Charlie Chaplin

The Little Fellow

मी सहसा रस्त्याच्या कडेला बसणाऱ्या पुस्तक विक्रेत्यांकडून, पुस्तकं विकत घेत नाही. कारण उघड आहे. बहुतेक वेळेला ती पुस्तके नकली(pirated) ही असतात. पण मी ती पुस्तकं जरूर पाहतो, चाळतो. न जाणो एखादे वेगळेच पुस्तक हाती लागावे. परवा असेच झाले. एका पुस्तकवाल्याकडे रस्त्यावर ठेवलेली पुस्तके पाहत होतो. एका पुस्तकावर माझी नजर रोखली गेली. उचलून घेतले तर ते चार्ली चॅप्लीनचे चरित्र. पुस्तक जुने होते, १९५२ मधील. त्याचे नाव होते The Little Fellow, लेखक आहेत Peter Cotes, Thelma Niklaus. मी मराठीतील चार्ली चॅप्लीनचे चरित्र हसरे दुःख(भा. द. खेर यांचे) हे पूर्वी वाचले होते. अजून कुठली चरित्रे मी पाहिली/वाचली नव्हती. उत्सुकतेने मी ते चाळले आणि तत्काळ विकत घेतले(फक्त शंभर रुपये). त्या पुस्तकाबद्दल येथे थोडेसे.

अचानक एक दिवस मला दूरचित्रवाणीवर चॅप्लीन नावाचा सिनेमा(docu-drama) हे पुस्तक वाचताना पाहायला मिळाला. हा सिनेमा त्याच्या आयुष्यातील वैयक्तिक घटनांवर, प्रसंगांवर आधारित आहे. Richard Attenborough चा हा सिनेमा चार्ली चॅप्लीनच्या My Autobiography ह्या पुस्तकावर, आणि Chaplin: His life and art ह्या David Robinson च्या पुस्तकावर आधारित आहे. त्यामुळे एका बाजूला हे पुस्तक वाचतोय, आणि मध्येच हा सिनेमा पाहायला मिळतोय हा दुर्मिळ योग जमून आला. आपल्या सर्वांप्रमाणे मीही चार्ली चॅप्लीनचे सिनेमे कित्येक वर्षांपासून परत परत पाहतो. आजकाल युट्यूबमुळे चांगली सोय झाली आहे. चित्रपटाच्या इतिहासातील सुरुवातीच्या दिवसात त्याने निर्माण केलेले, काम केलेले हे सिनेमे अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. हसवता हसवता डोळ्यातून पाणी आणणारे, जीवनातील विदारक सत्य मांडण्याचे त्याचे कसब हे वेगळेच होते. पण त्याचे स्वतःचे आयुष्य, त्याचा जीवनपट वाचला तर तो माणूस म्हणून कसा होता, कसा घडला हे समजते.

चार्ली चॅप्लीन ह्या विषयावर साहजिकच कित्येक पुस्तकं आहेत(ह्या पुस्तकात देखील परिशिष्टात यादी आहे). The Little Fellow ह्या पुस्तकाचे एक वैशिष्ट्य असे आहे की प्रसिद्ध लेखक W. Somerset Maugham याने लिहिलेला लेख(A Writer’s Notebook पुस्तकातील) प्रस्तावना म्हणून यात दिले गेले आहे. चार्ली चॅप्लीन गरिबीच्या दिवसांच्या बाबत असलेला एकूण दृष्टीकोनाबद्द्ल Somerset Maugham लिहितो: One night I walked with him in Los Angeles and presently our steps took us into poorest quarter of the city. There were sordid tenement houses, shabby, gaudy shops in which are sold various goods that the poor by from day to day. His face lit up and buoyant tone into his voice as he exclaimed, ‘Say, this is the real life, isn’t it? All the rest is just sham’. इंग्लंड मधील अत्यंत गलीच्छ वस्तीतील गरीबीतील दिवस, आईचा मानसिक आजार, वडिलांचा अकाली मृत्यू ह्या सर्व गोष्टी त्याच्यावर एकामागून एक आघात करत गेल्या. याबद्दल या पुस्तकात देखील आले आहे.

हे पुस्तक दोन भागात विभागलेले आहे. पहिला भाग त्याचे आयुष्य आणि दुसरे त्याच्या चित्रपटाविषयी लेख असलेले आहे. पुस्तकात बरीच छायाचित्रे तर आहेतच. आणखीन एक वैशिष्ट्य असे की त्याने लिहिलेल्या काही लेखांचे संकलन देखील दिले आहे. त्यातील एक लेख आहे तो त्याच्या चित्रपटातील वेशभूषेवर. त्याची ती मिशी, त्याचा ती ढगळ विजार याबद्दल त्याने लिहिले आहे. अजून एक लेख आहे तो त्याचे तोंडी असलेले The Great Dictator या सिनेमातील ते प्रसिद्ध भाषण(तो त्याचा पहिला बोलपट होता). पुस्तकाच्या पहिल्या भागाच्या पहिल्या लेखात Background to Genius मध्ये, पहिलेच वाक्य चार्ली चॅप्लीन आणि चित्रपट यांचे नाते सांगणारे आहे. १८८९ साली त्याचा जन्म झाला, आणि त्याच वर्षी प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ एडिसनने kinetoscope नावाचे यंत्र, ज्याला, ज्याला motion picture camera चा पूर्वज म्हणतात, त्याचा शोध लावला(त्या आधी magic lantern होते). साधारण शंभर वर्षांपूर्वी चार्ली चॅप्लीन याची चित्रपट कारकीर्द सुरु झाली. त्याच सुमारास अमेरिकेत हॉलीवूड मध्ये चित्रपट उद्योग सुरु झाला होता. इंग्लंड वरून अमेरिकेत तो चित्रपटातून काम करण्यास धडकला. आणि बाकीचा सर्वांना माहिती असलेला इतिहास आहे.

