तीन चित्रकार, तीन पुस्तके, तीन चित्रपट

ह्या लॉकडाऊनच्या काळात माझ्याकडील पुस्तकांची आवारावर करताना चित्रकला आणि चित्रकार यांच्या वरील मी गोळा केलेली काही पुस्तके पुढ्यात आली. आणि थोडीशी उसंत असल्यामुळे, चित्रकारांची चरित्रे, त्यावरील पुस्तके वाचावीत आणि चित्रपट पाहावेत अशी मनाने उचल खाल्ली. त्याबद्दल आज लिहायचे आहे. तसे पाहिले तर भारतीय चित्रकला आणि पाश्चिमात्य चित्रकला ह्यांचा तुलनात्मक अभ्यास, तसेच अमूर्त चित्रकला(abstract painting) हे विषय आधीपासून डोक्यात आहेत, पण त्याबद्दल नंतर कधीतरी. पूर्वी कधीतरी अनंत सामंत यांच्या चित्रकार, चित्रकला हा विषय घेऊन लिहिलेल्या एका कादंबरीबद्दल लिहिले होते(ऑक्टोबर एंड).

एके दिवशी सहज म्हणून माधवी देसाई यांचे कांचनगंगा हे पुस्तक, कधी तरी आणून ठेवले होते, ते वाचायला हाती  घेतले. त्यात एकोणिसाव्या शतकातील मुंबईतील तीन मैत्रिणींची कथा आहे गायिका अंजनी मालपेकर, चित्रकारांसाठी मॉडेल म्हणून काम करणाऱ्या सुरंगा मुळगावकर आणि नाटककार हेमा पेडणेकर. सगळ्या मुळच्या गोव्याच्या. त्यातील सुरंगाबद्दल उत्सुकता वाटली. ती चित्रकार राजा रवि वर्मा (१८४८-१९०६) याच्यासाठी मॉडेल म्हणून काम करत असे असा उल्लेख आला. मी वाचलेल्या रणजीत देसाई यांच्या राजा रवि वर्मा ह्या कादंबरी-वजा चरित्रात सुगंधा असा उल्लेख आला होता. ते पुस्तक परत कपाटातून काढले आणि वाचले. सुगंधा हि अर्थात नाव बदलेली सुरंगा होती हे समजले. राजा रवि वर्मा याच्या जीवनावर बेतेलेला रंग रसिया हा २००८ मधील चित्रपट देखील पहिला. एकोणिसावे शतक आणि न्यूड मॉडेल, पुराणातील प्रसंग रेखाटणे, राजा रवि वर्माचे काळापुढे असणे हे सर्व अतिशय रोमांचित करणारे वाटले. राजा रवि वर्माचे भारतीय चित्रकलेच्या इतिहासात मोठे स्थान आहे. भारतात आधुनिक चित्रकला त्यांच्या पासून सुरु झाली असे म्हणतात. त्या आधी अर्थात कित्येक शतके चित्रकला होतीच, नाही असे नाही. पण त्यांनी  तैलरंगात वास्तववादी चित्रे काढली. त्यांच्या काळात अजून जे जे  कला महाविद्यालय मुंबई मध्ये सुरु झाले नव्हते. नंतर चित्रकलेतील विविध आधुनिक प्रवाह येत गेले. कला महाविद्यालय झाल्यानंतर विद्यार्थ्यांना न्यूड मॉडेल पाहून रेखाटने करायला शिकवले सुरु झाले(नुकताच मराठी मध्ये ह्या विषयावर न्यूड हा चित्रपट येऊन गेला होता). इतर अनेक शैली, अनेक विचारप्रवाह देखील सुरु झाले.

Raja Ravi Varma

Raja Ravi Varma

मग मी मोर्चा वळवला तो माझ्याकडे असलेल्या दोन पाश्चात्य चित्रकारांच्या चरित्रात्मक पुस्तकांकडे. प्रसिद्ध चित्रकार विन्सेंट व्हॉन गॉगचे (१८५३-१८९०) चरित्र लस्ट फॉर लाइफ परत कपाटातून बाहेर काढले, पूर्वी केव्हातरी वाचायला घेतले होते, पंधरा-वीस पाने वाचून झाली होती. दुसरा पाश्चिमात्य चित्रकार ज्याचे चरित्र माझ्याकडे होते तो म्हणजे लोत्रेक(१८६३-१९०१). त्याच्या चरित्राच्या मूळ इंग्रजी पुस्तकाचे जयंत गुणे यांनी केलेले स्वैर रुपांतर होते. मुळ लेखक पिएर ल मूर. ते देखील वाचले. दोघांवर चित्रपट निघाले होते. ते देखील शोधले आणि पाहिले. ह्या दोघांच्या जोडीला तिसरा चित्रकार पॉल गोगँची  (जयंत गुणे यांचाच पॉल गोगँची वरील मौज २०१४ च्या दिवाळी अंकात आलेला लेख मी वाचला होता). हे तिघे पॅरिसमधीलच समकालीन, आणि एकमेकांना भेटलेले, मित्र असलेले. पण पॉल गोगँची बद्दल नतंर केव्हातरी. लोत्रेक मातृप्रेमी, तर व्हॉन गॉग बंधूप्रेमी. दोघेही अल्पायुषी पण वादळी आयुष्य जगलेले. दोघेही चांगल्या घरातील, पण आयुष्यभर दारिद्र्यात जगले, तळागाळातील लोकांबरोबर राहिले. अर्थात त्याचे प्रतिबिंब त्यांच्या चित्रांत दिसते.

असो. आधी लोत्रेक बद्दल आणि जयंत गुणे यांनी केलेय पुस्तकाच्या अनुवादाबद्दल. लोत्रेकचा जन्म फ्रान्स मधील राजघराण्यातला, एकोणिसाव्या शतकातील. लहानपणी कसल्याश्या आजारामुळे दुर्दैवाने त्याच्या कंबरेखालचा भागाची वाढ खुंटते, थांबते. आई वडिलांचा, त्यातही वडिलांचा भ्रमनिरास होतो. आई त्याची अशी अवस्था पाहून मनातल्या मनात दुःखीकष्टी असते. त्यातच त्याला चित्र काढण्याचा नाद लागतो, आणि आयुष्यात चित्रकार बनायचे असे स्वप्न बाळगतो. पॅरिसला जातो, तेथून जवळच असलेल्या मोंमात्र येथे समाजातील निम्न स्तरातील लोकांत मिसळतो, वेश्या व्यवसाय करणाऱ्या मुली, स्त्रिया, मोलमजुरी करणाऱ्या लोकांची, नाईट क्लब, हॉटेल्स मधील दिसणाऱ्या दृश्यांची चित्रे काढत राहतो. आयुष्यात एखाद्या स्त्रीशी लग्न करून संसार थाटायचे स्वप्न मात्र साकार होत नाही, त्याच्या बेढब शरीरयष्टीमुळे त्याच्या जवळहि कोणी येत नसत. तो एकाकी, व्यसनाधीन, मनातून खचलेला होता. त्याच्या चित्रांना प्रसिद्धी मिळत होती, नाही असे नाही, त्याचे नाव देखील होत होते. पण ह्या इतर गोष्टींचा परिणाम होऊन तो वयाच्या अवघ्या ३६व्या वर्षी निर्वतला. लस्ट फॉर लाइफ या पुस्तकात एक प्रसंग आहे.  एकदा पॉल गोगँ आणि विन्सेंट व्हॉन गॉग पॅरिस  मध्ये बोलत असता लोत्रेकचा विषय निघाला. पॉल गोगँ म्हणतो, ‘….He is a damn fine painter, but he is crazy. He thinks that if he sleeps with five thousand women, he will vindicate himself for not being a whole man. Every morning he wakes up with gnawing inferiority because he has no legs; every night he drowns that  inferiority  in liquor and woman’s body. But it is back with him next morning. If he weren’t crazy, he would be one of our best painters….”.

Moulin Rouge (मुलॉं रूज)  नावाचा त्याच्या जीवनावर एक चित्रपट आहे (YouTube वर आहे). मुलॉं रूज नावाचे पॅरिस मध्ये एक प्रसिद्ध night-club आहे, आणि तो तिथे नेहमी जात असे. त्याच नावाचे त्याचे एक चित्र देखील आहे. म्हणून त्याचेच नाव चित्रपटाला आहे. दहा एक वर्षांपूर्वी युरोप सफरीच्या दरम्यान पॅरिसला धावती भेट होती, तेव्हा Paradis Latin नावाच्या एका night-club मध्ये देखील गेलो होतो. पॅरिस हे कला संस्कृती साठी प्रसिद्ध आहे, परत एकदा सवडीने तेथे जाऊन आले पाहिजे. पॅरिस मध्ये तर त्यावेळी अनेक चित्रकार राहत होते, ते एकमेकांना भेटत, चर्चा करत, मदतही करत, वादविवाद, हेवे-दावे होत. एकूण कलेला पोषक असे वातावरण होते असे दिसते या दोन्ही पुस्तकांतून. आता काय परिस्थिती आहे कोणास ठाऊक.

आता विन्सेंट व्हॉन गॉग बद्दल. जगभरात अतिशय प्रसिद्ध चित्रकार. लस्ट फॉर लाइफ हे त्याच्या आयुष्यावरील पुस्तक वाचनीय आहे. त्याचे जीवन आणि त्याची चित्रकला दोन्ही एकमेकांत मिसळले होते. बऱ्याच जणांना आपल्याला आयुष्यात काय करायचे आहे हे खूप उशिरा समजते किंवा समजत देखील नाही. व्हॉन गॉगला देखील त्याला चित्रकार व्हायचे आहे हे खूप उशिरा उमगते. घरची परिस्थिती अतिशय चांगली होती, चित्रे आणि शिल्पं विकण्याचा व्यवसाय होता. दोन-तीन असफल प्रेमप्रकरणे, पैश्यांची कायम चणचण. त्याचा भाऊ थिओ (art dealer) याच्या जीवावर तो, त्याने प्रत्येक महिन्याला पाठवलेल्या पैश्यांवर जगत होता. दोघांचे एकमेकांवर अतिशय स्नेह होता, आणि त्या दोघांत खूप मोठा पत्रव्यवहार आहे. विन्सेंटला त्याच्याकडे उपजत कला नाही आणि त्याच्या चित्रांना काहीही तंत्र नाही असे कायम आयुष्यभर ऐकावे लागले. त्याने असे असूनसुद्धा आपल्या मनाचे ऐकत, त्याला जशी चित्रे काढायची होती तशीच त्याने ती काढली. तो हायात असे पर्यंत उभ्या आयुष्यात एकच चित्र विकले गेले. पण त्याच्या मृत्यूनंतर त्याच्या चित्रांना अमाप प्रसिद्धी लाभली. व्हॉन गॉगने वयाच्या ३७व्या वर्षी गोळी मारून घेऊन आत्महत्या केली.

त्याच्यावर असलेले तीन चित्रपट माझ्या पाहण्यात आले. तसे बरेच आहेत. पहिला Loving Vincent, दुसरा Vincent and Theo, आणि तिसरा Lust for Life जो त्याच नावाच्या पुस्तकावर आधारित आहे. Loving Vincent हा painted animation चित्रपट आहे, २०१७ मधील, Amazon Prime वर आहे. आणि हा चित्रपट त्याच्या शेवटच्या काही  दिवसांमधील घटनांवर आधारित आहे, आणि खूपच वेगळा चित्रपट आहे.  Vincent and Theo आहे त्याच्या आणि भावाच्या संबंधावर आधारित आहे, १९९० मधील, YouTube वर आहे. शेवटचा आहे १९५६ मधील, Kirk Douglas ची प्रमुख भूमिका असलेला. अजून एक विशेष म्हणजे, त्याच्या आयुष्यातील विविध स्थळांची, गावांना भेट देऊन त्याचे जीवन समजावून घेण्यासाठी एक guided tour आहे. त्याची माहिती येथे आहे, आणि त्याच्यावर एक लेख येथे आहे. Kenneth Wilkie याने व्हॉन गॉग वर बरेच संशोधन केले आहे. त्याची माहिती व्यंकटेश माडगुळकर यांनी लेखकाचं गाव लेखकाचं घर या पुस्तकात दिली आहे. कधीतरी हा प्रवास करायचे मनात आहे, पाहूयात.

