Aside

पं. विजय कोपरकरांचा संगीताचा तास

जानेवारीत होणारा पुण्यातील वसंतोत्सव हा संगीत महोत्सव अतिशय लोकप्रिय झाला आहे. कार्यक्रमाच्या प्रवेशिका मोफत वाटल्या जातात. आणि त्या काही तासांत संपतात देखील. दुर्दैवाने ह्या वर्षी मला मिळाल्याच नाहीत. त्यामुळे कार्यक्रमाला हजर राहता येणार नव्हते. मुख्य संगीत महोत्सवाबरोबर संगीतावर चर्चा, विचार मंथन घडवणारा वसंतोत्सव विमर्श हा देखील एकदिवसीय कार्यक्रम होत असतो. तोही मोफत असतो. त्याला मात्र मला जायला मिळाले. हा कार्यक्रम होता पंडित विजय कोपरकर या प्रसिद्ध गायकाच्या संगीत शिकवणीचा. म्हणून संगीताचा तास असे शीर्षक!

हा कार्यक्रम होता पुण्यातील घोले रस्त्यावरील नेहरू कला दालनाच्या सभागृहात. हे छानसे कला दालन नव्यानेच उभे राहिले आहे. तेथे व्याख्याने, नाट्यप्रयोग(प्रामुख्याने प्रायोगिक रंगभूमीवरील), संगीताचे कार्यक्रम इत्यादी होत असतात. या सभागृहात जायचा कधी योग आला नव्हता. पुणे बिनालेच्या वेळेस कला दालनात गेलो होतो. ह्या वर्षी विमर्शसाठी फक्त पंडितजी एकटेच होते. पूर्वी एक-दोनदा गेलो होतो तेव्हा ४-५ वक्ते असलेले कर्यक्रम झाले होते. त्याबद्दल मी येथे पूर्वी लिहिले आहे. सकाळी ११चा कार्यक्रम, मला पोहचायला जरा उशीरच झाला. आत गेलो ते पाहतो काय, सभागृह पूर्ण भरलेले, रंगमंचावर पंडितजींच्या समोर संगीत शिकणारे विद्यार्थी बसलेले दिसले. पहिल्या सत्रात पंडितजी रियाजाबद्दल सांगणार होते. आणि तेच सुरु होते.

20170119_141141

त्यांनी सुरुवातीला रियाज करताना नुसता स्वरांचा न करता, एखाद्या रागातील स्वरांच्या लागावाचे, श्रुतीचे काव वेगळेपण आहे, ते जाणून त्या स्वरांचा रियाज करावा असे त्यांनी मत मांडले. आवाजासाठी ओंकार साधना कशी करावी हे त्यांनी सांगितले. पंडित विजय कोपरकर यांनी पंडित वसंतराव देशपांडे, पंडित जितेंद्र अभिषेकी यांच्याकडून संगीत शिकले आहे असे उल्लेख आले. ओंकार साधना , त्यांनी जशी अभिषेकीबुवांकडून शिकली ती त्यांनी सांगितली. ओम् श्री अनंत हरी नारायण हे वाक्य वेगवेगळया तऱ्हेने म्हणून, स्वर-रियाज कसा होतो हे सांगितले, त्याचे प्रात्यक्षिक करून दाखवले, आणि विद्यार्थ्यांकडून करून घेतले. ओंकारातील मकारच्या गुंजनामुळे, तसेच खर्जात केलेल्या रीयाजामुळे स्वरतंतूंचा व्यायाम होतो. दीर्घ श्वास कसा घ्यावा, जेणेकरून दमसास वाढेल याबद्दल बोलले. रियाज म्हणून इतरांचे गाणे ऐकणे किती महत्वाचे आहे हे ते वारंवार सांगत होते. स्वरयुक्त आलाप आणि त्यानंर आकारयुक्त आलाप कसे करावेत हे दाखवले. सामुहिक ओंकार गुंजन ऐकताना मी खूप पूर्वी तळेगावाजवळील घोराडेश्वर गुहेत ऐकलेल्या गुंजानाची आठवण झाली.  नंतर त्यांनी तानेविषयी सांगितले. तानेमध्ये स्वर सुटे आणि स्पष्ट लागले पाहिजे, जे अलापात उलटे आहे, जेथे, स्वरांचा प्रवास तुटक न जाणवता, मिंडकामामुळे तो सलग झाला पाहिजे. आरोही, अवरोही तान, सरळ आणि गमक तान, तसेच सुरुवातीला दोन स्वरांनी, नंतर चार स्वरांनीयुक्त अशी तानांची प्रात्यक्षिके दाखवली.