चार्ली चॅप्लीन आणि वादविवाद हे सुद्धा समीकरण होतेच, त्याबद्दल ही पुस्तकात आले आहे. त्याच्या वैयक्तिक आयुष्यात अनेक स्त्रिया आल्या, अनेक विवाह झाले, मोडले, हे तर आहेच. पण इतर गोष्टी देखील आहेतच. जसे की जेव्हा १९१७ मध्ये पहिल्या महायुद्धात जेव्हा अमेरिकेने भाग घेतला, तेव्हा, सैन्यात भरती होण्याची लाट आली होती. असा प्रवाद पसरला होता की चार्ली चॅप्लीनने सैन्यात जाण्यापासून टाळले. पण वस्तुस्थिती तशी नव्हती असे ह्या पुस्तकात नमूद केले आहे, तर त्याची निवड सैन्यात झाली नाही. दुसरे म्हणजे १९५२ मध्ये त्याच्यावर कम्युनिस्ट पक्षाचा सदस्य आहे असा आरोप झाला आणि त्याला अमेरिकेच्या बाहेर काढले गेले. आणि तो परत अमेरिकेत कधीच गेला नाही. अमेरिका आणि कम्युनिस्ट पक्ष  आणि हॉलीवूड चित्रपट व्यवसायातील लोकांचे त्या पक्षाशी असलेले संबंध या विषयावर मी पूर्वी एक सिनेमा पहिला होता आणि त्यावर लिहिले देखील होते.

जरी हे पुस्तक  त्याचे जीवन आणि आणि कार्य अश्या दोन विभागात असले तरी, विशेष असा फरक नाहीच कारण थोड्या फरकाने त्याचे त्याचे कार्य हेच त्याचे जीवन आहे हे होय. दुसऱ्या भागातील एक लेख/प्रकरण ज्याचे नाव आहे Chaplin at Work, त्यात त्याने चित्रपट सृष्टीला दिलेल्या योगदानाबद्दल असे लिहिले आहे, ‘His contribution to film is immeasurable. Of the pioneers in America, he was the first true creator in the new medium; and the only one to apply , from the beginning, film technique to film craft….With him, the silent film reached its peak’. मला वाटते हेच जाणून घेण्यासाठी, त्याचे आयुष्य जाणून घेण्यासाठी, हे पुस्तक वाचले पाहिजे.

Advertisements

Shadow from Ladakh

Last week I came across a news item which carried out the news of HH Dalai Lama who was quoted saying Tibet would control China in the future, of course, via Buddhism. I was little amused to read the statement, as to why spiritual leader like him talking of language of controlling China. May be he meant something else. As we know, HH Dalai Lama is Tibet’s spiritual leader who is in exile in India since 1957. Incidentally, I was reading a novel on Ladakh by Bhabani Bhattacharya titled Shadow from Ladakh(actually, its Marathi translation by famous author late Vyankatesh Madgulkar), which is having Indo-China war in the backdrop, which mainly happened in Ladakh. It also had a chapter on situation in Tibet and protagonist meeting HH Dalai Lama, drawing similarities of the situations. I wanted to write about that book a bit here. The book reminded me of famous war movie of bygone era Haqeeqat which was based on war in Ladakh region with China itself.

This original book is very old, written in 1966, that is after the war itself, which took place in 1962. The novel having a backdrop of this war, but is not a war novel. It is about protagonist(Satyajit) following Gandhian principles, influenced by his thoughts, and another one(Bhaskar) who is influenced by principles of capitalism, interested in participating in industrial and material growth. The novel displays their conflict on the backdrop of war which has breaks out in Ladakh. There are commentaries on relationships of China and India, and China’s socialistic ambitions, overall situation that time. HH Dalai Lama, a spiritual leader of Tibet, also had exiled to India recently, again due to conflicts with China. There is full chapter in the novel where protagonists meets him at Dharmashala where is in exile, and chats with him. There couple of chapters describing insurgence by China, vivid details of India’s fight back, challenges, issues faced by Indian forces, and then how China back off at the end.

Satyajit is living his life at a place called Gandhigram where he is dedicated to upliftment of rural area, poor people, by following Gandhian principles. This was first time I had heard about Gandhigram. I knew of Sevagram in Maharashtra setup by Mahatma Gandhi himself. But looks like there is town called Gandhigram in Tamli Nadu, setup way back in 1947, with similar aim. Bhaskar, who is an engineer by profession, is returned from USA. He has been appointed on steel plant, whose location incidentally near to Gandhigram. The steel plant and its surrounding area is named as Lohapur. The conflict reaches its peak when steel plant eyes the land of Gandhigram for its expansion. This the climax and one should read the novel for that. The author also detailed out the responses from both of these protagonists, towards China’s insurgence, which is also very interesting to read. Satyajit, the Gandhian, plans to lead a peace army(शांतीसेना) to protest war in Ladakh. The chapter in which author details meeting of Satyajit with HH Dalai Lama(though fictitious, as it is part of novel) is an example of author’s imagination. Here he draws parallels between how Tibet and India got impacted due to China’s ambitions.

The novel portrays the clash between two ideologies as said earlier. The timing was very unique from India’s history perspective. Gandhi era had passed, India is under Nehru’s vision and five-year plans, taking stride to develop the nation with industrialization, modernization, self-reliance in every sector. Though Gandhi era had passed, Gandhian values were still around. On top of this, this newly born nation was becoming victim of neighboring nations’ aggression. All this makes a very nice plot for a novel. After 40-50 years has anything changed? Wells Yes, and No, I would say. India still continues on the path of development with wide spread initiatives in every sector. We still have Gandhian values around, may be not in same force, but we also have ecological concerns for sure. Both of them are right in their sense. What is required is the fine balance. Then and now as well.

Finally a note on translation. Somehow I did not like the translation. The language construction does not seem natural many times, continuity seems to be broken. In fact the translation also was published long time back, and was not available for quite some time. The copy I read, borrowed from library, is a reprint of 2006. Anyways, this novel by Bhattacharya, had won Sahitya Academy award in 1967. As the note in the translated book, says, about this author who was not well known in India that time(but was well read in USA and Eurpoe). I looked up on Amazon for original English version, but it is prices is tagged at INR 1500/- may be because of its rarity. Bhabani Bhattacharya born in 1906, has written many other books. His first novel So Many Hungers, written in 1947, published in England, became very popular. The other novel Music for Mohini was compared with Pearl Buck’s The Good Earth, by Chicago Tribune. It was good to get introduced to this author of bygone era, and generated interest in his other books.

 

Pune’s Fire-brigade Museum

City of Pune keeps surprising me, even though I am living in the city, for my whole life, well most of it. May be because it is very difficult to track what all is going on in the city, as city is growing bounds and leaps. Some years time back, I learnt about a Joshi’s train models museum(which I had visited long time back), and also more recently cricket museum, both private ones. Other day, I happened to know that there is a fire-brigade museum in the city, and I happened to visit it, when I was in that part of the city few weeks back. We all see them and hear their bells ringing, more often than not, on the road, going to some place for rescue. I, myself have been walking or zooming past a fire-brigade station in Aundh area near Bremen Chowk, in Pune. But never bothered to peep inside and find out what goes in there. Another famous place where I have seen fire fighter van stationed in in busy locales of Dagadusheth Ganpati temple in the heart of the city.

