‘आवरण’ के पीछे क्या है?

प्रसिद्ध कन्नड लेखक भैरप्पा यांच्या एका कादंबरीचे नाव आवरण आहे. हे पुस्तक मी नुकतेच वाचले. तसे पाहिले तर त्यांची ही मी वाचलेली पहिलीच कादंबरी. पण त्यांच्या काही कलाकृतींचा मी इतर माध्यमातून आस्वाद घेतला आहे. काही वर्षांपूर्वी मी त्यांच्या वंशवृक्ष कादंबरीवर आधारित आधी नभोनाट्य, आणि नंतर अभिवाचन देखील आकाशवाणी वरच ऐकले होते. नायी नेरळू(मराठी अर्थ-कुत्र्याची सावली) ह्या कादंबरीवर आधारित गिरीश कासारवल्ली दिग्दर्शित एक कन्नड सिनेमा मी पाहिला होता. मंद्र या संगीत क्षेत्राशी निगडीत कादंबरीवर आधारित कन्नड नाटकाचा आस्वाद घेतला आहे, त्यावर पूर्वी मी लिहिले आहे(‘मंद्र’चा कन्नड नाट्यानुभव). त्यांची आणखीन एक कादंबरी गृह्भंग याची माझ्याकडे, कन्नड आवृतीची, जुनी प्रत आहे, पण ती अजून मी वाचलेली नाही. भैरप्पा यांचे नाव कर्नाटकात जसे प्रसिद्ध आहे तसे ते महाराष्ट्रात गेली काही वर्षे  गाजते आहे. त्यांच्याबद्दल, त्यांच्या कादंबऱ्यांबद्दल नेहमी काही ना काही लिहून येत असते.

भैराप्पांचे लेखन हे नक्कीच गंभीर, आशयपूर्ण, अभ्यासपूर्ण असेच असते. त्यांचा स्वतःचा भारतीय तत्वज्ञानाचा (ज्याला दर्शन शास्त्र असेही म्हणतात) अभ्यास आहे, त्यांनी ते शिकवले देखील आहे. त्यांच्या बऱ्याच कादंबऱ्यांत भारतीय इतिहास, तत्वज्ञान, जाती व्यवस्था यावर प्रश्न असतात, उहापोह असतो. प्रस्तुत कादंबरी आवरण देखील अशीच भारतातील हिंदू मुस्लीम संबंधाच्या इतिहासाशी निगडीत आहे. त्यांची पर्व ही कादंबरी महाभारतावर, तर सार्थ ही कादंबरी भारतातील सातव्या आठव्या शतकातील वातावरणात घडते. त्या दोन्ही लवकरात लवकर वाचण्याचा मी संकल्प केला आहे. मी कुठलेही पुस्तक मी वाचायला घेतले की पहिले काही पाने ज्यात प्रस्तावना वगैरे असते, आणि शेवटची काही पाने ज्यात उपसंहार, संदर्भ वगैरे असतात, मी चाळतो. आवरण पुस्तक हाती पडल्यावर तेच केले आणि चकित झालो. कादंबरीच्या शेवटी त्यांनी संदर्भ म्हणून दिलेली इतिहासा विषयाशी निगडीत पुस्तकंची यादी धडकावणारी आहे. प्रस्तावनेत देखील आवरण संकल्पनेचे विवरण आहे, तसेच सार्थ या कादंबरीचा उल्लेख करून आवरण ही कादंबरी कशी सार्थ मध्ये आलेल्या काळानंतरच्या पुढच्या काळातील राजकीय, धार्मिक परिस्थिती आहे हे नमूद करतात.

कर्नाटकतील प्रसिद्ध अश्या हंपी येथे, जेथे विजयनगर साम्राज्याचे अवशेष विखुरले आहेत, तेथे कादंबरीची सुरुवात होते. नायिका माहितीपट निर्माण करण्यासाठी, त्याची सामग्री जमा करण्यासाठी तेथे आली आहे. हंपी मधील मंदिरांचे, मूर्तींचे भग्न अवशेष पाहून तिच्या मनात हे सर्व का झाले, कोणी केले असे स्वाभाविक प्रश्न निर्माण होतात. मग ती  या इतिहासाचा, त्यातही भारतातील इस्लामी राजवटीचा, हिंदू मुस्लीम संबंधाचा धांडोळा घेते, अशी ही कादंबरीची थोडक्यात रूपरेखा. खरेतर मला भालचंद्र नेमाडे यांच्या हिंदू-एक समृद्ध अडगळ ह्या कादंबरीची आठवण झाली. तिची रूपरेखा थोडीफार अशीच. खंडेराव नामक पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ आर्यकाळापासूनचा भारतवर्षाचा इतिहासाचा उहापोह करतो. आवरण मध्ये अजून एक समांतर रेघा आंतरधर्मीय विवाह, धर्मांतर अशी सुद्धा आहे. नायिका मुळची हिंदू, पण प्रेमविवाह होऊन मुस्लीम धर्म स्वीकारते. पण नंतरच्या निर्माण होणाऱ्या परिस्थितीत तिची होणारी कुचंबणा, घालमेल, घरचा विरोध या सर्वांचा सामना करताना निर्माण होणारे प्रश्न चर्चिले आहेत. मध्यंतरी मी वि ग कानेटकरांची होरपळ कादंबरी वाचली होती, त्यात त्यांनी ख्रिस्ती मिशनरी, मराठी माणसाचे ख्रिस्ती धर्मांतर, दोन्ही धर्माच्या तत्वज्ञानाची चर्चा, धर्मांतरामुळे त्यामुळे झालेली होरपळ हे सर्व विषय मांडले होते.

