Recovery Month at SAA

I happened to come across the movie titled The Sixth Sense other day. This Bruce Willis starer is horror-thriller movie, with supposed to be having basis of mental illness case of one of the main characters(child). This movie, which came 15 years earlier, had become famous then. Bruce Willis plays a role of doctor trying to help the child who is suffering from schizophrenia, who also gets visual hallucinations. The line ‘I see dead people’ from this film, is said to be one of most famous lines of films ever. I, having been associated with the domain of mental health for almost 10 years now, mainly, involved in activities of Pune’s organization called Schizophrenia Awareness Association(SAA), I was watching this movie keenly. Much has has been written about this movie’s mental health angle. At the end of the film, I kept wishing the film touched upon using techniques of self-help and recovery. But alas, it is a movie, not a documentary of child dealing with mental illness!

sixthsense

Poster of the movie, courtesy Internet

I remembering all this, as one of the main proponents of self-help techniques and recovery techniques, Dr Abraham Low, whose birth anniversary is falls next week, on Feb 24. He was Polish by birth, but made USA his home, where he went on founding organization called Recovery Inc more than 80 years ago. SAA is going observe his birth anniversary as Recovery Month. Various programs are arranged on this occasion. One of the main activities of SAA, apart from spreading awareness, is facilitating and conducting self-help support groups(SHSG). The very basis for SHSG is Dr Low’s techniques. Some time back I had read Marathi translation of Dr Low’s biography titled My Dear Ones and I had written about it here. On the Feb 24 itself, there will be a session on recovery method. The recovery method is a system of cognitive behavioral techniques for controlling behavior and changing attitudes. People who practice the living skills detailed in the recovery method, learn to change their thoughts and behaviors. The changes in attitudes and beliefs follow.

ri-logo

Recovery International’s Logo, from their website

drlow2

Dr Abraham Low, image courtesy Internet

One first things is there using spotting tools as listed below. The purpose of using a tool list is to enable newcomer Shubharthi(person with mental illness) to easily and rapidly participate in a recovery meeting.

  • Treat mental health as a business and not as a game
  • Humor is our best friend, temper is our worst enemy
  • If you cannot change an event, you can change your attitude towards it
  • Be self-led, not symptom-led
  • Symptoms are distressing but not dangerous
  • Temper is the intellectual blindness to the other side of the story
  • Comfort is a want, not a need
  • There is no right or wrong in the trivialities of every day life
  • Calm begets calm, temper begets temper
  • Don’t take our own dear selves too seriously
  • Feelings should be expressed and temper suppressed
  • Helplessness is not hopelessness
  • Some people have a passion for self-distrust
  • Temper maintains and intensifies symptoms
  • Do things in part acts
  • Endorse for the effort, not only for the performance
  • Have the courage to make a mistake
  • Feelings are not facts
  • Do the things you fear and hate to do
  • Fear is a belief-beliefs can be changed
  • Every measure of self-control leads to a measure of self-respect and ultimately self-confidence
  • Decide, plan, and act ,
  • A firm decision steadies me
  • Anticipation is often worse than realization
  • Replace an insecure thought with a secure thought
  • Bear the discomfort in order to gain comfort
  • Hurt feelings are just beliefs not shared
  • Lower your standards and your performance will rise
  • Things happen by chance and not by choice
  • People do things that annoy us, not to annoy us

As I said at the beginning, much has been written about this film The Sixth Sense, specifically about treatment and portrayal of mental health in the films. I also had written about this topic in the past on the blog here. I appeal the readers to participate in spreading awareness about various aspects of mental health. I keep writing about various topics related to mental health here, and what we do at SAA. You can check them out here. Lastly, please participate in various programs SAA would be conducting during this recovery month. For more updates on this, stay tuned!

Advertisements

An evening in Philadelphia

ह्या वर्षी देखील अमेरिकेतील फिलाडेल्फिया शहरी जायला मिळाले. ही माझी गेल्या तीन-चार वर्षातील तिसरी खेप. ह्या खेपेस फिलाडेल्फिया येथे जाण्याआधी बोस्टन शहराची देखील वारी झाली. जानेवारी महिना म्हणजे आधीच अमेरिकेतील ह्या भागात, म्हणजे ईशान्य भागात, भयानक थंडी. त्यातच मी तेथे जायच्या आधीच काही दिवस जोरदार बर्फवृष्टी झालेली. विमानांची उड्डाणे रद्द झालेली, विमानतळावर सगळीकडे गोंधळ,ज्या बद्दल मी येथे लिहिले आहेच. ह्या खेपेस ३-४ दिवसच फिलाडेल्फिया मध्ये होतो. पण तेही विविध अनुभव देऊनच गेले. हे ऐतिहासिक शहरच असे आहे.

न्यूयॉर्क मध्ये जसे आशियायी आणि इतर कॅबवाले प्रसिद्ध आहेत, तसेच फिलाडेल्फिया मध्ये बांगलादेशी कॅबवाले बरेच आहेत. त्यांना हिंदी बोलता येते, मुंबई बद्दल हमखास विचारणा होते. ह्या खेपेसस एके दिवशी, मला एक कॅबवाला भेटला, जो बांगलादेशी नव्हता, पण हैती या देशाचा होता. हा देश म्हणजे अटलांटिक महासागरातील, अमेरीकेजवळ क्युबा, वेस्ट इंडीज बेटांच्या शेजारील देश. कॅबवाला बराच बोलका होता. कॅब शिरल्या शिरल्या त्याने बोलणे सुरु केले. तो फ्रेंच भाषिक होता, हैती मध्ये फ्रेंच राज्यसत्ता होती. मला फ्रेंच येत नाही हे सांगितल्यावर मोडक्या तोडक्या इंग्रजीत त्यांनी आपल्या तोंडाची पट्टी सुरु ठेवली. हातात मोबाईल होता. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी हैतीबद्दल काही अनुद्गार काढले होते असे वाटते. तो अर्थातच चिडला होता. मोबाईलवर विडियो मला दाखवून काही सांगण्याचा प्रयत्न करत होता. हा प्रसंग अमेरिकी जनतेची सर्वसाधारण भावना ट्रम्प प्रश्नाबद्दल सध्या आहे, याचेच ते सूचक होते की असे वाटून मला गेले. असो. मला सांगायचे होते ते वेगळेच. नमनालाच घडाभर तेल गेले. आता निरुपण सुरु करतो!

ब्लॉगचे शीर्षक आहे An evening in Philadelphia असे आहे. उघड आहे, की मी फिलाडेल्फिया मधील एका विशिष्ट संध्याकाळच्या विषयी लिहिणार आहे. आधीच्या दोन भेटीदरम्यान शहरात बरेच फिरलो आहे. ह्या वेळेस सवड नव्हती, थंडीदेखील जीवघेणी होतीच. पण ती संध्याकाळ वेगळीच होती. ऑफिसचे काम संपवून संध्याकाळी खरेदी करावी म्हणून एक-दोन जणांना बरोबर घेऊन बाहेर पडलो. शहराच्या पूर्व भागात डेलावेअर नदीच्या किनारी काही शॉपिंग मॉल्स वसले आहेत. तेथे गेलो. शहराचा हा भागच अतिशय वेगळा आहे. नदीपलीकडे न्यूजर्सी हे राज्य सुरु होते. पूर्व भागातील नदीकीनारच्या ह्या रस्त्याचे नाव Christopher Columbus Boulevard.

