नाट्यत्रयी वाडा चिरेबंदी, भाग#२

मी वाडा चिरेबंदी या नाट्यत्रयीच्या जगावेगळ्या अनवट अश्या नाट्यानुभावाविषयी बद्दल लिहितो आहे. पहिला भाग, जो वाडा चिरेबंदी या पहिल्या नाटकाबद्दल आहे, तो येथे वाचू शकता. हा दुसरा भाग हा ह्या नाट्यत्रयी मधील दुसरे नाटक ‘मग्न तळ्याकाठी’ यावर आहे. पहिले नाटक दुपारी १ वाजता सुरु झाले होते. ते संपेपर्यंत ४ वाजून गेले होते. आधीच्या नाटकात सुधीर आणि त्याची कोकणस्थ बायको परत मुंबईस गेले असतात, पण कित्येक प्रश्न अनुत्तरीत ठेऊन. भास्करच्या मुलाला, पराग, जो teenage turmoil म्हणतात तश्या अवस्थेतून जाणारा, सैरभैर झालेला, त्याला मुंबईला जायचे असते. पण सुधीर त्याला मनाई करतो, म्हणून तो खट्टू होऊन गेलेला असतो. आता पुढे काय काय होणार असा विचार करत, साधारण तासाभरानंतरच्या विश्रांती नंतर साधारण पाचच्या सुमारास, ‘मग्न तळ्याकाठी’च्या प्रयोगाला येऊन बसलो. मग्न तळ्याकाठी? म्हणजे काय? मग्न की भग्न? असे प्रश्न मनास सतावत होते.

पडदा उघडला जातो. जवळ जवळ दहा वर्षे ओसरलेली असतात, आता, तात्यांचे निधन होऊन. प्रथम दर्शनात, वाड्यात झालेले बदल नेपथ्याद्वारे दिसत आहेत. वाड्यात दिवे आले आहेत, चुन्याने सारवलेल्या भिंती जाऊन रंगाने रंगलेल्या भिंती दिसतात, लाकडी छप्पर तसेच आहे, महिरप, आणि खुंट अजून आहेत. काळाचे स्थित्यंतर दिसते आहे. भास्करने आता पन्नाशी ओलांडलेली आहे, पण त्याचा पोशाख पूर्वी होता तसाच आहे. लहानपणचा सैरभैर झालेला पराग, आता मोठा होऊन, कुसंगत, वाईट मार्गाला लागलेला असतो. चिन्मय मांडलेकर याने तो ह्या नाटकात साकारलेला आहे. त्याचा प्रवेशच टाळ्या आणि शिट्या घेऊन जातो. तात्यांच्या वयोवृद्ध आईचे निधन होऊन गेले आहे. सुधीर आणि त्याची बायको, आणि त्यांचा मुलगा अभय, गावी येतात. अभय शिकून अमेरिकेत राहून, काही काळासाठी भारतात परत आला आहे.  देशपांडे कुटुंबात, आता वाड्यात, पुढच्या पिढीत काय होणार आहे, हाच ह्या नाटकाचा मुख्य विषय असणार आहे हे उमजू लागते. चिरेबंदी वाडा आणखीन ढासळणार आहे, हे तर उघड आहे.

परागच्या काळ्या कृत्यांमुळे घरात(म्हणजे वाड्यात) पैसा येत असतो. पण त्याचे आणि वडिलांचे(म्हणजे भास्कर) पटत नाही. तसे पहिले तर अभय आणि सुधीर यांच्यातही दुरावा आहेच. अभयचे काम सिद्धार्थ चांदेकर याने केले आहे. परागचा आणि त्याची बहिण, नंदिनी, या दोघांचे विवाह एकाच दिवशी होणार असतात. वाड्यावर शुभकार्य असते. तयारीची लगबग सुरु आहे. त्यातच अभय आणि पराग या दोन चुलत-भावंडात सुरुवातीला असलेला दुरावा, हळूहळू कमी होतो. लहानपणी गावातल्या तळ्यात पोहायला शिकल्याची रम्य आठवण त्या दोघात असते. आणि नंतर हेच तळे मग नाटकातील मुख्य पात्र बनते. नंदिनीचा विवाह होऊन ती सासरी जाते, आणि परागचा विवाह होऊन त्याची बायको अंजली वाड्यावर येते. तिच्यामुळे आणि अभयमुळे देखील परागच्या मनोवृत्तीत हळू हळू बदल व्हायला लागतो. पण पोलीसांच्या जाळ्यात पराग शेवटी अडकतोच, आणि त्याला अटक होते, तसेच अभयही परत अमेरिकेत त्याच्या संशोधनाच्या कामाकरिता निघून जातो. आणि नाटक संपते.

पराग आणि अभय यांच्यातील जवळीक, एकमेकांना समजून घेणे, सुख-दुःख सांगणे हे सर्व काही हलक्या फुलक्या प्रसंगातून दिसते. पण मध्येच हे तळे, आणि रात्री-अपरात्री त्याच्या काठी बसून गंभीर चर्चा, तत्वचिंतन म्हणजे जरा जास्तच होते असे मला वाटले. परागचे परिवर्तन हे त्याच्या बायकोने ज्या प्रकारे केले हेही थोडे अवास्तव वाटते. पहिल्या भागात जसे सुधीरच्या बायकोचे कोकणस्थ असणे हा प्रकार त्यांच्या मधील खटकेबाज संवादामधून अधून मधून हशा मिळवते, तसे ह्या भागात विदर्भाचे मागासलेपण, उर्वरित महाराष्ट्राने विदर्भावर केलेला अन्याय वगैरे गोष्टी प्रेक्षकांची वाहवा मिळवतात. कारण साहजिकच आहे. हा राजकारणाचा सर्वश्रुत विषय आहे. सुधीर जेव्हा मुंबईहून येतो आणि आल्यावर म्हणतो की येथील रस्ते किती खराब आहेत, पुण्या-मुंबईचे रस्ते कसे चांगले आहेत. त्याला उत्तर म्हणून, भास्कर म्हणतो की पुण्या-मुंबईचे रस्ते विदर्भाच्या पैशांवर बांधले गेले आहेत. पण सुधीर सारख्या मुंबईत राहणाऱ्या माणसाला आपल्या गावाकडची, वाड्याची ओढ, माणसांची ओढ कायम आहे. हेही खरेच आहे. आजकालच्या पिढीला हे अशक्य आहे, म्हणूनच की काय कृषीपर्यटन वगैरे सारख्या गोष्टी वाढीस लागल्या आहे की काय असे वाटू लागते.

image

आता थोडेसे गावातल्या तळ्याबद्दल. एका बाजूला दोन भावंडांच्या मनात ह्या तळ्याबद्दल स्मरणरंजन आहेच, हे खरे आहे. पण ते त्यांच्या चिंतनाचे एक ठिकाण म्हणून दाखवले आहे. दोघेही एकमेकांच्या जीवनातील सद्यपरिस्थिती बद्दल ह्या तळ्याकाठी विचारमंथन करतात(स्वतःमध्ये मग्न होतात, आत्मपरीक्षण करतात). एका अर्थाने हे तळे म्हणजे माणसाचे मन, आत्मा असे काहीसे प्रतीकात्मक सूचीत केले आहे असे वाटते. आपल्या मुलांच्या, नातवंडांची मानसिक अस्वस्था पाहून तात्यांची पत्नी त्यांना म्हणते की, ते तळे तुझ्यातच आहे, ते तळे म्हणजे तूच आहेस. त्यात डोकावून पहिले पाहिजे, म्हणजे प्रतिबिंब दिसेल.

पण एकुणात, हे नाटक, किंवा वाड्याचा पुढचा भाग पहिल्या भागासारखा प्रभावी मला वाटला नाही. धरणगावच्या देशपांडे कुटुंबातील पुढील पिढीच्या सदस्यांची आयुष्ये पुढे सरकली इतकेच. वाडा अजून विशेष काही ढासळला नाही, तो नक्कीच बदलला, काळाप्रमाणे, माणसे, त्यांच्या मनोवृत्ती नक्कीच बदलल्या. पण तो काळाचा महीमा म्हणावा लागेल. समाज व्यवस्थादेखील बदलली आहे-गावातील बारा बलुतेदार हे वाड्यावर काही कार्य असेल तर अचानक उगवतात, इतर वेळी ते नामशेष झाले आहेत, वाड्याची सनातन प्रतिष्ठा, मान ही गोष्ट हळूहळू कालबाह्य होते आहे, एकत्र कुटुंबाचे अनिवार्य विघटन सुरु झाले. हे त्या काळाचे वैशिष्ट्यच म्हणावे लागेल. आतापर्यंतच्या या दोन नाटकांच्या सलग अनुभवामुळे, एखादी महाकादंबरी वाचल्या सारखे वाटू लागले आहे. पुढे आता काय, यांचे तसे पहिले तर सुचन झाले आहे. नंदिनीच्या पोटात देशपांड्यांचा वंशज वाढतो आहे. पुढची पिढी येऊ घातली आहे. आता धरणगावात आणखीन काय होणार?