 

I remember my first hand encounter with fire brigade. It so happened that, a tiny kitten somehow ended up in the duct located at the backyard of my house, few years back, on a sunny evening of the winter. I tried to help her out of it, but in vain. Someone suggested to call the fire-brigade. In few minutes, they came in their big red van. My neighbors were wondering as to what happened. Those men in dark blue uniform, they came in with their props and rescued that kitten. And they went off, after a quick chat over tea.

So, that day of July 2017, when I walked in into this museum located near off near Nal Stop, Karve Road, I was wondering what is that they have there. It was Sunday evening. The car parking was almost empty. Right near the car parking, the old, vintage model of fire-brigade van is showcased. This was manufactured by Rolls Royce, was commissioned into service in 1956. This was deployed during the Pune’s infamous 1961 floods caused due to Panshet dam disaster. There were paintings around the parking wall. The shed where this vintage van was housed, had many textual displays outlining history, some of the famous rescue operations in the history and other facts. The entire area is strikingly colored in red, with graffiti on the walls. I also noticed water and mist tender van parked in the parking lot, which was mini-version of regular fire fighter van.

 

This place is fire brigade’s station which has this museum in the campus. It was usual calm and quite in side the fire brigade station. Have you watched Charlie Chaplin’s The Fireman, produced almost 100 years ago? When I entered the place, it reminded me of it. Anyways, now, fire fighters were relaxed, some of them were watching television, others were chatting. They seemed to get surprised by our entry there. When I mentioned that I wanted to visit the museum, I was welcomed warmly and one of them accompanied. I was taken upstairs area where the main exhibits are on the display. I could not escape the thermal ware clad life-size model at the doors, which is these days used by firemen during extreme situations.

 

The guide started talking as we went upstairs. He said, this museum was recently opened, in March 2017. We reached the the exhibit area upstairs which has many antique fire fighting tools, equipment, right from water hose pipes, nozzles, helmets, search lights, display of various types of rope knots used(I remembered my school days seeing these knots, as I was in scout troupe where we were taught these), thermal imaging cameras(to look for trapped people due to smoke caused), diamond chain saw etc. Many of the equipment, tools used by fire fighters have evolved over the years as technology has advanced. The fire fighters’ suit it self has undergone transformation over the years. It seems this is the only kind of museum in India, for fire brigades.

Pune Municipal Corporation portal has a page for Fire Brigade, do check it out here, the page for museum badly needs revamp. Anyways, stayed tuned on this blog. Next one will be another offbeat, rather unknown place in Pune.

 

नाट्यत्रयी वाडा चिरेबंदी, भाग#३

प्रसिद्ध नाटककार महेश एलकुंचवार यांची वाडा चिरेबंदी ही तीन नाटकांची मालिका आहे, तिचा नुकताच अनुभव मी घेऊन आलो. चंद्रकांत कुलकर्णी यांनी ती दिग्दर्शित केली आहे. हा असा सलग तीन नाटकांचा प्रयोग ते दुसऱ्यांदा करत आहेत. १९९४ मध्ये तो प्रथम त्यांनी रंगभूमीवर आणला. वाडा चिरेबंदी आणि मग्न तळ्याकाठी ही पहिली दोन नाटके, त्याबद्दल लिहिले आहेच. आज ह्या त्रिनाट्यधारेतील तिसरे आणि शेवटचे नाटक युगान्त, याबद्दल लिहायचे आहे. दुपार पासून पाहिली दोन नाटके पाहून शारीरिक आणि मानसिक शिणवटा आला होता. रात्रीचे ८.३० वाजले होते. युगान्त सुरु होण्यास अजून एक तासभर होता. जेवलो आणि जंगली महाराज रस्त्यावर शीतल गारव्यात फिरून आलो. थंडीच्या दिवसांत रस्त्यांवरून रात्री गवळी मसाला दुधाचे ठेले सुरु करतात, अश्याच एकाचा आस्वाद घेऊन ताजातवाना होऊन, युगान्त साठी सज्ज झालो. पूर्वीच्या काळी संगीत नाटकं, तसेच लोकनाट्य ही रात्रभर चालत, ती कलाकार कशी करत आणि प्रेक्षक कशी पाहत ह्याचे आश्चर्य आज वाटते. मी असेही वाचले होते की महाभारत ह्या महाकाव्याचा नाटक या स्वरूपात Peter Brook हे सलग १२ तास असा प्रयोग करत असत.

या तिसऱ्या नाटकाचे नाव युगान्त असे आहे. मोठा वजनदार, गुढ अर्थ असलेला शब्द, ह्या धरणगावच्या देशपांड्यांच्या कहाणीच्या संदर्भात का वापरला असावा हा प्रश्न पडतो. युगान्त तशी ती एकांकिका आहेच, जवळ जवळ दीड तास. पडदा उघडला, आणि समोरचे दृश्य(तसेच सोबतचे भयाण पार्श्वसंगीत) पाहून धक्काच बसला. वाडा पार कोसळला आहे, दुर्दशा झाली आहे. एखाद्या पडीक स्थानाचे स्वरूप आले आहे. स्वयंपाकघरात एखाद्या झोपडीमध्ये असतात तशी भांडी मांडून ठेवली आहेत. अशा वाड्यात आपला स्वीडन-निवासी(पूर्वी अमेरीकेत होता) अभय प्रवेश करतो. त्याची वाहिनी एकटीच घरी असते. त्यांच्या बोलण्यातून कळते की गेली आठ वर्षे त्या भागात पाऊस झाला नाही. पाण्याचे दुर्भिक्ष आहे, अवर्षण आहे, भयानक उन आहे. रस्ता नाही, गावात यायला पाच मैल अलीकडे बसमधून उतरून चालत यावे लागते. गावातले लोक गाव सोडून निघून गेले आहेत(गावाला एक प्रकारे ghost town चे स्वरूप आले आहे, जे अमेरिकेत gold rush च्या वेळेस झाले होते, पण त्याची कारणे वेगळी होती, मी अशी एक-दोन पाहिली होती). पण पराग, त्याची बायको, आणि त्यांचा लहान मुलगा हे अजूनही तेथेच आहेत.