दुपारी दुसऱ्या सत्रात ख्याल सादरीकरणाचे प्रात्यक्षिक दाखवले. बंदिशींबद्दल देखील बोलले. एका रागाच्या दहा-एक बंदिशी तरी शिकल्या पाहिजे आहे त्यांनी मत व्यक्त केले, जेणे करून रागाचे, रागांच्या स्वरांचे वेगवेगळे लगाव, बारकावे समजात. त्यांनी एका बंदिशीच्या अस्थाई आणि अंतरा भागाचे नोटेशन करून, ख्यालाचे विविश भाग दाखवले.   प्रश्नोत्तराच्या काळात काही प्रश्नदेखील आले. त्यातील एक तंबोरा(अथवा तानपुरा) आणि त्याच्या डिजीटल अवताराच्या वापराविषयी होता. खऱ्या तानपुऱ्याच्या ताराखाली येत राहतात, आणि हवे ते स्वर येत नाहीत हे विषद केले. दुसरा प्रश्न संगीत गुरुमुखी विद्या का आहे याबद्दल होता. काही रागांचे स्वर-लगाव हे गुरूकडून ऐकूनच शिकावे लागतात, इतर पद्धतीने त्याचे नेमकेपण आत्मसात होत. आवाजाची पट्टी कशी असावी याबद्दल देखील एक प्रश्न होता, ज्याबद्दल त्यांनी सांगितले की खालचा प(पंचम) आणि वरचा म(मध्यम) ज्या पट्टीत आवाज लागतो, ती पट्टी असावी.

अश्या कार्यक्रमांचा संगीत शिकणाऱ्याना, शिकाऊ तानसेनांना तर फायदा होतोच, पण शिकाऊ कानसेनांनादेखील फायदा होतो. मला सुदैवाने, मुख्य कार्यक्रमाची एक प्रवेशिका मिळाली. बरेच लोक नको असलेल्या प्रवेशिका आणूनही देतात, जी चांगली गोष्ट आहे. त्यामुळे मी शनिवारच्या सत्राला हजर होतो.

20170121_204323

रेखा भारद्वाज यांचे सुफी गाणे, आणि त्यानंतर रोणू मुजुमदार यांची बासरी आणि राहुल देशपांडे यांच्या गायनाची जुगलबंदी ऐकली. जवळ जवळ अर्धातास सुरु असलेली आलापकारी, आणि त्यातील जुगलबंदी श्रवणीय होती. रमणबागेतील वसंतोत्सव कार्यक्रमाचे वैशिष्ट्य असते ते त्यांचा रंगमंच. ह्यावेळेस कर्नाटकातील हंपी येथील काही मंदिराची प्रतिकृती असलेला रंगमंच होता. एकच सूचना अशी करावीशी वाटते की, भारतीय बैठक-व्यवस्थेत बसलेल्या रसिकांना रंगमंचावरील कलाकार, इतर गोष्टी दिसत नाही. जर त्याची उंची काही फुटांनी वाढवली तर रंगमंच, त्यावरील बसलेले कलाकार आणि इतर गोष्टी दृष्टीक्षेपात येतील, आणि अनुभवात आणखी भर पडेल.

 

Level 3 Purvamimamsa and Level 1 Sankhya Workshop

Philosophical systems which developed in India over more than 1000 years are significant part of rich intellectual tradition of India. While entire science and technology which has developed is result of human mind, human intellect and imagination, the art and science of asking questions, analyzing, which is what philosophy is about, is getting lost. It is remaining only as subject in humanities stream at the universities. This is true not only for philosophical systems of India, but even true in the western world. The often asked question on Quora is why do we need philosophy. This is also answered very often. A quick search on this topic on Internet yields the results showing significance. One of my favorite is this The New York Times article.

Prof V N Jha, former director at University Of Pune, Center of Advanced Studies in Sanskrit(CASS) and world expert in Sanskrit and one of the Indian philosophical systems called Nyaya(also called Indian Logic). I have been fortunate to be associated with Prof V N Jha since last few years. He has been on a mission of conducting workshops on various Indian philosophical systems referring original Sanskrit works, and also talking of their applications. He has conducted several workshops on this topic in including Foundations of Indian Logic(Tarkasangraha), three levels of Indian Logic(Nyaya and Vaiseshika) and two levels of Indian Hermeneutics(Purva Mimamsa)

He is conducting level 3 of Indian Hermeneutics(Purva Mimamsa) workshop near Pune next month. It is 10 day residential workshop at campus of Arunodaya Institute of Culture at Shrirampur near Pune. The inauguration of is on 12th Feb 2017 evening and the classes will conclude on 22-2-2017 evening . The participants can leave on 22-2-2017 evening/night after the valedictory. The text that will be taken up is Tarkpada of Shabarbhashya. The faculty is, apart from Prof V N Jha himself, Prof Ujjwala Jha. They are themselves providing a copy of the text to all the participants at the venue. This is the basic text on which the entire philosophy of Purvamimamsa was constructed. Every day, there will be a session by Prof Ujjwala Jha on content of Purvamimamsa and followed by reading and deciphering of the Sanskrit text Tarkapada. For registration, please reach contact maniapulimood@gmail.com. Please refer this article for information on earlier levels of this workshop.