कादंबरीत एक अतिशय वेगळ्या विषयावरील रोचक प्रकरण आहे. ते म्हणजे हिंदुस्थानात राजे, बादशाह यांच्या पदरी असलेले जनानखाने. जनानखान्यांची देखरेख करण्यासाठी नपुंसक हिजडे बाळगले जात. यासाठी पुरुषांना नपुंसक कसे बनवले जात असे ह्याची सद्यांत माहिती आहे.  खरे तर ह्या प्रकरणाचा कादंबरीच्या विषयवस्तूशी तसा काहीच संबंध नाहीये. उगीचच घुसडल्यासारखे वाटते. पण माहिती अतिशय रोचक आहे हे मात्र खरे. माझ्याकडे Sex life in Indian Harems by R N Saletor असे पुस्तक आहे, ज्यात जनानखान्यांची(harems) माहिती, त्यातील स्त्रियांचे जीवन याबद्दल दिले आहे. त्याबद्दल नंतर कधीतरी लिहीन सविस्तर परत.

आवरण कादंबरीत दाखवलेला काळ हा बाबरी मस्जिद पडल्याच्या घटनेच्या आसपासचा आहे. त्यानिमित्ताने, जवळ जवळ एक तपाहून कालावधी लोटल्यानंतर,  ह्या कादंबरीत भैरप्पांनी इस्लामी राजवटीबाबत, हिंदू मुस्लीम संबंधाबद्दल एक भूमिका घेतली आहे, अर्थात ती त्यांच्या पात्रांच्या मार्फत. सत्यावरील आवरण हटवले आहे, असा दावा आहे. समर्थनार्थ, अनेक पुरावे, दाखले दिले आहेत. ह्या कादंबरीने प्रचंड वाद निर्माण केला होता. इतिहासात या विषयी नक्की काय झाले, कोणी काय केले, का केले, खरे काय नी खोटे काय हे कदाचित नक्की सांगू शकणार नाही. त्यांनीच म्हटल्याप्रमाणे, आपण पुरोगामी की प्रतिगामी हे सिद्ध करण्याचा हा काळ. प्रसिद्ध लेखक गिरीश कर्नाड, यु. आर. अनंतमूर्ती यांनी जाहीर टीका केली होती.

असो, त्यात आपण नको शिरायला. पण कादंबरी रचनेशी निगडीत काही गोष्टी मात्र पटत नाहीत. नायिकेचा पिता तिने आंतरधर्मीय विवाह केल्यामुळे, तिच्यावर बहिष्कार टाकल्यावर, इस्लामी राजवटीचा, हिंदू मुस्लीम संबंध या विषयाशी निगडीत सखोल वाचन करतो, पुस्तके जमा करतो वगैरे. पुढे, नायिका देखील याच विषयावर माहितीपट तयार करायचा म्हणून जेव्हा संशोधन करण्यास सुरुवात करते, त्याच सुमारास तिच्या पित्याचे निधन होते, आणि तीला आपल्या पित्याने या विषयावर करून ठेवलेल्या  कामाची जाणीव होते. आणि ती तेच संदर्भ वापरून ते काम पुढे नेण्याचा प्रयत्न करते. हा सारा उपद्व्याप लेखक आपले संशोधन, त्यातून बनलेले मत मांडण्यासाठी ओढून ताणून केल्या सारखे वाटू लागते. कादंबरी हातात घेतल्यावर, पहिले आणि शेवटची पाने पाहिल्यावर, सुरुवातीला वाटलेले कौतुक, आश्चर्य हळू हळू कमी होऊ लागले, असे माझे तरी कादंबरी वाचताना नक्कीच झाले.

शेवटी कादंबरीच्या आवरण या शिर्षकानिमित्त दोन गोष्टी. पाहिली गोष्ट अशी. कादंबरीत ते नायिकेच्या लघुपटाच्या अभिप्रयानिमित्त कोणाच्यातरी भैराप्पानी एक वाक्य टाकले आहे, ते असे आहे, ‘इतर कितीतरी बुद्धिवान कलाकार करतात त्याप्रमाणे तुझा लघुपट Suppressio Veri Suggestio Falsi असा झाला आहे- सत्य दडवून असत्य मांडणारी सामान्य कलाकृती झाली आहे’ मी सहज या दोन शब्दांचा अर्थ काय आहे याचा इंटरनेटवर शोध घेतला तर असे दिसले की हे दोन्ही शब्द कायद्याच्या भाषेतील आहेत. त्यांचा अर्थ सत्य दडवून ठेवणे, सत्याचा आभास निर्माण करणे वगैरे. दुसरी गोष्ट अशी की, प्रस्तावनेत भैरप्पा म्हणतात, ‘विस्मरणाने सत्य झाकाळून टाकणाऱ्या मायेला आवरण म्हणतात, असत्य बिम्बावणाऱ्या कार्याला विक्षेप म्हणतात. वैयक्तिक पातळीवर चालणाऱ्या क्रियेला अविद्या असे म्हणतात, आणि सार्वजनिक पातळीवर माया म्हणतात…..सत्य आणि असत्याची समस्या तत्वाच्या पातळीवर नेऊन तिचे दर्शन घडवणे हे भारतीय दर्शन शास्त्राचे वैशिष्ट्य.’ त्यांनी हे खूप छान सांगितले आहे, माझा भारतीय तत्वज्ञानाचा थोडाफार अभ्यास आहे, त्यात न्यायशास्त्र आणि नव्यन्याय (Indian Logic) नावाची दर्शनशास्त्राची एक शाखा आहे, तिचा वापर सत्य-असत्य निर्णय, तात्विक वाद यामध्ये पंडित लोकं करीत असा इतिहास आहे.

एक मात्र नक्की, या कादंबरीच्या निमित्ताने भैराप्पाने केलेले वाचन, संशोधन, अपार कष्ट नक्कीच दिसतात, त्यात वादच नाही. उमा कुलकर्णी यांनी केलेला मूळ कन्नड कादंबरीचा मराठी अनुवाद अगदी सुरेख झाला आहे, कुठेही यत्किंचीतही रसभंग होत नाही.

