Experience at FTII Open Day

I happened to read that India’s premier film and television training related institute Film and Television Institute of India(FTII) opened itself to public for the first time in the history, over the last weekend. I did not want to loose this opportunity. I have passed by it many times wondering how it might be inside. This institute also happens to be on the place where film studios of erstwhile film company called Prabhat Film Company(प्रभात फिल्म कंपनी) used to be located way back during 1930 till 1960s. I also had learnt that it has a museum which also, which I had never managed to visit so far. This was despite the fact that I had one friend couple of years back doing a course at FTII on script writing. I also had read about its another famous program related to film appreciation, which I intend to do once I have 2 weeks in my life for that. Anyways, I wanted to share my experience with FTIIs first ever open house here.

It was a fine Sunday. It has been raining since past 3-4 days in the city, once again after a short break. It began with a pleasant surprise, as I was handed over a copy of Times Mirror newspaper supplement, and a Bisleri water bottle at a HP petrol station! This was never ever experienced before by me. We landed at the gates of FTII early morning with the intent to be part of first batch for their escorted tour inside. It was still some time, hence I strolled around the area, which one rarely gets time for. It was a fine walk indeed around the green lanes of Prabhat Road. And my surprises continued for the Sunday. I was also able to spot famous Marathi author house Vyankatesh Madgulkar’s(व्यंकटेश माडगुळकर) house named Akashar(अक्षर बंगला), about which I had read in the past and was very curious to visit. I had seen his elder brother, another famous author,film personality, Ga Di Madgulkar’s(ग दि माडगुळकर) house Panchvati(पंचवटी) near Shivajinagar. But this house Akshar was redeveloped into an apartment complex recently. I also had another surprise for me during the walk. I noticed a residence of consul of Bosnia Herzegovina, which I never expected to sight in Pune, bang opposite of National Film Archives of India(NFAI).

By the time I came back to the gates of FTII, I saw more people and also registration for batches had begun. Soon at 10 am, our tour started, I felt like I am reliving the history here. Our tour escort had announced that it would a mere 45 minute tour, and of course, wanted people to co-operate. I was not happy-only 45 minute tour! Anyways, we had to take what was offered. The FTII campus is spread over 50 acres of lands, extending all the way up to Vetal Hills with very good tree cover inside, as one can see below.

Our first stop was at a collage exhibiting history of institute, distinguished alumni, right in front of famous Widsom Tree. This tree(not sure what is tree it is though) is best known landmark of the FTII, for, it being a famous hangout place for students inside the campus, the tree having a circular sitting place. Then we walked back in time as we entered into a studio which has been there since Prabhat Film Company days, a place for many famous movies’ shootings. The guides there explained us about various nuances of the history, stage, light in that area. Our walk back in time continued as we entered the museum which is aptly titled as Prabhat Nagari(चला प्रभात नगरीकडे) where photos of 5 partners of Prabhat Film Company can be seen, along with various artifacts used during film making that time, along with film posters.

We walked behind a build into an area where a dome like structure was situated, which was used sound reverb effects. Then we went to studio like structure housing vintage Mitchell film cameras and also vintage lights boxes used by film company.

Later we were given couple of demos on sound dubbing and mixing techniques, on film editing and on a chroma key technique for background special effects shooting. Then we walked our way towards Shantaram Pond which is pond like structure amidst dense trees and vegetation, acting as a set or a location for filming. Later we visited a section meant for television shooting(especially with multi-cam arrangement, and area with very flexible lighting facilities) and it production control room.

Our tour ended at a book exhibition, which displayed old books from FTII and were also on sale. It was certainly a treasure trove for book lovers. I picked up few, along with few issues of FTII publication magazine LenSight. Our 45 minute tour, had extended to well over 2 hours, and I was not complaining. By the time, I returned back to the gates, the registration desk was overflowing with people. This was testimony of how hugely FTII is popular. Not sure why kept FTII away from opening it doors for so many years, to general public. Another reason would have been a recent controversy in FTII which had resulted in prolonged strike by students. Nonetheless, hope FTII takes cue from this and comes up with more programs involving interaction with general public and enthusiasts alike. This will only help film crazy nation which we are. I found NFAI more people oriented that FTII. I have seen many people oriented programs such film festivals, seminars, workshops being conducted routinely there(example, Shamblik Kharolika). I don’t understand, what stops FTII(or even NFAI) from selling their publications to general public at their counters(or on website), DVDs of films and documentaries at their counters, conduct once a  month film appreciation club, film screening sessions, summer workshops for enthusiastic short film makers etc.


Rakugo-Japanese sit-down comedy show

गेल्या आठवड्यात तोकोनामा वर ब्लॉग लिहिताना, पुण्यात मी पाहिलेल्या एका जपानी कार्यक्रमाची आठवण झाली. मी काही वर्षांपूर्वी(२००४) पुण्याच्या टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठातून भारतविद्या(Indology) शिकत होतो. त्यावेळेस समजले की तेथे जपानी भाषेचे अभ्यासक्रम आहेत. अगदी BA, MA वगैरे देखील आहेत. पुणे आणि जपान मध्ये, भाषेच्या निमित्ताने म्हणा, ओद्योगिक क्षेत्रातील सहकार्यामुळे म्हणा, बरीच देवाणघेवाण होत असते. त्यामुळे जपा संबंधित प्रदर्शने, किंवा इतर कार्यक्रम नेहमीच होत असतात. २०११ मध्ये आमच्या ग्रुप मध्ये एक निरोप आला की जपानी कलाकाराचा एक कार्यक्रम होणार आहे. तो कार्यक्रम होता जपानच्या परराष्ट्रखात्याच्या मुंबईतील दुतावासातर्फे(Japan Consulate), पुण्याच्या टिळक स्मारक मंदिरात, आयोजित केला होता. निमित्त होते, जपान आणि भारत यांच्यात राजकीय संबंध प्रस्थापित होवून ६० वर्षे झाली होती. मी तो कार्यक्रम पाहायला गेलो होतो. आज त्याबद्दल लिहायचे आहे.