 

Advertisements

नाट्यत्रयी वाडा चिरेबंदी, भाग#१

मी नाटकवेडा माणूस आहे. म्हणजे नाटकं पाहायला आवडतात, नाटकं करायला नाही! ह्या ब्लॉग वर मी बऱ्याच नाटकांबद्दल लिहिले आहे. त्यातही मला जुन्या काळातील, म्हणजे १९७० ते १९९० मध्ये रंगमंचावर आलेल्या नाटकांचे पुन्हा आजच्या काळात केलेले प्रयोग पाहायला आवडतात. मराठी नाटकांच्या बाबतीत हा तसा पहिला तर सुवर्णकाळ होता. काही वर्षांपूर्वी दूरचित्रवाणी वाह्निन्यांच्या गर्दीत एक दोन मराठी वाहिन्या होत्या त्या अशी जुनी नाटकं दाखवत असत. वाडा चिरेबंदी हे नाटक जुने आणि बरेच प्रसिद्ध आहे. प्रसिद् नाटककार महेश एलकुंचवार यांनी ते लिहिले आहे. त्यांचे एक नाटक वासांसि जीर्णानि खूप पूर्वी मी पहिले होते, त्यात डॉ. श्रीराम लागू यांनी प्रमुख भूमिका केली होती. त्यांची एकदोन पुस्तके जसे मौनराग, पश्चिमप्रभा, सप्तक ही देखील वाचली होती, तसेच नुकतेच त्यांनी Henry Miller(The Time of the Assassins)चे अनुवाद केलेले विनाशवेळा हे देखील वाचले होते. पण इतर प्रसिद्ध नाटकं जसे गार्बो, पार्टी पाहायचे राहून गेले आहे.

वाडा चिरेबंदीबद्दल कित्येक वर्षांपासून ऐकत होतो. पण त्याचे प्रयोग बंद झाले होते. ह्या नाटकानंतर त्यांनी आणखी दोन नाटके, जी वाडा चिरेबंदी नाटकाचे पुढचे भाग अशा स्वरूपात लिहिले. दिवाळी पासूनच वाडा चिरेबंदी नाटकाची जाहिरात पाहत होतो. त्यातही ती जाहिरात या तीनही नाटकांचे सलग एकामागे एक असे प्रयोग. हे मला नवीनच होते. एखाद्या नाटकाची नाट्यत्रयी अथवा त्रिनाट्यधारा(trilogy) अशा स्वरूपात प्रयोग असा प्रकार कधी मी ऐकला नव्हता. चित्रपटांची trilogy असतात.  जसे सत्यजित राय यांची Apu Trilogy, ज्याच्या बद्दल मी नुकतेच चित्रपट रसास्वाद शिबिरात ऐकले होते. मी मग पुढचा मागचा जास्त विचार न करता ह्या नाट्यत्रयीचा अनुभव घेण्यासाठी तिकिटे राखून ठेवली.

नाटकाच्या जाहिराती पाहून मला राहून राहून जयवंत दळवी यांच्या बॅरिस्टर या नाटकाची आठवण येत होती. जुन्या, पारंपारिक घरात घडणारे नाट्य असे स्वरूप असणार असे मनात चित्र तयार होत होते. एकाच विषयावरची तीन नाटकं सलग पाहायची म्हणजे शारीरिक आणि मानसिक तयारीची कसोटीच होती. तसे करणे म्हणजे एखादी महाकादंबरी एका बैठकीत वाचून काढण्यासारखे होते. त्यातच दिवाळीच्या सुमारास जुन्या पुस्तकवाल्याकडे डॉ. कमलेश यांनी १९९४ मध्ये संपादित केलेले ह्या नाट्यत्रयीवरील पुस्तक सापडले.  मागील रविवारी मी ह्या नाट्यत्रयीचा (महा)अनुभव घेऊन आलो, त्याबद्दल येथे लिहावे म्हणून आज बसलो आहे.

image

नाट्यत्रयी मधील पहिले नाटक वाडा चिरेबंदी हे नाटक पाहताना मला राहून राहून माझ्या आजोळची, आजी, मामा, तेथील वातावरण, याचीच प्रकर्षाने आठवण येत होती. वाडा चिरेबंदी हे नाटक काय आहे? ही आहे कहाणी खेडेगावातील एका ब्राम्हण, पण शेतजमीन असलेल्या, कुटुंबाची. धरणगाव नावाच्या विदर्भातील एका गावातील देशपांडे नावाच्या वतनदाराच्या वाड्यात घडलेले हे नाटक. बऱ्याच दिवसात मस्त वऱ्हाडी बोली ऐकू आली. हे नाटक घडते ते पाच दिवसाच्या कालावधीत. कुटुंबप्रमुख, तात्या, यांचे निधन झालेले असते, चार-पाच दिवस झालेले असतात; घरात(वाड्यात) सुतक असते. मुंबई वरून त्यांचा एक मुलगा आणि त्याची पत्नी येतात, आणि दशक्रिया विधी होऊन, ते परत मुंबईस निघेपर्यंत जे त्या भावंडामध्ये, आणि इतर सदस्यांमध्ये आपापसात जे काही होते, त्याचे दर्शन होते. हे नाटक घडते तो काळ अर्थातच आजचा नाही. तो आहे, खाजगीकारण, उदारीकरण आणि जागतिकीकरण(खाऊजा) यांचे भारतात वारे वाहू लागण्याच्या पूर्वीचा.  प्रसिद्ध नाट्यदिग्दर्शक विजया मेहता यांनी त्यांच्या झिम्मा आत्मचरित्रात्मक पुस्तकात या नाटकासंबंधी लिहून ठेवले आहे. त्या महेश एलकुंचवार यांच्या वऱ्हाडातील घरी गेल्या होत्या, त्यांचा असाच मोठा वाडा होता, आणि इतर वातावरण तसेच होते. त्यामुळे या नाटकाच्या कल्पनेची बीजे तिथेच असावीत असे त्यांना वाटते.

तात्यांच्या निधनाने हा चिरेबंदी वाडा आता ढासळू पाहोत आहे. कारण काहीही असो, जवळ जवळ हेच प्रारक्त आहे त्या काळातील कुटुंबांचे. जुने जाऊन, नष्ट होऊन, नवीन निर्माण होण्याची प्रक्रिया ही अव्याहत चालूच असते. माझ्या आजोळी देखील असेच झाले. आम्ही देखील देखील गावातील शेतजमीन असणारे, कुळांकरावी ती कसून घेऊन त्यावर उपजीविका. नव्या जमान्याच्या रेट्यात सर्व जण इतस्तः पांगले, नवीन कुटुंबे थाटली गेली. वाड्यात जे कोणी राहत, त्यांनी कसे बसे जिवंत असे पर्यंत निभावून नेले, आत्ता तेथे कोणी राहत नाही, तो आता हळू हळू नष्ट होत जातो आहे. पण ह्या नाटकात मुल्यांची देखील ढासळ नाटककराने चित्रित केली आहे. तात्यांचा ज्येष्ठ पुत्र भास्कर घराची जी काही इस्टेट आहे ती आपल्याकडे ठेवू पाहत आहे. दुसरा पुत्र सुधीर हा मुंबईला जाऊन आपला वेगळा संसार थाटला आहे. पण त्याला देखील इस्टेटमध्ये वाटा हवा आहे. अजून दोन भावंडे, जी वाड्यात राहत आहे, त्यांचे आयुष्य दिशाहीन झाले आहे. तात्यांच्या सुतक काळात इस्टेट, तसेच श्राद्ध-खर्च कसा करायचा यावर कलह चालू आहे. सगळेच कसे अप्पलपोटे. माझ्या आजोळी एक दोन जण होते ते समंजस होते, आणि हा ऱ्हास थोपू पाहत होते. नाटककाराने हे असे दर्शवले असते, तर, आशेचा किरण असतो असे दाखवता आले असते. निवेदिता जोशी यांची वहिनी, वैभव मंगले याने साकारलेला भास्कर, आणि प्रसाद ओकने सादर केलेला सुधीर छानच. सर्वांचा अभिनय, ट्युनिंग मस्त जुळून आले आहे. वेशभूषा, नेपथ्य उत्तमच, अगदी त्या काळात(४०-५० वर्षांपूर्वीचा) घेऊन जाणारा. अगदी दारात बाहेरून आल्यावर पाय धुण्यासाठी दगडी टाकी देखील दर्शवली आहे, अगदी अशीच व्यवस्था माझ्या आजोळी देखील होती. एक मात्र राहिले, ते म्हणजे जुन्या काळातील रेडियो, जो माझ्या मामाकडे असे, आणि तो कायम धेऊन बसे, वाड्यात दिवे अर्थात नाही(कंदील लावण्याचा कार्यक्रम संध्याकाळी असतो).

ही नाट्यत्रयी साकार झाली पुण्यातील बालगंधर्व रंगमंदिरात. तुडुंब गर्दी होती. बऱ्याच दिवसानंतर अशी गर्दी नाटकाला पाहायला मिळाली. ह्या नाट्यत्रयी बद्दल विविध लेख असणारे एक पुस्तक ज्याचे नाव आहे दायाद(त्याचे नुकतेच प्रकाशन झाले होते), त्याबद्दल थोडेसे नाट्यदिग्दर्शक चंद्रकांत कुलकर्णी बोलले. ते म्हणाले, दायाद म्हणजे वारसा, जो महेश एलकुंचवार यांचा आवडता शब्द आहे. एका पिढी काढून पुढच्या पिढीकडे तो जायला हवा, आणि वारसा कोणता तर, फक्त सांपत्तिक नव्हे, तर विचारांचा देखील. वर म्हटल्या प्रमाणे डॉ. कमलेश यांचे पुस्तक याचं स्वरूपाचे आहे, पण त्याचा उल्लेख नाही झाला.

असो. धरणगावच्या ह्या चिरेबंदी वाड्यात पुढे काय मांडून ठेवले आहे, हे पुढच्या नाटकात पाहायला मिळते, ज्याचे नाव, जरा कोड्यात टाकणारे आहे-मग्न तळ्याकाठी. त्याबद्दल पुढच्या भागात, तेही लवकरच!