त्या दोघांच्या आजीचे निधन झाले असते, अभय त्यासाठीच भेटायला म्हणून आलेला असतो. पण हे असे आठ वर्षात गावाची एवढी वाईट परिस्थिती व्हावी हे पटत नाही. आजीचे श्राद्धकर्म करायला सुद्धा पाणी नाही, म्हणून पराग काशीला गेलेला असतो. तो ही थोड्याच वेळात वाड्यावर अवतरतो. पहिल्या दोन नाटकात जशी समृद्धी होती, घर भरलेले, खाऊन पिऊन सुखी होते, तशी परिस्थिती अजिबात नव्हती. अवर्षणामुळे पीक पाणी जवळ जवळ नाहीच, गावात राहणारे कोणी नाही, जे आहेत ते देखील हळू हळू मरणपंथाला लागले आहेत. अशा वेळेस पराग आणि अभय यांची भेट होते. त्या दोघांचे भावनिक अनुबंध असलेले गावातील ते तळे देखील पार सुकून, आटून गेले आहे. पराग मध्ये पूर्णपणे बदल झाला आहे. तो प्रामाणिकपणे  आहे ती परिस्थिती स्वीकारून त्याच गावात राहत आहे. त्याच्यामध्ये हा बदल कशामुळे झाला हे समजत नाही, दुसऱ्या नाटकाच्या शेवटी परागला तुरुंगवास होतो(आणि त्यामुळे आत्मपरीक्षण, प्रायश्चित्त वगैरे झाले असावे की काय) हे खरे असले तरी, तो एवढा संतासारखा वागू लागणे, त्याची बायको देखील तशीच,  हे वास्तवाला धरून मला तरी वाटत नाही.

हे नाटक पाहताना आपण काय पाहतो आहे असे वाटत राहिले मला. तीन पात्रे, आणि पराग/नंदिनी यांचे मूल. भास्करचे निधन झाले आहे, त्याची पत्नी(वाहिनी) मुलीच्या घरी राहत असते. प्रामुख्याने संवाद हा पराग आणि अभय यांत जे स्मरणरंजन आहे, चिंतन आहे, loud thinking आहे. एकमेकांत झालेले बदल सांगणारे आहे. आणि हे सगळे प्रतीकात्मक, तात्विक अविष्कार असल्यासारखे वाटू लागते. अभय गावातील भयानक दृश्य, परिस्थिती, मृत्यूचे दर्शन पाहून भयचकित होतो. ह्या त्यांच्या बोलण्यातून असे समजते की अमेरिकेत राहून देखील अभय आपल्या कामात, संसारात सुखी-समाधानी नाही. तर पराग ह्या असल्या वैराण गावात राहून, सर्वांना मदत करत, अध्यात्मिक विचारांचा हा अतिशय तृप्त आहे असे दिसते. का हा असा विरोधाभास?  तर असे हे beginning of an end , अर्थात युगान्त, हे नाटक आहे. नाटक संपता संपता, अभय परत स्वीडनला जातो, पराग आणि त्याचे कुटुंब गावातच राहतात, अर्थातच अत्यंत हलाखीची परिस्थितीशी झगडत राहावे लागणार, हे उघड आहे. दिवस उगवतो, मावळतो, महिने, वर्षे सरतात, वय वाढत जाते, आपण का जगतो आहोत, जन्म, मृत्यू बद्दल मुलभूत प्रश्न पडतात, बोलतात. हे असे सगळे प्रश्न त्या दोघांना पडतात. त्याबद्दल ते बोलतात. ह्या पातळीवर ते येण्याचा त्यांचा प्रवास कसा झालाहे समजत नाही. अशी पातळी गाठायला कित्येकांनी किती कष्ट केले आपल्याला माहिती असते.

अजून एक मुद्दा. बऱ्याच वेळेस असे होते की मूळ नाट्यसंहितेतील बारकावे, तपशील हे नाटकाचा प्रयोग पाहताना जाणवतातच असे नाही. ह्या महत्वाच्या नाट्यत्रयी बद्दल आहे नक्कीच झाले असणार, नाटककारने(अर्थात महेश एलकुंचवारांनी) असे तपशील जागोजागी सुचन म्हणून नमुद केले असणार, त्यातील काही उमगले असेलही, पण बरेच काही निसटले असेलही. त्यामुळे ह्या तीनही नाटकांची मूळ संहिता वाचायला हवी असे वाटू लागले आहे, हे मात्र नक्की.

नाटक संपता संपता रात्रीचे अकरा वाजून गेले होते. सगळे कलाकार एकत्र जमा झाले, आणि त्यांनी प्रेक्षकांचे , टाळ्यांच्या कडकडाटात, अभिवादन स्वीकारले. व्यावसायिक नाटकांना असे करत नाहीत खरे तर, प्रायोगिक नाटकांना नक्कीच करतात. असो. एक नाट्य-यज्ञ पार पडला होता, जो दुपारपासून चालू होता. मनात काय चालू होते, काय वाटत होते, हे सांगणे अवघड आहे. बहुधा काहीच चालू नव्हते, कारण प्रचंड शारीरिक आणि मानसिक थकवा. पण राहून राहून माझ्या आजोळची(निंबाळ) आठवण येत होती; ३५-४० वर्षांपूर्वीचे तेथील गजबजाट, माणसे, त्यांचे संवाद हे सर्व मनात येत होते, हे मात्र नक्कीच. तश्याच अवस्थेत मी माझ्या वाड्याकडे(म्हणजे पुण्यातल्या घराकडे!) प्रस्थान केले.

 

नाट्यत्रयी वाडा चिरेबंदी, भाग#२

मी वाडा चिरेबंदी या नाट्यत्रयीच्या जगावेगळ्या अनवट अश्या नाट्यानुभावाविषयी बद्दल लिहितो आहे. पहिला भाग, जो वाडा चिरेबंदी या पहिल्या नाटकाबद्दल आहे, तो येथे वाचू शकता. हा दुसरा भाग हा ह्या नाट्यत्रयी मधील दुसरे नाटक ‘मग्न तळ्याकाठी’ यावर आहे. पहिले नाटक दुपारी १ वाजता सुरु झाले होते. ते संपेपर्यंत ४ वाजून गेले होते. आधीच्या नाटकात सुधीर आणि त्याची कोकणस्थ बायको परत मुंबईस गेले असतात, पण कित्येक प्रश्न अनुत्तरीत ठेऊन. भास्करच्या मुलाला, पराग, जो teenage turmoil म्हणतात तश्या अवस्थेतून जाणारा, सैरभैर झालेला, त्याला मुंबईला जायचे असते. पण सुधीर त्याला मनाई करतो, म्हणून तो खट्टू होऊन गेलेला असतो. आता पुढे काय काय होणार असा विचार करत, साधारण तासाभरानंतरच्या विश्रांती नंतर साधारण पाचच्या सुमारास, ‘मग्न तळ्याकाठी’च्या प्रयोगाला येऊन बसलो. मग्न तळ्याकाठी? म्हणजे काय? मग्न की भग्न? असे प्रश्न मनास सतावत होते.