Advertisements

थोर गणिती रामानुजन

जानेवारीत मी अमेरिकेत बोस्टन याठिकाणी कामानानिमित्त गेलो होतो. कुठेही गेलो की स्थानिक गोष्टी जाणून घेण्यासाठी तेथील वर्तमान पत्रे वाचण्याची मला सवय. माझ्या राहण्याच्या ठिकाणी हॉटेलमध्ये लॉबीत Community Advocate नावाचे दर आठवड्याला प्रसिद्ध होणारे एक पत्रक होते. त्यात मला एक लेख आढळला जो त्या भागातील Donald Manzoli नावाच्या एका व्यक्तीवर होता. आयुष्यात अनेक टक्के टोणपे खाल्लेला, पण गणितावरील प्रेम जागृत असलेल्या नावाच्या व्यक्तीवर तो होता. त्याने म्हणे थोर भारतीय गणिती रामानुजनच्या काही गणिती सूत्रांवर काम करून प्रतिष्ठित Rocky Mountain Journal of Mathematics मध्ये प्रसिद्ध केले होते. मी ते वाचून चकित झालो. एक तर त्या व्यक्तीच्या जिद्दीबद्दल, गणित विषयावरील प्रेमावर. त्याहून अधिक चकित झालो ते आपल्या रामानुजनची अजूनही असलेली कीर्ती.

गेल्यावर्षी केव्हातरी पुण्यातील एका रस्त्यावर एके ठिकाणी जुन्या पुस्तकांच्या ढिगात मी पुस्तकं शोधत होतो. ब्रिटीश राजवटीच्या काळात दक्षिण भारतातील अल्पायुषी ठरलेल्या श्रीनिवास रामानुजन नावाच्या गणितज्ञाची कहाणी सांगणारे पुस्तक हाती लागले होते. पुस्तकाचे नाव ‘श्रीनिवास रामानुजन-एका गणितज्ञाची घडण’, लेखक प्रा. द. भ. वाघ, १९८७ साली, म्हणजे, रामानुजनच्या जन्मशताब्दीच्या निमित्ताने प्रकाशित झाले होते. रामानुजन बद्दल मला थोडेफार जुजबी माहिती होतीच. शाळेत गणित या विषयात, आपल्यापैकी कित्येकांसारखेच, माझी विशेष काही गती अशी कधीच नव्हती. पण पुढे शिक्षण संगणकक्षेत्रात तसेच व्यवसाय देखील त्यातच असल्यामुळे गणिती ज्ञान आवशक होते, संगणकक्षेत्रातील त्याचा उपयोग, तसेच गणिताची एकूणच महती जाणत असल्यामुळे ते पुस्तक मी उचलले, पण वाचण्याचा काही योग आला नाही. हा ब्लॉग लिहिण्याच्या निमित्ताने ते वाचले. प्राचीन भारताची गणित विषयातील प्रगती सर्वज्ञात आहे. आर्यभट्ट, वराहमिहीर आणि इतर प्राचीन गणितज्ञ यांच्यासारखी प्रतिभा असलेला रामानुजन, वैयक्तिक आयुष्यात दारिद्र्य, सामाजिक परिस्थिती, आजारपण यांना तोंड देत देत आपले गणितातील काम करत राहिले.

E722715B-3E56-4081-9D7F-A934A06C5219

तसे पहिले तर रामानुजनवर इतक्यातच एक सिनेमा आणि एक नाटक देखील आले आहे. सिनेमाचे नाव आहे The Man Who Knew Infinity आणि नाटकाचे नाव आहे Death of a Mathematician. चित्रपट काही अजून पाहता आला नाही, पण नाटक मी पहिले होते. दोन्ही अर्थातच त्याच्या आयुष्यावर आहे. जेवढे गणितातील त्याचे कार्य प्रसिद्ध आहे, तेवढेच त्याचे व्यक्तिमत्व, त्याचे आयुष्य रोचक आहे, नाट्य आहे, जे इतके दिवस सर्वसामान्यांना अपरिचित होते. ते या दोन कलाकृतींमुळे पुढे आले आहे. मूळ इंग्रजीत श्रीनिवास शारंगपाणी यांनी लिहिलेले हे नाटक हिंदीत स्वतंत्र थिएटर या नावाच्या नाटक मंडळीने गेल्यावर्षी नोव्हेंबर हिंदी नाट्यमहोत्सवात सादर केले होते. रामानुजन यांच्या व्यक्तीमत्वात असलेला साधेपणा, खरेतर भोळेपणाकडे झुकणारा स्वभाव, त्यांची नमक्कलदेवी वर असलेली अपार भक्ति, घरचे दारिद्र्य, धार्मिक वातावरण, यांचे दर्शन नाटकात येते. त्यांची पत्नी आणि आई यांच्यात असलेले घरगुती भांडण, वादविवाद यामुळे निर्माण झालेले ताणतणाव, भावनिक आंदोलने यांचे चित्रण येते. याची परिणीती म्हणून, वयाचा तेहतीसाव्या वर्षी झालेला अतिसारामुळे झालेले निधन हे सर्व चटका लावून जाते. The Man Who Knew Infinity हा चित्रपट त्याच नावाच्या पुस्तकावर आधारित आहे. तोही पाहिला पाहिजे.

रामानुजानने विद्यापीठीय शिक्षण घेतले नव्हते, कुणाकडून मार्गदर्शन विशेष असे मिळाले नव्हते, ग्रंथालयाची देखील मदत झाली नव्हती. अल्पायुषी रामानुजन हे गणितात एवढे अचाट काम केले की लंडनच्या Royal Society तसेच केम्ब्रिजच्या ट्रिनिटी कॉलेजची फेलोशिप त्याला मिळाली, त्याच्या सर्व गणिती सूत्रांचा, प्रमेयांचा, शोधांचा संग्रह केम्ब्रिज विद्यापीठाने प्रसिद्ध केला, हे सर्व अद्वितीय आहे. रामानुजनचा जन्म दिवस, म्हणजे डिसेंबर २२, हा भारतात, राष्ट्रीय गणित दिवस(National Mathematics Day) म्हणून साजरा केला जातो, याचा मला थांगपत्ताच नव्हता. अजून दोन वर्षांनी म्हणजे २०२० मध्ये, रामानुजनच्या अकाली मृत्यूला १०० वर्षे होतील. या निमित्ताने नक्कीच जगभर, विशेषतः केम्ब्रिज विद्यापीठात कार्यक्रम होतील. तामिळनाडू मध्ये त्याच्या नावाची एक गणित संशोधन संस्था देखील आहे, जिचे नाव आहे Ramanujan Mathematical Society.