आपल्याकडे जसा एकपात्री कथाकथनाच प्रयोग असतो तसा हा कार्यक्रम होता. अमेरिकेत किंवा इतर पाश्चात्य देशात जसे one man stand-up show असतात त्याच धर्तीवर. कार्यक्रमाचे नाव होते राकुगो(Rakugo) आणि सादर करणार होते उताझो कात्सुरा(Utazo Katsura) हे कलाकार. खरे पहिले तर राकुगो हे कलाप्रकारचे नाव आहे. आम्हाला त्या कार्यक्रमाची माहिती देणारे एक पत्रक देण्यात आले. पत्रकावरून मला असे समजले होते, तो एक कथाकथनाचा कार्यक्रम होता. कार्यक्रम सुरु झाला. हा कलाप्रकार प्रामुख्याने जपानी भाषेत सादर करतात. पण तो त्या दिवशी इंग्रजी मध्ये सादर करण्यात आला, कारण उघड आहे. पुण्यातील जपानी शिकणारी विद्यार्थी, किंवा जपानी जाणणारे जे आले होते, पण ते मोजकेच होते. सामान्य लोकांना ह्या जपानी कथाकथनाच्या शैलीची माहिती होण्यास त्यांनी इंग्रजी मध्ये तो ठेवला होता. एकूण तीन कथा, किंवा किस्से विनोदी पद्धतीने कथन केले जाणार होते. सुरुवातीला राकुगो म्हणजे काय आणि तो सादर करणाऱ्या कलाकाराची ओळख करून देण्यात आली. राकुगो म्हणजे, विशिष्ट्य पद्धतीने(वज्रासनासारखे आसन) जमिनीवर बसून केले कथाकथन, आणि विनोदाची झालरही असते. हा एक पारंपारिक जपानी कलाप्रकार(Japanese sit-down comedy show) आहे. तुलनाच करायची असेल, तर आपल्याकडे प्रा. लक्ष्मण देशपांडे यांनी जसे ‘वऱ्हाड निघालंय लंडनला’ सादर करत तसे काहीसे म्हणता येईल. उताझो कात्सुरा हे Rakugo Master आहेत आणि १९९१ पासून ते हा कलाप्रकार जगभर सादर करतात. उताझो कात्सुरा यांनी किमोनो(kimono) सारखे जपानी वेशभूषा परिधान केला होता. हातात एक हात-पंख, आणि हात-रुमालासारखे वस्त्र होते.

त्या दिवशी तीन कथा सादर करण्यात आले. पहिल्या कथेचे नाव होते तोकीसोबा(Tokosoba). त्यात एका भोळ्या विक्रेत्याची कहाणी गोष्ट त्यांनी अतिशय खुमासदार रीतीने सांगितली. त्यानंतर गोन्सुके झकाना(Gonsuke Zakana) नावाची कथा होती, ज्यात नवऱ्यावर सारखा संशय घेणाऱ्या बायकोची गोष्ट होती(संशयकल्लोळ आठवले ना?). तिसरी कथा आता आठवत नाही. साधारण तासभर हा कार्यक्रम चालला. उताझो कात्सुरा हे मोठ्या उत्साहात, वेगवेगळे अविर्भाव, आवाजात चढ उतार, वेगवेगळया पात्रांच्या तोंडचे संवाद म्हणत, हातवारे करत, आणि चेहऱ्यावर वेगवेगळे भाव-भावना, या सगळ्यातून समोर ती गोष्ट करत होते.  तेच ह्या कलाप्रकारचे वैशिट्य आहे.

मानवी स्वभावाचे पैलू उलगडणाऱ्या, आणि त्याची वैश्विक सत्यता पटवून सांगणाऱ्या ह्या गोष्टी ज्या तऱ्हेने सांगितल्या जातात, ते पाहून मजा येते. आपल्याकडील कीर्तनात अश्या छोट्या छोट्या गोष्टीत, प्रामुख्याने प्रबोधनपर सांगितल्या जातात. इथेही तेच उद्दिष्ट सुरुवातीला तरी होते, पण कालांतराने मनोरंजन हे उद्दिष्ट राहिले. हा पारंपारिक कलाप्रकार, मोठा इतिहास असलेला आहे. पण जपान मध्ये नवीन कलाकार पुढे जितके यायला हवे आहेत, तितके येत नाहीत. त्यामुळे परंपरेच्या अस्तित्वाचा प्रश्न पुढे राहतो. जपानी ललित कला, जसे की नाटक, लोकनाट्य, चित्रपट, नृत्य इत्यादी यांचे प्रयोग पुण्यात आणखी व्हायला हवेत. पुण्यात नाही म्हणायला जपानी चित्रपट महोत्सव होत असतात अधून मधून. जपानी समाज, जपानी संस्कृती समजावून घेण्यास असे कलाप्रकार नक्कीच मदत करतात.

Good Will Hunting:scene at Boston Lake Park-Image Courtsey Miramax

Good Will Hunting

मी मानसिक आजाराच्या क्षेत्रात काम करत असल्यामुळे, मला मानसिक आजार, त्यावरील उपचार, किंवा समाज त्या कडे असा पाहतो, त्याचे चित्रपटातून, नाटकातून कसे होते, यात मला रस असतो. ह्या पूर्वी देखील मी त्याबद्दल Movies and Mental Illness ह्या ब्लॉग मध्ये लिहिले आहे. त्यामुळे, जेव्हा Good Will Hunting हा चित्रपट प्रसारित केला जाणार आहे हे कळल्यानंतर तो मी पाहायला बसलो, आणि तो संपेपर्यंत उठलोच नाही. असे क्वचितच होते.