पडदा उघडला जातो. जवळ जवळ दहा वर्षे ओसरलेली असतात, आता, तात्यांचे निधन होऊन. प्रथम दर्शनात, वाड्यात झालेले बदल नेपथ्याद्वारे दिसत आहेत. वाड्यात दिवे आले आहेत, चुन्याने सारवलेल्या भिंती जाऊन रंगाने रंगलेल्या भिंती दिसतात, लाकडी छप्पर तसेच आहे, महिरप, आणि खुंट अजून आहेत. काळाचे स्थित्यंतर दिसते आहे. भास्करने आता पन्नाशी ओलांडलेली आहे, पण त्याचा पोशाख पूर्वी होता तसाच आहे. लहानपणचा सैरभैर झालेला पराग, आता मोठा होऊन, कुसंगत, वाईट मार्गाला लागलेला असतो. चिन्मय मांडलेकर याने तो ह्या नाटकात साकारलेला आहे. त्याचा प्रवेशच टाळ्या आणि शिट्या घेऊन जातो. तात्यांच्या वयोवृद्ध आईचे निधन होऊन गेले आहे. सुधीर आणि त्याची बायको, आणि त्यांचा मुलगा अभय, गावी येतात. अभय शिकून अमेरिकेत राहून, काही काळासाठी भारतात परत आला आहे.  देशपांडे कुटुंबात, आता वाड्यात, पुढच्या पिढीत काय होणार आहे, हाच ह्या नाटकाचा मुख्य विषय असणार आहे हे उमजू लागते. चिरेबंदी वाडा आणखीन ढासळणार आहे, हे तर उघड आहे.

परागच्या काळ्या कृत्यांमुळे घरात(म्हणजे वाड्यात) पैसा येत असतो. पण त्याचे आणि वडिलांचे(म्हणजे भास्कर) पटत नाही. तसे पहिले तर अभय आणि सुधीर यांच्यातही दुरावा आहेच. अभयचे काम सिद्धार्थ चांदेकर याने केले आहे. परागचा आणि त्याची बहिण, नंदिनी, या दोघांचे विवाह एकाच दिवशी होणार असतात. त्यासाठीच सुधीर पती पत्नी आले असतात. पहिली नाटकात भास्करच्या तोंडी एक वाक्य आहे, ”निदान मरणाला तोरणाला आपण एकत्र यायला हवं’, हे अगदी वैशिष्ठ्यपूर्ण आहे. वाड्यावर शुभकार्य असते. तयारीची लगबग सुरु आहे. त्यातच अभय आणि पराग या दोन चुलत-भावंडात सुरुवातीला असलेला दुरावा, हळूहळू कमी होतो. लहानपणी गावातल्या तळ्यात पोहायला शिकल्याची रम्य आठवण त्या दोघात असते. आणि नंतर हेच तळे मग नाटकातील मुख्य पात्र बनते. नंदिनीचा विवाह होऊन ती सासरी जाते, आणि परागचा विवाह होऊन त्याची बायको अंजली वाड्यावर येते. तिच्यामुळे आणि अभयमुळे देखील परागच्या मनोवृत्तीत हळू हळू बदल व्हायला लागतो. पण पोलीसांच्या जाळ्यात पराग शेवटी अडकतोच, आणि त्याला अटक होते, तसेच अभयही परत अमेरिकेत त्याच्या संशोधनाच्या कामाकरिता निघून जातो. आणि नाटक संपते.

पराग आणि अभय यांच्यातील जवळीक, एकमेकांना समजून घेणे, सुख-दुःख सांगणे हे सर्व काही हलक्या फुलक्या प्रसंगातून दिसते. पण मध्येच हे तळे, आणि रात्री-अपरात्री त्याच्या काठी बसून गंभीर चर्चा, तत्वचिंतन म्हणजे जरा जास्तच होते असे मला वाटले. परागचे परिवर्तन हे त्याच्या बायकोने ज्या प्रकारे केले हेही थोडे अवास्तव वाटते. पहिल्या भागात जसे सुधीरच्या बायकोचे कोकणस्थ असणे हा प्रकार त्यांच्या मधील खटकेबाज संवादामधून अधून मधून हशा मिळवते, तसे ह्या भागात विदर्भाचे मागासलेपण, उर्वरित महाराष्ट्राने विदर्भावर केलेला अन्याय वगैरे गोष्टी प्रेक्षकांची वाहवा मिळवतात. कारण साहजिकच आहे. हा राजकारणाचा सर्वश्रुत विषय आहे. सुधीर जेव्हा मुंबईहून येतो आणि आल्यावर म्हणतो की येथील रस्ते किती खराब आहेत, पुण्या-मुंबईचे रस्ते कसे चांगले आहेत. त्याला उत्तर म्हणून, भास्कर म्हणतो की पुण्या-मुंबईचे रस्ते विदर्भाच्या पैशांवर बांधले गेले आहेत. पण सुधीर सारख्या मुंबईत राहणाऱ्या माणसाला आपल्या गावाकडची, वाड्याची ओढ, माणसांची ओढ कायम आहे. हेही खरेच आहे. आजकालच्या पिढीला हे अशक्य आहे, म्हणूनच की काय कृषीपर्यटन वगैरे सारख्या गोष्टी वाढीस लागल्या आहे की काय असे वाटू लागते.

image

आता थोडेसे गावातल्या तळ्याबद्दल. एका बाजूला दोन भावंडांच्या मनात ह्या तळ्याबद्दल स्मरणरंजन आहेच, हे खरे आहे. पण ते त्यांच्या चिंतनाचे एक ठिकाण म्हणून दाखवले आहे. दोघेही एकमेकांच्या जीवनातील सद्यपरिस्थिती बद्दल ह्या तळ्याकाठी विचारमंथन करतात(स्वतःमध्ये मग्न होतात, आत्मपरीक्षण करतात). एका अर्थाने हे तळे म्हणजे माणसाचे मन, आत्मा असे काहीसे प्रतीकात्मक सूचीत केले आहे असे वाटते. आपल्या मुलांच्या, नातवंडांची मानसिक अस्वस्था पाहून तात्यांची पत्नी त्यांना म्हणते की, ते तळे तुझ्यातच आहे, ते तळे म्हणजे तूच आहेस. त्यात डोकावून पहिले पाहिजे, म्हणजे प्रतिबिंब दिसेल.