जाताजाता एक सांगितले पाहिजे, अमेरिका हा देश जसा वरून भोगवादी आहे, तसाच तितकाच ज्ञानाधिष्ठित आहे, यांचे पदोपदी दर्शन आपल्या घडू शकते, अर्थात आपण जर ते पाहायचे ठरवले तर! अशी कितीतरी उदाहरणे देता येतील. त्याच बोस्टन प्रवासात मला भेटलेल्या एका कॅबचालकाबद्द्ल, ज्याने Media Ecology या विषयात प्राविण्य मिळवले आहे, याबद्दल मी पूर्वी लिहिले होते.

 

लेखकाचं गाव लेखकाचं घर

आपल्याला वाचनाची, साहित्याची आवड असेल तर, आपल्या आवडत्या, प्रसिद्ध लेखकाबद्दल माहिती करून घेणे हे नक्कीच उत्सुकतेचे असते. मॅजेस्टिक प्रकाशनने खूप वर्षांपूर्वी लेखकाचे घर नावाचे पुस्तक प्रकशित केले होते. विख्यात लेखकांचा त्यांच्या वास्तूशी असलेल्या संबंध उलगडून दाखवावा, त्याच्या लेखनाशी घराचे असलेले नाते स्पष्ट करावे या उद्देशाने ललित मासिकात लेखमाला आली होती. त्यांचा संग्रह म्हणजे हे पुस्तक. त्यात प्रामुख्याने मराठीतील अनेक प्रथितयश लेखकांच्या घरांबद्दल मनोवेधक माहिती संकलित केली आहे. काही वर्षांपूर्वी गणपती पुळे येथे गेलो असता केशवसुत यांचे निवासस्थान पहिले होते.

या पुस्तकात अश्या २५-३० लेखकांच्या स्वकीयांनी, मित्रांनी घराचे, वास्तव्याचे वर्णन करणारे लेख लिहिलेले आहेत. उदाहरणार्थ, माधव आचवल, माडगुळकर बंधू (त्यांची घरे म्हणजे पंचवटी, आणि अक्षर), प्रभाकर पाध्ये, मधू मंगेश कर्णिक, अनिल अवचट, जयवंत दळवी, इंदिरा संत, कुसुमाग्रज, गंगाधर गाडगीळ, यांच्या निवासस्थानांबद्द्ल वाचता येईल. जी. ए. कुलकर्णी, पु. ल. देशपांडे यांच्या निवासस्थानाबद्द्ल का नाही हे समजले नाही. अरुणा ढेरे यांनी रा. चिं. ढेरे यांच्या घराबद्दल लिहिले आहे, ते आता संशोधन केंद्र झाले आहे.

व्यंकटेश माडगुळकर यांच्या चरित्ररंग या पुस्तकातील काही लेख असेच काही लेखकांच्या घराबद्दल, गावाबद्दल लिहिले आहे. आणि तेही पाश्चात्य लेखकांच्या बद्दल. पाश्चात्य जगातील लेखकांच्या गावाबद्दल, घरांबद्दल असलेल्या पुस्तका असले तर मला तरी माहिती नाही. व्यंकटेश माडगुळकर हे किती विविधांगी लेखन करत याचा अनुभव प्रत्येक वेळेस त्यांचे एखादे नवीन पुस्तक हाती घेतल्यावर येतो. हे पुस्तक वाचले त्याचा प्रत्यय परत आला. तो खरे तर पूर्वप्रकाशित लेखांचा संग्रह आहे. त्या लेखांची विभागणी दोन भागात आहे. एका भागात त्यांच्या चित्रपट क्षेत्राशी निगडीत तीन चार आठवणी आहेत. आणखीन एका भागात त्यांनी तीन इंग्रजी लेखकांची आगळीवेगळी ओळख करून दिली आहे. त्या भागात अर्थात इतरही काही लेख आहेत जसे की चित्रकार देऊस्कर यांच्यावरील व्यक्तिचित्रणात्मक लेख.

माडगुळकर यांचे इंग्रजी वाचन देखील अर्थातच अफाट होते. त्यांनी चितारलेले हे तीन इंग्रजी लेखक म्हणजे Liam O’Flaherty, John Steinbeck, Kenneth Wilkie. मला यातील John Steinbeck फक्त माहिती होता, त्याची काही पुस्तके माझ्याकडे आहेत, काही वाचली आहेत. दुसरा Liam O’Flaherty हा कसा समुद्रकिनारी राहून तेथील प्राणी, पक्षी जीवन आपल्या कथा, कादंबऱ्यांत आणले आहे त्याच्याबद्दल आहे, आणि तिसरा लेख Kenneth Wilkie यांचे The van Gogh Assignment या पुस्तकाच्या निर्मितीची कथा, त्याच्याविषयीच्या लेखात आहे.

John Steinbeck च्या लेखात माडगुळकर त्याच्या अमेरिकेतील गावी दिलेल्या भेटीचे वर्णन करतात. John Steinbeck हा अमेरिकेतील कॅलिफोर्निया मधील Salinas ह्या गावी जन्माला, बराच काळ तेथेच त्याचे वास्तव्य होते. त्याच्या कादंबऱ्या ह्या सर्व त्याच भागात घडतात. मी देखील २००४ मध्ये कॅलिफोर्नियात गेलो असता, Salinas च्या आसपासच्या (Monterey Bay) भागाला भेट दिली होती. हा लेख वाचताना त्या सर्वांची मला परत आठवण झाली. त्या भेटीबद्दल मी येथे लिहिले आहे. माडगुळकर Salinas मधील त्याच्या घराला भेट देऊन आले.