In the month of June, Prof V N Jha will begin workshops of another system of Indian Philosophy called Sankhya(or Samkhya) which is enumeration philosophy. He will be reading the Sanskrit text Sankhyakarika by Ishwarkrishna.  Sankhya is the earliest system of Indian philosophy and has influenced many other systems. He says that Yoga and Vedanta systems have drawn from it heavily to build their respective Metaphysics, and Vedanta’s metaphysics also is taken from Sankhya so far as its epistemology exposition is considered.

20170101_112123

कृषी पर्यटन: एक अनुभव

थंडीचे दिवस म्हटले की हुरडा आलाच. मीही गेली काही वर्षे हुरडा खायला पुण्याच्या आसपास जातो आहे. ह्या वर्षी एखाद्या कृषी पर्यटन केंद्रावर जाऊयात असा विचार केला, जेथे हुरडाही मिळेल तसेच इतर गोष्टी जसे की गावरान जेवण वगैरे मिळेल. गेल्या ५०-६० वर्षांपासून जे शहरीकरण वाढते आहे, तस-तसे ग्रामीण भागातील लोक शहराकडे येत आहेत. प्रत्येक थरातील व्यक्तींना आपल्या गतकाळातील, गावाकडच्या घराची, शेतीवाडीची, राहणीमानाची आठवण येत असते. मी लहानपणी तर प्रत्येक वर्षी एकदा-दोनदा माझ्या आजोळी, गावाकडे जायचो, आणि महिनाभर मुक्काम असे. त्याबद्दल मी येथे लिहिले आहे. ते एक प्रकारे कृषी पर्यटनच होते. आजकाल खुपच कमी लोकांच्या हे नशिबी येत असावे. बऱ्याच लोकांच्या शेतजमिनी गेल्या आहेत, पुढच्या पिढीने कसायला कोणी नाही म्हणून, तसेच इतर कारणांमुळे त्या विकून टाकल्या आहेत. पण ज्यांना शक्य आहे ते आजकाल शेतजमिनी, फार्महाउस घेतात आणि थोड्याफार प्रमाणात ग्रामीण जीवनाचा अनुभव घेतात.

कृषी पर्यटन(Agri Tourism) ही संकल्पना सुरु झाली २००५ मध्ये Agri Tourism Development Corporation(ATDC)च्या स्थापनेने. मग हळू हळू ती शेतकऱ्यांमध्ये रुजू लागली. बेभरवशाच्या शेतीसोबत एक जोड धंदा म्हणून शेतकरी तीला स्वीकारू लागले. मला आठवते २००८ मध्ये ने कृषी पर्यटन पुस्तिका प्रकाशित केली, त्यावेळेस ती मी घेतली होती. आज १५०हून अधिक कृषी पर्यटन केंद्र महाराष्ट्रात आहेत आणि या व्यवसायाने चांगलेच बाळसे धरले आहे.

20170108_063626

तर मी गेलो होतो पुण्याजवळील कोकणकन्या कृषी पर्यटन केंद्रावर. आजकाल इंटरनेट, वेबसाईट, मोबाईलच्या जमान्यात सर्व माहिती काढून, विचारून जाता येते. तसेच आम्हीदेखील केले. Google Mapsमुळे रस्ता शोधणे देखील अवघड गेले नाही.

भीमा, भामा, इंद्रायणी नद्या यांच्या खोऱ्यात असलेल्या गावातून आम्ही जात होतो. काही भाग औद्योगिक तर बाकीचा प्रामुख्या उस लागवडी खाली. काही ठिकाणी कोबी देखील दिसली. मध्येच उस कटाई, साखर कारखान्यात उस वाहतूक करणाऱ्या बैलगाड्या, उसशेतात काम करणाऱ्यांच्या झोपड्या दिसत होत्या. आमची गाडी डावी उजवी वळणे घेत, डांबरी रस्ता ओलांडून, कच्च्या रस्त्यावरून, सुकलेल्या नाल्याच्या बाजूने, धुराळा खात, उडवत कृषी पर्यटन केंद्रावर पोहचली. तेथील शेत-शिवार प्रथम दर्शनी जरा वेगळे वाटले. उसाच्या, तसेच ज्वारीच्या शेतावरील बांधांवर नारळाची, सागाची लागवड केलेली दिसली. असे कधी पहिले नव्हते. आंब्याची झाडे भरपूर होती. खूप अशी वाढलेली नव्हती, याचा अर्थ ती नुकतीच लावली गेली होती. पण मोहोर आलेल्या त्यांना, आणि तो सहजपणे हाताला लागत होता.

