Eternal Gandhi

I had written a  blog few days ago on the occasion of 150 birth anniversary of Mahatma Gandhi. While writing that I recalled that, I had attended a exhibition on Mahatma Gandhi titled Eternal Gandhi Multimedia Exhibition. This was unique experience, which I thought I should share here on the blog. I had been to this one, way back in 2008, when it was in the city. It was at International Convention Center in Pune. Now, I believe this exhibition has turned into permanent museum in Delhi.

The exhibitions which we usually see are “Touch Me Not” kind of exhibitions. This one is not that, but opposite, encouraging viewers to touch and feel. This exhibition, as the name says, not a regular exhibition, but it employs multimedia technologies. This exhibition, conceived by Ranjit Makkuni and her team of Scared World Research Laboratory, explores modern art, design and interactive technology showcasing Gandhian thoughts and values. It presents language of physical interface actions derived from classical symbols of spinning wheel, turning of the prayer wheels, touching symbolic pillars, the act of hands touching sacred objects, also collectively chanting as part of Gandhi’s satsanga. These interactions allow people to access multimedia imagery and multidimensional mind of Mahatma Gandhi. Each object in the exhibition spreads Gandhian views such as dignity of hands/labor, healing of divides, leveraging village creativity and diversity in the face of homogenization.

Some snapshot of objects I experienced in this exhibition.

Pillar of World without Caste: This art installation requires one to hold hands to light up a pillar of light symbolizing destruction of caste prejudice. E-Harmonium: In this installation, the keys of the harmonium. During Gandhiji’s prayer programs, this musical instrument was used, and in general also it is popular instrument for accompaniment. In the exhibition, it triggers off various interfaith songs.

E-Prison: This installation enables viewers to recall the scenes of Mahatma Gandhi’s life when he was jailed in the prison, through there interactive prison rods. Ashram Story: Ashram was Gandhiji’s concept of house without boundaries of caste, creed, gender, religion. It is embodiment of truth. Here all could live together to serve common cause and also find individual fulfillment. He borrowed this concept from Tolstoy Farm, South Africa, Sevagram, Sabarmati ashram.

Dimensions of the Salt March: Dandi Salt March is significant step in the India’s freedom struggle. This installation enables viewers to pickup salt from the urn, as it plays back dimensions of the Dandi March. To Do or Die: In this sculptural installation, a shrine is dedicated to 79 men/women who were carrying out Satyagraha, from Sabarmati to Dandi. There is a video display inside the shrine, which plays back the scenes of the march.

Charkha Mandala: In this art installation, small diamond like spinning wheel(Charkha) are displayed in an interlocking pattern, suggesting the notion of togetherness and collective power of individual action oriented towards achieving a common goal. From Mohandas to Mahatma: This is time line browser showcasing his life on the time line of 1869 to 1948. The act of walking along side of a wall is transformed into a retrieval device. It brings up images and events from Gandhiji’s life as a social revolutionary to his search for spiritual enlightenment. Traversing space along this narrow corridor enables you to hold a mirror to what made this man so extraordinary. Historic archival footage, photographs, and interviews with various eminent scholars and Gandhians create an information mosaic.

E-Train: This interactive art installation allows viewers to trace Mahatma Gandhi’s journeys in India, the places he visited, mainly by train. Soon after he returned from South Africa, he embarked on train journey to rediscover India, travelling third class, to feel one with masses and identify with their needs. He realized that political emancipation and social reform need to go hand in hand. Global Gandhi: This art installation provides an anthropomorphic computer, it can listen, see, speak with and understand its environment and viewer within its range. Here it expounds Global Gandhi, that is, Gandhi as seen by contemporary historians and academics in relation to current day values and the needs of the people in the 21st century,

Pillar of Truth: The pillar is typically a scared object, in many cultures. This art installation denotes pillar of truth, is located at the heart of the exhibition, with purpose. Eleven rotatable discs spin around the axis. The turning of the prayer wheel triggers off a visual representation of Mahatma Gandhi’s 11 vows, mandatory for Satyagrahis, in order for him or her a man or woman of truth. Vaishno Hands: This installation allows one to touch hands folded in prayer to explore meaning of popular song Vaishnanva Janato.

Gandhi Harp: This art installation imagines Mahatma Gandhi in the form musical instrument harp, where each string, when struck, plays different songs associated with him. Next installation which is titled In Praise of Gandhi, has various dolls, representing world leaders, talking about Mahatma Gandhi. Kaleidoscope art installation, allows viewer to look into it and experience the stories of Mahatma Gandhi for children. Raghupati Xylophone: This art installation takes Xylophone and transforms it into musical instrument tuned to the devotional song Raghupati Raja Ram. Each tone of Xylophone can be recognized digitally, and allows for creation of digital mosaic mural. E-Charkha: This installation allows viewers to spin the wheel to understand role of Charkha in Sarvodaya and Swadeshi movement, particularly in the context of economic sustainability of the freedom struggle.

This was great experience, which I still remember after, almost a decade. Against the backdrop of globalization, the Eternal Gandhi encompasses new boundaries. This exactly was my topic of the aforementioned blog, finding relevance in this age. Do visit it next time when it is around or if you get a chance to be in Delhi.