कथा घडते ती अमेरीकीतील बोस्टन ह्या शहरात. नायक गणित विषयात अतिशय बुद्धीमान आहे(प्रसिद्ध भारतीय गणिती रामानुजनसारखी प्रतिभा आहे, असेच त्यात दाखवले आहे). पण हा नायक हार्वर्ड विद्यापीठात शिकत नसतो तर, तेथे साफ-सफाई कामगार म्हणून काम करतो. विद्यापीठातील एका नामांकित गणित प्राध्यापकाला त्याची प्रतिभा उमजते. पण त्याला हेही समजते की हा काही मानसिक आजाराने ग्रासला आहे(लहानपणीच्या काही अनुभवांमुळे), आणि त्याला समुदेशन देऊन, त्याच्या प्रतिभेच्या लायकीचे त्याला काम करण्यास उद्युक्त करावे अश्या नेक विचाराने, त्याला समुदेशनासाठी वेगवेगळया ठिकाणी घेवून जातो. पण आपला नायक काही त्यांची डाळ शिजून देत नाही. त्याला एकदा तर संमोहन तज्ञाकडे देखील घेवून जातो. तेथेही नायक धमाल करतो. मग शेवटी तो त्याला त्याचा वर्गमित्र असलेल्या प्रसिद्ध समुपदेशकाकडे घेवून जातो. आणि त्यानंतर जे काही घडते ते चित्रपटात पाहायला हवे.  चित्रपटात बोस्टन शहराचे छान चित्रीकरण आहे. मी कधी तेथे गेलो नाही.  रॉबिन विलियम्सने त्या समुपदेशकाची भूमिका यात केली आहे. त्यासाठी त्याला ऑस्कर देखील मिळाले होते. साधारण दोन वर्षांपूर्वी  रॉबिन विलियम्सचे निधन झाले. अतिशय मनस्वी असलेल्या हा कलाकाराने आत्महत्या केली होती असे नंतर समजले. हा चित्रपट पाहिल्यानंतर, आणि विशेषतः त्याची ह्या चित्रपटातील असलेली भूमिका पाहताना, त्याने आत्महत्या केली असेल यावर कसा विश्वास बसावा, नाही का?

मी मानसिक आजार क्षेत्रात Schizophrenia Awareness Association(SAA) या संस्थेतर्फे शुभांकरांचा स्वमदत गट चालवतो. त्यात सामान्य समुपदेशक(lay counselor, facilitator) म्हणून, गटाचा समन्वयक म्हणून काम करतो. येथे आमच्या स्वमदत गटाची महिन्यातून दोनदा भेट होते. त्यावेळेस वेगवेगळ्या अनुभवातून जावे लागते. या चित्रपटातून जसे दाखवले आहे, तसे, अनुभव येत असतात. आपल्याला काही झाले नाही, आपण ठिक आहोत अशी समजूत असते. कोणी तसे दाखवून दिल्यावर, किंवा समुपदेशनाची, उपचाराची गरज आहे असे सांगितल्यास, आगपाखड करणे अश्या गोष्टी घडतात. तसेच, व्यवसाईक समुपदेशकाकडे गेल्यानंतर, समुपदेशनाचा तथाकथित(?) डाव समुपदेशकावरच उलटवणे वगैरे असे प्रकार घडतात. ह्या चित्रपटाच्या निमित्ताने हे सर्व आठवले. आमच्या संस्थेच्या विविध कार्यशाळांत संमोहन, किंवा इतर तत्सम प्रकार मानसिक आजारांत कितीपत उपयोगी पडतात याची चर्चा घडत असते, आणि सर्वसाधारण मत असे असतो की त्याने विशेष फरक पडत नाही. ह्या चित्रपटातून, नायकाला मानसिक आजाराची वेगवेगळी लक्षणे जसे की mood disorder, stress, inferiority complexity, post-traumatic stress disorder इत्यादी संयत पद्धतीने दाखवली गेली आहेत. पण चित्रपटात ह्या पद्धतीने सामुदेशन करताना दाखवले आहे, ते थोडेसे फिल्मी आहे असे म्हणावे लागेल. प्रत्यक्षात, समुपदेशकाने शुभार्थीला धमकावणे, गळा पकडणे इत्यादी प्रकार कसे काय होतील, असा विचार येतो. समुपदेशक आणि शुभार्थी यांचे नाते किती वेगवेगळया पदारांवर असू शकते हे हा चित्रपट नक्कीच दाखवतो.

चित्रपटाच्या नायकाबद्दल थोडेसे. तो आहे प्रसिद्ध अभिनेता Matt Damon. ह्या चित्रपटासंदर्भात असलेल्या विकिपीडिया वर असे लिहिले आहे की Matt Damon नाट्यलेखनाचा अभ्यास करत असताना ह्या चित्रपटाची पटकथा लिहायला सुरुवात केली होती. त्याने ह्या चित्रपटात छान भूमिका केली आहे. त्याने बऱ्याच चित्रपटातून काम केले आहे. नुकतेच असे वाचनात आले की त्याचा नवीन चित्रपट Jason Bourne चीनमध्ये वेगळ्याच कारणाने चर्चेत आहे. ते कारण म्हणजे, तो 3-D चित्रपट ज्या पद्धतीने चित्रित केला आहे, त्याने प्रेक्षकांना डोकेदुखी सुरु होते म्हणे. तर ते असो. मानसिक आजार, व्यक्ती, उपचार अशा गोष्टी असलेल्या अजून बरेच चांगले(तसेच वाईटही आहेत) चित्रपट आहेत. तेही पाहायचेत केव्हातरी.


Tokonama by Prabhakr Padhye

तोकोनामा-जपानच्या अंतरंगाची सैर

जपान! अतिपूर्वेकडील देश, उगवत्या सूर्याचा देश म्हणजे जपान. भारतातून गेलेल्या बौद्ध धर्म स्वीकारणाऱ्या लोकांचा देश. हिरोशिमा-नागासाकी अणुसंहारातून परत निर्माण झालेला देश. मोटार उत्पादन, इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे उत्पादन क्षेत्रात प्रगत असलेला देश. भूकंपाचा देश, सुमो पहिलवान, जुडो-कराटे खेळांचा देश अशी सर्व आपलाला सर्व-सामान्य ओळख असते. हिंदी आणि इतर भाषिक चित्रपटातुन सायोनारा, बुलेट ट्रेन वगैरे आपण ऐकलेले, पाहिलेले असते. जपानी संस्कृतीचे काही पैलू जसे ओरिगामी(origami), इकेबाना(ikebana), बोन्साय(bonsai), जपानी उद्यान-शैली(जसे पुण्यात पु. ल. देशपांडे उद्यान आहे), सुशी खाद्यपदार्थ वगैरे गोष्टी माहीत असतात. आजकाल साहित्य क्षेत्रात मुराकामी हे नाव गाजलेले आपण ऐकलेले असते, तसेच तोत्तोचान ह्या शिक्षणक्षेत्रात क्रांती घडवलेल्या पुस्तकाचे नाव ऐकले असते, हायकू ह्या जपानी कवितेचा प्रकाराबद्दल ऐकले असते. औद्योगिक क्षेत्रात कायझेन ह्या उत्पादन-गुणवत्तेशी निगडीत प्रणाली बद्दलही ऐकले असते.  पण मराठी मध्ये जपान बद्दल अशी प्रसिद्ध प्रवास वर्णने जवळ जवळ नाहीतच. अपवाद, तोही पन्नास वर्षांपूर्वीचा, प्रभाकर पाध्ये यांनी लिहिलेल्या तोकोनामा यां पुस्तकाचा.