त्याच्या दक्षिण भागात हे मॉल्स वसलेले आहेत. तेथे थोडावेळ घालवून, अंधार पडल्यावर, मग त्या रस्त्यावरून उत्तर भागात  गेलो. त्याभागात नदीवरील प्रसिद्ध असा Benjamin Franklin Bridge आहे. अंधारात तो ब्रीज रोषणाई मुळे छान उजळून गेला होता.

सर्वात आधी रात्रीचे जेवण केले जवळच असलेल्या La Peg नावाच्या छानश्या हॉटेलमध्ये. हॉटेल बाहेरच्या आवारात दोन जण बर्फात शिल्प कोरत बदले होते. एक जुने पाण्याचे पंप हाउस हॉटेल मध्ये रुपांतरीत केले गेले होते, आतील संरचना पंप हाउस सारखी त्यांनी ठेवली होती. त्याच आवारात एक बहुधा प्रायोगिक असे नाट्यगृह आणि संस्था (जिचे नाव FringeArts) असावे असा भाग होता(कधीतरी नंतर परत तेथे जाऊन नाटक पहिले पाहिजे).

जेवणानंतर परत भटकायला बाहेर पडलो, बोचरी थंडी, वारा होताच. गर्दी अशी नव्हतीच. पुढे त्याच भागात Penn’s Landing नावाची एक जागा आहे. फिलाडेल्फिया शहराचा संस्थापक William Penn याच्या नावाने असलेला हा नदीकाठचा भाग. त्याच्याबाजुला असलेले Independence Seaport Museum, जे मी मागील खेपेस पहिले होते(अरेच्च्या, त्याबद्दल लिहायचे राहूनच गेले की!). नदीच्या किनारी आम्ही चालत होतो. नदी बऱ्यापैकी गोठलेली होती, बर्फाचे मोठमोठे तुकडे पाण्यात तरंगताना दिसत होते. नदीचा असा विशिष्ट असा वास येत होता.

थोडे जवळच भरपूर रोषणाई केलेली दिसत होती. उत्सुकता म्हणून पाहायला गेलो तर, बर्फावर स्केटिंग करण्याची ती जागा निघाली. जागेचे नाव होते Blue Cross Riverink. थंडीच्या दिवसांत तेथे Winterfest आयोजित केले जाणार होते असे वाटत होते. त्याची तयारी चालू होती. Ice Resurfacer नावाच्या यंत्राने ice rink leveling चे काम चालू होते. Ice skating ची मजा तेथे लुटता येणार होती. जवळच बांबू हाउस सारखे काहीतरी दिसले, ते होते Franklin Fountain Confectionery Cabin.

लोकांना बसंल्या साठी बांबूच्या खुर्च्या, तसेच शेकोट्या पेटवण्यासाठी fireplace देखील ठेवलेली दिसत होती.  तेथे थोडावेळ घुटमळत, न्याहाळत, निरुद्देश भटकत होतो. मी पूर्वी फिलाडेल्फिया मध्येच ice hockey match कधीतरी पाहिली होती, त्याची राहून राहून आठवण होत होती. काही वेळाने जशी रात्र चढू लागली, थंडी असह्य होऊ लागली, आणि आमचे पाय परत निघाण्यासाठी वळाले. तर अशी ही माझी थंडीतील रमणीय An evening in Philadelphia!

 

प्रभा अत्रे यांचा सांगीतिक संवाद

भारतीय अभिजात संगीताची आवड असणाऱ्यांना प्रभा अत्रे हे नाव नक्कीच अनोळखी नाही. पुण्यातील भीमसेन सवाई गंधर्व संगीत महोत्सवाची सांगताच गेली काही वर्षे त्यांच्याच गायनाने होते. त्यांनी वयाची ८० वर्षे पार केली आहेत. त्या काही मोजक्या कलाकारांपैकी आहेत ज्यांनी गायनाव्यातिरिक्त, संगीताबद्दल कायम आपले विचार, चिंतन प्रकट करत आल्या आहेत, विविध प्रयोग करत आहेत. त्यांनी पुस्तके लिहिली आहेत, बंदिशी रचल्या आहेत. आपल्या स्वरमयी गुरुकुल संस्थेतर्फे(जी त्यांच्या निवासस्थानी आहे) नवीन गायक घडवताहेत, आणि सर्वांना आपली कला सादर करायला एक खुला मंच उपलब्ध करून दिला आहे. एक दोनदा पूर्वी मी तेथे काही कार्यक्रमांना गेलो होतो. गेली काही दिवस त्या पुणे विद्यापीठात खुला संगीत संवाद करताहेत. मी नुकताच त्या संवाद सत्राच्या दहाव्या आणि शेवटल्या सत्राला हजार होतो. त्याबद्दल लिहावे म्हणून हा उपद्व्याप.

image

कित्येक वर्षात पुणे विद्यापीठ परिसरात आत गेलो नव्हतो. किती रम्य परिसर आहे हा, तेथे विविध ऋतूमध्ये विविध रूपं अनुभवता येतात. कार्यक्रम संत नामदेव सभागृहात होता. मी आत जाऊन बसलो. ललित कला केंद्राचे विद्यार्थी तर होतेच, तसेच इतर ही संगीत शिकणारे विद्यार्थी आले होते, आणि माझ्यासारखे गाण्याची, ऐकण्याची समज वाढवण्याचा प्रयत्न करणारे देखील असावेत असे वाटत होते. बसतो न् बसतो इतक्यातच प्रसिद्ध गायक पंडित सत्यशील देशपांडे हे बाजूने आपल्या नेहमीच्या मिश्कील स्वभावानुसार कोणालातरी पाहून “अरे, तुम्ही अजून आहात तर!” असे म्हणत गेले. आजच्या पिढीतील हार्मोनियम वादक आणि चिंतनशील संगीतज्ञ चैतन्य कुंटे हे संवादक होते. चैतन्य कुंटे यांच्याबरोबर माझ्या अमीरबाई कर्नाटकी पुस्तकाच्या भाषांतराच्या निमित्ताने तसेच सुदर्शन संगीत सभेच्या अंतर्गत बिळगी भगिनींवरील शतमान स्मरण या रहिमत तरीकेरी यांच्या सादरीकरणाच्या आयोजनानिमित्त परिचय झाला होता. पण त्याबद्दल नंतर कधीतरी.

