर पंथाची माहिती या विषयावरील इतर पुस्तकातून देखील आहे, पण कादंबरीच्या कथानकात त्यांनी ही गुंफली आहे. पण मनाला ग्रासणार शून्यभाव काही कमी होत नाही. नागभट्ट या तंत्रसाधनेतून देखील बाहेर पडतो, ते का व कसे हे कादंबरीत वाचले पाहिजे. मग पुढे तो काशी येथे न जाता मथुरेतील बौद्ध भिक्षूंच्या सल्ल्यानुसार, बौद्ध धर्माचा, श्रमण मार्गाचा अवलंब न करता, नालंदा येथे पुढील विद्याभ्यासासाठी निघून येतो. नालंदा वर बौद्धधर्मियांचा ताबा, वर्चस्व असल्यामुळे, भैरप्पा असे लिहितात की इतर विषयांचे जरी तेथे अध्ययन होत असले तरी, शेवटी त्याचा उपयोग बौद्ध धर्माच्या श्रेष्ठत्वासाठी त्या ज्ञानाचा वापर करत असत. तेथील वातावरण बौद्धधर्मातील महायानपंथाशी संलग्न होते. तेथील वातावरण एखादा कॅमेरा नालंदात फिरवून आणल्यासारखा भैरप्पा आपल्यापुढे उभे करतात.

पुढे नालंदात नागभट्टने पाहिलेली तंत्रमार्गातील योनीपुजेशी साधर्म्य असणारी बौद्धधर्मातील (वज्रायन पंथात, त्यात तांत्रिक मार्गाचा शिरकाव त्यावेळी झाला), युगनग्ध साधनेबद्दल येते. पौर्णिमेच्या चांदण्या रात्री झालेल्या त्या विधीचे तपशीलवार वर्णन भैरप्पा यांनी दिले आहेत. हे सगळे वैभाषिक, सौतान्त्रिक योगाचार माध्यमिक यांसारख्या बौद्ध धर्माच्या शाखा हे सर्व पाहून, मूळ बौद्ध तत्वांची ही तोडफोड पाहून, नागभट्ट निराश होतो. जिथे बुद्धाला ज्ञानोदय झाला त्या बोधगया या ठिकाणी नालंदा सोडून त्याने जाण्यासाठी त्याने प्रस्थ ठेवले. तो तेथे जातोही, आणि बुद्धाच्या मूळ विचारांचा प्रभाव त्याच्यावर पडतो. आणि परत तो नालंदा येथे परततो. तेथे त्याला कुमारील भट्ट भेटतात. तरुण असे शंकराचार्य देखील तेथे येतात, पण दोघांचा शास्त्रार्थ काही होत नाही. हा सारा प्रसंग छान रंगवला आहे. पुढे कुमारील भट्ट हे आत्महत्या करतात असाही एक प्रसंग आला आहे.

पुढे नागभट्ट माहिष्मतीला आपल्या गुरुकडे म्हणजे मंडणमिश्र यांच्याकडे जातो. तेथे शंकराचार्य येतात, आणि मंडणमिश्र यांच्याशी शास्त्रार्थ वादविवाद होऊन त्यात शंकराचार्य विजयी होतात, आणि अद्वैत वेदान्त तत्वज्ञान आणखीनच समाजमान्य पावते. त्या सगळ्या प्रसंगाचे भैरप्पा यांनी छान रंगवला आहे. त्यानंतर नागभट्ट वायव्येकडे मूलस्थान(आजचे पाकिस्तानातील मुलतान) येथे सार्थाबरोबर जातो. तेथे अरब आक्रमणाचा संदर्भ येतो, त्यांच्याबरोबर धर्म संकल्पनेवर त्याची चर्चा होते असे दाखवले आहे. मुलतान मधील सूर्य मंदिराच्या विध्वंसाचा उल्लेख देखील येतो. नागभट्ट अरबांच्या हाती सापडतो. तेव्हा त्यांच्यात आणि नागभट्ट यांच्या दरम्यान थोडीफार शाब्दिक चकमक धर्म विषयावरील रंगवली आहे.