Dance of the wind

मी आजारी असल्यामुळे ऑफिसला दांडी मरून घरीच राहिलो होतो. अशा वेळी झोपून झोपून तरी किती झोपणार? लहानपणी आम्ही राहत असलेल्या घरी पावसाच्या पाण्यामुळे भिंतीवरती ओल चढून विविध आकार तयार होत असत. आजारी पडल्यावर, पलंगावर पडल्या पडल्या ते आकार पाहून मनात विविध प्रतिमा तयार होत आणि मनोरंजन होत असे! आता अशी परिस्थिती नव्हती. हाताशी पुस्तकं, किंवा टीव्हीचा रिमोट असतो. त्या दिवशी सकाळी सकाळी टीव्ही लावला, आणि एके ठिकाणी नुकताच सुरु झालेला सिनेमा होता. तो होता हिंदी सिनेमा, आणि त्यात किटू गिडवानी दृष्टीस पडली, पण सिनेमाचे नाव तर इंग्रजी दिसत होते(Dance of the wind) जे वेगळेच होते-Dance of the wind, म्हणजे काय? म्हटले जरा पाहुयात. पण प्रत्यक्षात, तो संपूर्ण पाहून मगच उठलो.

किटू गिडवानीला किती दिवसांनी पहिले होते. हो, तीच ती, दूरदर्शन मालिकांमधून काम करणारी. नंतर खूप अशी तीला सिनेमात पाहिलेले आठवत नाही. गोविंद निहलानी यांच्या रुक्मावती की हवेली मध्ये होती. Dance of the wind समोर चालू होता, काहीतरी गंभीर दृश्य चालू होते. किटू गिडवानीचीच प्रमुख भूमिका होती. ती एक गायिका होती त्यात, तेही तिचा आवाज गमावलेली. ही गायिका(नाव पल्लवी) म्हणजे भारतीय शास्त्रीय संगीत गाणारी गायिका. गुरुकडे(जी तिची आईच असते) समोरासमोर बसून गाण्याचे धडे ही गायिका घेते आहे, त्यातील विविध बारकावे घोटून घेणे चालू आहे. आपल्या भारतीय संगीत शिक्षणाचे, तालमीची वैशिष्ट्ये दर्शवाणारी ती दृश्ये. गुरु आपल्या शिष्याला मृत्यू जवळ आल्याची, चाहूल झाल्याची सूचना देते. एका जाहीर संगीत कार्यक्रमात, गाणे सुरु करण्यापूर्वी जे काही क्षण असतात, ते छान दाखवले आहे. पण तेथे गायिकेचा आवाज लागत नाही, कारण, आपल्याला असे समजते की गुरूच्या मृत्यूमुळे भावविवश झाल्यामुळे असे झाले असावे.

IMG_1292

Kitu Gidwani, Dance of the Wind

k

Kitu Gidwani, Dance of the Wind

पुढे काही कारणाने, तिचा आवाज पूर्णपणे जातो, कारकीर्द उध्वस्त होते-गाता येत नाही, गाणे शिकवता येत नाही. मानसिक रित्या खच्चीकरण होते, तिची तळमळ, हा सगळं प्रवास किटू गिडवानीने छान रंगवला आहे. ओघाने येणारी गाणी, विविध धून, प्रसंगानुरूप हे सर्व एक छान दृक्‌श्राव्य अनुभूती देतात. ह्या गायिकेला आपला आवाज परत गवसतो हे नंतरच्या ६०-७० मिनिटात उलगडते. चित्रपटाला एक अध्यात्माची, दैवी चमत्काराची किनार आहे. शास्त्रीय संगीत आणि अध्यात्म यांचा घनिष्ट संबंध आहे, हे मान्य. पण चित्रपटात येणारी लहान मुलगी, तारा, आणि तिचे गाणे, तिचा वावर हे का आणि कसे सांगता येत नाही. ही गायिका आपल्या आईच्या गुरुकडे, जे अर्थात अतिशय वयोवृद्ध असतात, त्यांचा शोध घेत त्यांना भेटते. त्यांचा देखील आवाज नसतो. पालवीची त्यांच्याकडून गंडा बांधून घेऊन शिकण्याची इच्छा ते धुडकावून लावतात. पण त्यांच्या आणि त्या लहानग्या मुलीच्या सान्निध्यात तीला आपला हरवलेला आवाज गवसतो अशी ही कथा आहे. तर सकाळी सकाळी हा असा शास्त्रीय गाण्यांच्या धुनानी भरपूर, असा, अध्यात्मिक अनुभव देणारा, आणि बऱ्याच वर्षांनी किटू गिडवानीला पाहिल्यामुळे, एकदम मस्त वाटले. इतक्यातच जुन्या काळातील प्रसिद्ध गायिका गिरिजा देवी यांचे निधन झाले, त्यामुळे मौखिक गुरु-शिष्य परंपरेने शिकलेल्या, शिकवण्याऱ्या त्या होत्या. शेवटी Dance of the wind या नावाबद्दल. काय असावा अर्थ याचा? मला वाटते, की बागडणारा वारा, जसा स्वछंदी असतो, आणि त्यामुळेच त्याचे गाणे होते, असा तर संदेश द्यायचा नसावा? इंटरनेट वर या चित्रपटाच्या दिग्दर्शकाची(राजन खोसा) एक साईट आहे, त्यात त्यांनी ह्या चित्रपटाची पडद्यामागची कहाणी नमूद केली आहे. ती छान आहे वाचायला. त्यात त्यांनी लिहिले आहे, की शुभा मुदगल यांना ह्या चित्रपटाच्या कथेत आपली स्वतःची कहाणी दिसली.

असो. बराच जुना, म्हणजे, १९९७ मधील हा सिनेमा आहे. प्रसिद्ध गायिका शुभा मुदगल यांचे पार्श्वसंगीत आहे. हा बहुतेक पाश्चिमात्य देशातील लोकांसाठी बनवला गेला असलेला सिनेमा असला पाहिजे. चित्रपटाच्या शेवटी येणाऱ्या श्रेयनामावलीतून समजते की जर्मन संस्था, भारतातील NFDC, आणि इतर काही संस्थांनी मिळून हा सिनेमा बनवला आहे. शास्त्रीय संगीत परंपरेवर हिंदी आणि इतर भारतीय भाषेत तसे बरेच सिनेमे आहेत. हा थोडासा वेगळाच म्हटला पाहिजे. मध्यंतरी मी माझ्या एका मित्राने एक लघुपट बनवला होता, त्याचा विषय सुद्धा गाणे हाच होता, एका वृद्धाच्या जीवनात एकाकी पण आल्यामुळे, जीवन संपवण्याचा निर्णय तो बदलतो, का तर, त्याचे गाणे ऐकून रस्त्यावरील एक लहानगी त्याच्या पित्याबरोबर गाणे शिकायला येते. त्याबद्दल मी लिहिन कधीतरी.

 

 

विलोभनीय अशी सय

परवा बऱ्याच दिवसातून घराजवळ असलेल्या वाचनालयात जायला मिळाले. पुस्तके चाळत असता, प्रसिद् चित्रपट दिग्दर्शिका सई परांजपे यांचे आत्मचरित्र हाती लागले. सई परांजपे हे तसे समांतर चित्रपट चळवळीतील महत्वाचे नाव. खरे तर अभिनेता नसीरुद्दीन शाहचे आत्मचरित्र देखील नुकतेच आले होते(English-Then One Day) आणि आणि त्यांनी त्याचे केलेले मराठी भाषांतर(आणि मग एक दिवस) देखील आले होते. मागील महिन्यातच मी चित्रपट रसास्वाद शिबिराला उपस्थित राहिलो होतो, तेथे त्याचा उल्लेख झालाच होता. त्यामुळे ते नाव तसे डोक्यातच होते. त्यामुळे मी ते पुस्तक लगेच घेतले आणि वाचले. त्याचे शीर्षक सय-माझा कलाप्रवास. सय म्हणजे आठवणी, स्मरणरंजन. हे पुस्तक बरोबर एक वर्षापूर्वी प्रकाशित झाले होते. पुस्तक वाचल्यावर, त्याचे आयुष्य, म्हणजे कला जीवन किती विविध अंगांनी सजले होते, हे समजते. नसीरुद्दीन शाह आणि सई परांजपे तसे साधारण एकाच कालखंडातील. त्याकाळचा इतिहासाचा आणखीन उलगडा होतो. नसीरुद्दीन शाहचे आत्मचरित्र देखील वाचायाले हवे. असो.

सई परांजपे यांचे आजोबा(आईचे वडील) म्हणजे प्रसिद्ध गणिती रँग्लर परांजपे. त्याचे वडील हे रशियन होते. ते चित्रकार होते, त्यांच्या बरोबर औटघटकेचा संसार करून त्यांची आई शकुंतला परांजपे, लहानग्या सई बरोबर पुण्यात येते, येथून आत्मचरित्राची सुरुवात होते. शकुंतला परांजपे, या देखील लेखिका, तसेच सामाजिक कार्यकर्त्या म्हणून काम केले, त्याबद्दल त्या लिहितात. इथेच वाचकाला आश्चर्याचा धक्का बसतो, ही माहिती मला तरी नव्हती. त्यानंतरची प्रकरणे ही सलग एका मागून एक अशी पुणे आकाशवाणी, पुण्यातील बालरंगभूमी, दिल्लीचे National School of Drama, पुण्यातील FTII, दूरदर्शन, Children’s Film Society of India, आणि परत दूरदर्शन, मधील त्यांचे दिवस याबद्दल ते लिहितात. या प्रकरणातून आपल्याला उमजते की त्यांनी किती प्रकारे वेगवेगळी माध्यमांतून प्रवास केला आहे. दूरदर्शनच्या अगदी सुरुवातीच्या दिवसात त्यांनी दिल्लीत, चांगली सात-आठ वर्षे काम केले. तेथे त्यांनी लघुपट, माहितीपट, टेलिफिल्म, टेलीप्ले इत्यादी प्रकार आणले. दूरदर्शन मध्ये असताना प्रसिद्ध चित्रपट दिग्दर्शक बर्ट हान्सट्रा यांची मुलाखत घेतली याची आठवण त्यांनी सांगितली आहेत. बर्ट हान्सट्रा यांची एक फिल्म ग्लास ही मी नुकतीच चित्रपट रसास्वाद शिबिरात पाहिली होती.