Liam O’Flaherty वरील लेखात सुद्धा त्यांनी त्याचे आयर्लंड मधील समुद्रकिनारचे गाव, आणि त्याच्या कथा, कादंबऱ्यांतून तो आलेला परिसर यांचे छान वर्णन त्यांनी केले आहे. समुद्र, किनारा, तेथील प्राणी, पक्षी जीवन, हेच त्याचे विषय आहेत. याची कुठलीच पुस्तके माझ्या कडे अजून नाहीत, किंवा वाचली देखील नाही.

Vincent van Gogh वरील त्यांचा लेख म्हणजे त्याच्याविषयी Kenneth Wilkie याच्या शोधाच्या खटपटीचा धावता परिचय आहे, ज्यात Vincent van Gogh च्या वास्तव्याच्या विविध ठिकाणांची माहिती येते. उदाहरणार्थ Netherlands मधील Neunen या खेडेगावी जेथे तो दोन वर्षे राहिले, तेथे छानसे संग्रहालय आहे. तसेच Paris शहरातील एका इमारतीतील असलेले त्याचे वास्तव्य, तसेच लंडनमधील वास्तव्य, बेल्जिअम मधील त्याची वास्तव्याची ठिकाणे याबद्दल आले आहे. फ्रान्स मधील Arles गावातील त्याचे Yellow House नावाने प्रसिद्ध असलेले घर देखील Kenneth Wilkie ने पहिले.  माझ्याकडे Lust for Life नावाचे Irvine Stone लिखित Vincent van Gogh चे चरित्र आहे. मला vangoghroutes.com नावाची एक छान वेबसाईट सापडली . त्याच्या विविध वास्तव्याच्या ठिकाणची माहिती संकलित केली आहे.

असो. मी दोन-तीन वर्षांपूर्वी अमेरिकेत फिलाडेल्फिया येथे गेलो असता Edgar Allan Poe या इंग्रजी कथाकाराचे निवासस्थान पहिले होते, त्याबद्दल येथे लिहिले आहे. फक्त लेखकांच्या घराचे कशाला, प्रसिद्ध व्यक्तीच्या घराबद्दल आपल्याला नक्कीच उत्सुकता असते. जसे दिल्लीला गेलो असता माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांचे घर, राष्ट्रपती भवन, मुंबईत चित्रपटसृष्टीतील ताऱ्यांची, तारकांची घरे, आणि इतर. हे सर्व पाहताना, वाचताना समृद्ध करणारे अनुभव देऊन जातात. सुप्रसिद्ध कन्नड लेखक कुवेंपू आणि शिवराम कारंथ यांची कर्नाटकातील निवासस्थाने(अनुक्रमे तीर्थहल्ली, पुत्तूर)  पाहायला जायचे मनात आहे कितीतरी दिवसापासून, पाहुयात कसे काय जमते.

 

 

आगळ्या वेगळ्या जगात नेणारा ‘न्यूड’

गोव्यात गेल्यावर्षी(नोव्हेंबर २०१७) पार पडलेल्या International Film Festival of India(IFFI) एस् दुर्गा आणि न्यूड या दोन सिनेमांची जोरदार चर्चा होती. त्यांच्यावर अश्लील म्हणून शिक्के बसले. तेव्हापासूनच रवी जाधव यांचा मराठी सिनेमा न्यूड, जो अनोळखी जगाची कवाडं किलकिली करणारा असा सिनेमा म्हणून अधूनमधून विविध माध्यमांतून येत राहिले. शेवटी एप्रिल मध्ये तो प्रदर्शित झाला. आज जाऊ, उद्या जाऊ असे करत करत अर्धा मे महिना गेला. इतर चित्रपटांच्या भाऊगर्दीत हा अजूनही चालू होता. मी तो एकदाचा पाहिला. मी इस्मत चुगताई यांचे १९४० मधील अश्लील ठरवलेल्या पुस्तकाचे मराठी भाषांतर कविता महाजन यांनी केले वाचतो आहे. त्यात त्यांनी इस्मत चुगताई यांना झालेल्या त्रासाची कहाणी दिली आहे, ते वाचून रवी जाधव यांना झालेला त्रास काहीच नाही असे वाटतेय!

चित्रपटाचा विषय अर्थातच स्फोटक आहे, म्हणूनच तर एवढी उलथापालथ झाली. चित्रकला शिक्षण देणाऱ्या महाविद्यालयातून विद्यार्थ्यांना अभ्यासक्रमाचा भाग म्हणून मानवी शरीर जसे दिसते तसे कागदावर उतरवण्याचे प्रशिक्षण देतात. त्यासाठी स्त्री, पुरुष मॉडेल्स हवी असतात जी नग्न रूपात ह्या विद्यार्थ्यांसमोर बसू शकतात. अश्याच एका स्त्री मॉडेलची जीवनगाथा म्हणजे ह्या चित्रपटाचा विषय. खरे तर चित्रपटातील हा विषय तसा मला नवीन नव्हता.  मुंबईच्या सतीश नाईक संपादित चिन्ह ह्या चित्रकला ह्या विषयाला वाहिलेल्या नियतकालिकाच्या नग्नता ह्या विशेषांकात त्याची सविस्तर चर्चा केली होती (२०१०-११ दिवाळी विशेषांक, चित्रातील नग्नता आणि मनातील). संगीत, चित्रकला, शिल्पकला, त्याचे उपयोजन, यांसारख्या कलांबद्दल, कलाकारांबद्दल आस्वादक रीतींनी, कलेच्या निर्मितीबाबत, कलाकारांकडून विशेष असे लिहिले जात नाही. अर्थात काही सन्मानीय अपवाद आहे. सतीश नाईक हे त्यातील एक. त्यांच्याबद्दल नंतर कधीतरी.