अशी ही तिघा चित्रकारांची विलक्षण आयुष्यं, चांगल्या घरातून असूनही, चित्रकलेसाठी त्यांनी आयुष्य वेचले. साधारण एकाच काळात, पण एक स्वातंत्र्यपूर्व भारतात, तर दुसरे युरोप मध्ये कार्यरत असलेले. त्यामुळे त्या काळात दोन्ही ठिकाणी कलेची एकूणच परिस्थिती कशी होती याची कल्पना येते. तसे मी काही चित्रे,  किंवा चित्रप्रदर्शने खूप अशी पहिली नाहीत. खूप पूर्वी औंध (सातारा जिल्हा, यमाई देवी) मधील पंतप्रतिनिधी यांचा चित्र संग्रह(भवानी म्युझियम) पहिला आहे, अमेरिकेत Philadelphia Museum of Art, Barnes Foundation येथे असलेला चित्र संग्रह पाहिला आहे. त्या सर्वांबद्दल बद्दल परत कधीतरी. या तिन्ही चित्रकारांची चित्रे मी पाहिली आहेत कि नाही ते माहित नाही; पाहिली असली तरी किती कळली हे अलविदा! पण त्यांची चरित्रे वाचून, पाहून हे सर्व मांडावेसे वाटले, इतकेच. भारतातील चित्रकारांच्या चरित्रात्मक/आत्मचरित्रात्मक पुस्तके तशी बरीच आहेत, पण चित्रपट नाहीत. प्रसिद्ध चित्रकार गायतोंडे, किंवा मकबूल फिदा हुसैन यांच्या जीवनावर चित्रपट यायला हरकत नाही.

 

स्मरण आचार्य अत्र्यांचे

आचार्य अत्रे आणि पु ल देशपांडे हे दोघेही मराठीतील सुप्रसिद्ध लेखक, आणि तेही विनोदी. पण तसे दोघेही अनेक क्षेत्रात आयुष्यभर कार्यरत राहिलेले. या दोघांचे नाव माहित नसलेला मराठी माणूस विरळा, अर्थात आत्ताच्या पिढीचे काही सांगता येत नाही! १२ जून हा पु ल देशपांडे यांचा स्मृतीदिन, तर आचार्य अत्रे यांचा १३ जूनला असतो. काय विचित्र योगायोग आहे नाही! पु ल देशपांडे यांचे निधन होऊन वीस वर्षे झाली ह्या वर्षी(२०२०), तर आचार्य अत्रे यांचे निधनाला दोन वर्षांपूर्वी(२०१८) पन्नास वर्षे झाली. सर्वसामान्य मराठी वाचकांप्रमाणे, रसिकांप्रमाणे, मी दोघांचेहि थोडेबहुत साहित्य वाचले आहे, आणि इतर क्षेत्रातील त्या दोघांचे कर्तृत्व थोड्याफार प्रमाणात माहित आहे. मी पु ल देशपांडे यांच्या एका आगळ्या वेगळ्या पुस्तकाबद्दल थोडेसे लिहिले आहे या आधी(काय वाट्टेल ते होईल). आचार्य अत्रे यांच्या बद्दल काहीच लिहिले नव्हते. कालच त्यांचा स्मृतीदिन साजरा झाला, त्यामुळे हा लेखन-प्रपंच.

आचार्य अत्रे

आचार्य अत्रे यांचे अर्कचित्र(निवडक ठणठणपाळ या पुस्तकातून साभार)

अर्थात आचार्य अत्रे यांना मी पुस्तकांतूनच अधिक अनुभवले आहे, कारण त्यांच्या निधनाच्या वेळी मी जेमतेम एक वर्षांचा होतो! सुदैवाने पु ल देशपांडे यांना प्रत्यक्ष पाहता आले होते. साधारण १२-१५ वर्षांपूर्वी मी आचार्य अत्रे यांच्या स्मृतीदिनानिमित पुण्यातील बाबुराव कानडे यांच्या आचार्य अत्रे स्मृती प्रतिष्ठान तर्फे आयोजित केलेल्या कार्यक्रमाला गेलो होतो. त्यांनी विविध क्षेत्रात केलेल्या कार्याची माहिती विविध वक्ते देत होते. बाबुराव कानडे आचार्य अत्रे यांचे शिष्य. आचार्य अत्रे यांच्या प्रेमापोटी त्यांनी हे प्रतिष्ठान आणि त्याच बरोबर विनोद विद्यापीठ देखील उभारले आहे. पु ल देशपांडे देखील आचार्य अत्र्यांना गुरु मानायचे.

माझ्या आठवणीप्रमाणे त्यांच्या कवडी चुंबक या नाटकातील एक उतारा आमच्या नववी किंवा दहावीच्या मराठीच्या पुस्तकात होता. पण माझ्या वाचनप्रवासात अत्रे थोडे उशिरा आले असे म्हणावे लागेल. अत्र्यांचे आत्मचरित्र कऱ्हेचे पाणी (याचे पाचही खंड) हे मला वाटते मी गंभीरपणे वाचलेली त्यांची पहिली साहित्यकृती. त्यांची तोंडओळख हि शाळेतील पाठ्य पुस्तकांतून झालेली होतीच. त्यांच्या मुलीने म्हणजे शिरीष पै यांनी लिहिलेल्या काही पुस्तकांतून देखील त्यांच्या बद्दल आणखीन समजते. एकूणच अफाट व्यक्तिमत्व होते त्यांचे. त्यांच्या वकृत्वाचे, हजरजबाबीपणाचे, तसेच फटकळपणाचे किस्से अजूनही चर्चिले जातात. आचार्य अत्रे यांचे संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील योगदान फार मोठे आहे. मराठी चित्रपटाला पहिला राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला तो त्यांच्या श्यामची आई या चित्रपटाला(आणि योगायोग पहा, परवाच ११ जून साने गुरुजींचा स्मृतिदिन होता). प्रसिद्ध नाटके मोरूची मावशी, तो मी नव्हेच, लग्नाची बेडी आणि इतरही बरीच अशी त्यांच्या नावावर आहेत.

गेल्यावर्षी असेच पाथारीवरील जुन्या पुस्तकांच्या ढिगात आचार्य अत्रे यांचे केशवकुमार या टोपण नावाने प्रसिद्ध झालेल्या विडंबन काव्याचा संग्रह झेंडूची फुले हे पुस्तक अवचित हाती लागले. विडंबन काव्याची परंपरा खंडित झाली आहे असे दिसते आहे(माझे नागपूरकडील एक नातेवाईक प्रा. सुरेश खेडकर हे विडंबन काव्य करतात आणि ती सादर देखील करतात. त्या कार्यक्रमाचे शीर्षक आहे एप्रिल फुले असे आहे). त्यांचे समाधीवरील अश्रू हे मला भावलेले पुस्तक. त्यांनी अनेक मान्यवर व्यक्तींच्या मृत्युनंतर लिहिलेल्या श्रद्धांजलीपर लेखांचा संग्रह आहे. मुलांसाठी लिहिलेले नवयुग वाचनमाला हि पुस्तके देखील अतिशय लोकप्रिय होती. माझ्याकडे असलेले अजून वेगळे पुस्तक जे आचार्य अत्रे यांनी लिहिले नाही, पण ते त्यांच्या विषयी आहे. त्याचे शीर्षक आहे आदेश विरुद्ध अत्रे, पु भा भावे यांचे. आदेश हे नागपूर वरून प्रसिद्ध होत असलेले पु भा भावे संपादित मराठी साप्ताहिक. आचार्य अत्रे यांनी त्यांच्या नवयुग मधून स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्यावर अशिष्ट अशी टीका केली होती. आदेश मधून पु भा भावे यांनी त्याच प्रकारे त्यांना प्रत्युत्तर दिले. त्यावरून आदेश आणि अत्रे यांच्यात न्यायालयीन तंटा झाला. त्याचा पु भा भावे यांनी या पुस्तकात वृत्तांत दिला आहे. पुस्तकाची प्रथमावृत्ती आहे १९४४ मधील आहे. ते सर्व वाचणे मनोरंजक आहे; अत्र्यांच्या आणि समोरच्या पक्षाच्या विचारांचे त्यातून दर्शन होते. आचार्य अत्रे यांनी असे अनेक वाद-विवाद ओढवून घेतले आहेत. जसे अत्रे-ना सी फडके वाद, अत्रे-बाळासाहेब ठाकरे वाद!

आचार्य अत्रे यांनी त्यांच्या विनोद गाथा या पुस्तकात विनोदाचे थोडेफार तात्विक विवेचन केले आहे. ते नक्कीच उदबोधक आहे. त्यात ते म्हणतात कि समुद्रमंथनातून जी चौदा रत्ने निघाली, त्यात विनोदाचे रत्न कसे सापडले नाही याचे राहूनराहून आश्चर्य वाटते. आचार्य अत्रे यांचा आवडता आणि अतिशय प्रसिद्ध शब्द म्हणजे गेल्या ‘दहा हजार वर्षांत..’! हे अतिशयोक्ती स्वरूपाचा विनोदाचे उदाहरण आहे. या निमित्त एक किस्सा सांगितला जातो. पु ल देशपांडे यांच्या विषयी बोलताना ते म्हणतात, ‘पु ल देशपांड्यासारखा विनोदी लेखक येत्या दहा हजार वर्षांत होणार नाही’. कुणीतरी बोलले कि, ‘आचार्य, तुम्ही फार अतिशयोक्ती करता बुवा’. यावर आचार्य अत्रे उत्तरले, ‘अरे, यात अतिशयोक्ती कसली? मला अतिशयोक्तीच करायची असती तर मी म्हणालो असतो की पु ल देशपांड्यासारखा विनोदी लेखक येत्या दहा हजार वर्षांत होईल! असे हे अत्रे!

१९५-६० च्या काळात लोणावळा खंडाळा हे अनेक प्रसिद्ध लोकांचे आवडते ठिकाण होते असे दिसते. प्रसिद्ध अभिनेता दिग्दर्शक गुरुदत्तच्या चरित्रात त्याच्या लोणावळा खंडाळा येथील घराचा उल्लेख आहे. आचार्य अत्रे यांचे देखील ते आवडते ठिकाण होते, त्याबद्दल, त्यांच्या खाद्य रसिकते बद्दल, तेथील विविध मैफिलीबद्दल त्यांनी चवीने लिहिले आहे. काही महिन्यांपूर्वी वर्तमानपत्रातून वाचले होते कि त्यांचे तेथील घर राजमाची दर्शन हे डॉ बावडेकर यांच्या मालकीचे आहे आणि त्यांनी त्याची चांगली देखभाल केली आहे. हि चांगली बातमी आहे. साहित्यिकांची घरे हि पुढच्या पिढीसाठी प्रेरक असतात. त्याबद्दल मी पूर्वी लिहिले होते(लेखकाचं गाव लेखकाचं घर).

पु ल देशपांडे नवीन पिढीला माहित आहे असे म्हणता येईल, पण तसे आचार्य अत्रे यांच्या बाबतीत नाही म्हणता येणार. नव्या पिढीला आचार्य अत्रे नावाच्या झंझावाताची थोडीफार कल्पना यावी याकरिता त्यांच्या नावाचे संकेतस्थळ(website) सुरु करायला हवे किंवा एखादा माहितीपट/चरित्रपट करायला हवा(असेल तर मला कल्पना नाही). जसे पु ल देशपांडे आणि गदिमा यांची संकेतस्थळे आहेत त्याच धर्तीवर. त्यामुळे रसिकांच्या मनात नक्कीच त्यांच्या स्मृती कायम राहतील आणि प्रेरणा देत राहील. आजचे प्रसिद्ध व्हिडियो समाज माध्यम Youtube वर चारी अत्रे यांच्या बद्दल बरेच साहित्य आहे.  दरवर्षी त्यांच्या जन्मगावी(सासवड) येथे त्यांच्या जयंतीच्या(१३ ऑगस्ट) निमित्ताने आचार्य अत्रे साहित्य संमेलन आयोजित केले जाते, ती नक्कीच स्पृहणीय गोष्ट आहे.

 

Road Trip: Las Vegas to Grand Canyon

Other day, I read the news that car rental company Hertz in the USA announced its bankruptcy. It was another unfortunate victim of current pandemic. Hertz was one of the early pioneers of renting cars in the USA. Ability to rent cars was one of the driving factors towards explosion of culture of road trips in that country.

Road trips are in vogue these days in India too. Backpacking, solo trips, road trips are quite common. And what triggered this? The answer is roads. Yes, modern, multi-lane, paved roads, which India started building, all over the country. The first one was, of course, Pune Mumbai Expressway opened in year 2000. These modern highways, expressways, run east to west, north to south. Flyovers, underpasses, entries, exits, tolls, multi-lane highways are making these road trips possible. And yes, the car rental, self-driving cars business is also booming in India too.