कादंबरीच्या शेवटी काय होते, त्या चंद्रिकेचे आणि त्याचे काय होते हे सर्व समजण्यासाठी कादंबरी वाचायला हवी. पण एक मात्र नक्की भैराप्पानी विविध पंथ, तत्वज्ञान, यांनी युक्त आशा भारताचे चित्र छान रेखाटले आहे. पण कुठे खूपशी अशी तात्विक चर्चा त्यांनी केली नाही. कादंबरीसाठी ते थोडे सोयीचे होते, पण नागभट्ट कसा काय जीवनात वेगवेगळे अनुभव घेऊन पुढे जातो, पण त्याच्या मानसिक, बौद्धिक, तात्विक धरसोडीचे जास्ती वर्णन, आणी त्यामुळे शेवटी कशामध्ये तरी परिणीती होण्यापेक्षा झाले आहे असे मला वाटते.



गवंड्यांचे मंदिर

शीर्षक वाचून काय आहे हे असे वाटले असेल नाही? पुढे वाचा!

एक दोन दिवसांपूर्वीच्या पुण्यातील एका इंग्रजी वर्तमानपत्रात एक बातमी वाचली. शहरात रोजंदारीवर बांधकामाच्या ठिकाणी राडारोडा, वाळू, कॉन्क्रीटची घमेली टाकण्याचे काम करणाऱ्या काही महिलांना गवंडी कामाचे(इंग्रजीत skilled masons) महिनाभराचे प्रशिक्षण देण्यात आले. मला ही बातमी वाचून लहानपणापासून पाहत आलेले बांधकामस्थळावरील दृश्य डोळ्यासमोरून तरळून गेले. पुरुषच असलेली ही गवंडी मंडळी त्यांची हत्यारे वापरून नीटपणे दगड, किंवा विटा रचून भिंती बांधत आहे, त्यावर प्लास्टरचे कसबी हात फिरत आहेत, आणि महिला कामगार घमेली वाहून त्यांना विटा, आणि इतर माल पुरवत आहेत. आता हे चित्र बदलेल, जी नक्कीच चांगली गोष्ट आहे. ह्या निमित्त आणखीन एक गोष्ट आठवली ती म्हणजे माझ्या अमेरिकेतील भेटीदरम्यान पाहिलेले Masonic Temple, शब्दशः अर्थ गवंड्यांचे मंदिर!

मी अमेरिकेतील फिलाडेल्फिया या ऐतिहासिक गावी बऱ्याच वेळेस गेलो आहे. त्याबद्दल बरेच लिहिले देखील आहे. फिलाडेल्फिया हे तसे ऐतिहासिक शहर. मी नेहमी शहराच्या मध्यभागी(Philadelphia City Center) जेथे अश्या ऐतिहासिक वास्तूंची गर्दी आहे तेथेच राहत असतो. माझ्या तेथील राहण्याच्या ठिकाणापासून जवळच बऱ्याच जुन्या वास्तू आहेत त्या मला पाहायला आवडते. २०१४ मध्ये जेव्हा मी पहिल्यांदा तेथे गेलो होतो, त्यातील एका वास्तूने मला खरेतर चकित केले होते. त्याचे नाव Masonic Temple. मी मनात म्हटले गवंडी लोकांचे कसले आले देऊळ. त्यावेळेस वास्तू बंद असल्यामुळे मी आत जाऊ शकलो नाही. नंतर परत गेलो. पण दरम्यान त्याबद्दल थोडी माहिती मिळवण्याचा प्रयत्न केला. आणि मग समजले की ते सगळे वेगळेच प्रकरण आहे. एक विशिष्ट विचारसरणी, जीवनपद्धती अचारणाऱ्या लोकांचे ते भेटण्याचे स्थळ होते. त्याचा आणि गवंडी लोकांचा आज तरी काही अर्थाअर्थी संबंध नाही. अर्थात इतिहास असा सांगतो ह्याची सुरुवात चर्च, आणि इतर धार्मिक स्थळांचे बांधकाम करणारे गवंडी लोकं जी होती, त्यांची एक संघटना असे त्याचे स्वरूप होते. त्याला इंग्रजीत guild असे म्हणतात. अशी guilds प्राचीन भारतात देखील होती पूर्वी, ज्याला श्रेणी असे म्हणत. शिल्पशास्त्रात पारंगत, दगडी देवळे, मूर्ती कोरणाऱ्या, व्यापाराची, आणि इतर क्षेत्रात काम करणाऱ्या  लोकांची guilds असत. हे मी माझ्या Indology अभ्यासक्रमात शिकलो होतो. प्रशिक्षण देणे, आर्थिक मदत करणे, काम मिळवून देणे हा प्रमुख उद्देश. बारा बलुतेदार लोकांची अशी guilds देखील होती.