तसे पहिले तर चित्रपट हा एका स्त्रीच्या(यमुना) अन्यायविरोधी संघर्षाची कहाणी आहे. ही स्त्री सकारली आहे ती कल्याणी मुळे हिने. कल्याणी मुळेला मी पूर्वी एका नाटकात पहिले होते. महाराष्ट्र कर्नाटक सीमेवरील एका खेडेगावातील, का तालुक्याच्या गावातील एका स्त्रीचा नवरा व्याभिचार करून तीला आणि त्याच्या मुलाला घर सोडून देण्यास भाग पाडतो. मराठी, आणि बरेक कन्नड संवाद ह्यांच्यात आहेत. मला मजा वाटली यामुळे, कारण मी कन्नडही जाणतो. मग ही स्त्री मुंबईला तिच्या नातेवाईकाकडे काहीतरी काम करून जगावे यासाठी येते. ही कोणी दूरची मावशी(अक्का) असते. ही साकारली आहे छाया कदम (हिचा अजून के छान सिनेमा रेडू देखील मी पाहिला) हिने. पण दुष्काळात तेरावा महिना अशी परिस्थिती असते. मुंबईत अतिशय गलिच्छ वस्तीत, गरिबीत, एका पत्र्याच्या घरात ते राहत असतात. बिनकामाचा नवरा पूर्वी मुंबईतील गिरिणी कामगार असावा असा उल्लेख येतो. मावशीच्या नोकरीवर घर चालत असते. नोकरी कसली तर मुंबईतील जे जे स्कूल ऑफ आर्ट्स(मागील मुंबई भेटीत येथे जायचे राहूच गेले) मध्ये न्यूड मॉडेल म्हणून काम, पण वर वर सफाई कामगाराची नोकरी.

nude-marathi-film

यमुनेच्या पुढे उदरनिर्वाहाचा, मुलाच्या शिक्षणाचा प्रश्न आवासून उभा असतो. अक्केला ती नोकरी पाहायला सांगते. यमुनेला अक्केच्या व्यवसायाची माहिती समजल्यावर ही हादरते, तीला किळस वाटते. पण पुढे तीही तेच काम पत्कारते. ते ती कसे करते, मनाची कशी उलथापालथ होते, तिच्या मुलाला हे सर्व कळते का, हे सगळे चित्रपटातून पाहायला हवे. दिग्दर्शक रवी जाधव यांनी या निमित्ताने हे अनोळखे जग आपल्यासमोर मांडले आहे. परिस्थितीमुळे संघर्ष करून जगण्यासाठी असाही मार्ग स्वीकारणाऱ्या न्यूड मॉडेल्स, प्रामुख्याने स्त्री मॉडेल्सची, जीवनगाथा मांडली आहे. कलाजगत या विषयाकडे कसे पाहते, त्यांचे विचार काय, सध्या परिस्थिती काय वगैरे गोष्टी थोड्याफार ओघाने येतात, पण तो चित्रपटाचा विषय नसल्यामुळे त्यावर भर नाही. पण अभिनेत्री छाया कदम आणि कल्याणी मुळे यांनी मात्र कमाल केली आहे. न्यूड मॉडेल्स म्हणून चित्र काढणाऱ्या मुलांच्या पुढे बसणे हे सगळे त्यांनी कसे केले असेल हे पाहून चकित व्हायला होते. चित्रपटात एकूणच सहजता आहे, ओढून ताणून काही आले असे वाटत नाही, किळसवाणे, विकृत असे देखील बिलकुल वाटत नाही, उलट चकितच व्हायला होते. हे श्रेय दिग्दर्शकाचेच असते.

nude-cinema

Poster of the cinema, courtesy Internet

न्यूड मॉडेल्स, आणि कलाशिक्षण ह्या विषयाच्या तश्या आणखीही काही बाजू आहेत. त्या सगळ्याच चित्रपटात येणे शक्य नाही. त्या सविस्तर अश्या वर उल्लेख केलेल्या विशेषांकात आल्या आहेत(त्याबद्दल लिहीन नंतर कधीतरी). अश्लीलता हा कोणत्याही लेखाचा, चित्राचा, वा इतर वस्तूचा गुण नसून, तो तसा आरोप करणाऱ्यांच्या मनाचा गुण आहे आहे असे विचारवंत आणि लैंगिकतज्ञ डॉ. एलिस म्हणतात. पण चित्रपटातच न्यूड मॉडेल्सच्या समर्थनार्थ एक वाक्य आले आहे की आपण जर कुत्री, मांजरी, आणि इतर प्राणी यांची चित्रे काढतो, तशी माणसांची देखील काढली तर काय हरकत आहे. हे थोडेसे बालिश आहे असे मला तरी वाटते. कलेच्या अभिव्यक्तीसाठी काही बंधन नसावे हे प्रमुख कारण त्याचे समर्थन करण्यासाठी पुरेसे आहे.

जाता जाता या बाबतचा एक वैयक्तिक अनुभव सांगतो. मी २००४ मध्ये टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठातून भारतविद्या(MA in Indology) हा अभ्यासक्रम हौस, आवड म्हणून शिकत होतो. इतर विषयांच्या जोडीला, भारतीय चित्रकला, शिल्पकला, मुर्तीविज्ञान व त्याचा इतिहास यांसारखे  विषय असल्यामुळे बरेच जण कला क्षेत्रातील होते. त्यातील एकाने(जो पेशाने चित्रकार, शिल्पकार होता), ज्याच्याबरोबर चांगली मैत्री झाली होती, त्याने मला न्यूड मॉडेल म्हणून त्याच्यासमोर बसणार का असे विचारले होते. मीही अगदी तत्काळ उत्साहाच्या भरात त्याला होकार दिला होता. पण तो विषय पुढे निघाला नाही, का कोणास ठाऊक. नंतर त्या विषयाचे गांभीर्य लक्षात आल्यामुळे मीही अर्थातच काढला नाही. पण माझी न्यूड मॉडेल बनण्याची संधी हुकली!