कार्यक्रमाचे शीर्षक होते ‘आलोक: संगीत शास्त्र आणि प्रस्तुती’. कार्यक्रम हिंदीत होता. तो मराठीत का नाही झाला हे लक्षात नाही आले. प्रभा अत्रे यांच्या बरोबरच्या या सांगीतिक संवाद कार्यक्रमाचे याआधी नऊ भाग होऊन गेले होते. ऑक्टोबर २०१७ पासून झाला होता. त्याचा चैतन्यने धावता आढावा घेतला. कंठसंगीत, सरगम, बंदिश, सुगम संगीताचे प्रकार, राग संकल्पना, ख्याल गायकीची घराणी अशा विविध विषयांवर आधी संवाद झालेला. ह्या ना त्या कारणाने मी जाऊ शकलो नव्हतो. आजचा विषय होता संगीत शिक्षण आणि रियाज. संगीत शिक्षण म्हणजे गुरुकुल पद्धतीने शिकणे जे पूर्वी होत असे, आणि आजकाल विशेष होत नाही हा मुद्दा तर आलाच. पण शिकण्यासाठी, शिकवण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान जरूर वापरावे असा त्यांचा आधुनिक दृष्टीकोन त्यांनी मांडला. गुरुकुल आणि संगीत विद्यालातून दिले जाणारे शिक्षण यात तुलना, फायदे तोटे हे मुद्दे आले. संगीत विद्यालयातून शिक्षण द्यायला सुरुवात होऊन देखील १०० वर्षे झाली, भातखंडे, पलुस्कर यांच्याही आधी बडोद्यातून मौलाबक्ष यांनी ते सुरु केले. पारंपारिक पद्धतीमध्ये मौखिक पद्धतीने गुरु आणि शिष्य सन्मुख बसून शिकणे, शिकवणे होते, आणि ते तसेच झाले पाहिजे. शिकवणे ही एक कलाच आहे, प्रत्येक चांगला गायक चांगला शिक्षक, गुरु होऊ शकतोच असे नाही, हे त्यांनी नमूद केले. संगीत शिकण्यारांनी सतत ऐकणे हे गरजेचे आहे, कान तयार हवा.  आपल्या संगीताचे प्रमाणीकरण झालेले नाही, त्यामुळे शिकवण्यात गुरुनुसार, घराण्यानुसार फरक पडतो. संगीत घराणे म्हणजे एक सांगीतिक विचार, सांगीतिक सौदर्यदृष्टी असे त्यांनी सांगितले, आणि तसे उमजून फरक लक्षात घेऊन तसे शिकले पाहिजे.

चैतन्य कुंटे यांनी मग रियाज ह्या अनुषंगिक  विषयाकडे चर्चा वळवली. रियाज करण्याच्या पद्धती, वेळा, त्याचे महत्व ह्या सर्वांना त्यांनी स्पर्श केला. पूर्वीच्या काळी बारा वर्षे शिक्षण, बारा वर्षे रियाज आणि त्यानंतर प्रस्तुती असे होत असे.  समर्थ रामदास यांची ‘अभ्यासोनी प्रकटावे’ ही उक्तीची ह्या वेळी आठवण झाली. रियाज हा व्यक्तीसापेक्ष असतो हा देखील महत्वाचा मुद्दा त्यांनी नमूद केलं.  प्रभा अत्रे ह्या संवेदनशील कलाकार आहेत, त्यांनी बंदिशी तर रचल्या आहेतच, पण कविता देखील रचल्या आहेत. त्यांनी रियाजानिमित्त केलेली एक कविता सादर केली जी साधारण अशी होती:

संगीताची, सुरांची साधना अशी, पाण्यावरील रेघ जशी| उमटत असता, मिटून जाई ||

आजच्या काळात साऱ्याच गोष्टी एक इव्हेंट झाल्या आहेत, दृश्य रुपाला महत्व प्राप्त झाले आहे. त्याचा सुद्धा त्यांनी विचार करून त्या म्हणतात की रियाज करताना आपले हावभाव, हातवारे, बैठक इत्यादी कडे जरूर लक्ष द्यावे. प्रभा अत्रे यांच्या बरोबर, मंचावर दोन गायक, आणि दोन साथीदार देखील दिसत होते(तबला, पेटी). बहुधा त्यांचा शिष्यगण असावा. त्यांनी मग रियाजाच्या काही पद्धतींचे प्रात्यक्षिक सादर केले. यमन रागातील, तसेच भैरवीतील सोप्या बंदिशी घेऊन त्यांचा बंदिश स्वरात गाणे, सरगम, आकार गायन तसेच तालाचे बोल गायन या स्वरूपात रियाज कसा करता येतो हे सादर केले. राग विस्तार, ज्यात खऱ्या अर्थाने कलाकाराची कल्पनाशक्तीचा कस लागतो, त्याचा कसा रियाज करावा याचे प्रात्यक्षिक देखील सादर केले. मिंड, गमक, खटका, आंदोलन, मुरकी अश्या विविध तंत्रांचे, बारकाव्यांचा कसा रियाज करता येतो हे देखील त्यांनी दाखवले.

त्यानंतर श्रोत्यांच्या शंकांचे निरसन करण्यात आले. रियाजाच्या वेळेसंबंधी एक प्रश्न आला. त्यातून एक महत्वाचा मुद्दा प्रभाताईंनी मांडला. दिवसाच्या विविध वेळी गळा/आवाज विशिष्ट्य स्थिती मध्ये असल्यामुळे सहसा मंद्र स्वरांचा रियाज पहाटे करतात, आणि हळू हळू दिवस चढला की मध्य आणि तार सप्तकाकडे जावे असा प्रघात आहे. पण कुठल्याही वेळेला कुठल्याही सप्तकाचा रियाज करता यावा अशी तयारी हवी, असा तो मुद्दा होता. दुसरा एक प्रश्न दोन वेगळ्या घराण्याच्या गायकी शिकताना काय पथ्य पाळावी याबद्दल होता.

इन मीन दोन तासांचा हा सांगीतिक संवाद चांगलाच रंगला. माझ्यासारख्या जाण्याची समाज उमज वाढवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या श्रोत्याला नक्कीच समृद्ध करणारा अनुभव होता. प्रभा अत्रे यांच्यासारख्या प्रगल्भ कलाकारांचे विचार ऐकायला मिळाले. प्रभा अत्रे यांनी आपल्या पुस्तकांतून देखील आपले विचार मांडले आहेतच. या आणि इतर कलाकारांचे काम, विचार हे documentation, recording, या मध्यामातून जपले पाहिजे. सुदैवाने चैतन्य कुंटे, पंडीत सत्यशील देशपांडे यांच्या सारखे जाणत्या व्यक्ती यात काम करत आहेत. पूर्वी वीणा सहस्रबुद्धे यांनी देखील तसे थोडेफार काम करून ठेवले आहे. पुण्यात डॉ. अशोक रानडे  यांच्या नावाने एक archive उभे राहिले आहे. ते एकदा वेळ काढून पाहायला जायचे आहे. गेल्या शंभर एक वर्षांतील बरीच ध्वनीमुद्रणे विविध ठिकाणी उपलब्ध आहेत. संगीताच्या इतिहासाच्या दृष्टीने, तसेच आताच्या, तसेच पुढील पिढीसाठी हे सर्व संचित नक्कीच उपयुक्त पडेल.

जाता जाता अजून एक. ब्लॉगचा सुरुवातील अभिजात संगीत असा शब्द वापरला आहे. त्याचा अर्थ कला संगीत, किंवा सामान्य भाषेत शास्त्रीय संगीत असा होतो. नुकतेच मला ‘अभिजातता म्हणजे काय’ या शीर्षकाच्या कार्यक्रमाचे निमंत्रण आले होते. मला चित्रपट रसास्वाद शिबिरात भेटलेले अग्निहोत्री यांनी तसेच रवी परांजपे फौंडेशनच्या वतीने हा आयोजित केला होता. चित्रकार रवी परांजपे, संगीतज्ञ पंडित सत्यशील देशपांडे, शास्त्रीय नर्तक सुचेता भिडे-चापेकर, तसेच उद्योजक दीपक घैसास यांनी आपापल्या क्षेत्रात अभिजातता म्हणजे काय याचा उलगडा केला. त्या कार्यक्रमाचे ध्वनीचित्रमुद्रण येथे आहे, जरूर पहा.