अमर फोटो स्टुडिओ

अमर फोटो स्टुडिओ हे नाटक गेली दोन-तीन वर्षे गाजते आहे, सातत्याने प्रयोग होत आहेत. परवा गांधीजयंती होती आणि त्याच्या निमित्ताने सुट्टी होती, आणि हे नाटक बालगंधर्वला पाहिले. अमर फोटो स्टुडिओ म्हणजे एखाद्या फोटो स्टुडिओ भोवती हे नाटक असणार हे उघड होते. मी मनात म्हणत होतो की कोण जाते आजकालच्या मोबाईल फोटोग्राफीच्या जमान्यात, फोटो स्टुडिओ मध्ये. एका वाक्यात सांगयचे म्हणजे नाटक टाईम मशीन(कालयंत्र) संकल्पनेवर आधारित आहे. मला तरी वाटते ही science fiction संकल्पना मराठी रंगभूमीवर प्रथमच येते आहे. मग याला science fiction(sci-fi) नाटक म्हणायचे की काय? याच संकल्पनेवर आधारित Back to the Future हा sci-fi फँटसी सिनेमा आपल्याला माहीत असतो. सध्या मराठी रंगभूमीवर सुरू असलेली अमर फोटो स्टुडिओ ही देखील एक फँटसी प्रकार आहे. पण नाटकाचे हे वेगळेपण सोडल्यास मला तरी हे नाटक विशेष भावले नाही.

अमर फोटो स्टुडिओ

अमर फोटो स्टुडिओ

नाटक लिहिले आहे मनस्विनी लता रविंद्र यांनी. त्यांचे कसदार स्तंभलेखन मी वाचले आहे. नाटकाची सुरुवातच एकजण गळफास घेत आत्महत्येच्या तयारीत असलेला दिसतो. हा अपू आणि त्याची प्रेयसी तनू यांचं एकमेकांवर प्रेम आहे. अपू हा आत्मविश्वास नसलेला तरुण, तर तनू संशयी, पझेसिव्ह अशी. तो अमेरिकेला उच्च शिक्षण घेण्यासाठी निघणार आहे. त्याची परत येण्याची वाट पाहण्याची तनूची तयारी नाही. तनूला ब्रेक अप हवा आहे. अपूचा आत्मविश्वास ढळण्याचे एक कारण दिले आहे ते मला तरी तद्दन फालतू आणि न पटणारे वाटले.  अपूचे वडिल, आजोबा, पणजोबा, खापरपणजोबा हे सगळेच वयाच्या २७व्या वर्षी घरातून पळून गेले आहेत आणि आता तोही २७ वर्षांचा असल्याने आपण पळून जाऊ, अशी त्याला भीती वाटतेय. तनुच्या वडिलांची देखील अशीच काहीशी पार्श्वभूमी असते, ज्यामुळे तिचे त्यांच्याबद्दल गैरसमज असतात.

ते दोघे अमेरिकेला निघालेल्या अपूचा व्हीसासाठी फोटो काढायला एका फोटो स्टुडिओपाशी येतात, ज्याचं नाव आहे अमर फोटो स्टुडिओ. एक विचित्र बोलणारा, विक्षिप्त म्हातारा त्या स्टुडिओचा मालक आहे. टाईम मशीन ही संकल्पना व्यक्तीला आधीच्या किंवा पुढील काळात घेऊन जाते. वर्षे कितीही असू शकतात! काहीतरी एक trigger लागतो काळ पुढे मागे जाण्यास. तसा trigger  नाटकात camera click ने येतो. कल्पना छान आहे; कृष्ण धवल अशी नेपथ्य, संगीत, प्रकाशयोजना या द्वारे ते छान जुळवूनही आणले आहे. फोटो काढायला आलेला अपू दुसऱ्याच क्षणी १९४२ सालात जातो आणि तनू १९७७ मध्ये, जो आणीबाणीचा काळ. मग वेगवेगळ्या काळात वेगळ्याच माणसांना घेऊन येते आणि वेगवेगळे प्रसंग त्यांच्या समोर  येत जातात आणि नाटक पुढे जात राहते.

काळाचा मोठा पट समोर असल्याने भरपूर शक्यता निर्माण होतात. उदा. अपु जातो थेट व्ही. शांताराम यांच्या फिल्म शुटींग मध्ये. तर तनु जाते ती आणिबाणीच्या काळात, एका हिप्पिच्या संगतीला. त्यामुळे धमाल मात्र होते. गाणी, नाच हे देखील ओघाने येतो. एकूणच काय मग नाटक हे नाटक न राहता एक म्युझिकल शो होऊन बसतो. कधी या काळातील तर कधी त्या काळातील प्रसंग असे येत राहतात. भूतकाळातल्या स्त्रियांचे पुरुषप्रधान व्यवस्थेतलं शोषण आणि त्यांचं दुय्यम स्थान आणि त्यावर भाष्य येते. दोघेही आपापल्या जन्मदात्या पित्यांचा मागोवा या निमित्ताने घेतात, त्यांना अधिक समजावून घेतात. हा एक नाटकाचा भावनिक पैलू येतो.

नाटक वेगवान आहे. आजच्या पिढीतील दमदार कलाकारांना घेऊन हे नाटक केले असल्यामुळे उर्जा सतत जाणवत राहते. वेशभूषा, नेपथ्य आणि पार्श्वसंगीत, प्रकाशयोजना या सर्वांना विविध काळ चितारायचे असल्याने भरपूर वाव आहे. सुव्रत जोशी हा अपु, पर्ण पेठे ही अवखळ, उत्फुल अशी अभिनेत्री तनु आहे. तिचा वाय झेड हा सिनेमा मी पाहिला होता. नाटकात यापूर्वी सखी गोखले हे पात्र करायची, ती नुकतीच गेली परदेशी (लंडनला) शिकायला गेली. फोटो स्टुडिओ मालक अमेय वाघ ने साकारला आहे. त्याने हिप्पी व्यक्ती, व्ही. शांताराम हे देखीलही साकारले आहेत, जे मस्त जमले आहेत. त्याचा म्हातारा फोटो स्टुडिओ मालक नाही आवडला. त्याचे गेली एकवीस वर्षे हे नाटक मी पूर्वी पाहिले होते. ही सर्व टोळी झी मराठी वरील दिल दोस्ती दुनियादारी या मालिकेतील आहे. 