IMG_1295

Sai Paranjpe

शेवटील पाच-सहा प्रकरणे ही त्यांनी आपल्या चित्रपट निर्मिती, दिग्दर्शन क्षेत्रातील वावराविषयी लिहिले आहे. त्यांनी काही मोजकेच चित्रपट केले, आणि सर्वच्या सर्व हे एखाद्या विषयाला धरून होते, कुठलेही तद्दन व्यावसायिक असे नव्हते. मी अर्थात कथा, चष्मेबद्दूर हे चित्रपट पाहिले आहेत, आणि स्पर्श देखील पाहिल्याचा आठवतो आहे. त्यांचा पहिला चित्रपट स्पर्श. प्रत्येक चित्रपटासाठी एक प्रकरण, आणि ही प्रकरणे म्हणजे त्या त्या चित्रपटाची पडद्यामागची कुळकथाच. स्पर्श, चष्मेबद्दूर, कथा, दिशा, पपीहा, साज हे ते सहा चित्रपट. प्रत्येकाचा विषय वेगळा. त्या त्या विषयाला न्याय देण्यासाठीची धडपड त्यांनी अतिशय आत्मीयतेने मांडली आहे. चित्रपटांची पटकथा तेच लिहीत असत. पपीहा हा चित्रपट चिपको आंदोलनावर आधारित आहे. प्रसिद्ध पर्यावरण कार्यकर्ते जगदीश गोडबोले यांनी देखील सह्याद्री साठी बरेच काम केले होते, त्यांनी देखील पुस्तके लिहिली आहेत. त्यांची भेट घेऊन चर्चा केली, इत्यादी संदर्भ त्यांनी दिले आहेत. जगदीश गोडबोले यांच्या कामावर मी पूर्वी एक ब्लॉग(पश्चिम घाट बचाओ) लिहिला होता.

सई परांजपे यांची आणखीन एक प्रमुख ओळख म्हणजे नाट्यसृष्टीतील त्यांची मुशाफिरी. त्यासाठी त्यांनी ह्या आत्मचरित्रात सात-आठ प्रकरणे खर्ची घातली आहेत. प्रसिद्ध अभिनेता अरुण जोगळेकर त्यांचे पती, पुढे दोघे विभक्त झाले. अभिनेत्री विनी परांजपे त्यांची मुलगी. त्यांनी आणि अरुण जोगळेकर यांनी नाट्यद्वयी ही नाट्यसंस्था सुरु केली. ह्या सर्वांच्या कित्येक आठवणी ह्या प्रकरणातून आल्या आहेत. त्यांचे सर्वात प्रसिद्ध नाटक सख्खे शेजारी. ते मी खूप पूर्वी केव्हा तरी दिवाळीत एका दूरचित्रवाणी वाहिनी(त्यांचा शब्द प्रकाशवाहिनी, मस्त आहे ना?) वर पहिले होते. इतर प्रसिद्ध नाटके मोगरा फुलला, नांदा सौख्यभरे, जास्वंदी, आलबेल, आणि इतर नाटकांच्या कुळकथा याबद्दल त्यांनी लिहिले आहे. त्यांची काही नाटके हिंदी, पंजाबी भाषांत देखील त्यांनी केली आहेत, तसेच इतर नाटककारांची जसे की विजय तेंडूलकर यांचे गिधाडे, व्यंकटेश माडगुळकर यांचे बिकट वाट वहिवाट ही त्यांनी हिंदीत केली.

त्यांच्या वयाच्या सव्विसाव्या वर्षी त्यांना युरोपला जाण्याची संधी मिळाली, त्यावेळी त्यांनी आपल्या पित्याची भेट घेतली, सावत्र आई, बहिण यांच्याबरोबर घालवले तेथील दिवस, तसेच तेथील विविध अभ्यासदौरे, तेथील नाटके पाहणे,  इत्यादी बद्दल देखील त्यांनी लिहिले आहे. हे पुस्तक म्हणजे त्यांचे पहिले लेखन नव्हे असे वाचताना आपल्याला समजते. नाटकं तर त्यांनी लिहिले आहेतच, आणि ती प्रकाशित आहेत. पण त्यांनी वेळोवेळी कथा, लघुकथा, ललितलेख देखील लिहिले आहेत. त्यांचा एखादा संग्रह आहे की काय हे शोधले पाहिजे. उदाहरणार्थ, त्यांनी युरोप मधील एका विशिष्ट्य अनुभवाबद्दल जिगोलो ही पुरुष वेश्या ह्या विषयाभोवती एक लघुकथा लिहिली होती असे ते ‘सय’ मध्ये नमूद करतात. पुस्तकाच्या शेवटी वाचकाला ते सुचवतात की अजून त्या आपल्या कला-जीवनाबद्दल, आयुष्याबद्दल लिहिणार आहेत. असे असेल तर ते चांगलेच आहे.

विविध क्षेत्रात, विविध ठिकाणी, विविध भाषेत काम केलेल्या सई परांजपे यांचे समृद्ध कलाजीवन जाणण्यासाठी हे पुस्तकं नक्कीच वाचले पाहिजे. तसेच हे पुस्तक विकत घेऊन संग्रही ठेवावे असे आहे, ते तर मी घेणार आहेच, तसेच नसीरुद्दीन शाहचे पुस्तक देखील घ्यावेसे वाटते आहे. इंग्रजी आवृत्ती ३००-३२५ रुपयात मिळत आहे, मराठी जवळ जवळ ७००! विजया मेहता(त्याही ह्या दोघांच्या समकालीनच) यांचे झिम्मा हे आत्मचरित्र मी विकत घेतले होते, त्यावर देखील लिहायचे आहे, पाहुयात, पुढे मागे.

VMware vFORUM 2017, Part#2

This blog is second and last part of my time at VMware’s vFORUM conference which took place in Mumbai this month(Oct 2017). You can refer this blog for first part. The second and the last of the conference was all out parallel breakout sessions. I learnt today that there was partner evening for VMware’s partners, evening prior to day#1 of the conference. I would have loved to be part of that to get special insights meant for partners. Anyways, that is different story now. As I entered the venue(J W Marriott in Mumbai, near Sahar Airport), I noticed crowd was significantly smaller. Second day’s agenda was divided into four parallel tracks. One of them was Hands On Lab(HOL) which has become very popular among VMware administrators and technicians. The other was titled as Educational Services, which is targeted towards VMware certification aspirants. This is also very popular. The other two were technical tracks, to which I stuck with mostly.

I was very excited about an opening session by none other than distinguished professor and veteran from Computer Science department at Indian Institute of Bombay(IIT), Dr D B Pathak who was to talk of his experience of setting up VMware private cloud. He has associated with research in DBMS field for long time, which has been my early life interest. I have attended COMAD and VLDB conferences in the past, also in which he has been actively involved. He talked of how IIT Bombay went about working with VMware on setting up private cloud to host internal applications meant for students mostly. He also later touched upon experiences of sharing tutorial videos on the cloud and what kind of challenges on bandwidth he faced etc. On the other track, the first session was on the latest of vSphere which was about 6.5 Update 1 where the presenter talked of some features such as ESXi upgrade without rebooting, VIC(VMware Integrated Container) etc. The product walk-through website of VMware covers these in more details.

IMG_1260

The second session on the first track was on vSAN’s latest features. This technology has been around from VMware for sometime now, providing software defined storage off commodity hardware. It has been integral part of VMware hyper converged infrastructure(HCI). After this, I stayed in the same track, for third session which was VxRail from DellEMC. I was interested in this too, as I was aware of VCE Vblock, a earlier avatar of VxRail. VCE was acquired by DellEMC sometime back. I was curious to understand what they were up to. It was obvious that VxRail was a HCI solution, as VCE Vblock was CI solution in the market that time.

Post tea-break sessions on both track were interesting. One was on micro-segmentation using NSX and other was on IoT. Micro-segmentation is an approach these days followed with theme of “trust no one”, to get deepest level granular security based on policies. But I had not heard of IoT initiatives from VMware, though it was unlikely that they would not jump on the bandwagon. So I decided to lend my ears there. With IoT, we talk of security and also diverse devices(called things and edge). The presenter talked about offering such as VMware Pulse IoT Center and Little IoT Agent(Liota). Liota is an open source IoT SDK, which help developers to develop agents which ultimately sit on IoT gateways/things/edge systems collecting data and sending back to data center/cloud.

Out of next two parallel session, one was about vRealize Network Insights(VNI) which I skipped as I am kind of up-to-date on that. This is very power tool, as part of VMware Cloud Foundation and vRealize suit. The second parallel session going on was on containers which is what I was curious about, as I had thought that containers were actually threat to virtualization in a way., when I had heard of containers for the first time. It discussed VMware Photon OS Platform, VMware Integrated Container and lastly Pivotal Container Service(PKS) in which VMware is also involved. I actually came out very confused with different offering from VMware and left me clueless. It will take some to understand the real difference between all these.