गेल्या गेल्या नष्टा, चहा झाला. नंतर एक बैलगाडी, आणि एक मधून वावराचा फेरफटका झाला. त्यात मजा आली. शेत तळी, चिंचेची झाडी नजरेस पडली. मुख्य भागात, ज्या ठिकाणी हिरवळ होती, तेथे बरीच गर्दी असल्यामुळे/झाल्यामुळे आम्ही जरा लांबवर चालत, कापलेल्या उसाच्या काळ्या मातीच्या शेतातून, चिंचेच्या सावलीत पाहुडायला म्हणून गेलो. पाहतो तर, चिंचेची झाडे चिंचानी लगडलेली, आणि तीही सहजपणे हाताला लागत होती. मग काय विचारता? पुढील १५ मिनिटे आम्ही हरखून जाऊन, वेड्यासारखे तुफान चिंच-तोड केली. नंतर जेवण आले. झुणकाभाकरी, ठेचा, वांगे वगैरे होते. पण पनीर आणि जीरा राईस देखील होते, जे नक्कीच खटकले. स्वयंपाक घरात जाऊन पाहतो तर तेथे चूल वगैरे काही नव्हती.त्याचाही विरस झाला. एका बाजूला rain dance च्या नावाखाली जोरात गाणी बजावणी चालू होती, आणि लोक पाण्यात भिजत होते. त्याऐवजी जर, शेत-तळ्यात डुंबण्याचा, पोहण्याचा जर पर्यटकांना अनुभव देता आला असता. तेथे खरे तर एक मोठी विहीरही होती, त्यात देखील उतरायला देऊ शकले असते. रहाटगडग्याचे, शेताला पाणी कसे देतात हे दाखवता आले असते. बरीच मोठा भाग उसाखाली होता, पण गुऱ्हाळ, तसेच गुळाचा घाणा असला असता आणखीन मजा आली असती. शेतावर गायी-म्हशींचा गोठा नव्हता, तो असता तर, त्याची देखील मजा आलो असती.

सर्वात शेवटी, संध्याकाळी, हुरडा पार्टी झाली. पण तेथे देखील थोडासा विरस झाला. एकतर हुरडा त्यांच्या शेतातील नव्हता(हे एक वेळ ठिक आहे, कारण तो तेथे त्यांनी लावला नसेल), पण हुरडा समोर चुलीवर भाजला जात नव्हता, त्यामुळे, कोंडाळे करून, हुरडा भाजत, सोलत, खाण्याची जी मजा असते, तो अस्सल अनुभव आला नाही. कृषी पर्यटनात देखील धंदेवाईकपणा आला आहे, त्यामुळे, दर्जा घसरला जातोय. आम्ही ज्या ठिकाणी गेलो होतो, तेथे देखील सुट्टी असल्यामुळे बरीच गर्दी होती, आणि एकूण अनुभवाचा दर्जा खाली आला. तसे होता कामा नये.

मी(आणि आजकाल अनेक जण) कित्येक वर्षे सह्याद्री डोंगररांगांमधून किल्ल्यांवर फिरत आहे. त्यावेळेस अस्सल ग्रामीण जीवनाचा अनुभव येतच असतो. कृषी पर्यटन, आरोग्य पर्यटन वगैरे ठिक आहे. बदलत्या जीवनशैली मुळे, तसेच जग जवळ आल्यामुळे, ही नवीन पर्यटन क्षेत्रं लोकांची गरज भागवत आहेत. पण मी परवा वाचले की महाराष्ट्र सरकार तुरुंग पर्यटन सुरु करणार आहे. हे म्हणजे अतीच झाले. ह्याची जनसामान्यांना काय गरज आहे. ऐतिहासिक स्थळ पर्यटनाच्या दृष्टीने काही वस्तू ज्या तुरुंग म्हणून वापरल्या गेल्या होत्या तेथपर्यंत ठीक आहे. मी अमेरिकेत असताना कॅलिफोर्नियातील Alcatraz Island Prison या ऐतिहासिक तुरुंगाला भेट दिली होती. भारतात अंदमान येथे सावरकरांना जेथे बंदिवास घडला ते पाहणे नक्कीच प्रेरणादायी आहे. ते असो, पण कृषी पर्यटन क्षेत्र चांगलेच फोफावते आहे, पण एवढीच इच्छा आहे की शेती फक्त पर्यटनापुरतेच राहू नये.