When I was in the USA more than two decades back, I enjoyed this culture of road trips quite often. The reason again was roads. Nothing speaks America like roads. America characterized itself with westward expansion in its early years, first with trails used by horses and wagons, and later with railways(they call them as railroads). When motorcars arrived on the scene early twentieth century, America embraced it as fun machine. This followed up with nation wide interstate highway system, around 1930s. Even numbered highways go east to west, and odd numbered ones go north to south. As decades passed, highways grew leaps and bounds, and whole new culture of living on the roads, road trips came up. The highways and culture of driving, road trips are symbol of America’s individuality, freedom.

Today, I am going to talk about one such road trip I took with few friends during my time in the USA two decades back. This was from Las Vegas to Grand Canyon National Park. Of course, over the years, I have taken many road trips such as San Jose to San Diego via Los Angeles over Interstate 5, or many road trips taken on highway 101 in Bay Area, or on Pacific Coastal Highway 1, or on the east side, Jersey City to Washington DC via Interstate 95. I am still dreaming of coast to coast road trip some day(the oldest interstate highway connecting both the coasts is Interstate 80, I have driven on it in parts on both sides though).  Many more can be listed here. I will write on them on this blog sometime.

It was summer of 1996, long weekend of July 4-the Independence Day of the USA. Four of us, all working in software companies, decided to go on a road trip. Three of us were in Bay Area, and the fourth was in Chicago, who joined us in San Jose a day earlier. We all flew, with South West Airlines, to Las Vegas first, to experience the life on The Strip. I certainly recalled the fun we had on The Strip that night, when I recently watched Hindi movie Simran starring Kangana Ranaut, who played a character that blows money gambling in Las Vegas. Of course, we did not blow off the money there, but had a taste of the culture Las Vegas has to offer, which has earned itself entertainment capital of the world in the deserts of Nevada. Google says, “Las Vegas means The Meadows. It was an oasis in the middle of the desert, drew the railroad because trains need water, and a small sleepy town sprang up. It remained a small sleepy town until gangster Bugsy Siegel moved in to take advantage of Nevada’s gambling laws.”

Next day we rented a car from Hertz(or was it from Enterprise? Don’t recall now), and started driving to a town called Flagstaff in Arizona, near Grand Canyon. There were no mobiles, no Google Maps back then. Anyone planning for a road trip, had to collect bunch of maps from American Association of Automobiles(AAA, or triple A as it was called fondly). There were pretty detailed ones, and helped a lot to navigate the roads, areas in the city. It was certainly an adventure to explore unknown places by taking a road trip entirely depending on these maps. Now it is as easy as setting your destination on Google Maps or any other navigation system of your choice(such as Garmin or Tom Tom), and you are off. You know every detail, distance, time, where you are etc. Not sure if it is so much fun now.

We took US-93 South and later I-40 E interstate highway and with driving of about 6 hours, we reached town of Flagstaff in Arizona, by late afternoon. Next day, we watched IMAX movie(first time in the life) titled Grand Canyon: Hidden Secrets. Later, we took a tour of west rim of Grand Canyons. We also took a small airplane ride over the Grand Canyons. What an amazing vista it provided! The whole place is geological wonder. The names of various peaks, buttes are quite interesting. They are named after many Indian mythological deities such as Bramha, Rama, Vishnu. They have been named that way due to the resemblance to their images, I guess. The Colorado river flowing through the canyons deep below is seen all the time. The layered, red colored rock structures which have been formed over million of years, is treat to eyes.

On the way back to Las Vegas again, it was a great ride. We stopped at Hoover Dam near Boulder City, on the way. It is one of the tallest dams in the USA. Once we reached Las Vegas again, dropped the rented car, and stayed overnight in Las Vegas for another fun night. Next morning, we returned back to home in Bay Area.

So this was our road trip by car. But road trips by motorcycles are also popular and even more revealing, it seems. I have not done any, but I have seen gangs of riders on Harley Davidson bikes many times. In India too, motorcycles road trips are also quite common. Many of you may be knowing, the book Zen and the Art of Motorcycle Maintenance is about such motorcycle road trip. I have read the Marathi translation(which is also abridged), need to grab the original English version. There is another category of road trips known as RV trips. RV is a Recreational Vehicle, which can run own their own or can be towed by a car. They are equipped with kitchen, bed, bathroom etc. I have not experienced that either yet. There are special parking areas for RVs all over the USA, called RV Parks.

Anyways, next time, I will write about a road trip taken in South India, visiting another rock marvel called Hampi. Stay Tuned!

 

 

साखर खाल्लेला माणूस

साखर खाल्लेला माणूस हे नाटक प्रशांत दामले आणि शुभांगी गोखले यांचे आहे, त्यावर मी आधी इंग्रजीत(का कोणास ठाऊक!) लिहिले होते. जुलै २०१७ मध्ये पाहिले होते आणि त्याच वेळी लिहिले होते. मराठीत देखील लिहायला सुरुवात केली होती, पण अर्धवट राहिले होते, कच्चा खर्डा तसाच पडला होता. परवा नजरेस पडला. तो पूर्ण करून आज इथे देतो आहे.

नाटकांबद्दल मी माझ्या ब्लॉग वर नेहमीच लिहीत आलो आहे. आज परत योग आला आहे, तेही पुण्याच्या बालगंधर्व रंगमंदिर मध्ये पाहिलेल्या नाटकाबद्दल. कित्येक दिवसांनी मी बालगंधर्व मध्ये नाटक पहिले. पूर्वी मी तेथे खुपदा नाटकं पहायचो. नुकतेच बालगंधर्व रंगमंदिर सुरु होऊन गेल्याला ५० वर्षे झाली(सुवर्ण महोत्सवी वर्ष). त्यानिमित्ताने त्याचे नुतनीकरण केले गेल्याचे मी ऐकले होते. तेही पाहायचे राहिले होतेच. तर मी पहिले ते नाटक म्हणजे सध्या गाजत असलेले साखर खाल्लेला माणूस. प्रशांत दामले आणि शुभांगी गोखले यांची प्रमुख भूमिका असलेले हे नाटक. दोघेही माझे आवडते कलाकार. शुभांगी गोखले यांची नाटके मी पूर्वी पाहिलेली नाहीत. पण प्रशांत दामलेची तर मी कित्येक नाटके पहिले आहेत. प्रशांत दामलेची रेकॉर्ड असलेली एकाच दिवशी पाच नाटकांचे पाठोपाठ प्रयोग या बालगंधर्व मध्येच होते, त्यावेळेस त्याचे चार दिवस प्रेमाचे हे नाटक पाहिले होते.

साखर खाल्लेला माणूस हे त्याचे नवे नाटक येऊनही बरेच दिवस झाले. आता तर ते नाटक लंडन वारी देखील करून आले आहे. आपण सगळे जण लहानपणी एक कविता वाचली असते ज्याची सुरुवात “ Johnny, Johnny..Yes, Papa, eating sugar? No, Papa!”. मला माहित आहे की, ब्लॉगचे शीर्षक “साखर खाल्लेला माणूस” असे आहे, मुलगा नाही. असो. पुण्यातील बालगंधर्व रंगमंदिर येथे मला बर्‍याच काळाने नाटक पहायची संधी मिळाली. पूर्वी मी तिथे नेहमीच नाटकं बघायचो. हे थिएटर आपले 50 वे वर्ष साजरे करीत आहे. खुद्द बालगंधर्वांनीच नाट्यगृहाची पायाभरणी केली होती. गेल्या महिन्यात 5 दिवसाचा उत्सव आयोजित केला होता, ज्याला मी भेट देऊ शकलो नव्हतो.

तर ह्या नाटकात प्रसिद्ध नाट्य कलाकार प्रशांत दामले आणि शुभांगी गोखले यांनी मुख्य भूमिका साकारली आहे. दोघेही माझे आवडते अभिनेते आहेत. मी पूर्वी शुभांगी गोखलेचे कुठले नाटक पाहिलेले आठवत नव्हते; तिने स्टेजवर फारसे काम केलेले नाही (पण तिने काम केलेले श्रीयुत गंगाधर टिपरे किंवा अग्निहोत्र ह्या मालिका मला आवडायच्या आणि तिचे काम देखील). यापूर्वी मी प्रशांत दामलेची बरीच नाटके बर्‍याचदा पाहिले आहेत. मी काही वर्षांपूर्वी एकाच दिवशी पाच नाटकांतून त्याला लिम्कामध्ये विक्रमी कामगिरी करताना देखील पाहिले आहे. त्याची स्वतःची वेबसाइट आहे आणि खरं तर मी त्या वेबसाइटवरच या नाटकासाठी तिकिटे बुक केली आहेत. हे नाटक गेल्या वर्षी सुरू करण्यात आले होते. खरं तर, नुकतीच नुकतीच ती लंडनमध्येही गेली होती. या नाटकाची जाहिरात शुगर कोटेड ब्लॅक कॉमेडी म्हणून केली जाते. हे नाटक शुगर कोटेड तसेच ब्लॅक कॉमेडी देखील नाही. त्यामध्ये प्रशांत दामले असतील तेव्हा हा विनोद नक्कीच कसा आहे हा विनोद नाही. पण मधुमेहाच्या रोगाने ग्रस्त अशा मध्यमवयीन व्यक्तीवर एक विनोदी भाष्य आहे.

मला अशाच थीमवर खूप काळापूर्वी नाटक (वाजे पाउल आपले) पाहिल्याचे आठवले. त्या नाटकात मध्यमवयीन व्यक्तीला हृदयरोग होण्याचे आणि त्याच्याशी कसा सामना करायचा हे दाखवले गेले होते. मला वाटते की हे पुण्याच्या प्रोग्रेसिव्ह ड्रामाटिक असोसिएशन नावाच्या मंडळाने आयोजित केले होते आणि मुख्य कलाकार दिलीप वेंगुर्लेकर होते. विख्यात मराठी लेखक विश्राम बेडेकर यांनी हे लिहिलेले (Norman Barasch and Caroll Moore यांचे इंग्रजी नाटक Send Me No Flowers वर बेतलेले होते). साखर खाल्लेला माणूस  हे उच्च मध्यमवर्गीय कुटूंबातील नाटक आहे, जिथे एका खाजगी विमा कंपनीत वरिष्ठ कार्यकारी असलेला मध्यमवयीन पतीला, एक दिवस मधुमेह झाल्याचे समजते. मग त्याची नेहमीच काळजी घेणारी पत्नी आणि कुटुंबातील इतर लोक थोडे जास्तीच संवेदनशील होतात आणि टोकाच्या प्रतिक्रिया देत त्याचे जगणे हैराण करतात. हे नाटक प्रेक्षकांना हास्याच्या सागरात डुबक्या मारून आणते,  याचे कारण अनेक प्रेक्षक देखील स्वतःच्या जीवनात ह्याच परिस्थितीतून जात असतात.

प्रशांत दामले त्याच्या अभिनयामुळे प्रसंगानुरूप विनोद निर्माण करण्यात, अचूक टायमिंग, आणि सहकलाकारांबरोबर असलेले tuning या मुले बहार आणतो. या नाटकातील पात्र साकारताना या सर्व गोष्टी करण्याची त्याला पूर्ण संधी आहे. त्याची सहकलाकार शुभांगी गोखलेही त्याची उत्तम साथ करतात. हे एक वेगवान नाटक आहे, प्रेक्षकांना श्वास  उसंत देखील देत नाही. या जोडप्याच्या मुलीचे प्रेम प्रकरण या नाटकाची आणखी एक बाजू आहे. वडीलांचे मुलीशी असलेले नात्याचेही छान सादरीकरण केले आहे. प्रत्येक प्रसंगामध्ये तयार झालेल्या विनोदामुळे आणि कलाकारांमधील ऊर्जेमुळे प्रेक्षक खुर्चीवर अडकून राहतात. प्रशांतला गाण्याची आवड आहे, त्याने या नाटकातही गायले आहे. एक छोटीशी चूक मला लक्षात आली ती म्हणजे तो संवादाच्या वेळी भारतीय आयुर्विमा महामंडळ (एलआयसी)चे ‘जिदंगीके साथ, जिंदगीके बाद’ ह्या घोषवाक्याचा संदर्भ येतो. हे घोषवाक्य एलआयसीचे आहे, कुठल्या खाजगी विमा कंपनीचे नाही.