Fortunately, there was a lunch break, I was feeling hungry, and that confusion on containers added to my spinning head! Lunch calmed me down a bit, and I deferred containers for later time. There were four sessions lined up on both the technical tracks. My mind was already planning for return journey from Mumbai to Pune, which can be nightmarish experience if it is too late in Mumbai in the evening. I decided to give a skip to last two sessions in track#1 which were about VMware SRM and multi-cloud assessment. I was not quite interested on track#2 post-lunch sessions(very different/diverse topics-VMware troubleshooting, Workspace ONE Analytics, AppDefense security, VMware Integrated OpenStack).

The two sessions which I attended post-lunch were on vRealize Automation(vRA) 7.3 features, intelligent operations in SDDC world. Both were seemingly related and provided continuity, which I liked. Plus they were very relevant and related to what I am going through. vRA has been having blueprints and design canvas for designing workflows. Now it can support parameter based blueprints which reduces sprawl and enhances reusablity. The presenter talked of tighter integration with NSX for vRA as well in this release such as security tag support, ServiceNow integration, container management. vRA is very powerful tool of vRealize suit. The next session, as said earlier was on intelligent operations management with vRealize tools. The presenter started listing down challenges faced by operations these days such alert storms, lack of cost insight, public cloud support, over provisioning, IT silos, overload of monitoring data, also lack on knowing about something until user calls etc.  This is where vRealize suit of tools come handy and I kind of vouch for that. vRealize tool set has Automation which was talked about earlier, Network Insight, Log Insight, Business, Operations which help to get around aforementioned challenges. Some of the features discussed included-persona based dashboard(ie type of user based), custom view of data center, log analytics capabilities, ability to send alarms to chat rooms/ticketing etc, performance management capabilities including show-back and charge-back features.

After this, there was a break for tea, and followed by couple of more sessions till evening. I took that opportunity, and headed towards Pune to beat the traffic to reach home reasonable time. Conferences such as these can be overwhelming at times, with information overload. I used the time in the car for analysis and prioritization for myself, and no wonder, it left me tired and drained as I reached home.

VMware vFORUM Mumbai

VMware vFORUM 2017, Part#1

Sometime back I had read a LinkedIn article by State Bank Of India(SBI) CTO on some of the modernization initiatives, which are largely based out technological foundations. I don’t remember how I landed on that blog, but it did talk about how they are transforming by adopting virtualization and private cloud technologies. It was amusing to learn that SBI had aptly christened their private cloud as Meghdoot, an obvious reference to Indian classic drama text of the same name. Since decade and half or bit more than that, virtualization technologies like the ones from VMware have transformed businesses in the western world. The similar wave is now taking place in India’s businesses as well with Digital India initiatives. So when I learnt about VMware’s conference in Mumbai, I was too excited to join and witness the latest from VMware.

It has been long time since I had attended VMware conference. The vFORUM conference has been around since last 4-5 years, and is typically followed by VMware World conference in the USA. This one was in Mumbai, and ran over two days. The first day had opening keynote address from Pat Gelsinger, CEO of VMware, which ran 90 minutes. I was pleasantly surprised by that, he doing that long a keynote. He covered many topics right from the fact that how technologies are changing around us, to all the way up to talking of some of the newer products from VMware. He was involved in a chat with CIOs of two of his biggest customers in India-SBI and Airtel which was very interesting to hear their stories of transformation.

VMware vFORUM Mumbai

VMware CEO Pat Gelsinger in conversation with SBI CIO Mrutyunjay Mahapatra

The next was a technology keynote was from VMware’s CTO for Asia, Pacific and Japan Bruce Davie. His was a technology keynote mainly focusing on a theme called infrastructure as a code, which is the genesis of software defined data center(SDDC). He also touched upon container services initiatives by VMware. He also touched upon NSX and security technologies, who it is helping organizations to manage consistent network and security across various clouds. Then followed a showcase keynote which included a session by VMware COO Raghu Raghuram. His theme was around multi-cloud strategy and what VMware is doing for it, with addition of hybrid cloud support from VMware. He also observed that public clouds are new silos, by giving analogy of Unix world when there many flavors of Unix operating systems, and some of the technologies from VMware which addresses these things for consistent infrastructure and consistent operations across.

Post lunch sessions were three parallel breakout sessions, with themes such as Modernize Data Center, Transform Security and Empower Digital Workspace. The last one I skipped completely, as it was more towards IT landscape. I was more interested in earlier two themes, being a technologists. I began with a first session of track#1 which was for Modernize Data Center. The presenter began talking of traits of innovative business which include agility, differentiation, innovation, speed, pragmatism. To support these traits, he spoke of what VMware is doing via VMware Realize suite of products supporting automation, service catalog, intelligent operations via metrics analytics etc.

After this for next three sessions till end of the day, I stuck to track#2 which was about supposed to be on security. Not sure how, NetApp Hyper Converged Infrastructure(HCI) related session was schedule here though. I anyways listened to it with amusement. Technology trends are funny sometimes and they go full circle at times. Similar things have happened for non-converged and converged ecosystems, having advocates for both parties. I wondered why NetApp, which is mainly a storage vendor, forayed into HCI market. And I could not find satisfying answer than anything else but Me Too! Anyways, next one this track was one from Palo Alto Networks, which was on NSX integration. I went with little bit of skepticism, as to why would anyone want anything on top of NSX which is so advanced and takes care of almost everything in the terms of modern software defined networking aspects, including security, which is what Palo Alto Networks is about. As things unfolded in the session, the speaker spoke of VM-Series for NSX, which is basically managing advanced security for multiple NSX in the IT landscape, came as a striking point. The last session I attended in the same track was on NSX again, covering some of repeated topics earlier, as to who NSX helps in hybrid and multi-cloud strategy, with a bit of deep-dive.

All in all, the day#1 was OK, more was expected from day#2. This is supposed to technology roadshow by VMware. The crowds were huge, but I did not find more than 3-4 partners showcasing their offerings, wonder why. I will share a note on day#2 as well soon right here, come back and have a check.

 

गोहराबाई कर्नाटकी -शंभरी गाठलेली गायक-नटी

मी गोहराबाई कर्नाटकी यांच्या वरील २००९ मधील मूळ कन्नड लेख, जो डॉक्टर रहमत तरीकेरी यांनी लिहिला होता. त्याचा २००९ मध्येच अनुवाद केला होता तो आज मी येथे देत आहे.

अपूर्व नाट्य अभिनेत्री, गायिका गोहराबाई कर्नाटकी यांच्या निधनानंतरसुद्धा, त्यांना त्यांच्या
प्रतिभेनुसार गौरव प्राप्त झाला नाही. गोहराबाई (१९१०-१९६७) ह्यांचे हे जन्मशताब्दी वर्ष
आहे; तर त्यांची आठवण ही कोणास राहिलेली दिसत नाही.

बेळगीच्या भगिनी
अमीरबाई कर्नाटकी आणि गोहराबाई कर्नाटकी या दोघी बहिणी विसाव्या शतकाच्या
सुरुवातीला नावाजलेल्या गायक-नट्या होत्या. मी अमीरबाई ह्यांचे जीवनचरित्र लिहिले होते.
त्यासाठी मी त्यांचा परिचय असलेल्या व्यक्तींकडे शोध घेत बेलाडी, धारवाड, हुबळी, विजापूर,
पुणे आणि मुंबईपर्यंत गेलो होतो. मुंबईमध्ये अमीरबाईंच्या गायकीचे अभ्यासक आणि
हिंदुस्तानी संगीताचे जाणकार प्रकाश सी बुरडे ह्यांच्याबरोबर चर्चा करायची होती. ते
अमीरबाईंबद्दल आत्मीयतेने बोलले. गोहराबाईंबद्दल बोलताना मात्र त्यांची जीभ कडवट
झाली. गोहराबाईंबद्दल काही मराठी लोकांत अनादर दिसून आला होता. मी प्रकाश यांना परत
परत विचारले असता त्यांनी लिहिलेले लेख मला वाचायला दिले. त्याचा शेवटचा भाग असा
होता:

goharabai on right side with amirbai

गोहरबाई आणि अमीरबाई कर्नाटकी

‘प्रतिगंधर्व अशी प्रसिद्धी मिळालेल्या गोहराबाईंना प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहिलेल्या आणि
ऐकलेल्या बालगंधर्वांच्या प्रेक्षकांनी आणि हितचिंतकांनी, गोहराबाईंकडे पूर्ण दुर्लक्ष का केले
असावे? गोहराबाई कर्नाटकच्या होत्या म्हणून की मुस्लिम होत्या म्हणून? की त्यांनी अमाप
कीर्ती मिळवून, चित्रपटांत भूमिका करून, दिवसरात्र बालगंधर्वांच्या बरोबर तीस वर्षे
सावलीसारखी सोबत केली म्हणून?’
बुरडे स्वत: कन्नड आहेत(ते नुकतेच मरण पावले). त्यांनी प्रगट केलेली व्यथाश मला बोचून गेली. कन्नड रंगभूमीवरून आलेल्या कलाकारांनी मराठी रंगभूमीवर आपले जीवन अर्पण करूनसुद्धा त्यांना मराठी
लोकांनी आपलेसे का केले नाही, याचे मला कुतूहल वाटू लागले. गतकाळाचा शोध घेता घेता,
तत्कालीन सामाजिक परिस्थिती आणि रंगभूमी यांचे अवलोकन केले असता, किती प्रतिकूल
परिस्थितीमध्ये, गोहराबाई यांची प्रतिभा, त्यांची महत्त्वाकांक्षा, हट्ट समजून घेतले गेले?
महादेवीअक्का यांच्याप्रमाणे, स्वतःच्या इच्छेनुसार जीवन जगण्यासाठी परिस्थितीचा सामना
करण्यामध्ये गोहराबाईंचे आयुष्य खर्ची झाले. त्यांच्या ह्या स्वभावामुळे गोहराबाईंनी एकेवेळ
कीर्ती भोगली पण नंतर त्यांना वाईट दिवस पाहवे लागले!