गेली एकवीस वर्षे

पुण्यात मुंबई प्रमाणेच प्रायोगिक नाटकं करणाऱ्या मंडळींची, तसेच ती सादर करण्याऱ्या मंडळांची संख्या बरीच आहे. त्यातील कित्येक बरीच जुनी आहेत, उदाहरणार्थ, प्रोग्रेसिव्ह ड्रामाटिक असोसिएशन हिने तर पन्नास वर्षे नुकतीच पूर्ण केली. नाटक कंपनी नावाची अशीच एक प्रायोगिक नाटकं करणारी संस्था. तीला दहा वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने नाट्य महोत्सव सुरु आहे. जुने ५ ते ९ दरम्यान. मुंबईत देखील झाला महोत्सव, पण गेल्या आठवड्यात. त्यांचे एक महत्वाचे नाटक म्हणजे ‘गेली एकवीस वर्षे’. त्या नाट्य महोत्सावात हे नाटक सादर केले जात आहेच, पण इतरही नाटके, जशी, दोन शूर, महानिर्वाण, पेशंट, बिनकामाचे संवाद, इन्स्टिट्यूट ऑफ पावटालॉजी ही देखील आहेत.

मी ‘गेली एकवीस वर्षे’ या नाटकाचा प्रयोग काही वर्षांपूर्वी पाहिला होता, मला आठवते, २०१० मध्ये त्यांना इटली मध्ये पुरस्कार मिळाल्यानंतर. आज त्याबद्दल लिहायचे आहे. दोन शूर, पेशंट ही नाटके पाहिली नाहीत मी अजून. बिनकामाचे संवाद हे पहिले होते पूर्वी आणि त्याबद्दल येथे लिहिले देखील आहे. सतीश आळेकारांचे महानिर्वाण तसे जुनेच नाटक, तेही खूप आधी पहिले होते. ‘गेली एकवीस वर्षे’ हे नाटक लिहिले आहे धर्मकीर्ती सुमंत याने, दिग्दर्शन अलोक राजवाडे, प्रमुख भूमिका अमेय वाघ. अशी ही दमदार नामावली असलेले हे नाटक. नवीन पिढीचे, नव्या दमाचे, वेगळा विचार करणारे, मांडणारे असे हे मनस्वी कलाकार.

IMG_2412

हे नाटक म्हणजे एकवीस वर्षाच्या तरुणाचा हुंकार आहे. खरे तर त्या पिढीचीच मनोवस्था म्हटली पाहिजे. जन्मल्यापासून एकविसाव्या वर्षापर्यंत काय केले याचा शोध, आत्मशोध यात आहे. थोडीशी निराशा, हतबलता दाखवणारे हे नाटक आहे. अर्थात सगळी परिस्थितीच तशी आहे असे मानण्याचे कारण नाही. नव्या पिढीच्या विचारांना, मनात होत असलेल्या आंदोलनांना वाट करून देणारे, निचरा करणारे हे नाटक आहे. माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्राचा बोलबाला आहे काही वर्षांपासून. अपेक्षांचे ओझे, जे घरगुती, तसेच सामाजिक देखील असते, त्याचा परिणाम सर्वसामान्य तरुणांवर काय होतो आहे, याची चर्चा आहे. अमेय वाघ प्रमुख भुमिका करतो आहे. नाटकात त्याचा सहज वावर अतिशय परिणामकारक आहे.

ह्या नाटकात तरुण पिढीचा जो प्रतिनिधी दाखवला आहे, तो अधून मधून इतिहासातील घटनांचे संदर्भ देत असतो आणि प्रश्न विचारत असतो. त्यात मग जुलूस सारखी नाटकांचा संदर्भ, मार्क्सवादी आणि इतर विचारांचा संदर्भ, त्यातून होणारी गोंधळाची मानसिकता निर्माण झालेली आहे. त्यातच ह्या सगळ्या बदलेल्या परिस्थितीत स्वतः काय करावे, कुठली विचारधारा अंगीकारावी हा पेच पडलेला आहे. पण हा खरंच प्रश्न पडला आहे का? कारण आजूबाजूला पहिले तर असेही दिसते की नवनवीन पिढी ह्या सर्व बदलांना सामोरे जात, आपले स्थान निर्माण करते आहे. की ह्या नाटकातील तरुण भरकटलेला, अतिसंवेदनशील आहे. म्हणजे असेही म्हणता येईल का समाजाची संवेदनशीलता कमी होती आहे. ह्या सर्व बदलांचा रेटा मुकाट्याने सहन करत आहे असा निष्कर्ष काढायचा?

IMG_2413

लहान चणीचा, पोरसवदा दिसणारा, आखूड चड्डीत अमेय असणारा वाघने हातवारे करत, प्रश्न विचारणारा तरुण मस्त साकारला आहे. नाटकाच्या सुरुवातीला असणारे त्याचे आणि आई बाबा यांच्यातील संवाद हे तर अगदी घराघरात दिसणारेच आहे. भाषाही तशीच तरुणाईची, शिव्या, आणि इतर बिनधास्त संदर्भ आहेतच. हा तरुण तर एकवीस वर्षाचा झाला आहे, हे तर एक निमित्त आहेच लेखजोखा घेण्यास, पण दुसरा अजून एक संदर्भ असा आहे की भारतात आणीबाणीच्या वेळेस असणारे तरुण आज पालक आहेत त्यांना काय वाटते आहे आजकालच्या परिस्थितीबद्दल हे ही आहे. नेपथ्य आणि प्रकाशयोजना छानच, आणि साजेशी आहे, अजिबात विसंगत, बुचकळ्यात टाकणारी वाटत नाही.

तर असा हा तरुण एका रिअलिटी शो मध्ये जातो, आणि मग पुढे काय होते, हे नाटकातच पहिले पाहिजे. ह्या नाटकाचा प्रयोग आजच जून ७ ला पुण्यात आहे. जरूर पाहण्यासारखा आहे. मध्ये केव्हातरी धर्मकीर्ती सुमंतची मुलाखत कुठेतरी पाहिल्याचे आठवते. त्यात त्याने त्याच्या विचारांची, नाटकातून ती मांडण्याची प्रक्रिया याबद्दल अतिशय आश्वासक रीतीने बोलला होता. त्याचा व्हिडियो मिळत नाही दुर्दैवाने. अलोक राजवाडे, धर्मकीर्ती सुमंत या दोघांनी आणि अमेय वाघ आणि इतर कलाकारांनी केलेल्या ह्या प्रामाणिक, समरसून केलेल्या प्रयोगाला दाद द्यायलाच हवी.