तर अशा या फार्सिकल नाटकात पुढे काय होते, ते दोघे परत आजच्या काळात कसे येतात, परत पॅच अप होते का, हे सर्व नाटक पाहिल्यानंतर समजेल. पाहायचे की नाही ते तुम्ही ठरवा, करमणूक नक्कीच होईल, पण हाती काही लागेल की नाही हे सांगता येणार!

युरोप दिग्विजय, भाग#१ लंडनमध्ये पायउतार

जगभर भटकायचे माझे स्वप्न आहे. असे म्हणतात की आयुष्यात मोठी मोठी स्वप्ने  उराशी बाळगावी. तासे माझे हे मोठे स्वप्न आहे. अमेरिका भटकंतीतर कित्येक वर्षांपासून होत असते. युरोप माझ्या लिस्टवर खूप वर होतेच. आठ वर्षांपूर्वी तिथे जाऊन देखील आलो. पण एकदा जाऊन आल्यानंतर कुतुहल शमले पाहिजेना, नाही तर परत परत जावेसे वाटत राहते. येत्या काही लेखांमध्ये या माझ्या युरोप भटकंतीचे पुराण लावणार आहे.  मी युरोपला जाण्यासाठी मेचा महिन्याचा पाहिला आठवडा निवडला होता. भारतात रणरणते उन, तर तिकडे हिवाळा नुकताच संपून मस्त वसंत ऋतूची चाहूल लागण्याचा मोसम. पहिला मुक्काम इंग्लंडच्या राणीचे लंडन.

मुंबईहून मी निघालो ते तुर्की विमान कंपनी(Turkish Airlines) च्या विमानाने. आधी तुर्की राजधानी इस्तंबुल, मग पुढील ठिकाणचे, म्हणजे लंडनचे विमान. इस्तंबुलच्या आतातुर्क विमानतळावर उतरलो. एवीतेवी इस्तंबुलला गेलोच होतो, तेथे एक-दोन दिवस राहून पुढे प्रयाण करायला हवे होते असे राहून राहून वाटत राहिले. खुष्कीच्या मार्गाने(म्हणजे रस्त्याने हो!) गेलात तर इस्तंबुल हे शहर लागते, आणि त्यापलीकडे युरोप खंड. म्हणून इस्तंबुलला युरोपचे द्वार असे म्हणतात. इस्तंबुल म्हणजे पूर्वीचे प्राचीन कॉन्स्टेटीनोपल, जिचा पंधराव्या शतकात पाडाव झाला, रोमन लोकांचा पराभव होऊन इस्लामी राजवट सुरु झाली. नाही म्हणायला विमान उतरताना आणि निघताना इस्तंबुलशहर वरून दिसले, त्यातही तेथील मशिदींचे मनोरे नजरेस पडलेच. तेवढेच समाधान!

IMG_2414लंडन हिथ्रो विमानतळावर उतरून सगळे सोपस्कार पर करून बाहेर येई पर्यंत संध्याकाळचे सहा वाजत आले होते.  या पूर्वी एकदा अमेरिकेला जाताना लंडनवर पुढचे विमान पकडण्यासाठी उतरलो होतो. ऐन थंडीचा मोसम होता. सगळीकडे बर्फ पडलेला. अजून आठवते ते दृश्य, पण अर्थात बाहेर पडलो नव्हतो. असो. यावेळी दुसरा दिवस लंडन मध्ये भटकणार होतो. एकच दिवस होता लंडनमध्ये. मीना प्रभूंचे माझे लंडन हे पुस्तक वाचलेच होते. त्या तेथेच राहतात कित्येक वर्षे, आणि त्यांनी पुस्त्क्त अगदी चवीने लिहिले आहे लंडनबद्दल. पण मला सगळेच लंडन भटकणे शक्यच नव्हते.  इंग्रजांचे, ब्रिटीश राज्यसत्तेचे लंडन आपल्याला शाळेपासूनच माहिती असते. लंडन म्हणजे विक्टोरिया राणी, तिचा राजवाडा, आद्य लोकशाहीचे चिन्ह असलेले संसद, लंडन ब्रीज, शेक्सपिअर, क्रिकेटचे लॉर्ड्स मैदान, टेनिसचे विम्बल्डन गाव वगैरे गोष्टी आठवतात. या शहारात मी पायउतार झालो आहे यावर विश्वास बसत नव्हता.

IMG_2375पहिले ठिकाण St Paul’s Cathedral. उंच, मोठे घुमट असलेले चर्च. सकाळी नाश्ता वगैरे करून हॉटेल पासून येथे आलो तोवर हलकासा पाऊस आणि वारा सुरु झाला. थोडेसे ढगाळ होतेच. पण पाऊस लगेच थांबला, उनही पडले. त्यामुळे सगळीकडे चकचकित दिसू लागले. घुमट देखील चकाकू लागले होते. पर्यटकांची गर्दी होतीच. ख्रिस्तोफर रेन नावच्या वास्तुशिल्पीने हे सतराव्या शतकात निर्मिलेली ही वास्तू भव्यच आहे. ख्रिस्त चरित्रातील दृश्ये चितारलेली दिसतात, खिडक्यांवर रंगबेरंगी स्टेन्ड ग्लास पेंटिंग देखील दिसते. तिथे जास्तीचे न रेंगाळता पुढे ट्रफ्ल्गार स्क्वेअर या सुप्रसिद्ध चौकात गेलो. अर्थात मराठीत चौक म्हणायचे कारण चार रस्ते येऊन मिळतात म्हणून. इंग्लंडचा फ्रेंच-स्पेनवरील केप ट्रफ्ल्गार किनाऱ्यावरील युद्धात विजय मिळवल्याच्या निमित्ताने या चौकात स्मारक, सुशोभिकरण केले गेले. भलेमोठे सिंह, मोठे सुशोभित असे खांब, कारंजे, कित्येक कबुतरे, अनेक पुतळे इत्यादींनी नटलेले हे चौक म्हणजे happening place असे आहे. राजकीय चळवळी, भाषणे, वक्तृत्व यासाठी हे ठिकाण प्रसिद्ध आहे. आजूबाजूला भव्य अश्या इमारती, मोठाली दुकानेही आहेत.