अनेक गोहर
गोहर नावाच्या अनेक जणी कलाक्षेत्रात होऊन गेल्या आहेत. उदाहरणार्थ, म्हैसूर दरबारात
हिंदुस्तानी संगीत गाणारी कोलकात्याची गोहरजान(१८७३-१९३०); पारशी रंगभूमीवरील कलाकार

गोहरजान; मुंबईच्या रणजित फिल्म्स स्टुडिओच्या गायक-नटी गोहर ह्या पहिल्या आणि
गोहराबाई कर्नाटकी हे नाव सांगणा-या कर्नाटकाची कन्या त्याच. या गोहराबाई केवळ रंगभूमी
कलाकार नव्हत्या तर हिंदुस्तानी पद्धतीच्या संगीत-गायक कलाकारही होत्या. त्या अमीरबाई
ह्यांच्यासारख्या सुंदर नव्हत्या, पण तीक्ष्ण कटाक्ष असलेले डोळे हे त्यांचे आकर्षण होते. ह्या
दोन बेलागी भगिनींपैकी अमीरबाई अधिक प्रसिद्धी पावल्या, कारण त्या चित्रपटासारख्या
प्रभावी आणि प्रसिद्ध माध्यमात काम करत होत्या. उलट, गोहराबाई चित्रपटांइतके प्रभावी
माध्यम नसलेल्या प्रादेशिक रंगभूमीमध्ये गुरफटून गेल्या. आणि मराठी रंगभूमीवर दंतकथा
झालेल्या नारायण राजहंस ऊर्फ बालगंधर्व ह्यांच्यावर बसलेले त्यांचे प्रेम. बालगंधर्वांचे
अनुकरण करून, गंधर्व कंपनीमध्ये शिरून, शेवटी, त्या बालगंधर्वांच्या जीवनसाथी बनल्या.
त्यामुळे त्यांच्या जीवनात अनेक रोमांचकारी घटना घडल्या; तसेच, अनेक अपमानित करणारे,
दुःखी करणारे प्रसंग येऊन गेले. ती आणखी दुसरीच शोकात्म कथा आहे.

कलेसाठी पूरक परिसर
त्या काळच्या मुंबई प्रांताचा भाग असलेल्या विजापूर जिल्ह्यातील बेलागीमध्ये गोहराबाई
जन्मल्या. त्यांचे वडील हसैनसाब बेलागी स्वतः रंगभूमी कलाकार होते. त्यांची स्वतःची नाटक
कंपनी होती. ती फार काळ चालली नाही. नाट्यसंगीतात चांगले नाव कमावलेले बेऊरचे
बादशाह मास्तर हे गोहराबाईंचे सख्खे मामा होते. ज्येष्ठ रंगभूमी कलाकार येलागी बाळप्पा
बादशाह मास्तरांचे शिष्य. त्या वेळच्या प्रभावशाली असलेल्या बुवा बादशाह मास्तर यांनी
त्यांच्या भाचीला शिक्षण दिले असण्याची शक्यता आहे. गोहराबाई बेलागीच्या कलाक्षेत्रात
प्रसिद्धी पावण्यासाठी अजून एक कारण असे, की त्यावेळी विजापूरच्या आसपास रंगभूमी
बहराला आलेली होती. शिव्मुर्थी कान्बुर्गी मठ, गरुड सदाशिवराव, शिर्हत्ती व्यीन्कोबाराई,
वामनराव ह्यांच्यासारखे लोक त्यांच्या त्यांच्या नाटक कंपन्यांमधून सर्वत्र पसरले होते. त्या
बरोबर विजापूरच्या लोकरंगभूमीवर जन्म पावलेल्या कृष्ण-पारिजात मध्ये बहुतांशी मुस्लिम
कलाकार काम करत होते. लोककवी आणि गायक तालेवादादा नबी त्यांच्या राधेच्या
नाटकामुळे ख्यातनाम झाले होते. पुढे कृष्ण-पारिजात च्या गाण्यांसाठी अप्पालाल नंदाघर
आले. बेलागीच्या भगिनींच्या गाण्याच्या प्रभावाखाली सर्वं कलाकार गात होते.

कन्नड रंगभूमी
अशा परिसरामध्ये गोहराबाईंचा ठसा उमटत गेला. गोहराबाईंचे कलाजीवनसुद्धा त्यांच्या
भगिनी अमीरबाई ह्यांच्याप्रमाणे, कन्नड रंगभूमीपासून सुरू झाले. गोहराबाईंनी गदगच्या
यारासी भाराम्प्पा ह्यांच्या वाणिविलास संगीत नाटक मंडळीमध्ये गायक-नटी म्हणून आपले
जीवन सुरू केले. वाणिविलास कंपनीच्या कित्तूर रुद्रम्मा नाटकात त्या रुद्रम्माची भूमिका
करत. त्या नंतर त्यांनी कुंदगोळ हणमंतराय यांच्या कंपनीमध्ये सुद्धा काम केले असावे.
गोहर यांचा अभिनय पाहिलेले हुबळीचे ज्येष्ठ अभिनेते वसंत कुलकर्णी यांच्याप्रमाणे कुंदगोळ
केव्हाही गोहर यांनाच नाटकात घ्यायचे. त्यांच्या वरप्रदान नाटकातील ललिता या पात्रामुळे
त्यांची ओळख झाली. विजयनगर राज्याची कथावस्तू असलेल्या वरप्रदान नाटकात ललिताचे

पात्र गोध्चारिणीचे होते. गोहर ह्यांचा त्या वेळेस रंगभूमीवर काम करणा-या मल्लिकार्जुन
मन्सूर आणि बसवराज मन्सूर ह्यांच्याबरोबर परिचय होता. त्यांनी बसवराज मन्सूर यांच्या
कलाप्रकाश नाट्यसंघ कंपनी मध्येसुद्धा काम केल्याचे दिसून येते. म्हैसूरच्या पद्मा श्रीराम
ह्यांच्या आठवणीप्रमाणे, गोकाकच्या एका कंपनीच्या मानमती नाटकात गोहरने मानमतीचे
काम केले होते. त्या मोठ्या आवाजात संवाद म्हणायच्या.

कन्नड नाट्यगीते
त्यांचे रंगभूमीवरील काम पाहिलेले कोणी राहिलेले नाही. आढळतात ती फक्त त्यांनी गायलेली
रंगभूमीवरील गाणी. कित्तूर रुद्रम्मा नाटकातल्या ‘ना पेलुवे निनोगोडूपाया तारावाल्ली नेनागे
अपमान मारुली आत्महत्यीडू महापाप्वे’ ह्यासारखे गीत हे त्यातलेच. एचएमव्ही कंपनीने
काढलेले, ७८ आरपीएम मुद्रिकेमध्ये असलेले त्यांचे गीत लोकप्रिय झाले होते. हे गीत त्यांच्या
गायकीची साक्ष आहे. गोहर कन्नड नाट्यगीते अदभुत रीतीने गायच्या. गोहर यांनी
कन्नडमध्ये अजून कितीतरी गीते गायली असण्याची शक्यता आहे. त्या बालगंधर्वांच्या
शैलीमध्ये गायच्या.

मराठी रंगभूमीशी संपर्क
उत्तर कर्नाटकात त्या वेळेला मराठी रंगभूमीचे आकर्षण होते. ह्यास अनेक कारणे होती:
१. विजापूर जिल्ह्यापर्यंतचा भाग त्या वेळी मुंबई प्रांतात सामील होता. त्यास मुंबई-कर्नाटक
असे म्हटले जायचे. (काही जण त्यास दक्षिण महाराष्ट्र असे म्हणतात). ह्यामुळे उत्तर
कर्नाटकातील नाट्यकलाकार, चित्रपट कलाकार, संगीतकार, अभ्यासक यांचा जास्त संपर्क
पूर्वीच्या म्हैसूर राज्याच्या ऐवजी पुणे, नाशिक, कोल्हापूर यांसारख्या गावांबरोबर सहज येई.
गंगुबाई हनगल, भीमसेन जोशी, मल्लिकार्जुन मन्सूर, बसवराज राजगुरू, कुमार गंधर्व
ह्यांच्यासारखे हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायकही विजापूर परिसरात उत्कर्ष पावले आणि ते जास्तीत
जास्त कार्यक्रम त्याच भागात करत होते. कन्नड भाषेतील चित्रपट म्हैसूर-कर्नाटकात तयार
होत परंतु त्यांचे केंद्र मात्र मद्रास आणि कोईमतूर या ठिकाणी होते. म्हैसूरचे चित्रपट आणि
नाटक या क्षेत्रामध्ये कर्नाटक शास्त्रीय संगीत प्रभावी होते, तिथे हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायकांना
जास्त संधी नव्हत्या. उत्तर कर्नाटकातील हिंदू-मुस्लिम संस्कृतीमधून तयार झालेल्या, संगीत
रंगभूमी आणि लोकसंगीतातून तयार झालेल्या इथल्या कलाकारांचे दक्षिण कर्नाटकातील
रंगभूमी आणि चित्रपटांबरोबर एवढे जमले नाही, त्यामुळे हे कलाकार त्यांची सांस्कृतिक आणि
भाषिक जवळीक असलेल्या हिंदी-मराठी नाटक-चित्रपटांकडे आकर्षले गेले. त्यामुळेच ह्या
भागातल्या व्ही. शांताराम, शांता हुबळीकर, लीला चिटणीस, सुमन कल्याणपूर, लीना
चंदावरकर यांसारख्या प्रतिभावान कलाकारांनी मुंबईकडे धाव घेतली. तीच वाट बेलागीच्या
भगिनींनी चोखाळली.
२. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात उत्तर कर्नाटकातील नाटक कंपन्या मराठी नाटक कंपन्यांकडे
पाहून उत्कर्ष पावल्या. स्वतः गोहरबाई काम करत असलेली यारासी भाराम्प्पाअन्च्यी कंपनी