Masonic Temple

Boston Masonic Temple

फिलाडेल्फिया मधील त्या Masonic Temple ची इमारत भव्य आणि सुंदर होती. संपूर्ण दगडी बांधकाम होते. नॉर्थ ब्रॉड स्ट्रीट आणि फिल्बर्ट स्ट्रीट ह्या दोन रस्त्यांच्या छेदावर ही वास्तू आहे. माझे कामाचे ठिकाण नॉर्थ ब्रॉड स्ट्रीटवर पुढे असल्यामुळे मला ती भव्य वास्तू नेहमीच दृष्टीस पडे. Freemasonry नावाच्या संस्थेच्या Grand Lodge of Pennsylvania चे ते मुख्य केंद्र आहे. अमेरिकेत नंतर मी असेच अजून एक स्थळ पहिले ते माझ्या बोस्टन या दुसऱ्या ऐतिहासिक शहरी. त्याचे नाव होते Boston Masonic Building किंवा Grand Lodge of Massachusetts असेही म्हणतात. पण ही इमारत स्थापत्यदृष्ट्या काही विशेष आकर्षक नाही.  ह्या दोन्ही इमारतींवर Freemasonry चे मानचिन्ह होते. ते देखील गवंडी कामाशी, बांधकाम अभियांत्रिकीशी निगडीत अशीच आहे, त्यात अंतर मोजण्याची पट्टी(rule), ओळंबी(level), vector, compass,  अशी हत्यारे आहे. हे सगळे त्यांचे भूमितीशी असलेले नातेच सांगते. तुम्ही जर कधी गवंड्याला काम करताना पाहिले असेल तर, ही आणि इतर अनेक हत्यारे तुम्ही पाहिली असतील. ही सगळी हत्यारे म्हणजे या पंथाची तत्वे चिन्हे आहेत. ही दोन्ही स्थळे पाहून, त्यांच्याबद्दल थोडेसे वाचल्यावर एका वेगळ्याच विषयाची माहिती मिळाली होती. एका विशिष्ट उद्देशाने मध्ययुगात सुरु झालेली ही stonemason’s guild कशी एका वेगळ्याच स्वरूपात एक विचारसरणी, जीवनदर्शन मानणारी, अध्यात्मिक उद्देशाची संघटना, पंथ(cult अश्या अर्थाने) या रूपात झाली हे पाहून आश्चर्य वाटत होते. मला एक छान व्हिडियो सापडला, हे सर्व समजून सांगणारा.

परत पुण्यात आलो. काही महिने गेले. एके दिवशी पुण्यातील माझ्या कार्यालयात जात असताना खडकी, बोपोडी भागातून मी चाललो होतो. अचानक मला एका जुन्या इमारतीवर Masonic Temple अशी अक्षरे वाचायली मिळाली. माझ्या डोक्यात घंटी वाजली. काही दिवसांनी सवडीने तेथे मुद्दाम परत गेलो. ती खडकीच्या लष्करी भागातील जुनी अशी इमारत मी नेहमी पाहत होतो. पण कधी उत्सुकता वाटली नव्हती. मी आत गेलो. सगळीकडे झाडंझुडपं वाढली होती. इमारतीच्या नामफलकावर mason guild चे मानचिन्ह देखील दिसत होते. आत गेल्यावर इमारतीवरील संपूर्ण नाव वाचले. ते आहे Horsamjee N Merchant Masonic Temple. बाजूला कोणाचे तरी एक घर होते. त्यातून एक गृहस्थ बाहेर आले, त्यांनी मला त्या वास्तूबाद्द्ल, आणि Freemasonry बद्दल सांगितले. Freemasonry guild म्हणजे काय, त्याचे सदस्य कसे होता येते, तेथे काय काम चालते वगैरे. हे होरासमनजी मर्चंट, ज्यांच्या नावाने ही इमारत आहे, ते कोण होते, हे मात्र समजले नाही. जो पर्यंत तुम्ही सदस्य होत नाही, त्या वास्तू मध्ये प्रवेश मिळत नाही. पुणे शहरात देखील लष्कर भागात Freemasons Hall आहे हे देखील समजले. तेथे जायला हवे कधीतरी. नंतर घरी येऊन इंटरनेटवर शोधाशोध केली , तर भारतात बऱ्याच ठिकाणी अशी Masonic Temples ब्रिटीश काळापासून आहेत हे समजले. त्याबद्दल विशेष माहिती सहज उपलब्ध नाही असे दिसते, अर्थात काही अपवाद आहेत.