तेथून नंतर पिकाडेली सर्कस आणि जवळच असलेले ऑक्सफोर्ड स्ट्रीट येथे गेलो, थोडे इकडे तिकडे पाहत फिरलो. मोठमोठाली चकचकीत दुकाने, रंगीत इलेक्ट्रोनिक दिव्यांनी सजलेले नामफलक हे येथील वैशिष्ट्य. उंची हॉटेल्स, बार्स, नाट्यगृहे, नाईट क्लब, वगैरेंची दाटी असलेली रंगेल लंडनची झलक इथे दिसते. त्यानंतर वेस्टमिन्स्टर एबी येथे गेलो. हे ही एक चर्च आहे, पण त्याचे वैशिष्ट्य असे की, इंग्लंडच्या राजघराण्यातील विविध व्यक्तींच्या कबरी येथे आहेत. राजघराण्यातील विविध विवाह  सोहळेदेखील येथे झाले आहेत. नुकतेच पार पडलेले राजपुत्र हॅरी याचा विवाह येथे नाही झाला, तो ऐतिहासिक Windsor Castle येथे झाला. मी त्यावर एक लेख राजपुत्राचा विवाह या नावाचा लिहिला होता. ही चर्चची दगडी इमारत बरीच उंच आहे, आणि हजार वर्षांहून जुने आहे. येथे Poet’s Corner म्हणून एक जागा आहे, तेथे प्रसिद्ध कवी मंडळी चिरनिद्रा घेत आहेत, पण इतरही अनेक गतकालीन प्रसिद्ध मंडळी येथे आहेत.

IMG_2466टेम्स नदी अधूनमधून दिसत होतीच. पूर्वी कधीतरी Three Men in a Boat ही Jerome K Jerome यांची विनोदी कादंबरी, ज्यात, टेम्स नदीतील प्रवासाचे वर्णन येते, ती वाचली होती, तिची आठवण येत होती. टेम्स नदीवरील वेस्टमिन्स्टर ब्रीजवरून Houses of Parliament किती मस्त दिसते. मूळ इमारत अकराव्या शतकातील, पण दुसऱ्या महायुद्धात ते बेचिराख झाले, आणि १९४५ मध्ये ही आत्ताची नवीन इमारत उभी केली. येथे पूर्वी इंग्लंडच्या राणीचे निवासस्थान होते. पंतप्रधानांचे कार्यालय 10 Downing Street देखील दिसते. पुढे Parliament Square आहे. जवळच बिग बेन हे जुने घड्याळ असलेला टॉवर आहे. नंतर आमचा मोर्चा बकिंगहॅम पॅलेसकडे वळला. तेथे सुप्रसिद्ध असे Changing of Guards समारंभ पाहायला जायचे होते. बकिंगहॅम पॅलेस हे सध्या राणीचे निवासस्थान आहे. मस्त गर्दी होती. हा पर्यटकांचे आवडते ठिकाण. राणीचा बडेजाव अजून टिकून आहे हे दिसते.

IMG_2447दुपार टळून गेली होती. आता आमची टोळी आता Madame Tussaud wax museum येथे निघाली. मेणाचे पुतळे आता बऱ्याच ठिकाणी पहायला मिळतात. त्याचे विशेष कौतुक नव्हते. मात्र हे मूळ आणि पहिले असे ठिकाण म्हणून त्याचे महात्म्य. आत जाऊन विविध प्रसिद्ध व्यक्तींबरोबर फोटो काढले. आमची लंडनची सहलीचा शेवट London Eye Millennium Wheel भेटीने होणार होता. नव्या सहस्रकाच्या निमित्ताने लंडनने दोन स्थळांची निर्मिती केली. एक म्हणजे London Eye Millennium Wheel, आणि दुसरे म्हणजे Millennium Dome, दोन्ही टेम्स नदीवर, पण ७ मैल एकमेकांपासून दूर. London Eye Millennium Wheel हे नावाप्रमाणे मोठाले असे चक्र(१२० मीटर), ज्यात बसून लंडन शहाराचा नजरा एका दृष्टीक्षेपात घेता येतो. हे चक्र शहराच्या अगदी मधोमध आहे. त्यात बसायला मजा आली. जवळच टॉवर ब्रीज देखील आहे, तोही पाहिला, त्यावर फिरून देखील आलो.

दमून भागून, जेवण वगैरे उरकून, रात्री उशिरा परत हॉटेलला परतलो, ते उद्याच्या प्रवासाचे बेत आखतच. अर्थातच लंडनची नवलाई कितीही सांगितली तरी संपणार नाही. कुणी तरी म्हटलेच आहे-No one can see the whole of London in his life! ते खरे वाटू लागते. लंडन मध्ये आणि एकूणच इंग्लंड मध्ये कितीतरी पाहण्यासारखे, अनुभवण्यासारखे अर्थातच आहे, ते नंतर पुन्हा कधीतरी परत. नाही का?