मराठी नाटके कन्नडमध्ये अनुवाद करून बसवत असे. त्याच काळात वामनरावांची विश्वदर्श
कंपनीसुद्धा मराठी नाटकांचे अनुवाद करून प्रयोग बसवत होती. त्यामुळे मराठी रंगभूमीच्या
गाण्यांच्या धाटणीवर कन्नड नाट्यगीते गाणे ही बाब सर्वसामान्य समजली जाई.
त्याचबरोबर, मराठी नाटक कंपन्या विजापूर, बेळगाव, हुबळी-धारवाड या भागात दौरे
करायच्या. त्यांचासुद्धा दीर्घ इतिहास आहे. तो एकोणिसाव्या शतकात किर्लोस्कर
कंपनीपासून आरंभ झाला. अण्णासाहेब किर्लोस्कर मूळचे कर्नाटकाचे. त्यांनी मराठी रंगभूमी
निर्माण केली कर्नाटकात, तीच मुळी कन्नड रंगभूमीच्या प्रभावामुळे. त्यांची कंपनी उत्तर
कर्नाटकात मुक्काम ठोकून असे. इतर मराठी नाटक कंपन्यासुद्धा तिथे मुक्काम करायच्या.
पुढे, बालगंधर्वांची नाटक कंपनीही त्या भागात दौ-यावर येत असे. ह्या नाटक कंपन्या मराठी
तसेच कन्नड भाषिकांमध्ये सुद्धा लोकप्रिय होत्या. गंधर्व कंपनीचे हुबळीच्या सिद्धारूढ
मठाबरोबर जवळचे संबंध होते. सुरुवातीच्या कन्नड नाटककारांपैकी रामचंद्र यांचे ‘जेथे पाहवे
तेथे मराठी कलाकारांचे अस्तित्त्व होते’ हे मराठी रंगभूमीच्या सांस्कृतिक प्रभावाबद्दलचे वाक्य
या गोष्टीचे प्रमाण आहे. गोहर ह्यांच्यासारख्या स्थानिक प्रतिभावंत कलाकाराचा मराठी
रंगभूमीवरील प्रवेश या परिस्थितीमध्ये झाला.

चित्रपट कलाकार गोहर
गोहर यांनी मराठी नाटक कंपनीमध्ये जाण्यापूर्वी हिंदी चित्रपटांमधून काम केले.
त्या १९३२च्या सुमारास मुंबईला गेल्या. गोहरयांना चित्रपटांमधून काम करायला सांगणारे होते
कृष्णराव चोणकर. ते गंधर्व नाटक कंपनीमध्ये नट होते. कृष्णराव चोणकर यांनी गोहरयांना
चित्रपटविश्वाची नुसती ओळख करून दिली नाही तर त्यांनी स्वतः तिच्याबरोबर काम केले.
शारदा फिल्म्स कंपनीचा रास्विलास हा गोहर यांचा पहिला चित्रपट. गोहर यांनी नानुभाई
वकील यांनी दिग्दर्शन केलेल्या चित्रपटांमधून अधिक काम केले. त्यांचा उल्लेख त्या वेळेला
महिन्याला तीनशे रुपये मिळवणारी गाणारी नटी असा आढळतो. त्यांनी सुमारे पंधरा
चित्रपटांमधून काम केले. उदाहरणार्थ, रास्विलास(१९३३), राम्भारांनी(१९३३), गरीब का
प्यार(१९३५), बुर्खावली(१९३६), गीला निशान(१९३७), सिंहलद्वीप की सुंदरी(१९३७),
गुरुघांटाल, काला भूत, कुलदीपक, तारणहार. हे चित्रपट फार महत्त्वाचे नाहीत. त्यानंतर
बालगंधर्व यांच्याकडे आकृष्ट झाल्यामुळे गोहर यांनी चित्रपटसृष्टीला राम-राम केला आणि
मराठी रंगभूमीवर प्रवेश केला.

गोहर गायिका झाल्या
गोहर लहानपणापासून बालगंधर्वांच्या गायनाकडे आकर्षल्या गेल्या होत्या. विजापूरमध्ये जेव्हा
गंधर्व कंपनी मुक्काम करत असे, तेव्हा गंधर्वांची गाणी ऐकून त्यांच्या मनात बालगंधंर्वांबद्दल
सुप्त आकर्षण होऊ लागले. त्यावेळेला बालगंधर्वांच्या गाण्यांच्या ध्वनिमुद्रिका कोलंबिया
कंपनीने काढल्या. गोहर त्या ऐकून त्यांच्या शैलीत गाण्याचे शिकल्या. अनागी बालप्पासुद्धा
म्हणतात, की गोहर बालगंधर्वांचे अनुकरण करून गायच्या. त्यामुळे मराठी लोकांनी त्यांना
प्रतिगंधर्व असे नामाभिधान देऊन टाकले होते. पुढे, त्यांच्या गाण्याच्या ध्वनिमुद्रिका

एचएमव्ही कंपनीने काढल्या. त्यांचे 'वैकुण्गचार्या' नावाचे सुरुवातीचे नाट्यगीत प्रसिद्ध
झाले होते. गोहर यांनी मराठी, बंगालीमध्ये गायलेली पट्टी खूप जास्त असे.

गंधर्वांप्रती वेड
पुढे, गोहर यांच्या जीवनातील मुख्य ध्येय गंधर्व कंपनीमध्ये जाणे हेच झाले. त्यासाठी त्यांनी
केलेले प्रयत्न कुतूहल जागवणारे आहेत. त्या १९३२-३४च्या अवधीत दररोज रात्री गंधर्व
कंपनीच्या नाटकांना जाऊन पहिल्या रांगेत बसायच्या. नाटकांच्या मध्यंतरात गंधर्वांची भेट
घेण्याचा प्रयत्न करायच्या. शेवटी, त्या गंधर्व कंपनीत शिरल्या. त्या गंधर्व कंपनीत कशा
शिरल्या याबद्दल वेगवेगळे मतप्रवाह आहेत:
१. विजापूरमध्ये त्यांचा मुक्काम सोडण्याआधी बालगंधर्वांनी गोहर यांची प्रतिभा ओळखून,
त्यांना कंपनीमध्ये बोलावून घेतले.
२. विजापूरच्या प्रसिद्ध सर्कस आणि नाटक कंपनीचे मालक, त्रिपुरसुंदरी टॉकिजचे छत्रे यांनी
स्वतःच्या गावातील मुलीला मुंबईच्या चित्रपटसृष्टीमध्ये जाण्यासाठी ओळख करून दिली.
३. स्वतः कलाकार असलेल्या आणि नाटक कंपन्यांमध्ये मध्यस्थी करणा-या चाफेकर नावाच्या
गृहस्थांनी, १९२८ मध्ये किर्लोस्कर कंपनी विजापूरमध्ये असताना पेटी वाजवणा-या गोहरयांना
पाहिले व त्यांनी गोहर यांची गंधर्व कंपनीमध्ये ओळख करून दिली. चाफेकर गोहर यांच्या
घरी गेल्यावर, गोहरनी बालगंधर्वांची गाणी हुबेहूब आवाजात म्हटलेली ऐकून चकित झाल्याचे
त्यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात लिहिले आहे. त्यांनी गोहर यांना गंधर्वांची भेट घालून देण्याचा
शब्द दिला.
४. बालगंधर्वांच्या आईने स्वतः गोहर यांचे अभंग त्यांच्या मुलाच्या कानावरून जातील अशी
व्यवस्था केली.