आम्ही थिएटर जवळ जंगली महाराज रस्त्याच्या नुकत्याच नूतनीकरण केलेल्या भागात(smart city प्रकल्पाच्या अंतर्गत) चक्कर मारली. दिवसभर पाऊस पडत होता. या नवीन ओल्या रस्त्याने संध्याकाळी चालताना मस्त वाटत होते. रस्त्याचा नूतनीकरण केलेला विभाग बर्‍याच मोठा आहे. आशा आहे की हे असेच राहील. असो, नाटकाकडे परत येतो . मी प्रशांतच्या दुसर्‍या नाटकाबद्दल ब्लॉग लिहिला आहे (कार्टी काळजात घुसली). जरूर पहा आणि प्रतिक्रिया कळवा!

Amazon Spheres

It was last year during May/June, I was in the USA, particularly, in Seattle. I did not imagine the situation would turn around, a year later, so dramatically. First, the pandemic itself, which is anyway worldwide, but the USA quite surprisingly got badly hit. And the second, the protests, unrest due to George Floyd’s tragic death by the hands of the police. This event has created unprecedented turmoil in the country right now. Sitting at home and going down the memory lane brought the time I had spent in Seattle last year and also brought the memories of visit to African American history museum in Philadelphia.

View of Seattle Downtown

View of Seattle Downtown

The other day I happened to tune into CNN and stumbled upon a show on Amazon. It was called The Age of Amazon. I remained on that channel till the show was over. It was breathtaking experience to watch Amazon’s progress and where it is headed, and many other aspects including protests, HQ2 etc. All that reminded me about my last year’s trip to Seattle, as mentioned above.  Few days later after I returned, it was Amazon’s 25th anniversary on July 5. And I said wow to myself. I was in Seattle, around this remarkable day. Later, I also got my hands on an old book by on Amazon’s journey, in a local used books exhibition. It also outlines Jeff Bezos’, now famous, story and gives early account of his success(it was published in year 2000, just 5 years after Amazon was founded). The book is titled Amazon.com: Get Big Fast by Robert Spector.

Amazon Spheres

Amazon Spheres, Seattle, May 2019

During my stay in Seattle, I happened to visit Amazon Spheres. It is also known as Seattle Spheres. This is unique structure right in the downtown Seattle, where you find cluster of Amazon’s offices. This three-dome structure, surrounded by Amazon’s buildings, is quite amazing. It is having huge glass panels from outside. I got to get inside tour that day. It seems it was lucky day for me. The Amazon Spheres houses world’s one of the biggest flowers. But this flower is also has quite foul, lousy smell. And it is aptly called corpse flower, as it smells like rotten dead body. The day when I was inside Amazon Spheres, it had bloomed. It seems that it blooms only every seven years!

The Amazon website maintains a page dedicated for this flower. It also has live streaming of the flower, and has time lapse of the blooming of the flower. It’s scientific name is Amorphophallus titanum. The page can be seen here. Fortunately, Amazon was allowing photography inside, so was able to take some snaps.

The Amazon Spheres which is multi-level building, has cafeterias, work spaces-both closed and open. But it contains plants from all over the world. It almost as if Amazon tried to create a greenhouse forest. The name of the company anyways derived from Amazon forests, which unfortunately, got burnt out last year in massive wild-fire, as we all know.

There is a Amazon Go shop as well right near this building. I also happened to step inside to get an experience of shopping without actually paying at the counter. It was certainly nice experience, of course, it is right now limited only to food items. It was around noon time, when I got inside the shop. It seemed to me that many Amazon employees or may be employees of nearby companies came down there for a quick bite, lunch or coffee. I also visited the Amazon Bookstore as well located in University Village area, near University of Washington.

It was indeed amazing to see by your own eyes, how technology can change the world. The city(Seattle) which was known as Boeing city earlier, and then later Microsoft city, now is known as Amazon city. Truly inspiring! Anyways, my other two blogs on last year’s Seattle visit can be found here: General Magic, Boeing Visit.

BTW, before concluding, let me share the news I read about Amazon today, in the context of racism incidents, that they are banning use of facial recognition technology by police in the USA for next one year. This comes as part of their effort to combat systemic racism. A welcome step, I would say.

 

आधुनिक कला आणि सामाजिक परिवर्तन

आज गिरीश कार्नाड यांचा पहिला स्मृतीदिन. गेल्या वर्षी(म्हणजे २०१९ मध्ये) १० जूनला त्यांचे निधन झाले. पाच-सहा वर्षांपूर्वी माझी त्यांचासोबत ईमेल वर बातचीत झाली होती. निमित्त होते ते त्यांच्या एका कन्नड पुस्तकाचे मी करत असलेल्या भाषांतराचे. आगोम्मे ईगोम्मे असे त्याचे कन्नड नाव. भाषांतर तसे अजूनही संपलेले नाही. ह्या वर्षी होईल असे वाटले होते, पण झाले नाही, त्यातच लॉकडाऊनचे देखील निमित्त झाले.

त्या पुस्तकातील मी पूर्वी काही भाषांतरित लेख ह्याच ब्लॉगवर प्रसिद्ध केले होते. पहिला ब्लॉग एका कथेचे भाषांतर होते(सर्व काही संपल्यावर). दुसरे होते ते नाटक कलेच्या मुळाबद्दलच्या एका पौराणिक कथेचे(Origin of theatrical arts). तसेच त्यांनी गुरुदत्तच्या चरित्राच्या पुस्तकाला  लिहिलेल्या प्रस्तावनेचे देखील मी नुकतेच भाषांतर केले होते(गुरुदत्त कोण?). आज त्यांच्या स्मृतीदिनानिमित्त त्यांचाच पुस्तकातील एक वैचारिक लेख भाषांतरित स्वरूपात येथे देत आहेत. गिरीश कार्नाड प्रसिद्ध होते म्हणजे त्यांचे स्पष्ट आणि परखड विचार. ते भाषणे देखील भरपूर करत, त्यांना विविध ठिकाणी व्याख्यानाला बोलावणे येत असे. पुण्यात एकदा मी त्यांचे संगीताबद्दल विचार, शुभा मुदगल यांनी आयोजित केलेल्या बाजा गाजा या संगीत महोत्सवामध्ये, ते देखील इंग्रजीत.

हा लेख देखील म्हणजे त्यांचे एक भाषण आहे. ते देखील मुळ इंग्रजीत होते. त्यांचे कन्नडमधील भाषांतर त्यांच्या उपरोल्लिखित पुस्तकात त्यांनी प्रसिद्ध केला होता(आधुनिक कले मत्तू सामाजिक परिवर्तने असे त्या लेखाचे कन्नड शीर्षक). भाषणाचे निमित्त होते नेदरलँड्मधील एक कार्यक्रम. भारताच्या स्वातंत्र्याच्या सुवर्णमहोत्सवानिमित तेथील Royal Tropical Institute ने India’s Culture in Motion हा कार्यक्रम आयोजित केला होता, १९९८ मध्ये. त्यावेळी त्यांनी केलेले अध्यक्षीय भाषण म्हणजे हा लेख होय. मुळ लेख बराच मोठा आहे. सोयीसाठी मी दोन भागांत ब्लॉग रुपात प्रसिद्ध करणार आहे. खाली दिलेले भाषांतर पहिला भाग आहे. पुढचा भाग नंतर प्रसिद्ध करणार आहे.

Girish Karnad

Girish Karnad. Photo from back-cover of his Kannada book Agomme Igomme

जाता जाता, गिरीश कार्नाड यांच्या चरित्राचे परिचय करून देणारा ब्लॉग(नोडनोडता दिनमान, आडाडाता आयुष्य#१) मी लिहिला होता. तसेच त्यांनी रचलेल्या तलेदंड नाटकाच्या प्रयोगाबद्दल देखील मी लिहिले होते(बसवण्णा, गिरीश कार्नाड आणि तलेदंड). ते देखील जरूर वाचा आणि ह्या श्रेष्ठ आणि बहुरंगी अश्या व्यक्तिमत्वाच्या स्मृतीला श्रद्धांजली अर्पण करूयात!

आधुनिक कला आणि सामाजिक परिवर्तन

भारतीय स्वातंत्र्याच्या सुवर्ण महोत्सवाच्या निमित्ताने हे संमेलन आयोजित केले गेले आहे. याचा प्रमुख उद्देश असा आहे की, भारतात गेल्या अर्ध-शतकात, समाजात कलेच्या क्षेत्रात झालेलं वेग-वेगळे बदल आणि त्यांचा मागोवा, आणि त्यांचे विश्लेषण करणे हा आहे. सांस्कृतिक क्षेत्रात तरी स्वातंत्र्य-पूर्व आणि स्वातंत्र्योत्तर काळ असे निश्चित असे कालखंड आहेत असे म्हणता येते. स्वातंत्र्योत्तर काळात क्रियाशील असलेल्या शक्ती ह्या स्वातंत्र्य-पूर्व काळातील वसाहतवादी युगात उगम पावून वाढीस लागल्या आहेत. त्यामुळे ह्या शक्तींचा परिचय करून घेताना, त्यामागील प्रक्रिया देखील जाणून घेणे अगत्याचे आहे.

माझ्या विवेचनाच्या आरंभी मला ब्रिटीश काळातील दोन आयमाकडे आपले लक्ष वेधायचे आहे. पहिला आयाम म्हणजे, शिक्षण आणि राज्यकारभारात/व्यवहारात झालेले इंग्रजी भाषेचे आगमन हे होय. १९३३ मध्ये, लॉर्ड मॅकॉलेने लिहिलेल्या टिप्पणी असे म्हणते, ‘येथील मुळनिवासी जनतेला इंग्रजी साहित्य, तसेच विज्ञान समजण्यासाठी इंग्रजी भाषा शिक्षणाचे माध्यम होणे गरजेचे आहे, तसेच, सर्व पौर्वात्य शिक्षणासाठी देण्यात येणारी सरकारी मदत थांबवण्यात येत आहे’. या धोरणामुळे आमच्या सुशिक्षित समाजाची विचार प्रक्रियाच शासकीय भाषेनुसार नियंत्रित झाली. स्वतः भारतीयांत आपल्या जीवनाच्या विविध अंगांचा, पाश्च्यात परिकल्पनाचा झालेल्या परिचयामुळे, साम्राज्यवादाच्या चौकटीत ठेवून विवेचन करण्याची सुरु झाली. याचा परिणाम असा झाला की भारतीय बुद्धीजीवी समाजात स्वतःकडे पाहण्याची पद्धतीच बदलून गेली.

त्याच बरोबर, आमच्या समाजात एक नवी मूल्यव्यवस्था निर्माण झाली. आमच्या दैनदिन जीवनात देखील, काय बरोबर, किवा काय चुकीचे आहे, हे पाश्च्यात तर्क-पद्धतीनुसार ठरवू लागलो.

दुसरा आयाम असा की, मद्रास, कलकत्ता, मुंबई या सारखी नगरे निर्माण झाली आणि त्यांची वाढ झाली/होऊ लागली. अशा शहरीकरणामुळे, एका नवीनच मानसिकता समाजात वाढीस लागली. ब्रिटिशांच्या आधी सुद्धा, भारतात शहरे होती, नाही असे नाही; पण त्यांची मनोभूमिका वेगळी होती. त्या काळी समुद्र-किनारी असलेल्या राज्यांच्या व्यतिरिक्त, भारतातील बहुतेक शहरे ही समुद्र किनाऱ्यापासून लांब, अंतर्गत भूभागावर वसली गेली होती. ब्रिटीश संस्कृती ही ह्याच्या अगदी विरुद्ध अशी समुद्रगामी अशी होती. त्यांचा सर्व व्यापार हा सागरावर अवलंबून होता. त्यामुळे स्वाभाविकपणे त्यांनी समुद्रकिनारी शहरे वसविली. त्यामुळे भारतात त्यांनी ज्या तीन ठिकाणी नवीन शहरे निर्माण केली, त्यांना त्यांचा स्वतःचा असा पूर्वेईतिहास काही नव्हता. ह्या शहरात त्यांनी थाटलेल्या कारखान्याच्या आसपास, आणि ब्रिटीशांनी दिलेल्या सवलतीमुळे, एतद्देशीय भारतीय व्यापारी आकर्षित होवून ह्या शहरात येवू लागले. त्यामुळे हळूहळू ब्रिटीश साम्राज्य आपले पाय रोवू लागले. साहेबाच्या प्रती निष्ठा, कौतुक वाढीस लागले, त्याच्या सारखेच दिसावे ही भावना देखील वाढीस लागली. तसेच एका तऱ्हेचा Bourgeois समाजच निर्माण झाला, जो ब्रिटीश व्यापाराचा केंद्रबिंदू झाला.