प्रभाकर पाध्ये हे प्रसिद्ध लेखक, समीक्षक आहेत. त्यांचे त्रिसुपर्ण नावाचे ३ लघुकथा असलेले पुस्तक मी  वाचले होते. इतर काही वाचले नाही अजून. त्यांची पत्नी कमल पाध्ये यांचे आत्मचरित्र बंध-अनुबंध प्रसिद्ध आहे. प्रभाकर पाध्ये १९५७ मध्ये जपान मध्ये पेन(PEN conference)परिषद संमेलनासाठी गेले होते. त्या भेटीदरम्यान ते जे हिंडले-फिरले त्याबद्दल त्यांनी ह्या, तोकोनामा ह्या पुस्तकात लिहिले आहे. हे पुस्तक रूढ अर्थाने प्रवासवर्णन नाही. तसेच त्यांनी काही जपान उभा-अडवा देखील पहिला नाही. अतिशय हळुवार ललित अंगाने, आणि आस्वादक पद्धतीने लिहिलेल्या ह्या पुस्तकात, जपानच्या अंतरंगाची आपल्याला ते सैर घडवून आणतात. तोकोनामा म्हणजे काय हे प्रभाकर पाध्ये यांनीच त्यांच्या हस्ताक्षरात लिहिलेले पुस्तकात सुरुवातीला दिले आहे. ते म्हणतात, ‘जपानी घरांच्या खोल्यांत निदान आगतस्वागताच्या खोलीत, कोनाकडे भिंतीला एखाद्या लांबरुंद कोनाड्यासारखा भासणारा, एक भाग असतो. त्यात खाली चौरंगावर अगर पाटावर एक पुष्पपात्र असते. पुष्पपात्राच्या मागे, भिंतीला, त्या त्या ऋतुला योग्य असे एखादे निसर्गचित्र अगर चित्ररूप काव्यचरण रंगवलेला असतो. त्या भागाला तोकोनामा म्हणतात’. पुस्तकातील रेखाचित्रे सुद्धा अतिशय सुरेख आहेत, त्यात काही छायाचित्रे देखील आहेत. त्यांच्या बरोबर भारतातून परिषदेला आलेले मादाम सोफिया वाडिया, उमाशंकर जोशी, हिंदी साहित्यिक सच्चिदानंद वात्सायन उर्फ अज्ञेय  इत्यादी होते.

पहिल्या दोन प्रकरणात ते अतामी(Atami) या Japanese Riviera म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या निसर्ग सुंदर ठिकाणाला भेट देतात. तेथे गरम पाण्याचे झरे(hot springs) आहेत आणि त्यामुळे ती पर्यटकांचे आकर्षण बनले आहे. तिन्ही बाजूने डोंगर, एका बाजूला समुद्र असलेले हे ठिकाण मधूचंद्रासाठी प्रसिद्ध आहे आणि टोकियो पासून जवळ आहे. तेथील त्यांच्या एका Spa Resort मधील वास्तव्याचे रसिकतेने वर्णन केले आहे. गेल्या ४००-५०० वर्षांपासून spa town म्हणून प्रसिद्ध असलेले हे ठिकाण, आता(म्हणजे १९५७ मध्ये) स्वैराचाराचे ठिकाण बनले आहे असे त्यांना दिसले.  अतामीमध्ये त्यांना दिसलेल्या चीडाच्या वृक्षाचे(twisted pine) देखील सुंदर वर्णन आले आहे. हॉटेल्स मध्ये पर्यटकांना किमोनो परिधान करण्यासाठी देण्यात येतो. तसा तो परिधान करून, पर्यटक रास्यांवरून फिरत होते असे ते लिहितात. नंतरच्या प्रकरणातून गिंझा(Ginza) ह्या टोकियोच्या shopping district चे वर्णन येते. पण पाध्ये shopping बद्दल जास्त न लिहिता तेथे असलेली पेयगृहे, कॉफीहाउस, dance bar यांचे वर्णनच अधिक करतात. पाश्चिमात्य देशातील अद्ययावत ठिकाणासारखे ते आहे असे त्यांना दिसले. फर्नांड गीगो(Fernand Gingon) या प्रसिद् लेखकाचा उल्लेख करून ते म्हणतात, गिंझा थोडेसे अमेरिका कारण तेथे उंच इमारती आहे, ब्रॉडवे आहे कारण तेथे करमणुकीसाठी अभिजात नाटकापासून, बेलज्ज नग्नदर्शनापर्यंतची सर्व सोय आहे, कॉफीहाउसवर असलेल्या फ्रेंच पाट्यांमुळे थोडेसे Paris आहे आणि ते थोडेसे व्हेनिस देखील आहे, कारण सुमिदा(Sumida) नदीचे कालवे येथे आहेत.