गांधीजी १५०, आता पुढे काय?

तशी महात्मा गांधी जयंती दरवर्षी येते. सार्वत्रिक सुट्टीही असते. मद्यबंदी(dry day) असते, पिणारे सुट्टी असूनही पिता येत नाही अशी रास्त तक्रार करतात.  शनिवार रविवार लागून सुट्टी आली तर चांगलेच, बाहेर फिरणारे बाहेर जातात, नाहीतर मध्येच सुट्टी आली तर सुट्टीचा विशेष फायदा होत नाही, त्यांचाही हिरमोड होतो. झालेच तर महात्मा गांधींना स्मरून नवरेमंडळी, पत्नीच्या आज्ञेची अंमलबजावणी करत, घरादाराची साफसफाई करतात, हे ही काही थोडे थोडेके नव्हेच! ह्या वर्षी काय तर १५० वी जयंती आहे. या वर्षी तर गांधी सप्ताह पाळला जातो आहे. एक मोठा इव्हेंटच. स्वच्छ भारत अभियानाचा डांगोरा जिकडे तिकडे पिटतोय. दिल्लीत मोठा कार्यक्रम, तर तिकडे सेवाग्राम हायजॅक करण्यासाठी राजकारण्यांमध्ये चाललेली चढाओढीच्या बातम्या येत आहेत. चालायचेच!


महात्मा गांधींशी निगडीत वास्तू, स्मारके पाहणे हा देखील कार्यक्रम बरीच लोकं ह्या दिवशी आवर्जून करतात. पुण्यातील आगाखान पॅलेस (गेलोय मी पण लिहायचे राहून गेले आहे), गांधी भवन(जेथे प्रार्थना, भजन कार्यक्रम ह्या दिवशी आयोजित केले जाते, गेलोय मी एकदा तेथे), Eternal Gandhi हे आधुनिक तंत्रज्ञान वापरून केली प्रदर्शन पाहिले होते(लिहिन केव्हा तरी); मुंबईतील मणीभवन(येथे जायचे राहूनच जातेय जीवाची मुंबई करता करता), अहमदाबाद येथील गांधी स्मारक, दिल्लीमधील राजघाट वगैरे प्रसिद्ध आहेत. वर्धा येथील सेवाग्राम येथे अजून गेलो नाही. सेवाग्राम म्हटले की विनोबा भावे, जे गांधींचे कट्टर अनुयायी होते, त्यांचा परमधाम आश्रमाची(पवनार) आठवण होते. विनोबा भावे यांची सुद्धा नुकतीच १२३वी जयंती साजरी झाली.

IMG_3151मी पुण्यात बालगंधर्व कलादालन येथे महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधी तर्फे त्यांच्या आयुष्यातील प्रमुख घटनांच्या छायाचित्रांचे प्रदर्शन होते तेथे गेलो होतो.  काही वर्षांपूर्वी मी The Making of the Mahatma हा चित्रपट पाहिला होता. तो श्याम बेनेगल दिग्दर्शित सिनेमा, गांधीजींच्या दक्षिण आफ्रिकेतील वास्तव्याची जी एकवीस वर्षे होती, त्यावर तो होता. रजत कपूर यांनी गांधींची भूमिका केली होती. महात्मा गांधींच्या जडणघडणीत IMG_3150या त्यांच्या आफ्रिकेतील वर्षांचा मोठा वाटा आहे. त्यावर विशेष छायाचित्रे तिथे नव्हती.

महात्मा गांधी म्हणजे अहिंसा आणि शांती यांचे दिपस्तंभ. ही दिवस जागतिक अहिंसा दिवस म्हणून पाळतात. याचे आजचे स्वरूप म्हणजे गांधीगीरी! हे सगळे ठीक आहे. पण पुढे काय? अजून पन्नास वर्षांनी त्यांची जन्म द्विशताब्दी येईल. त्यानिमित्त काय संकल्प करता येईल? गांधीनी मांडलेल्या, किंवा अनुसरलेली सगळीच्या सगळी तत्वे (उदा. ब्रम्हचर्य) काही काळाच्या कसोटीला उतरली नाही हे तर खरेच आहे. पण जी अजूनही कालसुसंगत आहेत त्यांचा विचार व्हावा, यापुढील काळातही अमलात यावी. पुढील पिढीने ..but who was Gandhi? असे विचारण्याची वेळ आली नाही म्हणजे मिळवली. सर्वांना शिक्षण, सामाजिक समानता, परिसर स्वच्छता आणि सौंदर्य (गलिच्छ देश अशी प्रतिमा ही बदलली पाहिजे) आणि इतर सामाजिक जवाबदारीचे भान, चारित्र्यशील समाज, हे तर आहेच, पण, आजकालचे युग हे उद्योजकतेचे युग आहे, ज्यात नवनवीन कल्पना(idea), नेतृत्वगुण(leadership qualities), दृढ आत्मविश्वास(self confidence, conviction) आवश्यक आहेत(जे सामजिक उद्योजकतेला-social entrepreneurship लागू आहे, आणि महात्मा गांधी हे social entrepreneur होते), माणूस आणि निसर्ग, पर्यावरण यांचा अनुबंध जपण्याचे, स्वावलंबनाचे, विविध क्षेत्रात स्वातंत्र्य, बदलाचे या सर्वांचे वारे वाहत आहेत. शहरे स्मार्ट होत आहेत, दळणवळण, मोबाईल क्रांती होते आहे, पण शेती कमी होते आहे, पण स्मार्टही होते आहे. या सर्व क्षेत्रात गांधींजींची कितीतरी तत्वे नक्कीच उपयोगात आणता येतील. गांधीजीनी भारताला राजकीय स्वातंत्र्य मिळवून दिले, ते टिकेलही पुढील काळात, पण आर्थिक स्वातंत्र्य टिकवण्यासाठी झगडावे लागेल. विविध क्षेत्रात पुढील पन्नास वर्षात भारत कसा आणि कुठे असावा याचा विचार करायला लागेल, आणि गांधीजींची तत्वे कशी येथे उपयोगात येतील हे ही पहिले पाहिजे.