Sergei Eisenstein’s October

काही दिवसांपूर्वी गतकाळातील प्रसिद्ध रशियन(अर्थात त्यावेळेस सोविएत रशिया) चित्रपट दिग्दर्शक सर्जी आयझेनस्टाईन(Sergei Eisenstein) याचा १२०वा वाढदिवस साजरा झाला. गुगलने त्यावर एक छानसे डूडल देखील केले होते. या दिग्दर्शकाचा परिचय गेल्यावर्षी चित्रपट रसास्वाद शिबिरात झाला होता. रशियन राज्यक्रांतीच्या(October Revolution) निमित्ताने त्याने दिग्दर्शित केलेला October हा सिनेमा देखील मी नंतर पाहिला होता. रशियन राज्यक्रांतीला देखील १०० वर्षे गेल्याच वर्षी झाली. बरेच दिवस चालले होते त्या सर्वाबद्दल थोडेसे लिहावे म्हणून. आज तो योग जमतोय.

sergei-eisenstein

Sergei Eisenstein’s doodle by Google

चित्रपट रसास्वाद शिबिरात, ज्या बद्दल मी सविस्तर लिहिले आधी आहेच, आम्हाला चित्रपट निर्मितीचा, कलेचा, तंत्राचा इतिहास, त्यातील प्रमुख टप्पे, विविध व्यक्तींची धावती का होईना, थोडीशी ओळख, जमल्यास त्या व्यक्तींच्या कामाचा एखादा तुकडा दाखवणे इत्यादी गोष्टी झाल्या होत्या. उद्देश असा होता की हे सर्व कानावर पडावे, आणि प्रत्येकाने आपल्या सवडीने, आवडीने विविध विषयांत पुढे मार्गक्रमणा करावी. Sergei Eisenstein चा उल्लेख चित्रपट संकलनाच्या क्षेत्रात त्याने केलेल्या कामाबद्द्ल तसेच montage ह्या तंत्राबद्दल बोलताना आला होता. त्याचे एक पुस्तक The Film Sense नावाचे इंटरनेटवर येथे उपलब्ध आहे. ते थोडेफार चाळले आहे, पण व्यवस्थित वाचले पाहिजे, म्हणजे त्याची विचार सरणी आणखी समजू शकेल. आयझेनस्टाईन हा चित्रपट बनवायचा, तसेच तो ते कसे बनवायाचे यांचे शिक्षण देखील द्यायचा. त्याने सहा सिनेमे बनवले. त्याचा एक सिनेमा Battleship Potemkin ची झलक आम्हाला शिबिरात दाखवली होती.

ऑक्टोबर हा सिनेमा १९२७ मध्ये प्रदर्शित झाला, आणि तेही नेमक्या राज्यक्रांतीचा दहाव्या वर्धापनादिवशीच. हा सिनेमा आयझेनस्टाईनने लेनिनग्राड(पूर्वीचे पेट्रोगार्ड) मध्ये चित्रित केला. सिनेमा सुरु होतो तो फेब्रुवारी १९१७ मध्ये जेव्हा रशियाची जनता तिसऱ्या अलेक्झांडर राजाचा पुतळा उध्वस्त करतात तेथून, आणि मग पुढच्या आठ महिन्यातील ठळक घाटांची नोंद ह्या चित्रपटात(तसे पहिले तर हा documentary धाटणीचा सिनेमा आहे) करते. चित्रपट श्वेत-धवल आहे, अधून मधून सबटायटल्स दिसत राहतात, ज्यायोगे बोध होत राहतो. Provisional Government ची स्थापना होते. पण रशियन जनतेचे दुष्टचक्र संपत नाही(सबटायटल सांगते-No bread, no land). मग एप्रिल १९१७ मध्ये लेनिनचे झालेले आगमन अतिशय नाट्यपूर्ण दर्शवलेले आहे. लेनिनच्या आणि सामान्य कामगार जनतेच्या विरोधात जाणाऱ्या Provisional Government च्या नेत्याची खिल्ली उडवलेली दाखवलेली आहे, आणि परत सरकार जुलमी राजाच्यासारखे वागणार की काय हे सुरुवातीला उध्वस्त केलेल्या राजाचा पुतळा परत जोडला जावू लागला आहे असे दाखवून सूचित केले आहे. असे असले तरी हंगामी सरकारच्या सैन्याचा कामगार परभव करतात. रशियन राज्यक्रांतीचे तीन प्रमुख नेते लेनिन, स्टालिन आणि ट्रोत्स्की हे दिसतात. त्यांच्यातील वाद-विवाद दिसतात. इतक्यातच स्टालिनवर The Death of Stalin नावाचा एक सिनेमा आला आहे, त्यावरून रशियात सध्या गदारोळ सुरु आहे. भूमिगत झालेला लेनिन सशस्त्र क्रांतीचा नारा देतो, आणि मग सगळे हात उंचावून आपला पाठींबा दर्शवतात आणि All in favor of Lenin असे वाक्य पडद्यावर दिसते.

 

हा सिनेमा सोविएत फिल्ममेकर्सच्या एका चमूने बनवला आहे, ज्याचे नेतृत्व आयझेनस्टाईनने केले होते. रशियन राज्यक्रांती हा विषयच तसा असल्यामुळे चित्रपटात भरपूर नाट्य, ताण, रहस्य, तसेच मध्येच थोडीसा विनोद अशी वेगवेगळी तंत्रे वापरलेली दिसतात. Montage तंत्र, ज्यात पडद्यावरील दृश्याला एका वेगळ्या दृश्यामधून आर्थ प्राप्त होतो, असे त्याने बरेच या चित्रपटातून केले आहे. चित्रपट एकूण १०० मिनिटांहून थोडा अधिक आहे. शेवटची ४५-५० मिनिटे ऑक्टोबर २५ तारखेला जे काही होते त्याचे चित्रण सविस्तरपणे करते. लाल सैन्य(Red Guards) हे Winter Palace ची सुरक्षा करत असतात. त्यांचे कडे तोडून सोविएत जनता महालात घुसते, सर्व नेते कैदेत येतात. या सिनेमाचे उपशीर्षक आहे “Ten Days That Shook the World”. आणि हे शेवटी जगातील विविध शहरातील घड्याळे दाखवून सूचित केले आहे. चित्रीकरण सुरु असताना, त्यांना महालावर एक वेगळेच मोठेसे घड्याळ नजरेस पडले होते. त्यावर विविध देशांतील शहरांच्या वेळेची तसेच स्थानिक म्हणजे पेट्रोग्राडची वेळ देखील होती. त्यावरून घड्याळाच्या आणि क्रांतीच्या दृश्यांचे मोन्ताज करावे असे सुचले. उपरोक्त पुस्तकात तो म्हणतो, ‘The appearance of this clock struck in our memory. When we wanted to drive home especially forcefully historic moment of victory and establishment of Soviet power, the clock suggested a specific montage solution: we repeated the hour of fall of Provisional Government, depicted on the main dial of Petrograd time, throughout the whole series of subsidiary dials showing time of London, Paris, New York, Shanghai’