असो, तर अशी ही हटके ठिकाणे, एक विशिष्ट, अनोळखी इतिहास असलेली.


लाहोरची दास्तान

मध्ये मी प्रसिद्ध लेखिका इस्मत चुगताई यांचा एक कथा संग्रह रजई यांचे मराठी भाषांतर वाचत होतो. त्यातील प्रसिद्ध आणि त्याकाळी अतिशय अशी वादग्रस्त कथा रजई ही वाचत होतो. ही कथा समलिंगी संबंधावर आहे. हा कथा संग्रह १९४० च्या आसपास प्रसिद्ध झाला, म्हणजे स्वातंत्र्यपूर्व काळात. त्यावेळेस त्यांना लाहोर मधील कोर्टाने समन्स बजावून तेथे खटला चालवला. त्यांना तेथे जावे लागले होते, त्या सर्व अनुभवांबद्दल, जिंदादिल लाहोर शहराबद्दल लिहून ठेवले आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळातील भारतातील पंजाब प्रांताची लाहोर तशी राजधानी, मोठे आणि प्रसिद्ध शहर. व्यापार, संगीत, संस्कृती यांचे केंद्र. पंडित विष्णू दिगंबर पलुस्कर यांनी गांधर्व महाविद्यालयाची स्थापना लाहोर मध्ये केली होती. १९४७ मध्ये फाळणी झाली आणि पंजाब प्रांत विभागाला गेला, आणि लाहोर पाकिस्तानात गेले. फाळणीची आणि लाहोर शहराची पार्श्वभूमी असलेले एक नाटक बऱ्याच वर्षांपासून ऐकत आलो होतो. त्याचे नाव जिस लाहौर न देंख्या औ जम्या नई. ते पाहायचा काल योग आला.

स्वतंत्र थिएटर

Jis Lahore Na Dekhya Ou Jamya Nai

कालचा हा प्रयोग स्वतंत्र थिएटरने सादर केला. पुण्यातील ही संस्था हिंदी नाटकं प्रामुख्याने करते. तसे पाहिले तर ‘जिस लाहौर नही…’ हे नाटक १९८९ मधील. असघर वजाहत यांनी ते लिहलेले उर्दू, पंजाबी, हिंदी भाषेतील हे नाटक. हा प्रयोग झाला घोले रस्त्यावरील नेहरू सांस्कृतिक केंद्रात. प्रेक्षकांत बरीच मंडळी पंजाबी, सिंधी, काही मुस्लीम, अमराठी भाषिक दिसत होती. मी मुद्दामच हे निरीक्षण करत होतो. नाटकाचा विषयच तसा आहे. हिंदुस्तानाची फाळणी होऊन भारत आणि पाकिस्तान हे देश जन्माला आले. लाहोर पाकिस्तानात गेले. मुस्लीम लोकांची पाकिस्तानात जाण्याची धडपड, तर हिंदूंची भारतात. दंगे, लुटालूट, जाळपोळ, धार्मिक हिंसाचार दोन्ही बाजूला झाला, जवळपास एक-दीड कोटी लोकसंख्या बाधित झाली. या निमित्ताने अनेक दारुण कहाण्या विविध रूपात आल्या आहेत. हे नाटक म्हणजे लखनौ मधून लाहोर मध्ये फक्त जिवानिशी स्थलांतरित होऊन आलेल्या एका मुस्लीम कुटुंबाची कहाणी.