पुढच्या ‘संक्षिप्त गेशा’ प्रकरणातून, त्यांनी टोकियोच्या आरामगृहातून त्यांना गेशाची संक्षिप्त आवृत्ती भेटली होती, तिचे बहारदार वर्णन ते देतात. जपानची गेशा म्हणजे इहलोकीची अप्सरा, फरक एवढाचकी देवांचे मनोविनोदन न करता, मानवांचे करतात. जपानच्या वैशिष्ट्यांची त्रिपुटी म्हणजे गेशा, चेरी, आणि फुजी असे ते नमूद करतात. एके संध्याकाळी ते त्यांचा जपानी मित्रांबरोबर(फुकुझावा, यामाकिटा) गेशा-दर्शन, पाहुणचाराचा अनुभव ते घेतात. जपानी भाषा येत नसल्यामुळे, आणि मित्रांच्या मदतीने संभाषण करण्याची वेळ आल्यामुळे गेलेली मजा याची ते खंत ते व्यक्त करतात. किमोनोधारी गेशाच्या हातून साकेपान(साके हे जपानी मद्य आहे), सामीसेन ह्या जपानी तंतूवाद्याच्या साथीने नृत्य, तसेच जपानी खाद्यपदार्थांचा(सुकीयाकी) आस्वाद याचे ते रसभरीत वर्णन करतात. ‘आसाकुसा’ प्रकरणात ते टोकियोच्या आसाकुसा कान्नोन मंदिराची(Asakusa Kannon Buddhist Temple, Sensoji temple) सैर आपल्याला घडवतात. नंतर आसाकुसा मधील सामुराई तलवारबाजीच्या खेळ्याच्या नाट्यगृहाबाहेरील चित्रांचे वर्णन ते करतात(तो हा खेळ का पाहत नाहीत हे समजत नाही), पण नंतर लगेच आसाकुसामधील एका strip-tease खेळाच्या अनुभवाचे ते वर्णन करतात.

अतामीजवळ यावातानो(Yawatano) गावाच्या समुद्र किनारी गुहेत स्थित ग्रामदेवतेच्या जत्रेचे वर्णन ‘किनोमियाची जत्रा’ या लेखात त्यांनी केले आहे. जपानचा प्रवासात प्रसिद्ध अमेरिकी मानववंशशास्त्रज्ञ हर्बर्ट पसीन(Herbert Passin) त्यांच्यासोबत होते, जे त्यांना त्या यात्रेसंबंषित गोष्टी, मिथके त्यांना सांगत होते. त्यांना दिसलेल्या अनेक गोष्टी ते सांगत राहतात. उदा. त्यांना जपानी बुद्धीबळासारखा खेळ, ज्याचे नाव गो(Igo), खेळताना लोक त्यांना दिसले(ह्या खेळाचा आणि नुकत्याच आलेल्या Pokemon Go खेळाचा काही संबंध नाही!). जत्रेल्या मिरवणुकीतील गोष्टी, जसे, ऑक्टोपस प्राण्यांची सोंगे, जत्रेचे बोधचिन्ह असलेले जपानी लिपीतील अक्षरे असलेली सर्वत्र दिसणारी कांदिले याबद्दल ते लिहितात.मिकोशी या शिंटो-पंथीय मंदिराची प्रतिकृती, त्याच्या तोरीसहित(म्हणजे प्रवेशद्वाराच्या) त्यांना दिसते आणि ती सुंदर प्रतिकृती पाहून भान विसरतात. त्यानंतरच्या ‘बाधा’ लेखात यावातानो गावाच्या जवळ आलेल्या जपानी लोकातील अंधश्रद्धेसाख्या घटनेचे अनुभव ते नमूद करतात. जपानी लोकांचे फोटोग्राफीचे वेड सांगताना ते लिहितात की चीनी माणसाच्या डोळ्यावर चष्मा चढवला, आणि खांद्यावर क्यामेरा लटकवला की झाला जपानी माणूस.

टोकियोतील १९५७ मधील पेन-परिषदेची माहिती नंतरच्या लेखात येते. अनंत काणेकर सुद्धा त्यांच्या परदेश प्रवासात लंडनमध्ये पेन-परिषदेला उपस्थित होते. त्यानिमित्ताने त्यांना जपान मधील साहित्यिक वातावरणाबद्दल समजले. जगभरातून आलेल्या प्रसिद्ध लेखकांच्या भेटी-गाठी झाल्या. त्यांनी दिलेली यादी पाहिली तर आपल्याला हरखून गेल्यासारखे होईल. Stephen Spender, Angus Wilson, John Steinbeck, Alec Waugh, George Mikes वगैरे. त्याउपर, जपान मध्ये असलेला साहित्यिकांबद्दल आदर, आणि लोकप्रियता याचा त्यांना आलेला अनुभव.  ही परिषद टोकियो मधील Otemachi भागातील Sankei Hall मध्ये भरली होती. थोर जपानी साहित्यिक Yasunari Kawabata यांनी स्वागतपर भाषण केले. परिषदेत झालेल्या वाद-विवादांची त्यांनी दिलेली माहिती रोचक आहे. परिषदेस आलेले लोक, जीवाचा जपान करण्यासाठी चर्चासत्रे चुकवून कसे सटकत याची सुद्धा त्यांनी खुलेपणाने चर्चा केली आहे. या नंतर ते Kyoto मधील Shinkyogoku या बाजारात गेले असता, त्यांना आलेल्या भेटींच्या देवाण-घेवाणीसंदर्भात असलेल्या जपानी प्रथेच्या संदर्भात हृद्य अनुभवावर त्यांनी भेट’ या लेखात लिहिले आहे. जपानमधील प्रसिद् चंद्रोत्सवाबद्दलदेखील लिहिले आहे, पुढच्या लेखात लिहिले आहे. तेथे आलेले वेगवेगळे सुंदर अनुभव त्यांनी अतिशय तरलतेने रेखाटले आहेत. जपानी नृत्यप्रकार आकेबोनो(akebono), जपानी लिपीचे सुलेखन(calligraphy), तेथील चहापानाच्या ठिकाणांत म्हणजे चाया मधील अनुभव, जपानी खाद्यपदार्थ टेम्पुरा(tempura) खिलवणाऱ्या गेशा यांचे अनुभव येतात. पुढे ‘कात्सुरा बंगला’ या लेखात १७व्या शतकात उभारेलेल्या राजवाड्याच्या भेटीचे ते वर्णन करतात. हा राजवाडा क्योटो भागात आहे, आणि तोशिहितो या राजपुत्राने बांधले. जपानच्या सर्वात जास्त ऐशोआराम असलेल्या, १९व्या शतकात बांधलेले इम्पेरीअल हॉटेल मध्ये राहिले त्याबद्दल देखील त्यांनी लिहिले आहे.