अर्थात ऑक्टोबर २५ ला(ही तारीख जुलिअन कालगणनेनुसार, तर नोव्हेंबर ७ ही ग्रेगोरियन कालगणनेनुसार येते) क्रांती संपूर्ण होऊन साम्यवादी सरकार आले आणि सोविएत रशियाची(USSR) स्थापना झाली. रशियन राज्यक्रांतीचे कितीतरी दुरगामी परिणाम रशियावरच नाही तर, साऱ्या जगावर झाले हा इतिहास आहेच. रशिया हा देश गेल्या शंभर वर्षात कितीतरी संक्रमणातून गेला आहे. १९९१ मध्ये त्याची शकले झाली आणि साम्यावादाकडून लोकशाहीकडे स्थित्यंतर झाले. पण १९१७च्या राज्यक्रांती मुळे कम्युनिस्ट विचारसरणीचा झपाट्याने प्रसार झाला, ह्या आकर्षणातून भारतातून देखील बरेच लोक ५०-६० वर्षापूर्वी रशियाला जाऊन आले. त्यातील काहीजणांनी आपले अनुभव पुस्तकातून मांडले आहेत. या चित्रपटातून त्याकाळच्या सोविएत रशियाचे Sergei Eisenstein ने केलेले चित्रण आपल्याला पाहायला मिळते, तसेच या पुस्तकांतून देखील ते पाहायला मिळते. मी ह्या ब्लॉगवर पूर्वी अश्या दोन पुस्तकांबद्दल लिहिले आहे, ते येथे(अनंत काणेकर) आणि येथे(अण्णाभाऊ साठे) पाहता येईल.

 

Where is my checked-in baggage?

Yesterday, I happened to stumble upon 9/11 movie United 93 during my post-dinner channel surfing pastime. Some of the opening shots of the movie are detailed around  airports of New York. Memories of my recent experience at that airport came fore. Fortunately, I don’t have to travel frequently. But I do get to travel sometimes. And yes, you guessed it right. You know what this blog is about. The title say it all. Many of us travel frequently, and in the lifetime of travelling, I am sure you would have faced situation where your checked-in luggage does not arrive with you or gets lost. This is exactly what happened to me during my last travel. It was international travel. I had a long nonstop, long-haul flight from Delhi to New York.

I have flown into New York few times in the past. This was the first time I was traveling by Air India, internationally, I mean. It was cold month of January. The last week of December last year, the entire north east region of USA experienced heavy snow dumping, snow storm. This was termed as bomb cyclone. Many flights all over USA were canceled, airports were shut down. The situation was pretty bad. And unfortunately, early January, when the situation was not normal, I had a travel itinerary which was to land me in New York on Jan 6. City of New York is served by 3 major international airports viz John F Kennedy international airport(JFK), LaGuardia airport(LGA) and Newark Liberty International airport(EWR). My Air India flight AI 101 landed on JFK right time, that is at 6.30 am, on January 6. Let me correct. Though it landed, it did not dock at the bay. Here is where the fun began.

Our plane landed smoothly on the tarmac right time. Like all other passengers, I also was pleasantly surprised on this on-time landing. I had a connecting flight to Boston in 3 hours. I gazed out of the window. The airport had lot of white and black snow lying around. This sight was clearly telling tale of preceding week’s bomb cyclone. We got our first announcement that our plane is in the queue for getting docked. And then we kept getting updates every now and then. The captain of the plane was a lady. You cannot believe, we were stranded off on the tarmac(taxiway) for more than 4 hours before we finally got an opportunity to disembark. The situation inside the plane was getting worse by every minute of the wait. Kids started crying, others who had connecting flight were getting impatient. Fortunately, we were allowed to use our phones, so folks who had someone waiting, were able to inform them.

I had a young man as my fellow passenger. He was a student from Ahmadabad in India and he was to start attending university for a spring course at Stevens Institute of Technology. He did not seem to be fazed by the situation. In fact, he was quite relaxed. He was talking to his folks back in India over WhatsApp video call, also reached out to his uncle in New York who was to come for receiving him. I was wondering how would I have reacted if I were him. This young generation is certainly different. To kill time, I kept chatting with him when our plane was standstill on the tarmac. Fortunately, the entertainment system was still working. Some of us switched to that once again. Other passengers around me were moving, not understanding what can they do. Airline also were done with food as well. Passengers were going to pantry areas in the hope of getting some tea, coffee and something for munch. I also joined them. The lady captain was appealing for patience and co-operation every now and then. She updated us that ours was not the only plane which was stranded. There were many behind us. It was turning out to be a nightmarish endless wait. So far, so near!

Finally, announcement came in, that aircraft stairs are getting docked to the flight for getting us down and out. There was a sudden commotion and chaos. The moment I stepped out of the airplane, the freezing cold air hit me. It was -15 degree Celsius outside, with bone-chilling wind and cold. I got down to the last step and I was asked hold on for next bus which was yet to get ready for the next batch of passengers to be carried to the terminal. Those few seconds were like hell for me. I was shivering and shaking top to bottom. I did not have anything except a pullover. Finally, I got inside the terminal, which was terminal 4 at JFK. After usual chaos at immigration check lounge, I went towards baggage claim area only to find that my baggage is not in there yet. And some more fun began!

It was belt#10 which was announced where the baggage could have been claimed. That is where all the AI 101 passengers had gathered together. There was no sight of anyone’s baggage. There were couple of Air India employees who were surrounded by passengers. The news traveled finally to us that baggage has not been yet offloaded from the plane and that the flight has moved to some other area to make space for other flights in the queue to get their passengers disembarked. No one knew when and where would our baggage be offloaded and when would we be able to get it. Most of my essentials, include warm clothes were in my checked in baggage. My next Delta Airlines flight to Boston had departed without us long time back. I was trying to find the next one to Boston, while trying to know about my checked-in luggage. I was running literally pillar to post.

It was getting clear that there were no flights out of JFK to Boston where I could be accommodated that day. I worked with my travel agency to get next morning’s flight and also got myself a hotel to stay near LaGuardia Airport in New York from where next day’s American Airlines flight to Boston was to fly out of. Now I was more focused on my luggage situation. After some time it was clear that we would not get our luggage that day. I was, of course, tired. hungry. It was well beyond post-noon already. There were two food shops on the ground floor of terminal 4 at JFK. Central Diner and Dunkin Donuts. Both of them were packed, and had huge waiting period. After long wait, finally, got hold of something to eat. I reached out to Air India staff again, who accepted the contact details, provided us with their phone numbers. And I left the airport, after spending more than 10 hours there, without my checked-in baggage wondering where it is.

To conclude the story, the luggage arrived at Boston Airport after four days, for which I had to go, in person and claim it. Luckily, everything was fine with it. This was my personal story, refer for more stories in news from the media on this here and here.