पुरातन अथवा मूळच्या भारतीय नगरांत आणि वसाहतवादी अर्थव्यवस्थेतून नवीनच उदयास आलेल्या ह्या तीन शहरात मध्ये सुरुवातीपासूनच एक सांस्कृतिक भेद होता. भारतातील मुळच्या नगरात जरी लोक राहत असले तरी, त्या नगरांच्या आसपास असलेल्या गावामधून राहत असलेला समाज, याची जीवन मूल्ये ही साधारण एकच असत. देव, धर्म, जाती, कुटुंबव्यवस्था, सामाजिक संबंध वैगरे गोष्टी, त्या दोन्ही समजातील लोकाच्या आचरणात विशेष भेद नसे.

याविरुद्ध, ब्रिटीश वसाहतवादी काळातील ह्या नवीन नगरात ‘शहरी’ आणि ‘ग्रामीण’ असा भेद तीव्र होत गेला, असे दिसते. मुक्त अर्थव्यवस्थेवर आधारित व्यापार, वैयक्तिक कर्तृत्व शक्तीला मिळालेला वाव, तसेच सामाजिक जीवनात, धर्म-जाती-मत यांचे झालेले निराकरण, अशी ही सर्व ह्या नवीन शहरी संस्कृतीची वैशिष्ट्ये होती. एकूणच आधुनिक आणि पाश्चिमात्य नागरी जीवन हे लक्ष्य होते.

यामुळे, ग्रामीण भागातील लोक, ह्या दृष्टीने मागे राहू लागले, त्यांच्या मध्ये अज्ञान वाढीस लागले. शहरातील जीवन हे पुढारलेले आहे, अशी भावना वाढीस लागली, या सर्वामुळे, शहरे आणि ग्रामीण भाग यातील अंतर आणखीन वाढू लागले. ब्रिटीशांनी, शहरी भागात शाळा, महाविद्यालये, आधुनिक हॉस्पिटल इत्यादी सुविधामुळे, ह्या भावनेला आणखी चालना मिळाली.

इथे एका गोष्टीचा उल्लेख करावयास हवा. हा शहरी समाज कितीही पुढारलेला होऊ लागला, पाश्चिमात्यांचे अनुकरण करू लागला असला तरी, घरात त्याचा प्रवेश झाला नाही. कुटुंबात, जाती-मत-कुलाचार, संप्रदाय, याथाप्रकार चालूच राहिले. यामुळे, शहरी जीवनात एक प्रकारचे द्वंद आणि दांभिकता निर्माण झाली(ह्या विषयावर विचारवंत आशिष नंदी यांनी लेखन केले आहे).

नाट्य आणि संस्कृती

पाश्चिमात्यांचे अनुकरण हा शहरी समाजाच्या जीवनाच्या शैलीचा भाग झाला, हे जरी खरे असले तरी, सांस्कृतिक अनुकरण सार्वजनिक क्षेत्रात सोपे असते. घरातील व्यवहार त्याने दुषित होत नाहीत. ह्या नवीन मध्यमवर्गाने, हा सांस्कृतिक बदल, कोठे आणला असेल तर तो रंगभूमी वर.

असे दिसून येते की, येथील मनोरंजनाचे स्वरूपच ब्रिटिशांच्या रंगभूमीच्या दोन आयामांमुळे बदलून गेले. पहिला बदल झाला तो शहरी/नागरी रंगभूमीवर असलेला procemium arch. सांप्रदायिक भारतीय रंगभूमीवर, प्रेक्षक आणि रंगभूमी ह्या दोघात कायम देवाणघेवाण, संवाद असे. तो यामुळे तुटला. नवीन प्रकाश्योजानेद्वारे, आता रंगभूमीवरील नटांवर/कलाकारांवर तो केंद्रित झाला, आणि प्रेक्षागृहात अंधार ठेवण्याची प्रथा सुरु झाली. रंगभूमीवरचे नाट्य आत्ता जणूकाही लांबवर एका कक्षात घडत असलेले स्वप्नवत भासू लागले(अपवाद अर्थात, गाण्याला अथवा सांगितला मिळणारा वन्समोअर, किंवा हास्य-विनोदाला मिळणारी प्रेक्षकांची प्रतिक्रिया)

दुसरा महत्वाचा बदल घडून आला, तो नाटकासाठी असलेली तिकीट-विक्रीच्या व्यवस्थेमुळे. नाटकामुळे मनोरंजन करून घ्यायचे असेल तर, त्यासाठी उचित दाम मोजला पाहिजे अशी वृत्ती वाढू लागली. या आधी, राजे-राजवाडे, समाजातील धनिक व्यक्ती, देवस्थान वगैरे ही मंडळी, नाटकाच्या प्रयोगाचा खर्च उचलत असत, ज्या मुळे प्रेक्षकांना काही दाम द्यावा लागत नसे.

ब्रिटिश रंगभूमी आणि त्यांची इंग्लिश शिक्षण पद्धती या दोन उपक्रमामध्ये एक सिद्धांत अंतर्भूत होता. तो म्हणजे, शेक्सपियरच्या नाटकात ब्रिटीश समाजाचे यथार्थ चित्रण आले आहे, यावर असलेला दृढ विश्वास, हा होय आणि त्याच्या नाटकात चितारलेला ब्रिटीश समाज हा जगातील इतर समाजापेक्षा श्रेष्ठ आहे, असा मुद्दा उपस्थित केला जाई. भारतातील बुद्धीजीवी समाजात, ह्या एका नाटकाने टाकलेला प्रभाव हा अभूतपूर्व असा होता. ब्रिटिशांचे अनुकरण करणे आणि आपण त्यांच्या पेक्षा कुठल्याही बाबतीत कमी नाही, मागे नाही, ही त्या बुद्धीजीवी समाजाची त्या वेळी गरज बनली होती.

आपल्याकडे तत्व-ज्ञान, पुराण, महाकाव्य, ही सर्व असल्यामुळे, ब्रिटिशांची बरोबरी स्थापन करण्यास मदत झाली. ब्रिटीशांनी अकस्मातपणे नाटकाकडे मोर्चा वळवला. शेक्सपियरच्या तोडीस तोड भारतीय नाटककार उभा करणे आवश्यक झाले. सर विलियम जोन्स याने शाकुन्तालाचे भाषांतर केले होते आणि त्यांची प्रशंसा केली होती. जर्मन महाकवी गटे याने तर शाकुंतल नाटकाला डोक्यावर घेतले होते. भारतात कालिदासाला जरी श्रेष्ठ नाटककार म्हणून मान्यता मिळाले असले तरी, तो राष्ट्रीय अस्मितेचा भाग तो पर्यंत तरी बनला नव्हता. आता त्याला शेक्सपियर ऑफ इंडिया असे नामाभिधान त्याला बहाल करण्यात आले.

शेक्सपियरच्या उदाहरणावरून त्यावेळचे भारतीय बुद्धिजीवी समाज किती ढवळून निघाला हे जर पाहायचे असेल तर १९व्या शतकात आलेल्या भाषांतरांची संख्या पहिली तर लक्षात येईल. शेक्सपियरच्या नाटकाची नव्हे, तर कालीदासाच्या नाटकांची! १९व्या शतकात उत्तरार्धातील केवळ २० वर्षात, ‘शाकुंतल’ ची चार मराठी भाषांतरे, तर २ कन्नड भाषांतरे आली होती.

अण्णासाहेब किर्लोस्कर(ज. १८४३) हे मराठी व्यावसायिक रंगभूमीचे जनक. त्यांनी रंगभूमी वर आणलेले पहिले नाटक हे ‘शाकुंतल’ हेच होते. त्यांनी अश्या संस्कृत कृती वर आधारित नाटके आणून नाटक कंपन्यांना समाजात प्रतिष्ठा मिळवून दिली, हे खरे आहे. पण त्यांनी असेही म्हटले आहे की मला ‘इंग्लिश’ पद्धतीची रसनिर्मिती करायची आहे, हे लक्षात घेतले पाहिजे.

ब्रिटीश सरकार सारख्या विदेशी राज्यकर्त्यांचा विरोध करायला हवा असे मानणाऱ्या राजकीय विचारवंतामध्ये ही शेक्सपियर मुळे कशी संदिग्धता निर्माण झाली होती, त्याचे मराठी नाटककार कृष्णाजी खाडिलकर हे उत्तम उदाहरण आहेत. त्यांचे एक नाटक ‘कीचकवध यांच्या नाटकात, सैरंध्री आपल्या आप्तजनांना गमावते, त्या वेलची तिची दर्शवलेली विपन्नावस्था ही सरळ सरळ त्या काळातील भारतमातेच्या अवस्थेशी मिळते जुळते असे आहे. त्या नाटकात सैरंध्रीचा पाणउतारा करणारा, तिच्या वर हात टाकणारा कीचक, हा त्यावेळी भारताचा प्रमुख लॉर्ड कर्झन आहे हे ही स्पष्ट होते.ब्रिटीशांनी ह्या नाटकावर, राजकीय हिंसेला खतपाणी मिळेल ह्या विचाराने, बंदी आणली. त्याच खाडीलकारांचे दुसरे नाटक ‘सवाई माधवरावांचा मृत्यू’ ह्यात नायकाचे पात्र ह्याम्लेटवर तसेच खलनायकाचे पात्र हे इयागोवर आधारित होते.

खाडीलकरांचे समकालीन नाटककार राम गणेश गडकरी ह्यांनी तर ‘शेक्सपियरच्या पुढ्यात मी अपूर्ण आहे. त्याची ३६ नाटके आणि माझी फक्त १८च नाटके आहेत’ असे जाहीर केले. किर्लोस्कर, खाडीलकर, गडकरी, ह्यासारख्या उच्चवर्णीय व्यक्तींनी, मराठी समजात चाललेल्या ब्रिटीश विरोधी चळवळीबद्दल असणाऱ्या भावनांना वाट करून दिली, तसेच खतपाणी देखील घातले.

१९व्या शतकाच्या मध्यात ब्राम्हण तसेच इतर उच्चवर्णीय समाजात नाटकाच्या प्रती तिरस्काराची भावना होती. देवळातील उत्सवाशी निगडीत अथवा धार्मिक उद्देशाने केल्या जाणाऱ्या अशा उपक्रमाव्यतिरिक्त नाटक निषिद्ध होते. तसे केल्यास जातीभ्रष्ट होण्याची भीती त्यात असे. धार्मिक कारणाव्यतिरिक्त, मनोरंजासाठी म्हणून कथा सांगणे, नृत्य, संगीत तसेच जादूचे खेळ हे सर्व इतर जातीच्या समाजात प्रचलित होते. (इथे एखादे उदाहरण पुरेसे आहे. रायचूरचे अपराळ तम्मण्णा १९०० मध्ये ‘श्री कृष्णपारिजात’ नाटक लिहून रंगभूमीवर आणले. ते लोकप्रिय झाले. तसे असले तरी त्यावेळच्या माध्व ब्राम्हण समजाचा रोष ओढवून घेतला. नाटकावर बहिष्कार टाकण्यात आला. तेव्हा तम्मण्णा यांच्या बंधूनी ते नाटक मठाधिपतींच्या समोर सादर करून आणि त्यांना हे नाटक धर्मप्रसाराचे काम करते आहे असे पटवून दिले, आणि बहिष्कार काढून टाकण्याची विनंती केली. आणि याउपर धर्मकार्य केल्यावाद्दल तम्मण्णाला शाबासकी देण्यात आली.)

हिंदू-मुस्लीम समाजामध्ये त्यावेळी नाटककलेच्या प्रती असलेला पूर्वग्रह एका बाजूला, तर ब्रिटीश समाजात नाटकाचे स्थान अत्यंत महत्वाचे होते. ब्रिटीश भारतात पाय ठेवल्यापासून, त्यांनी ब्रिटन मधून नाटक कंपन्या भारतात येत राहिल्या. त्यांच्या विलासी नाटक प्रयोगांना भरपूर उत्तेजन मिळे. त्यातील स्त्री भूमिका ‘मेमसाहेब’ करत असत. ह्यावरून नाटककलेला असलेली प्रतिष्ठा दिसून येते.

मुंबईतला पारसी समाज ब्रिटिशांचे अनुकरण करण्यात पुढे होता. त्यांनी १८५० मध्ये मुंबईमध्ये पारसी नाटक मंडळ स्थापन केली. १८५३ मध्ये लखनौचे नवाब वाजीद अली शाह हे एका फ्रेंच सांगितीकेवरून प्रभवित होवून ‘इंदर सभा’ हे संगीत नाटक लिहून घेतले. ते त्याचे प्रयोग करीत आणि स्वतः त्यात नृत्य करीत असत. त्यावेळेस देशभर त्याचे शंभराहून अधिक प्रयोग झाले.