त्यानंतर त्यांनी कियोटो(Kyoto) आणि टोकियो(Tokyo) या दोन्ही शहरांचे स्वतंत्र प्रकरणातून वर्णन केले आहे. ह्या दोन शहरातील फरक सांगताना ते लिहितात, टोकियोहून कियोटोला जाणे म्हणजे इतिहासात प्रवेश करण्यासारखे आहे, आणि गिंझा हे जर टोकियोचे प्रतिक असेल तर कियोटोचे प्रतिक आहे Gion, तसेच रस्त्यातल्या कर्कश गालाक्याने टोकियोचे कान किटतात, तर देवळातील मंत्रजागराने कियोटोचे कान ताजेतवाने होतात. कियोटोचा प्रवास त्यांनी ऐतिहासिक अशा Tokaido Road, जो East Sea Road म्हणून देखील ओळखला जातो. टोकियोत त्यांनी सुमो पहिलावानांची कुस्ती, आणि त्याआधी होणारे विधी-आचारांचे अवडंबर देखील पाहिले, त्याचे वर्णन त्यांनी केले आहे. तसेच ते कोराकु-एन या १७व्या शतकात सरदार मित्सुकुनी याने वसलेल्या उद्यानात गेले होते. तेथे त्यांना जपानी कवी सेग्योचे स्मारक उध्वस्त दिसले. बौद्ध मंदिर निशी होन्गाजी, देखील पहिले, पण त्याची रचना पाहून त्यांची निराशा झाली. टोकियोतील वैशिष्ट्यपूर्ण निहोम्बाशी(Nihonbashi) पूल, जेथे जपान मधील सर्व रस्ते सुरु होतात, म्हणजे त्यांची लांबी येथून मोजतात, तो पहिला. टोकियो मध्ये असलेला जपानचे संसद भवन The National Diet, तसेच जवळच असलेला जपानच्या सम्राटाचा आकासका राजवाडा पहिला, त्याचे खुमासदार वर्णन त्यांनी केले आहे.

सर्वात शेवटी त्यांनी चेरी बहराचा उत्सव(cherry blossom) जो जपान मध्ये वसंत ऋतूत होतो, त्याचे वर्णन ‘चेरीचा मोहोर’ या प्रकरणातून केले आहे. एप्रिल १९६१ मध्ये परत जपानला गेल्यानंतर त्यांना हा बहर पाहायला मिळाला. फुजी आणि हाकोनेचा चेरी बहराच्या सहली भरून गेल्या होत्या, त्यामुळे ते टोकियोच्याच उएनो पार्क(Ueno Park) मध्ये चेरी बहर पाहायला गेले असे ते लिहितात. तेथे यासुकुनी(Yasukuni Shinto Shrine) मंदिरात, त्याच्या समोर असलेल्या चेरीच्या फुललेल्या फांद्या, त्यावर गुलाबी, सफेत फुले, वर आणि खाली पायाशी पाहून ते मोहरून गेले. पण लगेच त्यांना असे वाटले की हे काही अगदी असामान्य नाही, कारण त्यांना भारतात गुलमोहोर, जाकारांडा यांचा मोहोरही अतिशय सुंदर असतो असे नमूद करतात. जपानी लोकं फक्त चेरीचा बहरच साजरा करतात असे नाही तर, जर्दाळू(apricot), plum blossom(विशेषतः जपानी चित्रकार ओगाटा कोरीनचा आवडता) असे ते लिहितात. त्यांना जपानी लोकांनी ह्या चेरी महोत्सवाला माहात्म्य प्राप्त करून दिले याची त्यांना कौतुक वाटते, आणि ह्यात, तसेच त्यांना इतर ठिकाणी जे काही दिसले त्यात निसर्गचमत्काराच्या पूजनाच्या भोवती सौदार्यांचे विधीविशेष करणे ह्या जपानी संस्कृतीचा विशेष वाटतो असे ते लिहितात.

तर असे हे पुस्तक. अतिशय समृद्ध करून जाणारे. जपान सारख्या देशाची, तेथील स्थळांची, लोकांची, त्यांच्या संस्कृतीचे निसर्गाशी असलेले अनुबंध याविषयी, प्रथांची, स्थित्यंतरांची माहिती मिळते, आणि आपण आपसूकच ५०-६० वर्षानंतरचे संदर्भ तपासायला लागतो. काही वर्षांपूर्वी मी एका कंपनीत वेगवेगळया भाषांत कंपनीचे सॉफ्टवेअर उत्पादन जपानी(आणि इतर काही भाषांतही) मध्ये आण्यासाठी मी जपान मधील एका अनुवादिकेबरोबर काम करत असे. आपण कसे नावामागे राव, साहेब असे वापरून संबोधतो, तिथल्या प्रथेप्रमाणे, तसे ती मला माझ्या नावापुढे सान असे जोडून संबोधन करत असे. पुणे आणि जपानचे नाते जुने आहे. जपानी शिकणारेही बरेच आहेत. पुण्यात अधून मधून जपानी संस्कृती दाखवणारे कार्यक्रम, प्रदर्शन वगैरे होत असतात. जपानला जायचे तर आहेच, पाहूया कसे जमते. नुकतेच जपानला आगामी, म्हणजे, २०२० मधील, ऑलिम्पिक स्पर्धेचे यजमानपद, तेही चौथ्या वेळेस बहाल करण्यात आले आहे. नाही म्हटले तरी तोही एक मुहूर्त आहेच.

आज हे सगळं लिहीत असताना योगायोगाने दोन बातम्या वाचण्यात आल्या. एक तर जपानवर अमेरिकेने अणुबॉम्ब टाकल्याच्या घटनेला ७० वर्षे झाली, आणि जपान मधील सांरो-डेन-सुकुनाहिकोना(Sanro Den Sukunahikona) येथील मंदिराचे वारसाजतन करण्यात आले आहे, आणि त्याची प्रशंसा युनेस्कोने केली आहे.