या कुटुंबाला शरणार्थी शिबिरात राहिल्यानंतर, सरकारतर्फे स्थलांतरित मुस्लीम लोकांना घरवाटप योजनेत लाहोर शहरातील मधील एक घर दिले गेले असते. ते त्या घरी आले असता त्यांना समजते की घरात एक पंजाबी बोलणारी हिंदू वृद्ध महिला अजून राहत असते, कारण ते तिचे घर असते, ती दंग्यातून बचावली गेली असते. तिचा मुलगा, आणि इतर कुटुंबियांचा पत्ता नसतो. त्या मुस्लीम कुटुंबाचे धाबे दणाणते.  काय करावे समजत नाही. आधी सुरुवातीला नकार, तीला घराबाहेर काढून, भारतात जाण्यासाठी छावणीत रवानगी करण्यापासून, गुंडांकरवी तिची हत्या करण्याचे विचार त्यांच्या मनात येतात. तीला अर्थातच लाहोर मध्येच राहायचे असते, भारतात जायचेच नसते. कालांतराने, माणुसकीच्या नात्याने तिच्या सर्वांना मदत करण्याच्या स्वभावामुळे, ती त्यांच्यात मिसळून जाते, आणि जिव्हाळा, ओलावा निर्माण होतो. ती त्या कुटुंबातील एक आजी होते. हे सर्व छोट्या छोट्या प्रसंगातून छान फुलवले आहेत.

काही दिवसांत दिवाळी आलेली असते. लाहोर मधील मुस्लीम घरात दिवाळी साजरी केली जाते, हा मोठा वादंगाचा विषय होऊन जातो. मुस्लीम कुटुंबाला त्रास दिला जातो. या सर्वांची परिणीती ती आजी घर सोडून जाण्यात होते, पण तीला परत आणले जाते. आणि मग एके दिवशी तिचे वृद्धापकाळाने निधन होते. मग तिच्या अंत्यसंस्काराचा विषय निघतो, आणि परत वितंडवादाला तोंड फुटते. मौलवीच्या सल्ल्यानुसार हिंदू पद्धतीनुसारच तिचे अंत्यसंस्कार करावे असे ठरते. याचा निषेध म्हणून त्यामुळे गुंडांकरवी तो मौलवी मारला जातो. आणि मग नाटक संपते ते आजीची अंत्ययात्रा सुरु करून, आणि दुसरीकडे त्या मौलवीचा जनाजा काढून.

नाटकात अर्थात उर्दू, आणि पंजाबी भाषेचा भरणा आहे. उर्दू भाषेचा लहजा, गोडवा कित्येक वर्षांनी कानावर पडला. मी ९-१० वर्षांपूर्वी उर्दू भाषा शिकत होतो, त्यावेळची आठवण झाली. ठिकठिकाणी शेरो-शायरी, टाळ्या घेणारी वाक्ये, संवाद यामुळे सर्व वातावरण भारून जाते. नाटकाचा संदेश अर्थातच धार्मिक सलोखा राखण्याचा, एकमेकांचा आदर, इन्सानियत ह्या दृष्टीकोनातून पाहण्याचा आहे. त्यातच आपापल्या शहरांच्या, गावाच्या आठवणी, त्यात रमणे, ह्या सर्वांमुळे प्रेक्षक नाटक डोक्यावर घेतात. प्रत्येकाला आपल्या गावाची ओढ असतेच, कुठल्याही धर्माचे, भाषेचे असा. नाटक संपल्यावर सर्व कलाकारांनी अभिवादन केले, त्यातील काही जणांनी मनोगत व्यक्त केले. प्रेक्षकातून कोणाला बोलायचे असल्यास, प्रतिक्रिया द्यायची असल्यास, ती देऊ शकता असे सांगितल्यावर, एका महिलेने, जिचे मूळ गाव लखनौ आहे, तिने हे नाटक म्हणजे तिची कथाच आहे हे नमूद केले.


जिस लाहौर न देख्या औ जम्या नई

आता नाटकाच्या शीर्षकाचा अर्थ असा आहे की ज्याने लाहोर पहिले नाही, तो जन्माला येऊन सुद्धा नसल्यासारखा आहे, अशी लाहोर शहराची थोरवी गाणारा असा आहे. या निमित्ताने तरी तेथे जाऊन आले पाहिजे!