१८८० च्या सुमारास महाराष्ट्रात ब्राम्हण आणि इतर उच्चवर्गीय समाजातील लोक, तसेच बंगाल मधील ब्रिटीशांनी पोसलेले जमीनदार यांनी नाटकाचे आधीचे संकेत मोडून स्वतःची अशी व्यावसायिक नाटके रंगभूमीवर आणली. किर्लोस्कर आदी मंडळीना मिळालेल्या यशामुळे नाटक कंपन्यांची एक समृद्ध अशी परंपराच सुरु झाली, जी पुढील ७५ वर्षे टिकून राहिली. procemium arch, सुमधुर नाट्यसंगीत, आणि ह्या नाटक कंपन्यांची असलेली एक विशिष्ट अशी आर्थिक व्यवहार पद्धती ह्या सर्व गोष्टी ह्या नवीन रंगभूमीची वैशिष्ट्ये होती. पौराणिक-ऐतिहासिक नाटके सुद्धा ब्राह्मण्य शैलीमध्ये सादर केली जायची, ज्याचे उदात्तीकरण होण्यास हे नाटकासारखे नवीन माध्यम पूरकच ठरले. त्याच वेळेला लोकसंगीतातून स्फूर्ती घेवून सादर केले जाणारे लोकनाट्य तसेच ग्रामीण नाट्य प्रकार हे कनिष्ठ दर्जाचे आहेत असा समज दृढ होत गेला. शतकानुशतके आपली लोकनाट्य परंपरा जीवित ठेवणाऱ्या ह्या कलाकारांना नुकत्याच उदयास आलेल्या व्यावसायिक रंगभूमीवर प्रवेश मिळाला नाही.(ह्या बाबतीत पारसी रंगभूमीने त्यांचे स्वागत करून अधिक उदारपणा दाखवला)

आमच्या संस्कृतीच्या व्याख्येमध्ये एक नवीन, मुलभूत बदल होवू घातला होता; जो देशातील वेगवेगळया भागात, वेगवेगळ्या कलाप्रकारात; वेगवेगळया रीतीने, जरी दिसायला सुरुवात झाली असली तरी, त्याचे मूळ स्वरूप आणि परिणाम एकच होता असे दिसते. उच्चवर्गातील समाजाने आतापर्यंत ज्या परंपरागत व्यवसायांना आपल्या पासून दूर ठेवले होते, त्याच गोष्टी आता ‘संस्कृती’, ‘कला’, ‘दोन हजार वर्षांची परंपरा” ह्यासारखी लेबलं लावून स्वीकारार्ह होत गेल्या.

आमच्याकडे अनादी काळापासून काही कलाप्रकार कनिष्ठ वर्गातील समाजाने आपल्या व्यवसायाचा भाग म्हणून जपून ठेवले, त्याचे संवर्धन केले. ह्या समाजाला, वर्गाला, शहरातील नाट्य चळवळीबाहेर जाणून बुजून ठेवण्यात आले. ह्या नवीन नाटक कंपन्या शहरी संस्कृतीच्या गौरवाचा, अभिमानाचा विषय ठरू लागला. नाट्यकलेने स्वतःची जात बदलली असे म्हणावे लागेल.

 

राजबाग

आज २ जून. हिंदी चित्रपट सृष्टीतील ख्यातनाम अभिनेता, दिग्दर्शक, एक कलंदर व्यक्तिमत्व असलेल्या राज कपूर यांचा स्मृतीदिन. १९८८ मध्ये त्यांचे निधन झाले. दुसऱ्या दिवशी वर्तमानपत्रात अर्थात त्याची मोठी बातमी आली. त्यासोबत त्यांचे वृद्धापकाळातील एक भावचित्र देखील आले होते. ते पाहून मी देखील एक पेन्सिल स्केच केले होते. ते चित्र Times of India च्या Education Times नावाच्या पुरवणीत प्रसिद्ध झाले होते.पाकिस्तानात पेशावर येथे फाळणीपूर्व भारतात जन्मलेल्या, आणि मुंबईत आपल्या वडिलांसोबत, म्हणजे पृथ्वीराज कपूर यांच्या सोबत आलेल्या राज कपूरने मुंबईत चित्रपटांचा आपल्या घराण्याचा वारसा पुढे चालवला, हे सर्वश्रुत आहेच. 

राज कपूर

राज कपूर

राज कपूर, दिलीप कुमार आणि देव आनंद या त्रिमूर्तीने एक काळ गाजवला होता. राज कपूरचे चित्रपट तर बरेच पाहिले आहेत. ज्या वेळी दूरचित्रवाणी कृष्ण धवल होता, तेव्हापासून, त्याचे चित्रपट रविवारी बऱ्याचदा दूरदर्शनवर दाखवत असत. ते आम्ही पाहत असू. चित्रपट गृहात जाऊन देखील १९८८-८९ च्या सुमारास त्याचा बरसात (जो त्यांनी निर्माण केलेला पहिला चित्रपट) हा चित्रपट पाहिल्याचे आठवते आहे. त्याचे चित्रपट आणि त्यातील गाणी त्यावेळी रशियात देखील बरीच लोकप्रिय होती असे वाचले होते (चित्रपटातील संगीत असेल किंवा चित्रपटातून एकूणच  साम्यवादाशी मिळतीजुळती विचारसरणी दाखवणे असेल, किंवा भारत-रशिया संबध त्यावेळी एका वेगळ्या पातळीवर असेल, अशी अनेक करणे असतील). राज कपूरचा अनेक चित्रपटात चार्ली चाप्लीन सारखा अभिनय, एकूणच वावर असे. त्यांना शोमन देखील म्हणत असत.

ह्या वर्षी, म्हणजे २०२० मध्ये, जानेवारी महिन्यात पुण्याजवळ राजबाग येथे जाऊन आलो. त्याबद्दल कित्येक दिवसांपासून ऐकून होतो. लोणी काळभोर जवळ मुळा मुठा नदीच्या किनारी राजबाग हे राज कपूरचे फार्म हाउस पन्नास वर्षांपूर्वी घेतलेली आणि वसवलेली जागा. आता ते विश्वनाथ कराड यांच्या शैक्षणिक संस्थेने विकत घेऊन तेथे संगीत शिक्षणासाठी गुरुकुल उभे केले आहे. तेथे राज कपूर मेमोरिअल (भारतीय चित्रपटांचे सुवर्णयुग) सप्तऋषी आश्रम, विश्वशांती कला अकादमी असे सगळे त्यांनी उभारले आहे. राज कपूरच्या मृत्यूपत्रात राजबागची जागा महाराष्ट्रातील एखाद्या शैक्षणिक संस्थेस द्यावी असा निर्देश होता. दगडी बांधकाम असलेले राज कपूरचे निवासस्थान अजूनही आहे तसेच आहे. अर्थातच आत जाऊन देत नाहीत. एका कोपऱ्यात असलेली खोली म्हणे बॉबी चित्रपटातील ‘हम तुम एक कामेरे में बंद हो’ हे प्रसिद्ध गाणे चित्रित केले गेल होते अशी माहिती आम्हाला दिली गेली.  त्या परिसरात राज कपूरचे एक अनोखे संग्रहालय त्यांनी उभारले आहे.  मुळा मुठा नदी पात्रात बंधारा टाकला आहे आणि पाण्याचा फुगवटा तयार करण्यात आला आहे. ते सर्व दिसते छान, पण पाणी मात्र प्रदूषित दिसत होते. राजबागच्या आवारात एक दाक्षिणात्य शैलीतील मंदीर देखील आहे.

राज कपूरचे आणि सहकाऱ्यांचे, कुटुंबातील अनेक जुनी छायाचित्रे तेथील एका दालनात पाहायला मिळतात. बालपणातील, पत्नी सोबतची, अनेक चित्रपटांच्या चित्रीकरणाच्या वेळी काढलेली छायाचित्रे आहेत. एक छायाचित्र असे आहे कि राज कपूर राजबागेतील शेतात काम करत असतानाचे आहे. अजून एका भल्या मोठ्या दालनात राज कपूर यांच्या चित्रपटातील अनेक अजरामर प्रसंगांना मूर्त रूप दिले गेलेले पाहायला मिळते. बरसात, मेरा नाम जोकर, राम तेरी गंगा मैली, सत्यम शिवम सुंदरम, अनाडी, श्री ४२०, आग, संगम, जिस देश में गंगा बहती है, बॉबी वगैरे चित्रपटातील प्रसंग आपल्यासमोर साकारले गेलेले दिसतात.  तसेच इतर प्रसिद्ध चित्रपटातील प्रसंग, मराठी चित्रपटातील अभिनेत्यांची भावचित्रे देखील मांडली आहेत.

नुकतीच  अशी बातमी आली होती कि मुंबईतील चेंबूर येथील त्याच्या आर के स्टुडियो आगीत भस्मसात झाला. अनेक जुन्या आठवणी, कागदपत्रे, छायाचित्रे, त्याच्या चित्रपटांतील भित्तीचित्रे नष्ट झाली. पुण्यातील राजबाग मधील त्यांच्या स्मृती दालनामुळे काही वाचली असेच म्हणावे लागेल.

R K Films and Studio

R K Films and Studio. Image courtesy Internet

आणखीन एक गमतीशीर गोष्ट वाचनात आली होती कि आर के स्टुडियोचे प्रसिद्ध मानचिन्ह(लोगो) हा बाळसाहेब ठाकरे यांनी तयार केला होता. असो, पण राज कपूर सारख्या अष्टपैलू कलावंताच्या स्मृती जागवायला पुण्याजवळील राजबाग येथे एकदा जायला नक्कीच हरकत नाही.

 

Tripling

लॉकडाऊन मुळे नाटक चित्रपट वगैरेना बाहेर जाता येत नसल्यामुळे मनोरंजनासाठी घरातच असलेल्या मनोरंजनाच्या खजिन्याकडे बरेच जण वळले आहेत. मी ही त्यातील एक. अर्थात हा खजिना आहे तो वेब सेरीजचा. या आधी फक्त एक अपवाद(TVF Pitchers) वगळता मी तशी कुठलीच वेब सेरीज पहिली नव्हती, भाडिपा बद्दल ऐकले होते, पण पाहिली नव्हती. रस्त्यांवरून Sacred Games या नेटफिक्स वरील वेब सेरीजची जाहिरात पाहून उत्सुकता वाटत होती. FOMO(Fear Of Missing Out)ची बाधा झाली होती. लॉकडाऊन मुळे ती बाधा गेली!

गेल्या काही वर्षांपासून OTT platforms(Over the top platform जसे नेटफिक्स, किंवा streaming service असेही म्हणतात, कारण येथे थेट इंटरनेटचा वापर होतो, केबल, उपग्रह, किंवा डिश वापरले जात नाही) वर ह्या वेब सेरीज पाहता येतात. दूरचित्रवाणी, संगणक, किंवा आपल्या हातात असलेल्या भ्रमणध्वनी संचावर देखील हे कार्यक्रम पाहता येतात. हे लोकप्रिय होण्याचे प्रमुख कारण काय आणि कसे दाखवायचे यावर काही निर्बंध नाहीत. दुसरे म्हणजे कमीत कमी वेळात जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहचण्याचे काम ह्या वेब सेरीज करतात. दूरचित्रवाणी वरील मालिका आणि वेब सेरीज यांत साम्य स्थळं जशी आहेत तसेच बरेच फरक देखील आहेत. मी ही अनेक चांगल्या, वाईट, बऱ्या, मराठी, हिंदी, इंग्रजी वेब सेरीज पहिल्या, पाहतो आहे. पण त्याला काही अंत नाही, अथांग महासागर आहे हा. पण मला वाटते कि हे नवीन माध्यम नवीन विधायक शक्यता पडताळून पाहण्यासाठी वापरता येईल. जसे कि पूर्वी (किंवा अजूनही) प्रायोगिक नाटके, समांतर चित्रपट करणारे जसे विविध प्रयोग करून पाहत, तसे ह्या माध्यमातून कलाकारांना, लेखकांना, तंत्रज्ञांना आणखीन मोकळेपणाने करता येईल. काही वर्षांपुर्वी अशीच अजून एक लाट ह्या लघुपटांची आली होती, ती आता विरली कि काय असे वाटू लागले आहे. त्याबद्दल मी येथे पूर्वी लिहिले आहे.