पण एकुणात, हे नाटक, किंवा वाड्याचा पुढचा भाग पहिल्या भागासारखा प्रभावी मला वाटला नाही. धरणगावच्या देशपांडे कुटुंबातील पुढील पिढीच्या सदस्यांची आयुष्ये पुढे सरकली इतकेच. वाडा अजून विशेष काही ढासळला नाही, तो नक्कीच बदलला, काळाप्रमाणे, माणसे, त्यांच्या मनोवृत्ती नक्कीच बदलल्या. पण तो काळाचा महीमा म्हणावा लागेल. समाज व्यवस्थादेखील बदलली आहे-गावातील बारा बलुतेदार हे वाड्यावर काही कार्य असेल तर अचानक उगवतात, इतर वेळी ते नामशेष झाले आहेत, वाड्याची सनातन प्रतिष्ठा, मान ही गोष्ट हळूहळू कालबाह्य होते आहे, एकत्र कुटुंबाचे अनिवार्य विघटन सुरु झाले. हे त्या काळाचे वैशिष्ट्यच म्हणावे लागेल. आतापर्यंतच्या या दोन नाटकांच्या सलग अनुभवामुळे, एखादी महाकादंबरी वाचल्या सारखे वाटू लागले आहे. पुढे आता काय, यांचे तसे पहिले तर सुचन झाले आहे. नंदिनीच्या पोटात देशपांड्यांचा वंशज वाढतो आहे. पुढची पिढी येऊ घातली आहे. आता धरणगावात आणखीन काय होणार?

 

नाट्यत्रयी वाडा चिरेबंदी, भाग#१

मी नाटकवेडा माणूस आहे. म्हणजे नाटकं पाहायला आवडतात, नाटकं करायला नाही! ह्या ब्लॉग वर मी बऱ्याच नाटकांबद्दल लिहिले आहे. त्यातही मला जुन्या काळातील, म्हणजे १९७० ते १९९० मध्ये रंगमंचावर आलेल्या नाटकांचे पुन्हा आजच्या काळात केलेले प्रयोग पाहायला आवडतात. मराठी नाटकांच्या बाबतीत हा तसा पहिला तर सुवर्णकाळ होता. काही वर्षांपूर्वी दूरचित्रवाणी वाह्निन्यांच्या गर्दीत एक दोन मराठी वाहिन्या होत्या त्या अशी जुनी नाटकं दाखवत असत. वाडा चिरेबंदी हे नाटक जुने आणि बरेच प्रसिद्ध आहे. प्रसिद् नाटककार महेश एलकुंचवार यांनी ते लिहिले आहे. त्यांचे एक नाटक वासांसि जीर्णानि खूप पूर्वी मी पहिले होते, त्यात डॉ. श्रीराम लागू यांनी प्रमुख भूमिका केली होती. त्यांची एकदोन पुस्तके जसे मौनराग, पश्चिमप्रभा, सप्तक ही देखील वाचली होती, तसेच नुकतेच त्यांनी Henry Miller(The Time of the Assassins)चे अनुवाद केलेले विनाशवेळा हे देखील वाचले होते. पण इतर प्रसिद्ध नाटकं जसे गार्बो, पार्टी पाहायचे राहून गेले आहे.

वाडा चिरेबंदीबद्दल कित्येक वर्षांपासून ऐकत होतो. पण त्याचे प्रयोग बंद झाले होते. ह्या नाटकानंतर त्यांनी आणखी दोन नाटके, जी वाडा चिरेबंदी नाटकाचे पुढचे भाग अशा स्वरूपात लिहिले. दिवाळी पासूनच वाडा चिरेबंदी नाटकाची जाहिरात पाहत होतो. त्यातही ती जाहिरात या तीनही नाटकांचे सलग एकामागे एक असे प्रयोग. हे मला नवीनच होते. एखाद्या नाटकाची नाट्यत्रयी अथवा त्रिनाट्यधारा(trilogy) अशा स्वरूपात प्रयोग असा प्रकार कधी मी ऐकला नव्हता. चित्रपटांची trilogy असतात.  जसे सत्यजित राय यांची Apu Trilogy, ज्याच्या बद्दल मी नुकतेच चित्रपट रसास्वाद शिबिरात ऐकले होते. मी मग पुढचा मागचा जास्त विचार न करता ह्या नाट्यत्रयीचा अनुभव घेण्यासाठी तिकिटे राखून ठेवली.

नाटकाच्या जाहिराती पाहून मला राहून राहून जयवंत दळवी यांच्या बॅरिस्टर या नाटकाची आठवण येत होती. जुन्या, पारंपारिक घरात घडणारे नाट्य असे स्वरूप असणार असे मनात चित्र तयार होत होते. एकाच विषयावरची तीन नाटकं सलग पाहायची म्हणजे शारीरिक आणि मानसिक तयारीची कसोटीच होती. तसे करणे म्हणजे एखादी महाकादंबरी एका बैठकीत वाचून काढण्यासारखे होते. त्यातच दिवाळीच्या सुमारास जुन्या पुस्तकवाल्याकडे डॉ. कमलेश यांनी १९९४ मध्ये संपादित केलेले ह्या नाट्यत्रयीवरील पुस्तक सापडले.  मागील रविवारी मी ह्या नाट्यत्रयीचा (महा)अनुभव घेऊन आलो, त्याबद्दल येथे लिहावे म्हणून आज बसलो आहे.