गंधर्व-गोहर जोडी
बालगंधर्वांना आपले जीवनसाथी बनवावे अशी सुप्त इच्छा गोहर यांच्या मनात ब-याच
काळापासून असावी असे दिसते. ते गोहरयांच्यापेक्षा तेवीस वर्षांनी मोठे होते, मधुमेहाने त्रस्त
होते. तरीपण गोहर आणि बालगंधर्व यांच्यामध्ये प्रेम अंकुरले. गंधर्व कंपनीच्या बिकट
परिस्थितीने त्यांना आणखी जवळ आणले. त्या वेळेला बालगंधर्वांनी 'संत एकनाथ' हा चित्रपट
काढून हात पोळून घेतले होते. मुंबईनंतर बालगंधर्वांची कंपनी पुणे, मिरज, कोल्हापूर येथे
गेली. कंपनी कर्जाखाली दबून गेली होती. कलाकार कंपनी सोडून जात होते. अशा कष्टमय
परिस्थितीत(१९३७) बालगंधर्व त्यांची चाहती असलेल्या गोहर ह्यांच्या घरी गेले. ह्या भेटीला
बालगंधर्वांचे चरित्रकार वेगळा रंग देतात. पण गोहर यांच्या जीवनातील ही अपूर्व घटना होती.
त्यांनी बालगंधर्वांना हात देऊन कंपनीची दिवाळखोरी कमी करायला मदत केली. ती दोघे
१९३८ मध्ये एकत्र राहू लागली होती. कलाकार कंपनी सोडून जात असताना ती
वाचवण्यासाठी किंवा त्यांना पैसे देणे आहेत म्हणून, कंपनीच्या मालकांनी त्यांच्याबरोबर
विवाह केला. ही त्या काळी रीतीची गोष्ट मानली जाई. पण बालगंधर्व-गोहर प्रेमसंबंध म्हणजे

हे विशिष्ट प्रकरण होते. त्या दोघांमध्ये अतुट असा प्रेमबंध निर्माण झाला होता. बालगंधर्व
यांच्या पत्नी निधन पावल्यानंतर(१९५१) त्यांनी गोहर यांच्याबरोबर कायदेशीर रीतीने विवाह
केला. त्या वेळेला गोहर यांचे वय चाळीस होते आणि बालगंधर्वांचे वय त्रेसष्ट. पुढे गोहर यांनी
त्यांचे पूर्ण आयुष्य गंधर्वांच्या प्रती वेचले. रंगभूमीवर त्यांची जोडी नापसंत ठरली.
बालगंधर्वांबरोबर विवाह झाल्यानंतर, गोहर यांनी इतर नायकांबरोबर काम केले नाही.
त्यानंतर, काही दिवसांतच गोहर आणि गंधर्व यांचे कष्टाचे दिवस सुरू झाले. गंधर्वांचे वजन
वाढून, ते स्त्रीपात्र रंगवण्यात असमर्थ ठरू लागले. त्यामुळे गोहर त्यांच्या भूमिका साकारू
लागल्या. तेव्हा संपूर्ण महाराष्ट्रात गंधर्वांसारखे गाणारी गोहर एकट्याच होत्या. तरीपण कंपनीचे दिवाळे निघाले.
कंपनीचे १९५३ हे शेवटचे वर्ष ठरले. कंपनी पूर्णपणे बंद पडली. त्यानंतर गोहर आणि
बालगंधर्व वेगवेगळ्या ठिकाणी नाट्यगीते गाऊ लागले. गंधर्व कालांतराने आजारी पडले आणि
अंथरुणाला खिळून गेले. ते मधुमेही होतेच, त्यांना हृदयविकाराचा सौम्य झटका येऊन गेला.
तेव्हा गोहर गंधर्वांची काळजी घेऊ लागल्या. हुबळीचे बिलंकर त्यांच्या आठवणी सांगत: 'मी
गोहरना १९४८ मध्ये पाहिले. मुंबईमध्ये असताना मी त्यांच्याकडे जात असे. तेव्हा त्यांना बरे
नसे. त्यांना अस्थमाचा त्रास होता. त्या वेळेला आम्ही बालगंधर्वांचा कार्यक्रम कोयनानगरमध्ये
करून त्यांना पाचशे रुपये जमा करून दिले. तेवढ्यात चिपळूणमधील परशुराम मंदिराचे पुजारी
आले. ते म्हणाले, की त्यांच्या मुलाचे लग्न आहे, त्यासाठी काही मदत करावी. तेव्हा गोहर
यांनी ते पैसे त्यांना देऊन टाकले! आणि त्या मुंबईला रिकाम्या हातानी परत गेल्या. हे
आम्हाला नंतर कळले. त्यानंतर आम्ही कोयनानगर-चिपळूणमध्ये बालगंधर्वांचे चार-पाच
कार्यक्रम करून, गोहर-गंधर्वांना बोलावून त्यांना दोन हजार रुपये रोख दिले. तेव्हा गोहर
म्हणाल्या: 'बिलंकर, ह्या वेळेला रक्कम आमच्या हातात देऊ नका. किराणा दुकानदाराला
शंभर रुपये, औषध दुकानदाराला पाचशे रुपये देऊन टाका'. आम्ही गंधर्वांना त्यांच्या
मुंबईमधील घरी पोचवून, खाली असलेल्या दुकानदाराला पैसे दिले. बालगंधर्व आणि गोहर
खूप उदार होते. कसेही पैसे खर्च करायचे.

शेवटचे दिवस
बालगंधर्व त्यांच्या शेवटच्या दिवसांत शारीरिक व मानसिक रीत्या पूर्णपणे गोहर यांच्यावर
अवलंबून होते. ते गोहरना प्रेमाने 'बाबा' अशी हाक मारत. कोणी आले की म्हणत, 'बाबा,
आले बरं का'. गोहरंना अस्थमाचा त्रास होता. तरी त्या बालगंधर्वांची अपार सेवा करत.
त्यातच त्या दमून गेल्या. त्या १९६४ मध्ये निधन पावल्या. त्या वेळेस त्यांचे वय ५३-५४
होते. त्यांना माहिया येथील कब्रस्तानात दफन केले गेले. त्या वेळी गंधर्वांनी खूप आक्रोश
केला. त्यांना गोहर यांच्या निधनाचा मोठा धक्का बसला. पुढे गोहर यांची मानलेली मुलगी
अशाम्माने गंधर्वांचा सांभाळ केला. बालगंधर्वांचे निधन गोहर गेल्यानंतर तीन वर्षातच झाले.

मराठी लोकांचा कठोरपणा

बालगंधर्व ह्यांनी मुस्लिम धर्म स्वीकारला होता अशी अफवा उठून ते मरण पावल्यानंतर
त्यांच्या अंत्यसंस्काराच्या वेळी गोंधळ निर्माण करण्याचे कारस्थान काही जणांनी रचले होते.
बालगंधर्व गोहरयांच्याबरोबर राहिल्याचे त्या काळच्या कर्मठ लोकांना सहन झाले नाही.
गंधर्वांच्या पत्नीचे आकस्मिक निधन होण्यास गोहर-गंधर्व यांचे प्रेमप्रकरण कारणीभूत झाले
असे ते लोक मानत. चालण्याची शक्ती नसलेले गंधर्व यांचे गोहर यांनी गावोगावी फिरून,
त्यांच्यासारखे गाऊन पैसे कमवल्याचा काही लोक त्यांच्यावर आरोप ठेवतात. मराठी
रंगभूमीच्या चरित्रकारांपैकी काही जणांनी 'गंधर्वांच्या पत्नीचे हृदय पुरुषाचे आणि गोहरच्या
पतीचे हृदय स्त्रीचे' होते असे नमूद करून ठेवले आहे. बालगंधर्व ही मराठी लोकांची अस्मिता
बनली. गोहरनी गंधर्वांना त्यांच्यापासून हिरावून घेतले अशी त्यांची भावना झाली होती. लोक
गोहर-गंधर्वांची प्रीती समजून घेऊ शकले नाहीत की ‘स्वतःच्या प्रिय व्यक्ती’वर लोकांनी
दाखवलेला अधिकार गोहरला सहन झाला नाही! गंधर्वांना १९६४ मध्ये पद्मभूषण जाहीर
करण्यात आले, त्या वेळेला गोहर समारंभास उपस्थित राहणार नाहीत याची दक्षता घेण्यात
आली होती. गंधर्वांच्या जन्मशताब्दी उत्सवाच्या वेळेला(१९८८) प्रकाशित झालेले लेखन आणि
इतर साहित्य यांमध्ये सुद्धा गोहरबद्दल गरळ ओकले गेले आहे. 'गोहरचे मायाजाल' अशा
एका लेखात गोहरयांना खलनायिका ठरवण्यात आले आहे.

कलावंतांचे जीवन
गोहर-बालगंधर्व यांच्या संबंधाचे स्वरूप कसे असेल हे सांगणे कठीण आहे. त्यांच्या दोघांच्या
फोटोमध्ये कोट घातलेल्या आणि डोक्याला फेटा गुंडाळलेल्या पुरुषी वेशामध्ये गोहराबाई आहेत
आणि बाजूला बालगंधर्व स्त्रीवेशामध्ये आहेत. गोहर-बालगंधर्व संबंध दैहिक, प्रेमिक की
कलात्मक होते हे सांगणे कठीण आहे. ते आपल्या समाजामध्ये प्रचलित असलेले आध्यात्मिक
असावेत. कोलकात्याची गोहरजान, बेंगलुरूची नाग्रत्नाम्मा, बेलागीच्या अमीरबाई आणि
गोहराबाई, शांता हुबळीकर ह्या कलाकारांचे जीवन पाहिले तर असे दिसेल, की त्यांचे जीवन
अतिशय कष्टदायी होते. हे कलाकार आपले जीवन धर्मातीत रीतीने जगत असतात, त्यांची
कला भाषांतीत माध्यमामधून व्यक्त होत असते. ती प्रांत, सीमा ओलांडून सर्वदूर
रसिकांपर्यंत पोचलेली असते. तरीपण त्यांना पाहणा-या समाजाचा दृष्टिकोन संकुचित असतो.
ते जिवंत असताना त्यांना प्रेम देण्यासाठी काहीही करतील, त्यांच्या मृत्युप्रश्चात त्यांना
महात्मापद देण्यास तयार असतील, पण गोहरबाईंच्या वाट्याला हे सुख आले नाही. त्यांच्या
मृत्यूची वार्तासुद्धा कळली नाही. त्या कर्नाटकच्या असून, मराठी रंगभूमीवर काम केले हे
कर्नाटकाचे लोक विसरले आहेत. गोहर यांनी कलेला किंवा प्रेमाला दिलेली ही आहुती आहे
असेचं म्हणावे लागेल.
– डॉक्टर रहमत तरीकेरी