त्यांची काही तत्वे नमुन्यादाखल पाहता येतील, जी पुढील काळातही उपयोगी पडतील:

सत्याग्रह(Honesty is the best policy, striving for truth and what is right), क्षमाशील(Strength in forgiveness), परिस्थिती बदलासाठी झटणे(Be the change you want to see in the world), दुर्दम्य इच्छाशक्ती(Will power), अहिंसा(Non violence), प्रबळ कार्यशक्ती(Live life as if there is no tomorrow)

महात्मा गांधींच्या १५०व्या जयंतीच्या निमित्ताने केलेले हे मुक्त चिंतन. मी काही त्या विषयातील मोठां विचारवंत नाही, पण सहज जे मनात आले ते मांडले. पटतेय का?  असो. जाता जाता, अजून एक पुणे आकाशवाणीची देखील दोन ऑक्टोबर ही जयंती (म्हणजे स्थापना दिवस) असते. आपल्यापैकी किती लोकं अजूनही आकाशवाणी ऐकतात महिती नाही, पण ती ही एक मोठी सांस्कृतिक चळवळ आहे. मी त्याबद्दल पूर्वी लिहीलीये होते. (आपण गांधीजींबद्दल बोलतोये, म्हणून सांगतो, ह्या आकाशवाणीव्र्र कित्येक वर्षे गांधीवंदना हा गांधीविचारांचा मागोवा घेणारा साप्ताहिक कार्यक्रम चालू आहे). योगायोगाने एक ऑक्टोबरला गदिमा यांचे जन्मशताब्दी वर्ष सुरु झाले. त्यांचा आणि पुणे आकाशवाणीचा दृढ संबंध होता.

सर्कस डॉक्टर

ब्लॉगचे शीर्षक वाचून गोंधळात पडलात ना? सर्कस आणि डॉक्टर ही काय भानगड आहे. पुढे वाचा. सर्कस आता तसा नामशेष होणारा मनोरंजन उद्योग आहे. गेल्याच दिवाळीत मी कित्येक वर्षानंतर पुण्यात आलेली द ग्रेट बॉम्बे सर्कस पाहायला गेलो होतो. भला मोठा तंबू, आत सगळीकडे रंगीबेरंगी सजावट, मोठाले दिवे, इकडे तिकडे बागडणारी बच्चे कंपनी, संगीत, मृत्युगोलातून फिरणारी मोटारसायकल वगैरे हे सगळे अनुभवताना मजा आली परत सर्कस पाहताना. त्यातच तुफान अवकाळी पाऊस सुरु झाला, थोडेफार इकाडे तिकडे तंबू गळत होता. प्राणी विशेष नव्हते, जसे हत्ती, वाघ, सिंह, घोडे इत्यादी, त्यामुळे थोडे चुकल्या सारखे वाटत होते. मात्र दोऱ्यावरून(trapeze) उड्या मारणारे कसरतपटू होते, तसेच विदुषक देखील होते. परवाच रॅम्बो सर्कसमधील एका विदूषकाची, बिजू नायर, असे त्याचे नाव, एका दूरचित्रवाणी वाहिनीवर मुलाखत पाहिली. केरळी होता तो. नुकत्याच केरळ मध्ये पावसाने केलेल्या हाहाकारानंतर त्याचे घर उध्वस्त झाले होते. त्याच्या हसऱ्या चेहऱ्यामागील दर्दभरी कहाणी ऐकली. जरूर पहा ती मुलाखत. असो.

The Great Bombay Circus

The Great Bombay Circus show photo in Pune Nov 2017

Circus Doctor

Dr J Y Henderson, Circus Doctor, book cover

मी पूर्वी सर्कस विषयावर काही ब्लॉग लिहिले आहेत. त्यात एके ठिकाणी सर्कस मध्ये प्राण्यांची देखभाल करणारे असे खास डॉक्टर असत असे नमूद केले आहेत. कारण उघड आहे. पूर्वी सर्कस कंपन्या मोठ्या असत, त्यात शेकड्याने प्राणी असत. त्यांचे आरोग्य राखण्याकरता डॉक्टर कायम असणे जरुरीचे होते. त्यातील एक प्रसिद्ध डॉक्टर जे. वाय. हेन्डरसन. दमू धोत्रे यांच्या पुस्तकात त्यांचा उल्लेख होता. मी माझ्या सर्कसवरील एका ब्लॉग मध्ये असे लिहिले होते, ‘…Ringling Circus च्या सर्कसमधील प्राण्यांचे डॉक्टर हेन्डरसन यांनी Circus Doctor नावाचे पुस्तक लिहिले होते(Richard Taplinger यांचे शब्दांकन), त्यात त्यांनी दामू धोत्रे यांचावर देखील लिहिले होते. मग पुढे त्यांनीच Wild Animal Man हे पुस्तक दामू धोत्रे यांच्याशी चर्चा करून पुस्तक लिहले जे Little Brown and Company(Boston) ने प्रकशित केले…). हेन्डरसन यांनी आपल्या पेशातील अनोख्या अनुभवांवर हे पुस्तक लिहिले होते. मूळ इंग्रजी आता तसे दुर्मिळच आहे. मला परवा अचानक त्याचा मराठी अनुवाद मिळाला. छोटेखानीच आहे तसे पुस्तक. मराठी अनुवाद १९९४ मधील, ज्योती जोशी याचा,  मानसन्मान प्रकाशन तर्फे आलेले. मूळ इंग्रजी १९५१ मधील आहे. त्याची ऑनलाइन कॉपी येथे आहे.