 

 

 

वसंतोत्सव मधील संगीत सौभद्र

डिसेंबरच्या शेवटच्या आठवड्यात २०१८ सालच्या वसंतोत्सव हा प्रसिद्ध गायक वसंतराव देशपांडे यांच्या स्मरणार्थ चालणारा संगीत कार्यक्रम जाहीर झाला. गेली काही वर्षे मी तेथे जातोय. ह्यावर्षी मी जाऊ शकणार नव्हतो, त्यामुळे मी मनातून चरफडलो. माझे त्याच सुमारास कामानिमित्त पुण्याबाहेर प्रवासाचे बेत हाकले गेले होते. ह्या वर्षीचे वसंतविमर्श चर्चासत्र देखील हुकणार होते. तबला वादनाच्या घराण्याच्या परंपरेबाबत तबलावादक योगेश सामसी बोलणार होते. शुक्रवारी १९ जानेवारीला रात्री उशिरा मी परत पुण्यात आलो. त्याच दिवशी वसंतोत्सवाचा पहिला दिवस होता. दुसऱ्या दिवशी सकाळी मित्राचा निरोप आला की त्याच्याकडे एक तिकीट आहे, आणि मला येणार का अशी विचारणा केली. मी तत्काळ होकार भरला. त्या दिवशी संगीत सौभद्र या नाटकाचा प्रयोग रंगणार होता. वसंतराव देशपांडे यांनी संगीत नाटकं, नाट्यगीते या क्षेत्रात भरीव काम केले असल्यामुळे, वसंतोत्सव मध्ये संगीत नाटकाचे प्रयोग होत असतात. मला नाटकांची आवड तशी उशीरच लागली. कुठल्याही विषयाची आवड लागली की मी त्या विषयाच्या इतिहासात शिरतो, आधी काय झाले आहे हे अभ्यासण्याचा प्रयत्न करतो. तसेच नाटकांविषयी देखील झाले. त्यामुळे बरीचशी जुनी संगीत नाटके परत परत नवनव्या संचात, रूपात सादर केली जाणारी, पाहिली गेली होती. पण हे नाटक निसटले होते.

image

संगीत सौभद्र ह्या संगीत नाटकाचे लेखक अण्णासाहेब किर्लोस्कर. ह्यांनी संगीत शाकुंतल हे नाटक लिहून किर्लोस्कर संगीत नाटक मंडळी स्थापन केली. त्यांचा जन्म योगायोगाने विष्णुदास भावे यांनी संगीत सीता स्वयंवर हे संगीत नाटक सादर करून मराठी नाटकांची परंपरा ज्या वर्षी महाराष्ट्रात सुरु केली, त्याच वर्षी म्हणजे १८४३ साली झाला. त्याला होऊन ३०-४० वर्षे झाली होती. त्या युगात अर्थातच सुरुवातीची नाटके ही संगीत नाटके होती. संगीत शाकुंतल हे आता सादर होत नाही, त्यामुळे मी पाहिलेले नाही. शाकुंतल हे कालिदासाचे संस्कृत नाटक. लोक परंपरेवर आधारित लोकशाकुंतल हे कन्नड नाटक मी नुकतेच पहिले होते. संगीत सौभद्र हे किर्लोस्कर यांनी लिहिलेले आणि सादर केलेले दुसरे संगीत नाटक. अतिशय प्रसिद्धही झाले होते. मराठी नाटकांच्या इतिहासाबद्दल, त्यातही संगीत नाटक, नाटक मंडळी, कन्नड-मराठी रंगभूमीमधील देवाण-घेवाण याबद्दल माझ्या अमीरबाई कर्नाटकी या पुस्तकाच्या अनुवादामुळे बरेच जाणता आले. त्याबद्दल मी बरेच लेख देखील लिहिले आहेत. ह्या सर्व पार्श्वभूमी मुळे वसंतोत्सव मधील संगीत सौभद्रच्या प्रयोगाबाबत उत्सुकता होती.

संगीत नाटकं पूर्वीच्या काळी रात्रभर चालत असत. अर्थात वसंतोत्सवमध्ये ते शक्य नव्हते. त्यामळे तीन तासात ते बसले पाहिजे, आणि तसे ते त्यांनी बसवले आहे. ह्या नाटकात प्रसिद्ध गायक राहुल देशपांडे, आनंद भाटे यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत. त्यांनी केलेले नाट्यगीतांचे गायन हेच अर्थात मोठे आकर्षण होते. आम्हाला कार्यक्रम स्थळी पोहोचायला थोडासा उशीरच झाला होता. आतमध्ये जाण्यासाठी रसिक रांगेत उभे होते आणि रांग बरीच मोठी आणि लांबवर पसरली होती. नाटकांना प्रेक्षक कमी होत आहेत, त्यातही संगीत नाटकांना तर त्याहून कमी झाले आहेत असे चित्र सध्या आहे. त्या पार्श्वभूमीवर ही गर्दी तशी अनपेक्षित होती. १८८२ मध्ये या नाटकाचा पहिला प्रयोग झाला. तेव्हापासून विविध काळात विविध कलाकारांनी हे नाटक सादर केले आहे(जसे दिनानाथ मंगेशकर, स्वरराज छोटा गंधर्व, जयमाला शिलेदार). वयाच्या साठ-सत्तरीच्या पुढील रसिकांपैकी बऱ्याचश्या रसिकांनी १९६०-७० मध्ये झालेले प्रयोग पाहिलेले असणार. त्यामुळे झालेली ही गर्दी प्रामुख्याने स्मरणरंजन, पुन:प्रत्ययाचा आनंद यासाठीच होती हे उघड होते. माझ्यासारखे प्रेक्षक जे प्रथमच हे नाटक पाहणार होते, आणि इतर सध्याच्या पिढीतील प्रेक्षक ते उत्सुकतेपोटीच आले होते.

नाटकाचे कथानक प्रसिद्ध आहेच. महाभारतातील पांडवांपैकी अर्जुन आणि कृष्णाची बहिण सुभद्रा यांच्या विवाहाची कथा. कथा कसली, तो एक फार्सच म्हणावा असा आहे. टिपिकल हिंदी सिनेमात शोभण्यासारखी अशीच. माझ्याकडे १९६३ मध्ये प्रसिद्ध झालेले संगीत सौभद्र नाटकाची संहिता असलेले पुस्तक आहे. त्याला अर्थातच किर्लोस्कर यांची छोटीशी प्रस्तावना आहे, तसेच प्रसिद्ध लेखक, समीक्षक भीमराव कुलकर्णी यांचा देखील ‘सौभाद्राचा अभ्यास’ या नावाचा एक निबंध आहे. त्यांनी नाटकाच्या कथेचे मूळ स्फुर्तीस्थान काय असावे याबद्दल सांगितले आहे. ही कथा वेगवेगळया रूपात महाभारतात, भागवतात, तसेच इतर प्राकृतग्रंथातून, तसेच मोरोपंतांच्या आर्यामध्ये देखील येते. त्यांनी या निबंधातून नाटकाची समीक्षा ना सी फडके, गंगाधर गाडगीळ यांनी कशी केली याचा देखील आढावा घेतला आहे. तसेच नाटकात रंजकता, रहस्यमयता, कथानक आणि नाट्यपदांचा संबंध आणि इतर अनेक गोष्टी ज्यामुळे हे नाटक कसे एक मैलाचा दगड होऊन बसले याची चर्चा केली आहे. हा निबंध मुळातून वाचण्यासारखा आहे.