दि बा मोकाशी यांच्या कथा

परवा मी मुंबईला अमेरिकेच्या व्हिसासाठी गेलो होतो. दुसऱ्या दिवशी सकाळची वेळ होती. रात्रीच्या मुक्कामासाठी बरोबर मोकाशी यांचे पुस्तक नेले होते. त्यातील ‘आता आमोद सुनासि आले’ ही कथा वाचत होतो आणि तिने मला खिळवून ठेवले. त्यात एकाच्या मुलाच्या मृत्यनंतर निर्माण झालेल्या मानसिक अवस्थेचे वर्णन, आणि समांतर अशी दुसरी घटना, जेथे एक गाय व्यायते आहे, अडली आहे, आणि त्यावेळेस होणाऱ्या निर्माण झालेल्या परिस्थितीचे, ताण-तणाव यांचे वर्णन असलेली ही कथा न संपवता झोपूच शकलो नाही. गेली ७-८ वर्षे मी मोकाशी यांची पुस्तके जमेल तशी मिळवून वाचतोय. त्यांचा परिचय मला जी ए कुलकर्णी यांच्या पत्रांच्या संग्रहाचे खंड वाचताना झाला. त्यात त्यांनी मोकाशी यांच्या कथा, लघुकथा याबाबतीत अनुकूल मत(जे अतिशय दुर्मिळ आहे) नोंदवले होते. मला वाटते त्यांनी ‘देव चालले’ या पुस्तकाबद्दल लिहिले होते. त्यामुळे खरे तर त्यांच्या पुस्तकांकडे वळण्यास सुरवात केली. गेल्या आठवड्यात त्यांचे ‘जरा जाऊन येतो’ हे पुस्तक हाती लागले होते. त्यातीलच वर उल्लेखलेली कथा आहे. हा कथा संग्रहच आहे, पण तो सरोजिनी बाबर यांनी निवडलेल्या कथांचा. त्या आधी कुठे प्रकाशित झाल्या होत्या की काय याचा उल्लेख नाही. हे जरा वेगळेच वाटले. आधी वाचलेले कथासंग्रह मोकाशी यांनीच तयार केलेले होते. परत या संग्रहाला सरोजिनी बाबर यांची छान प्रस्तावना आहे. १९८७ मध्ये प्रकाशीत झालेल्या या पुस्तकाचे निमित्त काय होते हेही समजले नाही. पण प्रस्तावनेतून त्यांच्या बाबतीत, तसेच त्यांची जडण घडण कशी झाली हे समजते.

ते कायम पुण्यात राहिले, त्यांचा छोटासा स्वतंत्र व्यवसाय होता. १९३८-८१ या काळातील सर्वसामान्य मध्यमवर्गीय जीवनानुभव यावर सहसा आधारित या कथा आहेत. अतिशय तरल, ललित लेखनाच्या अंगाने जाणाऱ्या, वेगवेगळया शैलीचे घडवणाऱ्या, अतिशय छोट्या छोट्या विषयांच्या, किंवा शुल्लकशा अश्या विषयांच्या आसपास फिरणाऱ्या या कथा आहेत. उदा. ‘आपला-तुपला चहा’ या कथेत विषय असा आहे की एका व्यक्तीला महिनाभर वस्तीला आलेल्या पाहुण्यांनी जेरीस आणले असते. ते बाहेर गेल्यानंतर, त्याला हवा असलेल्या एकांत मिळालेला असतो, पण तो अनुभवता त्याची मानसिक अवस्था म्हणजे ही कथा. ह्या संग्रहात ‘वाया दिवस बालपणीचे’, तसेच ‘डोंगर चढण्याचा दिवस’ हे दोन ललितलेखही आहे, ते या कथासंग्रहात कसा आला हे समजत नाही, पण हरकत नाही. ‘डोंगर चढण्याचा दिवस’ हा लेख वाचून माझ्या सारख्या कायम डोंगर-किल्ले चढणाऱ्याला गंमत वाटली. मीही माझ्या ट्रेकिंगचे अनुभव लिहीत असतो, इतरांचे लेख वाचत असतो, पण हे अगदी वेगळेच वाटले.