image

नाट्यत्रयी मधील पहिले नाटक वाडा चिरेबंदी हे नाटक पाहताना मला राहून राहून माझ्या आजोळची, आजी, मामा, तेथील वातावरण, याचीच प्रकर्षाने आठवण येत होती. वाडा चिरेबंदी हे नाटक काय आहे? ही आहे कहाणी खेडेगावातील एका ब्राम्हण, पण शेतजमीन असलेल्या, कुटुंबाची. धरणगाव नावाच्या विदर्भातील एका गावातील देशपांडे नावाच्या वतनदाराच्या वाड्यात घडलेले हे नाटक. बऱ्याच दिवसात मस्त वऱ्हाडी बोली ऐकू आली. हे नाटक घडते ते पाच दिवसाच्या कालावधीत. कुटुंबप्रमुख, तात्या, यांचे निधन झालेले असते, चार-पाच दिवस झालेले असतात; घरात(वाड्यात) सुतक असते. मुंबई वरून त्यांचा एक मुलगा आणि त्याची पत्नी येतात, आणि दशक्रिया विधी होऊन, ते परत मुंबईस निघेपर्यंत जे त्या भावंडामध्ये, आणि इतर सदस्यांमध्ये आपापसात जे काही होते, त्याचे दर्शन होते. हे नाटक घडते तो काळ अर्थातच आजचा नाही. तो आहे, खाजगीकारण, उदारीकरण आणि जागतिकीकरण(खाऊजा) यांचे भारतात वारे वाहू लागण्याच्या पूर्वीचा.  प्रसिद्ध नाट्यदिग्दर्शक विजया मेहता यांनी त्यांच्या झिम्मा आत्मचरित्रात्मक पुस्तकात या नाटकासंबंधी लिहून ठेवले आहे. त्या महेश एलकुंचवार यांच्या वऱ्हाडातील घरी गेल्या होत्या, त्यांचा असाच मोठा वाडा होता, आणि इतर वातावरण तसेच होते. त्यामुळे या नाटकाच्या कल्पनेची बीजे तिथेच असावीत असे त्यांना वाटते.

तात्यांच्या निधनाने हा चिरेबंदी वाडा आता ढासळू पाहोत आहे. कारण काहीही असो, जवळ जवळ हेच प्रारक्त आहे त्या काळातील कुटुंबांचे. जुने जाऊन, नष्ट होऊन, नवीन निर्माण होण्याची प्रक्रिया ही अव्याहत चालूच असते. माझ्या आजोळी देखील असेच झाले. आम्ही देखील देखील गावातील शेतजमीन असणारे, कुळांकरावी ती कसून घेऊन त्यावर उपजीविका. नव्या जमान्याच्या रेट्यात सर्व जण इतस्तः पांगले, नवीन कुटुंबे थाटली गेली. वाड्यात जे कोणी राहत, त्यांनी कसे बसे जिवंत असे पर्यंत निभावून नेले, आत्ता तेथे कोणी राहत नाही, तो आता हळू हळू नष्ट होत जातो आहे. पण ह्या नाटकात मुल्यांची देखील ढासळ नाटककराने चित्रित केली आहे. तात्यांचा ज्येष्ठ पुत्र भास्कर घराची जी काही इस्टेट आहे ती आपल्याकडे ठेवू पाहत आहे. दुसरा पुत्र सुधीर हा मुंबईला जाऊन आपला वेगळा संसार थाटला आहे. पण त्याला देखील इस्टेटमध्ये वाटा हवा आहे. अजून दोन भावंडे, जी वाड्यात राहत आहे, त्यांचे आयुष्य दिशाहीन झाले आहे. तात्यांच्या सुतक काळात इस्टेट, तसेच श्राद्ध-खर्च कसा करायचा यावर कलह चालू आहे. सगळेच कसे अप्पलपोटे. माझ्या आजोळी एक दोन जण होते ते समंजस होते, आणि हा ऱ्हास थोपू पाहत होते. नाटककाराने हे असे दर्शवले असते, तर, आशेचा किरण असतो असे दाखवता आले असते. निवेदिता जोशी यांची वहिनी, वैभव मंगले याने साकारलेला भास्कर, आणि प्रसाद ओकने सादर केलेला सुधीर छानच. सर्वांचा अभिनय, ट्युनिंग मस्त जुळून आले आहे. वेशभूषा, नेपथ्य उत्तमच, अगदी त्या काळात(४०-५० वर्षांपूर्वीचा) घेऊन जाणारा. अगदी दारात बाहेरून आल्यावर पाय धुण्यासाठी दगडी टाकी देखील दर्शवली आहे, अगदी अशीच व्यवस्था माझ्या आजोळी देखील होती. एक मात्र राहिले, ते म्हणजे जुन्या काळातील रेडियो, जो माझ्या मामाकडे असे, आणि तो कायम धेऊन बसे, वाड्यात दिवे अर्थात नाही(कंदील लावण्याचा कार्यक्रम संध्याकाळी असतो).

ही नाट्यत्रयी साकार झाली पुण्यातील बालगंधर्व रंगमंदिरात. तुडुंब गर्दी होती. बऱ्याच दिवसानंतर अशी गर्दी नाटकाला पाहायला मिळाली. ह्या नाट्यत्रयी बद्दल विविध लेख असणारे एक पुस्तक ज्याचे नाव आहे दायाद(त्याचे नुकतेच प्रकाशन झाले होते), त्याबद्दल थोडेसे नाट्यदिग्दर्शक चंद्रकांत कुलकर्णी बोलले. ते म्हणाले, दायाद म्हणजे वारसा, जो महेश एलकुंचवार यांचा आवडता शब्द आहे. एका पिढी काढून पुढच्या पिढीकडे तो जायला हवा, आणि वारसा कोणता तर, फक्त सांपत्तिक नव्हे, तर विचारांचा देखील. वर म्हटल्या प्रमाणे डॉ. कमलेश यांचे पुस्तक याचं स्वरूपाचे आहे, पण त्याचा उल्लेख नाही झाला.

असो. धरणगावच्या ह्या चिरेबंदी वाड्यात पुढे काय मांडून ठेवले आहे, हे पुढच्या नाटकात पाहायला मिळते, ज्याचे नाव, जरा कोड्यात टाकणारे आहे-मग्न तळ्याकाठी. त्याबद्दल पुढच्या भागात, तेही लवकरच!