Circus Doctor

Original book’s cover, courtesy Internet

मराठी पुस्तकाला खरे तर अनुवाद म्हणता येणार नाही कारण ते पुस्तक मूळ इंग्रजीचे संक्षिप्त रूप आहे. जेमतेम ९६ पानी. मूळ इंग्रजी २६८ पानी. मूळ पुस्तकात १९ प्रकरणे, तर मराठीत १६ प्रकरणे तीही शीर्षकाविना. मूळ पुस्तकात भरपूर कृष्ण धवल छायाचित्रे आहेत. मराठी पुस्तकात देखील सर्कस विषयी खूप छानशी अशी रेखाटने आहेत. मराठी पुस्तक वाचताना मजा आली. मूळ इंग्रजी पुस्तक, जे ऑनलाइन आहे, ते फक्त चाळले, तेथे पूर्ण वाचणे कठीण आहे. हेन्डरसन हे Ringling Brothers/Barnum & Bailey Circus या सर्कशीत Chief Veterinarian होते.  दामू धोत्रे देखील तेथेच प्राण्यांचे प्रशिक्षक म्हणून काम करत. या पुस्तकात सर्कसमध्ये त्यावेळी असलेल्या प्राण्यांच्या विषयी अनेक मनोरंजक माहिती ते आपल्याला सांगतात.

हेन्डरसन हे मुळचे टेक्सास राज्यातील Kerrville गावचे. घरी शेती (ranch) असल्यामुळे घोडे आणि इतर प्राणी यांची संगत होतीच. तेथेच ते पशुवैद्यकशास्त्र शिकून प्राण्यांचे डॉक्टर झाले आणि जवळील लुईझियाना राज्यात Shreveport येथे व्यवसाय करू लागले. १९४१ मध्ये वरील सर्कशीत नोकरी मिळाली आणि ते सर्कशीत त्यांचा बरोबर दौरा करत शिकारखान्यातील जवळ जवळ ७०० विविध छोटे मोठे प्राणी यांची देखभाल करू लागले. नोकरी लागल्या लागल्या अस्वलाचे यकृताचे ऑपरेशन करावे लागले. सिंहाचा जबड्याचे, पुमाच्या शेपटीचे ऑपरेशन अशा थरारक आठवणी त्यांनी दिल्या आहेत. दामू धोत्रे यांच्या बद्दलही त्यांनी सविस्तर लिहिले आहे. पुढे हत्ती, मग घोडे यांची देखभाल, किरकोळ आजार यचे अनुभव आहेत. हत्तींची त्वचा कशी नाजूक असते हे प्रकरण मजेशीर आहे. सर्कशीत घोडा हा अतिशय लोकप्रिय आणि विविध कामे करणारा असतो, त्यामुळे तो तंदुरुस्त असणे गरजेचे असते. घोड्यांचे कसरतीचे प्रयोग चालू असताना ते तेथे तंबूत जातीने हजार असत. ते केंटकी, टेनसी राज्यात सर्कशीकरीता घोडे खरेदीसाठी जात असत.

२-३ महिने उपाशी असलेल्या अजगराला त्यांनी कसे भरवले, जिराफाची मानेची जखमेची कशी सुश्रुषा केली, उंटाची देखभाल, वाघाचा दुखरा दात कसा उपटला हे सांगत सांगत आणि हे सगळे करता करता दामू धोत्रे आणि इतर प्रशिक्षकांबरोबर ते प्राण्यांचे मानसशास्त्र कसे शिकले याची हकीकत ते नमूद करतात. ही जंगली श्वापदे एकमेकांत मारामारी करतात, जखमी होतात, दुसऱ्याला जखमी करतात. प्राणी जर जखमांमुळे, आजारामुळे, वयामुळे जायबंदी, निकामी झाले तर त्यांना ते दयामरणही देत. सर्कशीत एका चित्तीणीला दोन पिले झाली, त्यातील एक वाचले होते, तीला त्यांनी घरी आणून वाढवले, त्याची कहाणी एका प्रकरणात येते.

अशा विविध गमतीशीर अनुभवांचा कोलाज, तोही नुसत्या प्राण्यांचे नाही तर तेथील माणसांचे नमुने देखील चितारतात. मराठीतील पुस्तक जुने आहे, मिळत नसावे, पण इंग्रजी पुस्तकही जरी दुर्मिळ असले तरी ऑनलाइन आहे. जरूर वाचा. जाता जाता, अजून एक. मुंबईत एक परदेशी(फ्रान्सची) सर्कस येत आहे नोव्हेंबर मध्ये. तिचे नाव Cirque du Soleil. मी ती पाहायला जाणार आहे. त्यावर लिहीनच तेव्हा.



Some Like It Hot

मी आजच माणूस साप्ताहिकातील चित्रपट विषयक लेखांचा संग्रह असलेला फ्लॅशब‌ॅक हे सतीश जकातदार संपादित पुस्तक वाचता वाचता एका लेखावर थांबलो. तो लेख होता जगप्रसिद्ध मादक सुंदरी पण अल्पायुषी अशी अभिनेत्री मेरिलिन मन्रो हिच्यावर, तिच्या शोकांतीकेवर. नुकताच मी तिचा एक सिनेमा पाहिला होता. विमानप्रवासात वेळ घालवण्याचा मार्ग म्हणजे सिनेमे पाहणे. विमानात पहिलेल्या काही सिनेमांबद्दल पूर्वी मी लिहिले आहे. आज त्या मेरिलिन मन्रोच्या सिनेमाबद्दल लिहायचे आहे. हा आहे  Some Like It Hot. विमानात कार्यक्रम चाळता चाळता हा सिनेमा नजरेस पडला. मी तिचा एकही सिनेमा या पूर्वी पाहिला नव्हता. त्यामुळे मी लगेच तो सुरु केला.