२०१५ साल हे त्यांच्या जन्मशताब्दीचे वर्ष होते. त्यावर्षी अंतर्नाद मासिकाच्या दिवाळी अंकात मोकाशी यांच्या पत्नीनी लिहिलेल्या आठवणीचा लेख आला आहे. तो त्यांनी दि बा मोकाशी यांच्या मृत्युनंतर १२ वर्षांनी लिहिला होता(१९८१ मध्ये मोकाशी गेले, लेख १९९३चा आहे, आणि १९९४ मध्ये त्यांच्या पत्नीदेखील निर्वतल्या). त्यांच्या मुलीने तो लेख मासिकासाठी दिला होता. तसेच मासिकाने कथा स्पर्धा देखील आयोजित केली होती. त्यांच्या पत्नीच्या लेखात सहजीवनाच्या, कथांच्या जन्माच्या, त्यांच्या लकबी, सवयी इत्यादींचे वर्णन आहे. मी सुरुवातीला उल्लेखलेल्या कथेचे बीज त्यांनी चौक गावात अनुभवलेल्या एका घटनेचे रूपं होते हे (आता परत) वाचून गंमत वाटली. या संग्रहात ‘रोमच्या सुताराची गोष्ट’ नावाची एक  गमतीदार कथा, ज्यात, एकाचे गोष्ट सांगणे विविध कारणांमुळे अडते, अडखळते, आणि ती सांगून संपवणे होतच नाही. ह्या कथेचे मूळ मोकाशी पती-पत्नी यांच्या एका हट्टात, खटक्यात आहे हे नमूद केले आहे. पण मला ती गोष्ट, म्हणजे रोमच्या सुताराची, पूर्णपणे काय आहे हे माहीत नाही.

त्यांची इतर काही पुस्तकं मी वाचली आहेत. आदिकथा, वणवा, अठरा लक्ष पावलं इत्यादी. त्यांच्याबद्दल लिहीन कधीतरी परत. पण जी ए कुलकर्णी यांनी प्रशंसलेली ‘देव चालले’ हे पुस्तक काही मिळत नाहीये अजून. त्यांचे अजून एक पुस्तक म्हणजे वात्सायन ही कादंबरी, जी त्याच्या जीवनाचा पट मांडते, तसेच त्याने कामसुत्रे कशी कशी लिहिली याचा देखील तो पट आहे. दि बा मोकाशी यांची कायमच स्त्री पुरुष यांच्या भावविश्वाचा, सहजीवनाचा वेध त्यांनी  त्यांच्या कथांतून घेतलेला आहे. या दृष्टीकोनातून हे पुस्तक वाचायला हवे. पाहुयात कसे जमते ते.

Lost in translation

Well, don’t get it wrong. This is not a blog on translation, though that is my favorite subject.I have written few times about that topic on my blog. Over the year end holidays last week of 2016, I was able to catch up on some movies. First one, of course, a mega movie, Dangal, which has seen rave reviews all over and Aamir Khan has been splendid in that. It is adorable story, and something to be proud of. The other movie is world war movie I watched titled The English Patient which I was watching on and off. This Academy award movie did not keep me focused on it. The movie I wanted to talk about here is Lost in Translation. This and the former one I watched on television.

After watching it for more than one and half hours, I ended up with a feeling that the movie did not have anything from story’s perspective. But it had so much and was quite gripping as well. I almost thought it as one of the art cinemas which we used to get couple of decades back in India. It is an old movie, starring  Bill Murray and Scarlet Johansson. It is set in Japan, mainly Tokyo. I certainly got interested in this movie because of its title, and was wondering what is that it about translation. The moment I learnt it is set in Japan, I said to myself that it must be about humor created because of translation goof ups and such.

Bill who is playing a role of veteran actor in the movie, travels to Japan for advertising assignment related shooting. He has been married for long enough, and the movie shows him at times missing his family, at times enjoying his time away from it. He happens to cross paths with a young lady(character played by Scarlet) who is also in Japan with her husband who is there for work assignment. He is too busy and not able to pay enough attention to her during their stay there. They both keep meeting again and again, develop friendship, affection, at time going on the border of extra-marital relation which never happens. That tension has been there in the entire movie, and it ends with Bill going back, leaving spectators get a feeling that nothing happened. Now you may say what is all this to do with a title of the movie. Nothing really. Except, few scenes, comic ones, where Japanese language translation issues to English, pronunciations create some smiles, to otherwise, calm, slow movie. Film tries to depict shades of loneliness, emptiness with people of different genders and that too at different stage of their lives(one going through mid-life crisis, other going through phase of tentativeness, uncertainty in early days of marriage), which is I think is a true achievement of the movie.