अर्वाच्य/चावट/बोल्ड भाषा, मुक्त/अनिर्बंध लैंगिक दृश्ये, लिव्ह-इन रिलेशन, कंबरे खालील विनोद, हिंसा ह्या सगळ्यांचा मुक्त वापर केला कि वेब सेरीज तयार होते अशी धारणा असलेल्या गदारोळात काही चांगल्या, भावलेल्या वेब सेरीज मी पाहिल्या. त्यातील एक Tripling.  छोटीशीच, पाच भागांची पण वेगळा विषय आणि मांडणी असलेली वेब सेरीज मला भावली. त्या बद्दल थोडेसे, आणि नंतर इतर काही बऱ्या वाटल्या त्या विषयी, थोडक्यात नोंद घेणार आहे शेवटी.

Tripling हि वेब सेरीज तशी जुनी आहे,  २०१६ मधील. त्यात गोष्ट आहे ती तीन भावंडांची आणि त्यांच्या रोड ट्रीपची. त्यांची दोन सीझन्स आहेत. मी पहिलाच सीझन पहिला आहे. सुमित व्यास, मानवी गाग्रू, आणि अमोल पराशर हे तीन प्रमुख कलाकर. चंदन हा सुटा-बुटातला अमेरिकेतून भारतात अचानक परत आलेला, तेही पत्नीशी घटस्फोट घेऊन.

TVF Tripling Web Series

TVF Tripling, image courtesy Internet

चितवन हा डोक्याला कायम हेडफोन लावुन फिरणारा yo generation मधला DJ म्हणून काम करणारा तरुण मुलगा आहे. ह्या दोघांची आधी भेट मुंबईत होते. चितवन चंदनला घेऊन जोधपूरला बहिणीला, चंचल भेटायला मोटारीने निघतो. वाटेत त्यांच्यात गप्पा होतात, भांडणे  होतात, एकमेकांचे विचार पटत नसताना देखील ते जोधपूरला पोहोचतात. तेथे वेगळीच गंमत असते. चंचलचे लग्न जोधपुरच्या राजघराण्यात झालेले असते. तिचा पती प्रणव जो तिचा कॉलेजमधील मित्र असतो, तो तेथील राजपुत्र असतो. स्वातंत्र्यानंतर देशातील राजघराणी दुरवस्थेला पोहोचलेले असता, राज्यकर्ते मात्र त्याच खोट्या प्रतिष्ठेच्या आड असतात. हे सर्व पाहून मला चिं वि जोशी यांची स्टेट गेस्ट नावाची एक कथा आठवली. चंचलचे यामुळे प्रणव बरोबर पटत नसते. तिचे भाऊ तिकडे असताना, जोरदार भांडण होऊन तेथून ते सर्व तिघे भावंडे मानली येथे आईवडिलांकडे जातात, सगळे भेटतात, एकमेकांची सुखदुःख सांगतात आणि येथे पहिला सिझन संपतो. दुसरा सिझन २०१९ मध्ये आला, तो मला अजून पाहायचा आहे. पण एकूणच प्रवासाच्या दरम्यान एकमेकांना हि भावंडे पुन्हा कसे खऱ्या अर्थाने भेटतात हे पाहण्यासारखे आहे. या मालिकेचे लेखन सुमित व्यासचे आहे त्याचा अभिनय देखील मस्त आहे.

आता इतर काही मोजक्या वेब सेरीज बद्दल. #Moving Out, आणि काय हवं? बऱ्या आहेत, रिफ्रेशिंग आहेत. मस्तराम हि वेब सेरीज थोडी भडक आहे, पण विषय मात्र ३०-४० वर्षांपूर्वी रेल्वे स्टेशनवर मिळणाऱ्या हिंदी भाषेतील पिवळ्या पुस्तकांच्या दुनियेत प्रेक्षकांना नेतो. Forgotten Army हि आझाद हिंद सेनेची पार्श्वभूमी असणारी वेब सेरीज मला इतिहासाची आवड असल्यामुळे भावली आणि एकूणच दर्जेदार चित्रीकरणामुळे देखील भावली. Family Man हि वेब सेरीज मनोज वाजपेयी साठी पहिली आणि त्याच्या अभिनयामुळे आवडली. भाडिपाची Casting Couch चे काही भाग पाहिले, मस्त वाटले, अमेय वाघ आणि निपुण धर्माधिकारी हे दोघे मिळून अगदी कट्ट्यावर बसून गप्पा मारल्यासारखे आलेल्या पाहुण्यांशी गप्पा मारतात, एकमेकांची खेचतात. What the Folks, Hum Tum and Them या हिंदी बेब सेरीज ठीकठाक वाटल्या.

आपल्याकडील अनेक कथा कादंबऱ्या या नवीन वेब रुपात आपल्यासमोर येत आहेत, येत राहतील. तसेच प्रादेशिक भाषेतील साहित्यावर देखील असे प्रयोग होत आहेत. जसे मराठीतील समांतर ही वेब सेरीज.  तसेच नवनवीन पटकथा देखील येत आहेतच. मनोरंजनाच्या ह्या महासागरातून आपल्याला हवे ते मोती हुडकून काढणे तसे अवघड आहे. पण ही चांगली गोष्ट आहे, एकूणच सगळ्यांसाठी, तसेच त्यातून निर्माण होणाऱ्या कलेसाठी, कलेच्या आविष्कारासाठी देखील. आणि मुख्य गोष्ट म्हणजे हि फक्त सुरुवात आहे!

 

Boeing Future of Flight Museum

बोईंग! जगातील विमान बनवणारी एक अग्रगण्य कंपनी. कालच बातमी वाचली होती बोईंग मधील जवळ जवळ १२ हजार लोकांच्या नोकऱ्यांवर गदा येणार आहे, कारण अर्थातच कोरोना विषाणूने घातलेला धुमाकूळ. तसेच असेही वाचले कि 737 MAX ह्या कुप्रसिद्ध विमानांचे पुन्हा उत्पादन सुरु करणार आहे. ह्या विमानांवर गेल्या वर्षी अमेरिकन सरकारने सुरक्षेच्या कारणांवरून बंदी आणली होती. हे सगळे वाचून गेल्यावर्षी मे महिन्यातच अमेरिकेतील माझ्या वास्तव्यात बोईंग कंपनी आणि तेथील अनोखे संग्रहालय पाहायला गेलो होतो त्याची आठवण झाली. हे आहे सिएटल या शहरात. सिएटल(Seattle) म्हटले कि आधी Microsoft, आत्ता आत्ता Amazon हे आठवतात. पण फार कमी जणांना माहिती असते कि या दोघांच्याही आधी सिएटल म्हटले कि बोईंग कंपनी डोळ्यासमोर येते. सिएटल विमानतळावर उतरल्या उतरल्या हे शहर विमानांचे शहर हे समजते.  तेथील आगमन विभागात छतावर एक विमान टांगले आहे, ते लक्ष वेधून घेते. बाजूला भिंतीवर विमानाचा इतिहास सांगणारे छोटेसे माहितीफलक आहे.

Airplane Model Exhibit Hanging

Airplane Model Exhibit Hanging at SeaTac Airport, Seattle

बोईंगचा सिएटल मध्ये, उत्तरेला Everett या ठिकाणी कारखाना आहे आणि  Future of Flight नावाचे संग्रहालय देखील उभारले आहे. कारखान्यात विमानांची बांधणीचे काम  कसे होते हे पाहायला सुद्धा घेऊन जातात. विमानांचा शोध लागून शंभर वर्षे होऊन गेली. बोईंग कंपनी देखील सुरु होऊन शतक लोटले. पहिल्या वहिल्या विमानापासून ते आतापर्यंतचा विमानांचा प्रवास थक्क करणारा आहे. बोईंगच्या विमानांतून कित्येक वेळेला प्रवास केला आहे. आत त्या ठिकाणी जाऊन तो सगळा माहौल अनुभवणे, विमाने कशी बनवतात हे पाहणे अतिशय उत्सुकतेची बाब होती.

Inside of Paper Plane Cafe

Inside of Paper Plane Cafe at Future of Flight, Seattle

त्या दिवशी अमेरिकेत मेमोरिअल डे(Memorial Day) निमित्त सुट्टी होती. छान ऊन पडले होते. सिएटलकरांना ह्या उन्हाचे कोण अप्रूप, कारण जवळ जवळ वर्षभर तेथे पावसाची भुरभूर असते, वातावरण ढगाळ असते. आम्हाला  निघायला अंमळ उशीरच झाला. त्यात आम्ही रस्ता चुकलो आणि बोईंगच्या दुसऱ्या कुठल्यातरी कारखान्याच्या आवारात पोहोचलो. तेथून परत Everett येथील निर्धारित स्थळी पोहचे पर्यंत जेवणाची वेळ झाली होती. आधी तेथील cafeteria(त्याचे नाव अनोखे होते-Paper Plane Cafe) मध्ये पोटोबा केला.

त्या नंतर लगेच आम्ही बोईंग कंपनीची सैर करण्यासाठी त्यांच्या एका गाईड सोबत बस मधून निघालो. भले थोरले आवार,  आणि त्यात २५-३० विमाने पार्क केलेली दिसत होती. दुरुस्तीला आली होती कि काय कोण जाणे. त्या विमानांवर त्या त्या विमान प्रवास कंपन्यांची मानचिन्हे दिसत होती. बस मधून उतरल्यावर एका दालनातून आम्हाला नेण्यात आले. पुढे दोन बोगद्यातून चालत नेत, पुढे एके ठिकाणी लिफ्ट मधून दुसऱ्या मजल्यावर नेण्यात आले. तेथून खाली विमानांची assembly line दिसत होती, अनेक लोकं काम करताना दिसत होती. ही प्रत्यक्ष factory ची सैर असल्यामुळे चालणे भरपूर आहे. आम्ही साधारण दीड तास त्या भागात फिरत सगळे पाहत होतो. सुरक्षेच्या कारणासाठी आम्हाला आत मध्ये छायाचित्रे काढता आली नाही.

केवढा तो भव्य परिसर होता आत मध्ये! एकाच वेळेस ३-४ विमानांची जुळणीचे काम चालू होते असे दिसत होते. आम्ही ते सर्व दृश्य वरून २५ फुटांवरून पाहत होतो. विमानांचे विविध भाग, जसे कि पंख, इंजिन्स, शेपटाकडील भाग असे सगळे जमिनीवर विखुरलेले दिसत होते. पाच सहा वर्षांपूर्वी मी अमेरिकेतच Rockwell Collins मध्ये तीन महिने काम केले होते. ही कंपनी विमानांचे सुटे भाग, विमानच्या आतील यंत्रणा वगैरे गोष्टी तयार करते. अशाच एका यंत्रणेच्या(In-flight Entertainment System) software चे काम मी केले होते. त्याबद्दल मी येथे लिहिले आहे. त्या वेळेस विमानच्या आतील भागाचे  प्रारूप वापरून त्यावर काम केले होते, त्या दिवसांची मला आठवण झाली. मला विमानात अजूनही बसले कि अजूनही मानवाने केलेल्या या प्रगतीचे राहून राहून आश्चर्य वाटत राहते. जेमतेम शंभर वर्षे होऊन गेली, विमानांचा शोध लागून, अर्थात त्यानंतर जी दोन महायुद्धे जी झाली त्याने ह्या तंत्रज्ञानात प्रचंड प्रगती झाली, आणि येथवर आपण आलो आहोत.

परत आल्यावर आम्ही विमान विषयक विविध गोष्टींची, इतिहासाची माहिती देणारे प्रदर्शन, संग्रहालय पाहायला गेलो. बोईंगच्या विविध विमानांच्या उत्पादनाचा इतिहास सांगणारी, तसेच विमानांचे अंतरंग दाखवणारी, cockpit कसे असते हे दाखवणारी अशी अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण प्रदर्शने तेथे होती. ते पाहण्यात अजून एक तास-दीड तास कसा निघून गेला, हे कळले देखील नाही. बोईंग कंपनीचा संस्थापक विल्यम बोईंग याने १९१६ मध्ये हि कंपनी सुरु कशी केली त्याचा इतिहास, जुनी छायाचित्रे लावलेली होती.