पेस्तोनजी आणि पारसी समाज

अमेरिकेसारखा, भारत, हा देखील निर्वासितांचा(migrants) देश म्हणायला हरकत नाही, असे एकूण इतिहासाकडे पहिले तर लक्षात येते. फरक एवढाच आहे, भारतात ते कित्येक हजार वर्षांपासून चालू आहे, अमेरिकेत ही लाट गेल्या काही शतकातील. दुसरा एक फरक असा की निर्वासितांनी अमेरिकेवर राज्य केले अशी उदाहरणे कमीच, पण भारतात ती मात्र भरपूर आहेत. मोगल असतील, इंग्रज, पोर्तुगीज, फ्रेंच असतील, सर्वानी कित्येक वर्षे राज्य केले. त्या आधी कुशाण वगैरे लोकांनी देखील राज्य केले. आर्य इथलेच की बाहेरचे हा वाद आहेच. पण ते जर बाहेरचे, निर्वासित असे समजले तर, त्यांनी देखील राज्य केले असे दिसते. पण हे सर्व समाज, निर्वासित, भारतीय संस्कृतीशी एकरूप झालेले आहेत असे दिसते. निर्वासितांची अलीकडचे उदाहरण म्हणजे सिंधी समाज. सिंधी समाज भारताच्या फाळणीनंतर, पाकिस्तानात देलेल्या सिंध प्रांताचे लोक. गेली ७० वर्षे ते येथे राहत आहेत, आणि भारतीय समजाशी एकरूप झाले आहेत. असेच भारतीय मातीशी एकरूप झालेले दुसरे उदाहरण म्हणजे पारसी समाज. पण त्याच बरोबर त्यांनी आपली संस्कृती, वेगळेपण निकाराने जपून ठेवले आहे.

हे सर्व आठवायचे कारण म्हणजे नुकताच पाहिलेला विजया मेहता दिग्दर्शित पेस्तोनजी हा सिनेमा. हा जुना(१९८०च्या दशकातील) सिनेमा आहे, आणि पाहायचे राहून गेले होते. आणि गंमत त्यात १९५०-६० चा काळातील पारसी समाजाचे चित्रण आहे, तेही मुंबईतील. पारसी समाजाचा भारतातील इतिहास बऱ्यापैकी लिहून झाला आहे, त्याची माहितीही इतरत्र भरपूर आहे. पारसी समाजातील व्यक्तींचे चित्रण आपल्याला चित्रपटात दिसते, पण ते अनुषंगिक असे असते, आणि बऱ्याच वेळेस विनोद-निर्मिती साठी योजलेली पात्रे असतात. साहित्यामध्येही पारसी व्यक्तीचित्रण दिसते. उदा. पु. ल. देशपांडे यांचा पेस्तन काका, वसंत सरवटे यांच्या सहप्रवासी या पुस्तकातील सोहराब जमशेदजी बालपोडीवाला वगैरे. खरे तर सरवटे यांनी अजून एक प्रसिद् पारसी व्यक्ती केकी मूस या विलक्षण छायाचित्रकारवर देखील लेख त्यात लिहिला आहे. पेस्तोनजी हा सिनेमा पारसी समाजाचे, त्यांच्या संस्कृतीचे, स्वभाव-वैशिष्ट्यांचे कथारूप चित्रण करतो. चित्रपटाच्या प्रसारणा दरम्यान अधूनमधून विजयाबाईं त्याबद्दल बोलत होत्या. त्यात त्या एकदा म्हणतात की त्यांना National Film Development Corporation(NFDC) चे संचालक काकांजीया यांनी दिलेल्या लघुकथेवर चित्रपट बेतला आहे. मला थोडे आश्चर्य वाटले. पु. ल. देशपांडे यांनी पारसी  व्यक्तीचित्रण करून ठेवले आहे, आणि ते नुसते विनोदी ढंगाने नाही. विजयाबाईंना त्यांच्या साहित्याची नक्कीच माहिती असणार आहे. त्यावरून चित्रपट करावा असे का नाही सुचले.

ते असो. पण चित्रपट अतिशय सुंदर आहे. नसिरुद्दीन शहाने साकारालेली फिरोजची भूमिका, बोलणे, लकबी अतिशय छान. डोळे वारंवार मिचकावणे, एका विशिष्ट पद्धतीने बाक काढून चालणे वगैरे अतिशय छान.

त्याच्याबरोबर शबाना आझमी, अनुपान खेर  यांच्या देखील भूमिका आहेत. त्यांनी देखील सुंदर वठवलेल्या आहेत त्यांच्या भूमिका. एक वेळ असे वाटून गेले की अनुपमच्या एवजी देवेन वर्मा जर, पेसीच्या असता तर आणखी धमाल आली असती. बाकी सर्व कलाकार म्हणे पारसी व्यक्तीच आहेत. चित्रीकरण स्थळे देखील अगदी त्यावेळच्या पारसी घरात असल्यामुळे पाहायला छान वाटते. NFDCचा सिनेमा असूनदेखील, documentation सिनेमा झाला नाही. चंदू पारखी ह्या गुणी नटाची देखील मुंबईतील घरगड्याची छानशी भूमिका त्यात आहे. पारसी व्यक्तीचा पेहराव, बोलणे-चालणे, इतर रिती-रिवाज, स्वभाव-वैशिष्ट्ये, गुजराती, मराठी ढंगाचे बोलणे, हे सर्व पाहताना मजा येते. हा सिनेमा खरे तर दोन मित्रांची(पेसी आणि फिरोज) कथा आहे, दोघेही अतिशय विरुद्ध स्वभावाचे. पण त्याही पेक्षा १९५०च्या दशकातील मुंबईतील पारसी समाजाची वैशिष्ट्ये सांगणार, त्या काळात घेवून जाणारा हा सिनेमा आहे.

पारसी समजाने दिलेले योगदान सुप्रसिद्ध आहे. व्यवसाय असो, नाट्यक्षेत्र असो, लष्कर असो, राजकारण, सामाजिक कार्य असो. तसेच हा समाज फक्त मुंबईच नाही. दिव-दमण भागात ते आहेत, महाबळेश्वर, पाचगणी भागात आहेत. पुण्यातही आहेत. मला तर साताऱ्याजवळ असलेल्या पांडवगड या किल्ल्यावर एक पारसी राहत असलेला दिसला. सह्याद्रीमधील एका सुळक्याचे नावच खडा पारशी असे आहे. इंडोलॉजीचा अभ्यास करताना समजले की वेद आणि पारसी समाजाचे घर्मग्रंथ अवेस्ता यात संबंध आहे. तेव्हापासून तर आणखीनच उत्सुकता वाटत राहिली आहे. ह्या समाजाची घटती लोकसंख्या, जी एक मोठी चिंतेची, त्यांच्या अस्तित्वाच्या दृष्टीने, बाब आहे.