This was first time I watched having both these lead actors(together or otherwise). Incidentally, I read next day that Scarlet Johansson is highest grossing actress for year 2016. I certainly enjoyed both of their acting and chemistry in the movie.

20161209_113442

Shadja, Antarang at Sawai

Sawai Gandharva Sangit Mahotsav(music festival) started by late Pandit Bhimsen Joshi in remembrance of his guru Sawai Gandharva, is an icon festival of Pune. Come December, music lovers from all over India, start planning on attending this. After death of Pandit Bhimsen Joshi recently, the festival got renamed as Sawai Gandharva Bhimsen Sangit Mahotsav. Apart from regular music performances which is what the main attraction is, there couple of other activities also arranged, which are equally significant to music lovers. They are titled as Shadja and Antarang. Former is a program where short films on musicians are showcased. Antarang is a program where interviews of artists participating that year’s festival are conducted.

These are held at Sawai Gandharva Smarak Samiti’s building in Shivajinagar area. I have been attending these since last 4-5 years. While history of festival itself is well-documented, I did not find history of this initiative documented anywhere. So I don’t know since how many years this is going on. But nonetheless, such programs and also Vasant Vimarsh, which is more serious endeavor, help lay music listeners in enriching their music experience. I have written about last year’s Shadja and Antarang here.

This year’s Shadja included following four short films on following artists: Carnatic music singer M S Subbalakshmi, Shehnai player Ustad Bismillakhan, Hindustani music singer Veena Sahasrabuddhe, Harmoinum and Organ player Govindrao Patwardhan. I was able to watch ones on Veena Sahasrabuddhe, and Govindrao Patwardhan. It was down the memory lane experience watching film on Veena Sahasrabuddhe(who recently passed away), about which I have written here. Her husband Hari Sahasrabuddhe also was present during the screening. This was made by Films Division and directed by Firoze Chinoy. The other short film introduced to life and works of Govindrao Patwardhan, about whom I did not know much earlier.

20161209_113442

The Antarang included interviews with following artist who were part of this year’s festival: Ustad Irshad Khan, Ganpati Bhat, and duet flute players Debopriya and Suchismita Sisters. I was able to attend flute sisters’ interview taken by Magesh Waghmare, famous Pune Akashwani announcer. I could not listen to any of them the artists this festival. It was entertaining, to say the least, to hear flute sisters talk and also play pieces for the audience. They are the only female duet flute players in Hindustani music. The Carnatic music had its own female duet flute players, Sikkil Sisters, earlier, which is what I came to know during the program. Debopriya and Suchismita Sisters unfolded their journey. Mangesh Waghmare, who himself is notable music connoisseur, having presented many music appreciation programs on radio, made them uncover nuances of playing duet, western classical music, and also their thought on fusion.

Anyways, such initiatives are much needed to spreading deeper awareness and discussing nuances of music appreciation among the discerning listeners. What’s more, this has free so far, with a free a tea served during the break!

20161210_074411

गायिका वीणा सहस्रबुद्धे

प्रसिद्ध शास्त्रीय संगीत गायिका वीणा सहस्रबुद्धे ४-५ महिन्यांपूर्वीच अकाली निर्वतल्या. त्याच वेळेस हा ब्लॉग मला लिहायचा होता. पण आज-उद्या करत राहूनच गेले. सवाई गंधर्व भीमसेन संगीत महोत्सवाच्या अंतर्गत कलाकारांच्या लघुपट आणि प्रत्यक्ष मुलाखती आयोजित केलेल्या असतात. ह्या उपक्रमाचे नाव षड्ज आणि अंतर्नाद असे आहे. हे कार्यक्रम शिवाजीनगर जवळ असलेल्या सवाई गंधर्व स्मारक समितीच्या इमारतीत होतात. ह्या वर्षीच्या षड्ज मध्ये वीणा सहस्रबुद्धे यांच्यावर असलेला लघुपट दाखवला जाणार आहे हे समजले आणि मानाने उचल खाल्ली. काही झाले तरी तो पहायचा असे ठरवले आणि त्यांच्यावर ब्लॉग लिहायचं हे मनाशी पक्कं केलं.