Monterey Bay and Around

Last week, I stumbled upon John Steinbeck’s novel Cannery Row while searching for something else on my book shelf. This is novel is set in 1940s in California, specifically in the Pacific coast area which is popularly known as Monterey Bay. Cannery Row is a sea-side town, then famous for food processing industry, mainly, sea-food. John Steinbeck used to live in the nearby town of Salinas and valley around it. This novel brought my memories about my visit to this area way back in 2004.

I have not written much about my travels in California, where I used to live long time back. Eventually, I will write on all that, but today, I want satisfy my itch to write about Monterey Bay visit. In 2004, I had gotten an opportunity to make a trip to Bay Area for business. Me and my colleagues took time out over the weekend to go around Pacific Coast south of Bay Area. The area around San Francisco Bay Area, on both sides, that is, north and south, is very unique. There is Pacific coast on the west, the Sierra Nevada mountain range run about 20-25 miles from the coast, which creates various valleys. The beautiful and scenic highway named Pacific Coastal Highway#1(PCH#1) runs north south, right by the coast. The longer and more famous highways 101 and Interstate Highway 5 also run parallel. State of California has close to 900 miles of coast line, almost double that of Maharashtra in India.

I have been to as far as Big Sur down south, and Point Reyes on the north on this Pacific Coastal Highway#1. This drive is quite scenic, as the two lane spiral road winds as you go, most times you have company of blue Pacific ocean on one side, and Redwoods forest on the other. You need to be careful though while driving as occasionally wild animals such as deer do stray on the highway. The peculiarity of this coast line is the rocky cliffs which are dotted throughout. Another historic significance of the Pacific coast is that it is dotted with churches set up by Spanish Christian missionaries who came in since 1700 AD. I had been to couple of them around Los Angeles area, I will cover that later in this blog.

During this specific trip, we left our hotel in Newark, which is on the center of the east bay, and joined beautiful Highway 17. This winds through deep forest of Redwood trees. This highway took us on Pacific Coastal Highway#1 near Santa Cruz. If you are passing by Santa Cruz, stopping here for the beach is must. I had heard about Santa Cruz long time back during my college days, when I had heard about a variant of Unix operating system, SCO UNIX, made by company called Santa Cruz Operations(SCO). There is another famous place called Mystery Spot(about which in the next blog) nearby, but we avoided the temptation to go there, as many of us had been there multiple times.

Santa Cruz Beach Boardwalk is typical fun area, with a nice beach front, and amusement park style rides off the beach. It also has a wooden walkway which is called as boardwalk overlooking the sea. I don’t remember taking any rides as such, but we did roam around on the beach, on the boardwalk. It was month of May, hence it was bright and sunny.

After a brief stop at Santa Cruz boardwalk, we proceeded on highway 1 towards south to reach Monterey Bay Aquarium. This is located off the ocean, and has impressive display of marine life, sea animals. I saw sea lions, sea otters also in the aquarium. These animals can be spotted in huge numbers on the Pacific coast, as one drives on highway 1. I have seen much bigger marine life parks such as Sea World in San Diego, Marine World/Africa USA in Vallejo(which became Six Flags Discovery Kingdom). This is certainly not as big as those sea world parks, but has a rich history. Cannery Row and surround coastal area around Monterey Bay was famous sea food processing industry(canneries), which collapsed in 1970s, and after that this aquarium came to being.

Our next stop was scenic Pebble Beach which is famous for its golf courses by the Pacific ocean cliffs. We took beautiful 17-Mile Drive road to reach Pebble Beach. This road is actually a private road of residents of the community near Pebble Beach, visitors need to pay entry fee to use it. We had lunch at a restaurant there where we could overlook golf course.

We did not venture towards Salinas and the valley around it, though it is not too far from Monterey Bay itself(about 25 miles). Neither did I realize that time that the area called Cannery Row near town of Monterey is a subject of his novel. It was just that I was not so much into reading those days, and I did not know about Salinas as a place famous for John Steinbeck. When I go to Bay Area again, I will make it a point that I visit this area again with the focus of following trail of John Steinbeck.

World of Vintage Cycles

Today(June 3) is a World Bicycle Day. There is flurry of activity in the city consisting of cycling tours, awareness programs. I love cycling, I do own a bicycle, which I make it a point that I ride once a day for some time at least.  One of my neighbors recently started shop for selling high end bicycles meant for recreational purposes primarily. I happened to go to his shop other day. During the discussion with, I remembered of a unique exhibition of its kind I had attended few years back. I wanted to share that here.

The use of cycles for recreational purposes has increased in last 5 years or so in Pune at least. There was a time when Pune was called as city of cycles. There were so many cycles, and people used them as primary mode of transport. In the last 3-4 decades that tradition is lost and was replaced by motor cycles and cars. Sighting this need, I guess many cycle shops selling high-end cycles meant for recreational purposes.

The way we keep seeing many vintage cars shows, I had not come across any vitage bicycles show as such in the past. It was hosted in Pune around Diwali time in the year of 2011 by Vikram Pendse, under auspices of Diamond Vintage Cycles. There were about 75 vintage cycles, some of them dated back to 1924 or so. Bicycles, tricycles, single wheel cycles, uneven shaped cycles, double seat cycles(yes, those ones famous in Hindi movies back in 1980s) were all there. It was quite amusing to see how bicycles of bygone were shaped. Children’s cycles, hopping cycles, cycle lamps, rings-bells. As a child, I remember I used to rent out bicycles from bicycle renting shops, 30-35 years back. Now the same facility is once again available, but you don’t a bicycle renting shop any more. One can do using ones mobiles, and rent them from the designated areas.

It seems Vikram Pendse has started a museum too, details about it can be found over here.

Let me end this blog on a different note. I read other day an interesting news item. Cycles these are new golf these days it seems, especially in the world of venture capital investments for startups. Entrepreneurs and venture capitalists are finding better to talk about investments and pitching of an startup idea over cycling, instead of golf sessions. Interesting, isn’t it?