image

असो. तर आम्ही आत सभामंडपात जाऊन स्थानापन्न होई पर्यंत तिसरी घंटा होऊन गेली होती, आणि नांदी सुरु झाली होती. त्या नांदीच्या योगे प्रेक्षकांना आजच्या नाटकाचे प्रयोजन, म्हणजे सुभद्रेचा विवाह, याचे सुतोवाच झाले. राहुल देशपांडे नारद, तर आनंद भाटे कृष्ण झाले होते, तर अर्जुन अस्ताद काळे नावाच्या नटाने साकारला होता. बाकीची पात्रे जसे की सुभद्रा, बलराम, रुक्मिणी कोणी साकारले होते ते समजले नाही.  संगीत नाटकांत पूर्वी ऑर्गन वापरला जात असे. सुदैवाने अजूनही काही जण ऑर्गन, त्या पद्धतीने वाजवणारे आहेत, त्यापैकी प्रसिद्ध आणि अभ्यासू वादक राजीव परांजपे हे एक. ते साथीला ह्या नाटकात होते. नांदीनंतर अर्जुन, जो संन्याश्याच्या रुपात आहे, त्याने प्रवेश केला. कारण अर्थात उघड आहे, सुभद्रेचा विवाह त्याच्याबरोबर न ठरवता, तर तो दुर्योधनाबरोबर बलरामाने ठरवले होते, त्यामुळे त्याचा प्रेमविरह झाला होता! नारदमुनी परमेश्वराचे गुणगान ‘राधाधर मधूमिलिंद’ या प्रसिद्ध गीताद्वारे गायन करत अवतरतात. कळलाव्या नारदाला कृष्णाचे कारस्थान माहिती असल्यामुळे ते अर्जुनाला आशा न सोडण्याचा सल्ला देतो. अर्जुनाचा सुभद्रेचे अपहरण केलेल्या राक्षसाबरोबर हातापायी होऊन, सुभद्रा आणि अर्जुन यांची भेट होते. मग पुढे कृष्णाचे बलरामाची समजूत काढणे, संन्याशी अर्जुनाचे सुभद्रेच्या महालात मुक्काम करणे, तसेच कृष्ण आणि रुक्मिणी यांतील रुसवा फुगवा हे सर्व कथानकात येते. ‘प्रिये पहा’ हे नाट्यपद कृष्णाचे रुक्मिणी सोबत प्रेमालाप करतानाचे आनंद भाटे यांनी छान गायले. पण त्याचा अभिनय यथातथाच आहे असे म्हणावे लागेल. त्यानेच म्हटलेले ‘कोण तुजसम सांग’ हे नाट्यपद देखील जोरदार झाले. अशी अनेक नाट्यपदे एकामागून एक येत गेली, प्रेक्षकांच्या वाहवा मिळवत कथानक हळू हळू पुढे सरकत गेले आणि शेवट अर्थातच, आणि अपेक्षेप्रमाणे गोड होतो.

हे तसे पाच अंकी नाटक, दोन अंकात सादर केले. वसंतोत्सव मधील रंगमंच प्रत्येक वर्षी वेगळी असतो, आणि अतिशय आकर्षक असतो. ह्या वर्षी देखील तो देखणा असा होता, प्रकाशयोजना देखील चांगली होती. रंगमंच खुला असल्यामुळे दोन प्रवेशांच्या दरम्यानचे नेपथ्य प्रेक्षकांसमोरच बदलत होते. आम्ही दोघे मित्र नाटक पाहत, नाट्यगीतं ऐकत, संपूर्ण वेळ तेथे हजर होतो. माझ्या डोळ्यासमोर सारखे त्याकाळी हे नाटक कसे सादर होत असावे आणि प्रेक्षक कसा त्याचा आस्वाद घेत असावेत, त्याची मनातून कल्पना करत होतो. एकूणच त्यादिवशीची शनिवार संध्याकाळ या नाटकाच्या निमित्ताने  कारणी लागले असे वाटले.

बोस्टनची वारी

मला अमेरिकेहून परत येऊन आज आठवडा झाला. अजून jet-lag आहेच. पहाटे खूप लवकर जाग आली आणि बसलो लिहायला. ह्या वेळेस अमेरिकेतील बोस्टन येथे जायला मिळाले. पहिल्यांदाच तेथे गेलो. बोस्टनचे आकर्षण खूप आधीपासून, म्हणजे शाळेपासूनच होते. सातव्या इयत्तेत असताना इतिहासाचा धडा होता त्यात बोस्टन टी पार्टीबद्दल वाचले होते. ते मनात कुठेतरी कायम राहिले होते.  अधून मधून मला माझ्या कामाच्या स्वरूपामुळे फिरायला मिळते, प्रामुख्याने अमेरिकेत. ह्या वेळेस बोस्टनबरोबर फिलाडेल्फिया येथेही गेलो. पूर्वी बरेच फिरल्यामुळे फिलाडेल्फियाचे नाविन्य नव्हते, जास्त दिवसही राहता नाही आले. त्यामुळे नेहमीच्या Reading Terminal Market मध्ये देखील चक्कर मारता नाही आली. फिलाडेल्फियामध्ये इतक्यातच नवीनच एक संग्रहालय उभारले आहे, तेही पाहायचे राहून गेले. असो. ह्या ब्लॉगवर ऐतिहासिक शहर असलेल्या बोस्टनच्या वारीबद्दल लिहायचे आहे.

जानेवारीच्या पहिल्या आठवड्यात अमेरिकेत पूर्व भागात, उत्तरेकडे, जोरदार वादळी बर्फवृष्टी झाली होती. त्याला त्यांनी bomb cyclone असे नाव दिले. नेमक्या त्याच सुमारास माझे प्रयाण निश्चित झाले. दिल्ली, न्यूयॉर्क करत बोस्टनला पोहोचलो. न्यूयॉर्क विमानतळावरील मधील मी अनुभवलेली गंमत एक वेगळा विषय असल्यामुळे मी येथे विस्ताराने लिहिले आहे. बोस्टन हे पूर्व किनाऱ्यावर वसलेले अमेरिकेतील आद्य शहर. विमानातून खाली पाहत होतो. निळेशार पाणी, बऱ्याच ठिकाणी पाणी गोठून बर्फ झालेले, जे अजून तरंगत होते. अनेक लहान मोठी बेटे नजरेस पडत होती. छान उन पडले होते, पण तापमान शून्याखालीच होते. खाली तो अथांग अटलांटिक महासागर आणि त्यावरून हळू हळू विमान उतरत उतरत अलगद असे बोस्टनचा लोगन विमानतळावर उतरले. विमानतळाच्या बाहेर येऊन मोटारीत बसेपर्यंत पार गारठून गेलो होतो. मुक्कामचे ठिकाण खुद्द बोस्टनमध्ये नव्हते. मार्लबोरो(Marlborough) नावच्या उपनगरात पश्चिमेकडे साधारण ४० मैल लांब होते. मोटार शहरातून बाहेर पाडून हमरस्त्याला लागली, आणि भरधाव धावू लागली. चोहीकडे साचलेले बर्फच बर्फ नजरेस पडत होते. पानगळ झालेली निष्पर्ण, काळीशार अशी झाडे अधूनमधून दिसत होती.

कामाची पाच दिवस संपवून, शनिवारी बोस्टन शहरात फेरफटका मारून यावे म्हणून सकाळी लवकरच बाहेर पडलो. शहर दर्शन बसचे(Old Town Trolley tour) तिकीट काढून ठेवले होते. मार्लबोरोवरून Interstate Highway 90 ज्याला Mass Pike/Massachusetts Turnpike असेही म्हणतात, त्यावरून बोस्टनकडे निघालो. शहराच्या परिघावर ह्या हमरस्त्याला लागूनच Boston University ची इमारत दिसते. Boston Common जवळ असलेल्या Cheers Bar या जुन्या आणि प्रसिद्ध ठिकाणी tour सुरु होणार होती. शेजारीच Gibson House नावाचे १८६० मधील घर होते. हे आता संग्रहालय म्हणून पाहायला मिळते. बस अजून यायची होती. सकाळची वेळ असल्यामुळे बार सुरु नव्हता, त्यामुळे आत जाता नाही आले. मग समोरच असलेल्या जुन्या Boston Public Park बागेत फेरफटका मारून आलो. त्यात George Washington चा अश्वारूढ पुतळा, झाडांवर असलेल्या मोठ्याल्या, धीट अश्या खारी यांनी लक्ष वेधून घेतले. बस आली. ही बस आम्हाला दिवसभर बोस्टन शहरात फिरवणार होती, साधारण पंधरा एक प्रसिद्ध ठिकाणी ती थांबणार होती, तशी ती त्यामुळे hop-on, hop-off अश्या प्रकारची बस होती. बस मध्ये बसचा चालकच आमचा गाईड होता.