मी साधारण २००४ च्या आसपास, शास्त्रीय संगीत आपल्याला जाणून बुजून ऐकता येण्यासाठी काय करता येईल याचा विचार करत होतो. कानसेन होण्यासाठी संगीताच्या व्याकरणाची, इतिहासाची थोडीफार ओळख होणे हे आवश्यक असते. त्याच सुमारास समीर दुबळे यांच्या तर्फे संगीत परिचय(Music Appreciation) नावाचा २-३  पाच दिवसांचा असा एक कोर्स होता, ज्यात व्याकरण, प्रात्यक्षिके, इतिहास, घराणी, शास्त्रीय संगीताचे प्रकार, इत्यादींची माहिती करून देण्यात आली. आकाशवाणी वरील शास्त्रीय संगीताचे आलाप इत्यादी कार्यक्रम वेळ काढून ऐकू लागलो. तेव्हा मला वाटते वीणा सहस्रबुद्धे यांचे नाव कानावर पडले. आणि मला आठवते त्याप्रमाणे, त्यांनी गायलेला तराणा मला भावाला होता. त्यानंतर मग केव्हातरी असेच शोध घेता घेता एकदा असे समजले की वीणा सहस्रबुद्धे यांनी मुंबईच्या आणि कानपूरच्या IIT मध्ये एक संगीत प्रशिक्षण अभ्यासक्रम तेथील तंत्रज्ञानाच्या विद्यार्थ्यांसाठी घेतला होता. त्यांनी The Language of Raga Music नावाची संगीत परिचयात्मक एक CD देखील काढली होती असे समजले. त्यांचे पती हरी सहस्रबुद्धे यांच्या ईमेलवर संपर्क साधून चौकशी केली. ते पुण्यातील औंध भागात कुमार क्लासिक मध्ये राहतात हे समजले. आणि मी त्यांच्या घरी एके दिवशी धडकलो. ही साधारण फेब्रुवारी २०१० मधील गोष्ट. त्यांना बरे नव्हते. ती मी घेतली, तसेच ‘उत्तराधिकार’ नावाचे त्यांनी हिंदी मध्ये लिहिलेले जो संगीत विषयावरील विविध लेखांचा संग्रह आहे. त्यांचे पिता शंकरराव बोडस यांच्याबद्दलही त्यात त्यांनी लिहिलेले आहे. त्यावेळेस का कोणास ठाऊक त्यांच्या सोबत फोटो घेण्याचे राहून गेले, त्याची रुखरुख वाटते आहे. त्यांनी तराणा याच विषयावर एक दीर्घ निबंध लिहिला होता. त्याचे असलेलेल्या फाईल्स त्यावेळेस मला इंटरनेट वर मिळाल्या होत्या. पण आता शोधले तर ते दुवे नाहीसे झाले आहेत. हे सगळे सांगायचे कारण यावरून मला असे मत झाले त्या नुसत्या practicing performer नव्हत्या तर, तर त्याबद्दल त्या लिहायच्या, बोलायच्या, वेगवेगळया भाषेत, वेगवेगळया पातळीवरील संगीत शिकू इच्छिणाऱ्याना शिकवत, तसेच आधुनिक तंत्रज्ञानाशी मैत्री करून त्याचा त्यांनी उपयोग करू शकल्या. या सर्वामुळे त्यामुळे त्या musicologist होत्या, जे खूप कमी कलाकारांमध्ये पाहायला मिळते.

मला तरी वाटत नाही २०१० नंतर त्यांच्या मैफिली झाल्या असाव्यात. आणि त्यानंतर इतक्या वर्षानंतर आज त्यांच्यावरील लघुपट पाहायला मिळाला. तो लघुपट फिल्म्स डिव्हीजनने तयार केला आहे. त्यांचे पिता शंकरराव बोडस त्यांच्या तरुणपणी कानपूरला स्थायिक झाले, तेथेच राहून त्यांनी संगीत शिक्षणाचे कार्य केले. वीणाजी यांचे जन्म, बालपण तेथेच गेले. त्यामुळे हिंदी भाषा त्यांना चांगली अवगत झाली(आणि त्याचा पुढे गायनामध्ये फायदा झाला). १९८४ मध्ये ते पुण्यात आले. त्यांना त्यांचे पती हरी सहस्रबुद्धे यांची चांगली साथ लाभली. त्यांनी त्यांचे भरपूर रेकॉर्डिंग करून ठेवले आहे, जे इंटरनेटवर देखील उपलब्ध आहे. हरिप्रसाद चौरसिया, मुंबईतील Rhythm House(जे नुकतेच बंद झाले) चे Amir Curmally , तसेच मिलिंद गुणाजी यांचे त्यांच्याबाद्दले मनोगत, त्यांच्या औंधच्या घरातील, रियाजाच्या वेळेचे रेकॉर्डिंग, त्या शिकवत असतानाच्या वेळचे रेकॉर्डिंग पाहायला मिळाले. हे सर्व पाहून त्यांच्या भेटीच्या आठवणी जाग्या झाल्या.