Dance of the wind

मी आजारी असल्यामुळे ऑफिसला दांडी मरून घरीच राहिलो होतो. अशा वेळी झोपून झोपून तरी किती झोपणार? लहानपणी आम्ही राहत असलेल्या घरी पावसाच्या पाण्यामुळे भिंतीवरती ओल चढून विविध आकार तयार होत असत. आजारी पडल्यावर, पलंगावर पडल्या पडल्या ते आकार पाहून मनात विविध प्रतिमा तयार होत आणि मनोरंजन होत असे! आता अशी परिस्थिती नव्हती. हाताशी पुस्तकं, किंवा टीव्हीचा रिमोट असतो. त्या दिवशी सकाळी सकाळी टीव्ही लावला, आणि एके ठिकाणी नुकताच सुरु झालेला सिनेमा होता. तो होता हिंदी सिनेमा, आणि त्यात किटू गिडवानी दृष्टीस पडली, पण सिनेमाचे नाव तर इंग्रजी दिसत होते(Dance of the wind) जे वेगळेच होते-Dance of the wind, म्हणजे काय? म्हटले जरा पाहुयात. पण प्रत्यक्षात, तो संपूर्ण पाहून मगच उठलो.

किटू गिडवानीला किती दिवसांनी पहिले होते. हो, तीच ती, दूरदर्शन मालिकांमधून काम करणारी. नंतर खूप अशी तीला सिनेमात पाहिलेले आठवत नाही. गोविंद निहलानी यांच्या रुक्मावती की हवेली मध्ये होती. Dance of the wind समोर चालू होता, काहीतरी गंभीर दृश्य चालू होते. किटू गिडवानीचीच प्रमुख भूमिका होती. ती एक गायिका होती त्यात, तेही तिचा आवाज गमावलेली. ही गायिका(नाव पल्लवी) म्हणजे भारतीय शास्त्रीय संगीत गाणारी गायिका. गुरुकडे(जी तिची आईच असते) समोरासमोर बसून गाण्याचे धडे ही गायिका घेते आहे, त्यातील विविध बारकावे घोटून घेणे चालू आहे. आपल्या भारतीय संगीत शिक्षणाचे, तालमीची वैशिष्ट्ये दर्शवाणारी ती दृश्ये. गुरु आपल्या शिष्याला मृत्यू जवळ आल्याची, चाहूल झाल्याची सूचना देते. एका जाहीर संगीत कार्यक्रमात, गाणे सुरु करण्यापूर्वी जे काही क्षण असतात, ते छान दाखवले आहे. पण तेथे गायिकेचा आवाज लागत नाही, कारण, आपल्याला असे समजते की गुरूच्या मृत्यूमुळे भावविवश झाल्यामुळे असे झाले असावे.

IMG_1292

Kitu Gidwani, Dance of the Wind

k

Kitu Gidwani, Dance of the Wind

पुढे काही कारणाने, तिचा आवाज पूर्णपणे जातो, कारकीर्द उध्वस्त होते-गाता येत नाही, गाणे शिकवता येत नाही. मानसिक रित्या खच्चीकरण होते, तिची तळमळ, हा सगळं प्रवास किटू गिडवानीने छान रंगवला आहे. ओघाने येणारी गाणी, विविध धून, प्रसंगानुरूप हे सर्व एक छान दृक्‌श्राव्य अनुभूती देतात. ह्या गायिकेला आपला आवाज परत गवसतो हे नंतरच्या ६०-७० मिनिटात उलगडते. चित्रपटाला एक अध्यात्माची, दैवी चमत्काराची किनार आहे. शास्त्रीय संगीत आणि अध्यात्म यांचा घनिष्ट संबंध आहे, हे मान्य. पण चित्रपटात येणारी लहान मुलगी, तारा, आणि तिचे गाणे, तिचा वावर हे का आणि कसे सांगता येत नाही. ही गायिका आपल्या आईच्या गुरुकडे, जे अर्थात अतिशय वयोवृद्ध असतात, त्यांचा शोध घेत त्यांना भेटते. त्यांचा देखील आवाज नसतो. पालवीची त्यांच्याकडून गंडा बांधून घेऊन शिकण्याची इच्छा ते धुडकावून लावतात. पण त्यांच्या आणि त्या लहानग्या मुलीच्या सान्निध्यात तीला आपला हरवलेला आवाज गवसतो अशी ही कथा आहे. तर सकाळी सकाळी हा असा शास्त्रीय गाण्यांच्या धुनानी भरपूर, असा, अध्यात्मिक अनुभव देणारा, आणि बऱ्याच वर्षांनी किटू गिडवानीला पाहिल्यामुळे, एकदम मस्त वाटले. इतक्यातच जुन्या काळातील प्रसिद्ध गायिका गिरिजा देवी यांचे निधन झाले, त्यामुळे मौखिक गुरु-शिष्य परंपरेने शिकलेल्या, शिकवण्याऱ्या त्या होत्या. शेवटी Dance of the wind या नावाबद्दल. काय असावा अर्थ याचा? मला वाटते, की बागडणारा वारा, जसा स्वछंदी असतो, आणि त्यामुळेच त्याचे गाणे होते, असा तर संदेश द्यायचा नसावा? इंटरनेट वर या चित्रपटाच्या दिग्दर्शकाची(राजन खोसा) एक साईट आहे, त्यात त्यांनी ह्या चित्रपटाची पडद्यामागची कहाणी नमूद केली आहे. ती छान आहे वाचायला. त्यात त्यांनी लिहिले आहे, की शुभा मुदगल यांना ह्या चित्रपटाच्या कथेत आपली स्वतःची कहाणी दिसली.

असो. बराच जुना, म्हणजे, १९९७ मधील हा सिनेमा आहे. प्रसिद्ध गायिका शुभा मुदगल यांचे पार्श्वसंगीत आहे. हा बहुतेक पाश्चिमात्य देशातील लोकांसाठी बनवला गेला असलेला सिनेमा असला पाहिजे. चित्रपटाच्या शेवटी येणाऱ्या श्रेयनामावलीतून समजते की जर्मन संस्था, भारतातील NFDC, आणि इतर काही संस्थांनी मिळून हा सिनेमा बनवला आहे. शास्त्रीय संगीत परंपरेवर हिंदी आणि इतर भारतीय भाषेत तसे बरेच सिनेमे आहेत. हा थोडासा वेगळाच म्हटला पाहिजे. मध्यंतरी मी माझ्या एका मित्राने एक लघुपट बनवला होता, त्याचा विषय सुद्धा गाणे हाच होता, एका वृद्धाच्या जीवनात एकाकी पण आल्यामुळे, जीवन संपवण्याचा निर्णय तो बदलतो, का तर, त्याचे गाणे ऐकून रस्त्यावरील एक लहानगी त्याच्या पित्याबरोबर गाणे शिकायला येते. त्याबद्दल मी लिहिन कधीतरी.