Borge Wada

Wada(वाडा) is a Marathi term for special residential place or complex, which is many times similar to fortress or castle. Pune was once said to be city full of these structures all over. Most of them were built during last 300 years. The most famous being Shanivar Wada. In fact, these structures can be found all over Maharashtra, parts of Karnataka also. One can loosely say that there are two waves when these were built. One wave during which these were built, was during Maratha empire, especially, during Peshwa period. One would many of these fortress like dwellings built by senior generals of Maratha empires, including the Peshwa himself. They were typically named after the name of that general. Examples can be Mujumdar Wada, Raste Wada, Karhadkar Wada, Purandare Wada, Dhepe Wada, Borge Wada, Holkar Wada etc. I have found a good link where one architect as detailed out Karahadkar Wada with plans etc. My grand-parents residential place in Karnataka used to be a wada like structure with huge compound wall made of mud and stones, with couple of bastions(हुडे) like structures. I have talked about the memories of that place(Nimbal)  on my blog. Wai, another historic town near Pune also has some good wadas.

The second wave for wada construction happened in early part of last century. Since early part of 20th century when Pune started its journey from historic town towards commercial, industrial city, migrants from all over started coming in. Many of these existing wada were used as residential places for these new people and their families. And many new ones were constructed for the purpose of letting them out to these new migrants. Many families lived here in these dwellings for years together, and it gave birth to unique culture called Wada Culture in Pune, which can be said to be similar to chawl culture of Mumbai. I had recently visited Ahmedabad, and visited their famous Pols(पोळ) which are similar to these wadas in Pune. While the later ones which were constructed 60-70 years ago, are still part of heritage, many of them being destructed and converted into apartment complexes. But the wadas which are really older than 100 years or even older, which have historic significance, are being conserved, restored by the authorities, wherever possible. An example of that is Vishrambaug Wada in Pune(I had visited when PMC official Shyam Dhavale was in charge of this conservation activities for this wada few years back).

During the course of trekking, I have visited many of these historic wadas such as Sardar Dabhade’s wada at Indori, Sardar Holkar’s wada near Vaphgao, both near Pune. Other Sunday, I was visited someone in the newly developed area called Punawale near Pune. It has been a fringe villages till few years ago. I was taken by surprise to see castle like structure as I was passing through old area of Punawale village, towards apartment complex built in the open farm lang much further. I also noticed briefly a name plate saying Borge Wada(बोरगे वाडा). I did not have much time during that time to visit the place, which I would say was in shambles, with broken walls, traces of structure, main gate, couple of bastions were noticeable though. I came back and started looking for references. On the Google Map it shows up as Borge Wada prominently which I never noticed so far.

The famous Marathi book by history scholar Dr Sadashiv Shivade on wada also does not mention this. I found one blog in Marathi talking about it. It has some photographs also, which I could not take any during my trip, as I said earlier. I am referring some relevant information from that blog here, after translation: Borges happen to be from Khatav in Satara district, who got Punavale town for their local rule. The wada was constructed in later years of Peshwa rule, towards the end of 17th century. Moghul and Sardar Borge fought a battle near Punawale, where Borge’s army was severed. The wada has a well, four bastions(I noticed only one that day though), compound wall, mainly constructed in stones and brick, and also mud.

I certainly noticed that remains of wada, empty spaces are filled with shops and modern construction, which is ruining the beauty and old grandeur it may have. How I wish these historical monuments were preserved for later generations?

200 not out!

Hurrah!! This is my 200th blog post. I realized it when I was blogging the other day, and WordPress page showed that the number of 199. I had realized the past milestones, but then I decided to celebrate feat this time. I am happy that I have come so far, still roaring to go. This is my new found passion-Writing! I know did not celebrate my 100th blog post which occurred sometime back. Not sure why I did not. For those who are curious to know which was my 100th post. Here is the link to it: my 100th post-this was related to smart city initiative. Since I am talking of milestones, I have dug out few others which are my 50th post-about goodreads.com portal which is about books, and my 150th post-about Murty Classical Library related controversy!

Anyways, some history now. I started this blog in March 2009, around the same time when I started on my own-free lanced/consulted at the beginning, and later formed a software company and got taste of entrepreneurship. Early part of 2009 was period of turmoil for me with lot of ideas, thoughts spinning in my head. I think, the blog also was born out of that. I did not blog first 5 years, ie. till 2014, may be because of my other occupations and partially may be because I had not, as yet, found that knack of writing, and even did not start enjoying, I guess. My score on blogs posts per year was well below double digit number till end of 2014. Let me give you a peep into the stats:


I think I have picked up on blogging after I finished my first ever foray into translating a book, work for which had gone for almost 2 years. The book got published in Dec 2014, and I started to write about it and various other topics on my blog. This was turning point for my blog, in terms of keeping it live with content. I slowly started getting kick out of it. After getting content to the blog-site, waiting for feedback and stats grow is fun thing to get hooked into. You have made it fun and exciting for me with your comments and feedback. The power of medium like blog is really limitless. I am sure every blogger experiences them. Let me mention here some moments of gratitude for me.

I had written about a lesser known Urdu poet and film song writer Madhosh Bilgrami after my visit to his house in Talegaon. One of his long time friends, Bala Menon, who lost his contact, was able to regain it, due to my blog. And I am so happy about it. Ecology and environment are dear to me. I keep writing about it. Once I wrote an article about water pollution in the lakes of Bengaluru and also in the rivers of Pune. One student doing research on this topic, found my blog useful. My passion towards theater is expressed in various blogs related to that topic on my blog. Someone named Chaya Bhagwati from Bengaluru, who is studying theater wanted to use material from my blogs on her desertion which she was preparing.

My intention is to keep blogging, on various topics and many more as I get introduced to them in the time to come. I am enjoying it, hope you are enjoying it too! Need your support and following to grow it bigger and engage into shared knowledge and opinions. Miles to go before I sleep!