सध्याच्या परिस्थिती अर्थातच तुम्ही तिथे जाऊ शकणार नाही. त्यासाठी बोईंगने घरी बसल्या बसल्या प्रतिरूप सैर घडवण्याची सोय केली आहे. तुम्ही ती ह्या संकेतस्थळी(Museum of Flight Virtual Tour) जाऊन नक्कीच अनुभवू शकता. सिएटल शहरामध्ये, दक्षिणेला विमानांचे अजून एक संग्रहालय उभारले आहे. त्याचे नाव आहे Museum of Flight. ते गेल्या वर्षी पाहायचे राहून गेले. ह्या वर्षीच्या अमेरिका भेटी दरम्यान पाहायचे होते, पण लॉकडाऊन मुळे ह्या विमानांचे उड्डाणच स्थगित केले असल्यामुळे जाता आले नाही. बघुयात, पुढे मागे कधी तरी!

सायबेरियातील शोध

सायबेरिया(Siberia) म्हटले कि आपल्याला आठवतात तो रशियाच्या अति उत्तरेकडे, अति थंड प्रदेशातील, स्टॅलिनच्या काळातील ती कुप्रसिद्ध कारागृहे. त्याबद्दल पूर्वी मी वाचले आहे. मी ज्या शोधाबद्दल लिहिणार आहे ते काही या तुरुंगांच्या किंवा त्यातील कैद्यांच्या शोधाबद्दल नाही तर, तेथे मूळ वास असणाऱ्या एका जवळ जवळ नामशेष झालेल्या पक्ष्याच्या शोधाबद्दल. बरं, मी काही पक्षीतज्ञ वगैरे नाही, पण हौशी पक्षी निरीक्षक नक्कीच आहे, सर्वसाधारण उत्सुकता, माहिती ह्या क्षेत्राबद्दल  मला असते. त्याचे असे झाले की, सध्याच्या ह्या सक्तीच्या स्थानबद्धतेत (lockdown) मी माझ्या संग्रहातील पुस्तकांकडे जरा नजर वळवली. त्यात मला मी गोळा करून ठेवलेले, न वाचलेले, अर्धवट वाचलेले, नजरेआड झालेली, थोडी वेगळ्या विषयांवरची पुस्तके हाती आली, येत आहेत. त्यातीलच एक पुस्तक, जे प्रसिद्ध पर्यावरणतज्ञ, पक्षीतज्ञ प्रकाश गोळे यांचे सायबेरियातील शोध हे पुस्तक परवा माझ्या हाताला लागले, आणि मी ते छोटेसे पुस्तक एक-दोन बैठकीत वाचून काढले. पुस्तकात गोळे यांनी शोध मोहिमेची माहिती, तसेच सायबेरिया प्रदेशाची ओळख ललित अंगाने मांडली आहे.

Siberian Crane

सायबेरियन क्रौंच पक्षी(Siberian Crane) हे भारतात अनेक इतर परदेशी पक्ष्यांप्रमाणे स्थलांतर करतात. ते रशियाच्या उत्तरेकडील सायबेरिया भागातून येतात हे समजले होते, पण त्यांच्या प्रवासाचा मार्ग अजून कळला नव्हता. त्यासाठी आणि एकूणच त्यांच्या संवर्धनासाठी म्हणून आखलेल्या एका प्रकल्पात त्यांना सहभागी होता आले, त्याविषयी हे पुस्तक आहे. सायबेरियन क्रौंच पक्षी भारतात हिवाळ्याच्या मोसमात प्रामुख्याने भरतपूर पक्षी अभयारण्य(आता केवलदेव घाना राष्ट्रीय उद्यान) येथे येत असत. ११९२ मध्ये भारत, रशिया आणि अमेरिका यांच्या संयुक्त विद्यमाने ही शोधमोहीम आखली गेली होती. ते स्वतः, अमेरिकन नागरिक असलेली मीनाक्षी नागेन्द्रन(जो मुळची भारतीय) आणि रशियातील कोसिरजीन व साशा दोन सहकारी असे सगळे त्यांच्या चमूत होते.

सायबेरिया म्हणजे पृथ्वीच्या उत्तर ध्रुवातील आर्क्टिक खंडाच्या परिसरातील प्रदेश. तेथून भारतात हजारो किलोमीटर प्रवास करून हे पक्षी भारतात येत असत. १९६० साली जवळ जवळ १०० सायबेरियन क्रौंच पक्षी आल्याची नोंद आहे, पण १९९१ मध्ये फक्त ६ पक्षी आले. त्यांची संख्या कमी का होते आहे, हे कळण्यासाठी, त्यांचा प्रवासाचा मार्ग समजणे आवश्यक होते. क्रौंच पक्ष्यांच्या साधारण १५ जाती आहेत, मी त्यातील कुठलीच पाहिलेली नाही. क्रौंच पक्ष्याबद्दल मी संस्कृत शिकताना ऐकले होते, क्रौंच पक्षी भारतीय संस्कृतीमध्ये प्रेमाचे प्रतिक मानतात. मारुती चितमपल्ली यांच्या पक्षीकोशात क्रौंच पक्ष्यांचा उल्लेख आहे, त्यात त्यांनी चार क्रौंच प्रकारांची माहिती दिली आहे(सायबेरियन क्रौंच, सारस, क्रौंच-Demoiselle Crane, कुलंग-Common Crane). अमेरिकतील International Crane Foundation या पक्ष्यांच्या संवर्धनाच्या कार्यक्रमात अग्रेसर आहे. त्यांच्या ३०० एकर परिसरात सर्वच्या सर्व १५ जातींचे १०० क्रौंच पक्षी आहेत.

प्रकाश गोळे रशियामध्ये गेले  त्या आधी २-३ वर्षे आधी तेथे राजकीय उलथापालथ झाली होती. आधीच्या सोविएट युनियनची नुकतीच शकले झाली होती. कम्युनिझम हळू हळू मागे पडत होता. दिल्ली वरून विमानाने मॉस्कोला पोहोचले. रशियाला त्यांनी याआधी भेट दिलेली होती. त्यामुळे त्यांना आधीचे आणि दुसऱ्यांदा गेले तेव्हा जाणवलेल्या बदलांचे वर्णन केले आहे. १९८९ मध्ये एका परिषदेच्या निमित्ताने रशियातील Astrakhan या शहराला भेट दिली होती, जे वोल्गा नदीच्या दोन्ही किनाऱ्यावर रशियाच्या दक्षिणेला वसले आहे. मॉस्कोला पोहोचल्यावर त्यांना सर्व बदलल्याचे दिसू लागले. रशियाचे चलन रुबल घसरला होता. महागाई वाढली होती. दुहेरी अर्थव्यवस्था असल्याचे त्यांना दिसले. कारखाने, वस्तूंचे उत्पादन व्यवस्था कोलमडली होती. गोळे यांनी एक निरीक्षण नोंदवले आहे कि त्यांना दुकानांमधून गणकयंत्र(calculator) कोणी वापरताना दिसले नाही, सगळे तारेच्या मण्यांचा उपयोग करून हिशेब करत होते. मॉस्कोमध्ये त्यांना हिरवाई अजून असल्याचे दिसले. जांभळ्या रंगांची रानफुले असलेली झाडे त्यांना दिसत होती. त्यांना समजले कि या झाडांच्या पानांपासून रशियात चहा केला जाती, त्याला इव्हानचा चहा असे म्हणतात, हा चहा औषधी असतो.

मॉस्कोमधून प्रकाश गोळे यांनी ठरल्याप्रमाणे सायबेरियात प्रवेश केला. सायबेरियात ईशान्येकडे असलेल्या सालेखार्द या गावात ते पोहोचले, हे गाव आर्क्टिक सर्कलच्या आत आहे. ऑब नदीच्या मुखाशी सालेखार्द हे गाव, प्रचंड दलदल, जमिनीखाली कायमस्वरूपी असलेला, कधीही न वितळणारा बर्फ, permafrost होता. तेथून पुढे जंगलात त्यांच्या तळ पडला होता, ह्या भागात सायबेरियन क्रौंच पक्षी घरटी करतात. हा प्रदेश टुंड्रा प्रदेश म्हणून ओळखला जातो, जंगल तैगाचे जंगल म्हणून ओळखले जाते, जे दक्षिणेकडून टुंड्रा प्रदेशात देखील तापमान वाढीचा परिणाम म्हणून पसरले होते.  सालेखार्दहून हेलिकॉप्टरने त्या जंगलातील त्यांच्या नियोजित तळापाशी जायचे होते. अमेरिकेतील सहकारी मीनाक्षी आधीच त्यांच्या केंद्रामध्ये जन्मलेल्या क्रौंच पक्ष्यांच्या पिलांना घेऊन तेथे  महिनाभर आधीच गेली होती.

प्रकल्पाच्या कामानिमित्त सायबेरिया प्रदेशात केलेल्या भटकंतीचे मस्त वर्णन केले आहे. तेथील दलदलीचा भूप्रदेश, झाडे, क्रौंच व्यतिरिक्त इतर अनेक पक्षी, प्राणी जे जे त्यांनी पहिले अनुभवले ते त्यांनी मांडले आहे. सुवर्ण गरुड ह्या शिकारी पक्ष्याबद्दल तर दोन प्रकरणे आहेत. सायबेरिया मधील आदिवासी यांच्या वर देखील एक प्रकरण आहे. हे लोक रेनडीअरची शिकार करून जगतात. त्यांनी त्यांचे आदिवासी निसर्गपूजक जीवन, तसेच आधुनिक रशियन लोकांशी संबंध आल्यावर त्यांचे बदलेले जीवन याबद्दल लिहिले आहे. पन्नास वर्षांपूर्वी रशियाने सायबेरिया प्रदेशात खनिज तेलाचे साठे सापडले असता तेथे ज्या तेलविहिरी बांधल्या, त्याचे न वापरात असलेल्या इमारतींचे अवशेष त्यांना दिसले, त्याबद्दल देखील लिहीले आहे. (ताजा कलम, जून ७, २०२०: आजच वर्तमान पत्रात वाचले की रशियाच्या  arctic circle भागात त्यांनी बांधलेल्या एका तेलसाठ्याच्या tank चे बांधकाम permafrost वितळल्यामुळे कोसळून खनिज तेल तेथील भागात पसरले आणि तेथील पर्यावरणाची हानी होत आहे. ती बातमी येथे तुम्ही वाचू शकता.

Arctic Circle Oil Spill

Arctic Circle Oil Spill

वर दिलेल्या चित्रात तो भूभाग दाखवला आहे. त्याच्या आसपासच्या भागात सायबेरियन क्रौंच पक्ष्यांचा अधिवास आहे.)

जंगलातील तळावर पोहोचल्यावर तेथे मीनाक्षीने बरोबर आणलेल्या पिलांना तेथील परिसरात सोडले. त्या पिलांचे आणि तेथील वन्य कुत्री यांचे(Siberian Husky, Sibe) कसे जमत गेले हे देखील वाचण्यासारखे आहे. तेथील क्रौंच पक्ष्यांच्या पाठीवर प्रक्षेपक( transmitter ) कसे बसवले याचा वृतांत आहे. हे transmitter बसवलेले पक्षी स्थलांतर करून भरतपूर येथे आले येत असताना त्यांच्या प्रवास मार्गाची माहिती गोळा केली जाते. त्याकाळी हे transmitter पाच हजार डॉलर्स किमितीचे होते. हे प्रक्षेपक बांधताना त्या सर्वांना क्रौंच पक्ष्यासारखा पोशाख करून त्यांच्या मिसळून, त्यांना गव्हाच्या दाण्यांची लालूच दाखवून, ते काम करावे लागले.

Feeding Siberian Cranes

Siberia

काही दिवसांनी त्यांचा चमू परत मॉस्कोला परत आला. त्यांना त्यांच्या रशियन सहकार्यांकडून अशी बातमी मिळाली कि, प्रक्षेपक बसवल्याच्या दुसऱ्या दिवशीच क्रौंच पक्ष्यांनी स्थलांतरासाठी प्रवास सुरु केला. उपग्रहामार्फत त्यांचा प्रवास समजू लागला, पण १५०० किलोमीटर पर्यंतच, नंतर संदेश येणे बंद झाले. नंतर काही महिन्यांनी भरतपूर येथे आलेल्या कॉमन क्रौंच पक्ष्यांच्या पाठीवर प्रक्षेपक लावून ते परत सायबेरिया मधील मुळ ठिकाणी पोहोचेपर्यंतचा मार्ग संशोधकांना ज्ञात झाला.

जाता जाता, मी लिहिलेले पक्ष्यांविषयीचे आणखीन काही लेख जरूर वाचा आणि प्रतिक्रिया कळवा. त्यातील एक आहे धनेश(hornbill) आणि pink headed duck, तर दुसरा एका ओरिसा राज्यातील चिलका सरोवर परीसातील पक्ष्यांच्या माहितीपटाविषयी आहे.