चार्ल्स नदीच्या दोन्ही बाजूला वसलेल्या, आणि एका बाजूला(पूर्वेला) अटलांटिक महासागर पसरलेल्या ह्या शहराचा इतिहास मोठा आहे. अमेरिकेच्या क्रांती मध्ये सक्रीय ह्या शहराचा सहभाग होता. ठिकठिकाणी जुन्या इमारती, वास्तू, चर्च, विविध संग्रहालये आहेत. तसेच औद्योगीकरण झाल्यानंतर झालेल्या प्रगतीमुळे नवीन इमारती, मोठाले रस्ते, दुकाने ही देखील दिसतात. बसचा पहिला थांबा होता Trinity Church भागात. तेथे उतरून चर्च बाहेरून फेरा मरून पाहिले. हे चर्च बोस्टनच्या प्रसिद्ध Copley Square जवळच आहे. तेथून Boston Public Library दिसत होती, प्रसिद्ध कवी खलील जिब्रानचे छोटेसे स्मारक देखील आहे. पलीकडे Old South Church होते तेथे जाऊन आलो. हवेत अतिशय गारवा होता, वारा झोंबत होता, त्यामुळे फिरणे थोडेसे त्रासदायक होत होते. लवकरच दुसरी बस आली आणि त्यात मी चढलो.

बोस्टनच्या जुन्या भागातून, अरुंद रस्त्यांमाधून बस चालली होती, चालक प्रेक्षणीय स्थळांची, इतिहासाची माहिती सांगत होता. Fenway Park नावाचा भाग आला, जेथे अमेरिकन बेसबॉल स्टेडियम(ballpark) आहे. प्रसिद्ध अश्या बोस्टनच्या Red Sox Team चे ते मैदान आहे. बस पुढे चार्ल्स नदी Harvard Bridge वरून ओलांडून केम्ब्रिज या उपनगरात आली. येथे जगप्रसिद् शैक्षणिक संस्था Massachusetts Institute of Technology(MIT) तसेच Harvard University आहेत. आमची बस ही प्रसिद्ध Kendall Square मध्येच थांबली. या भागात बऱ्याच संगणक, तंत्रज्ञान क्षेत्रातील जगप्रसिद्ध startups आधीपासून आणि आताही आहेत. तेथे एक अणुशक्ती केंद्र(nuclear reactor) देखील आहे. मी मनात म्हटले या भागात अशी संस्था कशी काय. नंतर कळाले की ती MIT ची संशोधनासाठीची प्रयोगशाळा आहे. बराच वेळ या भागात फिरत होतो. विविध संस्था दिसत होत्या, पुढे MITचा भव्य घुमट दिसला आणि आत शिरलो, आणि माझे MIT ला पाय लागले! पुढे Harvard University भाग होता पण नाही गेलो. परत येऊन बस पकडली.

बसने Longfellow Bridge वरून चार्ल्स नदी परत ओलांडून बोस्टनच्या मुख्य भागात परत आली. दुपार होऊन गेली होती. बोस्टन टी पार्टीचे संग्रहालयाला जाण्याचे वेध लागले होते. मग मध्ये कुठे न उतरता थेट तेथेच जायचे ठरवले. वाटेत बऱ्याच गोष्टी दिसत होत्या-Massachusetts State House ची इमारत, Granary Burying Ground, Boston Fire Museum(जसे पुण्यात fire brigade museum आहे तसे) वगैरे.  बोस्टनच्या financial district मधून शेवटी आमची बस Boston Tea Party Ship Museum जवळ आली. बोस्टन बंदराचे विहंगम दृश्य दिसत होते. Boston Tea Party हा अमेरिकेच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील एक महत्वाची घटना आहे. माझ्या Boston Tea Party च्या अनुभवाबद्दल वेगळे लिहिले आहे, येथे पाहता येईल. बोस्टनमध्ये अजून बरेच पाहायचे राहिले होते, वेळ कमी होता, जीवघेण्या गरठ्यामुळे बाहेर जास्त फिरता देखील येत नव्हते. परत बस पकडली. बोस्टन मधील Masonic Temple ची इमारत पाहायची होती(तशी फिलाडेल्फिया, आणि चक्क पुण्यात देखील आहे, त्याबद्दल सविस्तर कधीतरी). The Freedom Trail नावाने प्रसिद्ध असलेली self-guided tour आहे, ज्यात काही महत्वाच्या ऐतिहासिक स्थळांची माहिती चालत चालत होऊ शकते. त्यातील काही दृष्टीस पडली होती, पण Faneuil Hall, USS Constitution Warship राहिले होते, ते बसमधून ओझरते पहायाला मिळाले.

मार्लबोरोला परत जाण्यासाठी Massachusetts Bay Transport Authority(MBTA) च्या रेल्वेगाडीने जायचे ठरवले होते. त्याप्रमाणे ऐतिहासिक South Station येथे जाऊन गाडी पकडायची होती. त्यामुळे tour bus मधून शेवटी Boston Common नावाच्या ऐतिहासिक पार्क जवळ उतरलो. ही बाग म्हणे अमेरिकेतील सर्वात जुने city park आहे म्हणे.  चालत चालत South Station ला गेलो. वाटेत Boston Masonic Building दिसली. तिचे फोटो काढले, आत नाही गेलो. छानसा असा ४०-४५ मिनिटे रेल्वेने प्रवास करून पुढे मार्लबोरोला हॉटेलला जाताना कॅब केली, तर तिचा चालक(Michael Giobbe त्याचे नाव) Old Trolley Tour चा trainer निघाला, तसेच त्याने media ecology ह्या अनोख्या विषयात शिक्षण घेतले होते, आणि तो त्यावर पुस्तक लिहितो आहे असे बोलण्याच्या ओघात समजले. अमेरिकेत असे विचित्र(eccentric) लोक खूप भेटतात. पूर्वी केव्हा तरी साहित्याचे परिसरविज्ञान(म्हणजे literature ecology) नावाचे पुस्तके पाहिल्याचे आठवते. असो.

फिलाडेल्फिया सारखेच बोस्टन हे तसे पायी फिरण्याचे शहर. दोन्ही शहरात कोपरान् कोपरा इतिहासाने व्यापलेला आहे. खरं तर माझी ही बोस्टनची वारी ही धावतीच भेट होती. माझ्या मार्लबोरो मधील कार्यालयातील एकाने असे सांगितले होते की बोस्टन मध्ये Berlin Wall चे काही अवशेष एके ठिकाणी ठेवले आहेत. ते काही मला पाहायला मिळाले नाही, तसेच अजूनही बरीच ठिकाणे पाहायची राहून गेली आहेत. परत बोस्टनला येण्यास हे नक्कीच कारण आहे! पाहुयात, पुढे मागे, कसे जमते ते.