Merylin Manroe

Photo courtesy Marathi book titled Flashback Ed Satish Jakatdar

सिनेमा १९५८ मधील. तिचा दुर्दैवी मृत्यू १९६२ मधील(आत्महत्या केली असे म्हणतात), जिला आता पन्नास वर्षे होऊन गेली आहेत. आपल्याला माहिती असते की तिची अनेक प्रेम प्रकरणे होती/अनेक विवाह झाले होते, तीला मानसिक आजाराने ग्रासले होते. तिच्याबद्दल काहीतरी वाचले होते मी पूर्वी. तिचा तो प्रसिद्ध उडणाऱ्या झग्यातील फोटो देखील पाहिलेला असतो आपण (मी तिच्या या वेशातील लंडन मध्ये असलेल्या Madame Tussaud wax museum मधील मेणाच्या पुतळ्याबरोबर मी फोटो देखील काढला होता) . मी कुठेतरी असे वाचले होते की ह्या सिनेमाच्या चित्रीकरणाच्या दरम्यान तिच्या मानसिक आजाराने डोके वर काढले होते(त्याला झटके किंवा episodes म्हणतात, हे मी ह्या क्षेत्रात काम करतो यामुळे प्रत्यक्ष अनुभवले आहे) आणि वर आणखीन तीला दिवसही गेले होते. तिचा अभिनय हा काही विशेष नव्हताच कधी. ह्याही चित्रपटात काही विशेष अशी कामगिरी तिची झाली नाही, पण चित्रपट मनोरंजक होता, त्यात मेरिलिन मन्रोचे सौंदर्य, भोळेपणाकडे, निरागसते कडे झुकणारा तिचा एकूणच वावर(dumb sexy blonde असेच तीला म्हणत!) त्यामुळे दीड एक तास करमणूक झाली, आणि तिच्याच स्वप्नात नंतर मी विमानात झोपी गेलो!

Some Like It Hot

Some Like It Hot poster, courtesy Wiki

मेरिलिन मन्रोचे नाव या सिनेमात हे शुगर! तिने एका गायिकेचे काम यात केले आहे. तिचा all women band असतो शिकागो मध्ये. चित्रपट तसा त्याकाळच्या फार्सिकल पद्धतीचा, विनोदी प्रणयकथा असलेला. १९८०-९० मधील टिपिकल मराठी सिनेमे असत तसा. तर ही शुगर आणि तिच्या band मधील मैत्रीणी/सहकारी यांच्याबरोबर आगगाडीतून फ्लोरिडा येथे मायामी मध्ये कार्यक्रमासाठी निघतात. आणि दोन हिरो(अगदी अशोक सराफ, लक्ष्मीकांत बेर्डे टाइप) जे दोघेदेखील वादक असतात. काही कारणाने एका हॉटेलमध्ये गुंडांबरोबर हातापायी होऊन, पोलिसांचा ससेमिरा चुकवण्यासाठी ते दोघे देखील ह्या आगगाडीत स्त्रीवेश घेऊन येतात. आणि मग सुरु होतो सगळा सावळा गोधळ.

हे दोघे हिरो तीला पटवण्याचा प्रयत्न करत असतात. पण मध्ये त्यांना आपण स्त्री वेश घेतला आहे याचा विसर पडत असतो. त्यामुळे खसखस पिकत जाते. तिच्याशी बोलता बोलता समजते की मायामी मध्ये शुगर ही कोणा मोठ्या श्रीमंत असामीबरोबर विवाह करायचे ठरवून आलेली असते. झाले. सगळे जण मायामी मध्ये येतात. मग दोन हिरोंपैकी एक जण तिच्यासोबत श्रीमंत असण्याचे नाटक करत तीला पटवण्याचा प्रयत्न करतो. तर दुसरा, ती अजून स्त्रीवेशात असते, तिच्यावर मायामीमधील एक बडी असामी भाळते! म्हणजे पहा, आता कसा सगळा मामला एकमेकात गुंतला आहे ते!

पुढे हा सगळा गुंता सुटतोच, त्याशिवाय सिनेमा काही संपणार नाही, हो ना? मी काही सगळी स्टोरी सांगत बसत नाही, तुम्हाला पुढे काय होणार, कसा हा गुंता सुटणार हे समजले असेलच आता. नाही समजले तर पहा तो सिनेमा, आहे युट्युबवर येथे. सिनेमात भरपूर गाणी, संगीत आहे, कारण एकूणच संगीतमय अशी पार्श्वभूमी आहे त्यामुळे. सगळ्यांची कामे मस्तच झाली आहेत. मेरिलिन मन्रो, चित्रपट कृष्ण धवल असूनही, तर प्रत्येक फ्रेम मध्ये किती मस्त दिसते! सिनेमाचे नाव Some Like it Hot असे का? तर हा all women music band जो आहे, त्यांची jazz संगीत त्यांची विशेषता असते, त्यातही hot jazz नावाचा प्रकार. मेरिलिन मन्रोच्या आयुष्याशी एकूणच बरेच साम्य असावेसे वाटत राहते, हा सिनेमा पाहताना. हा सिनेमा म्हणे  तिच्या काही लोकप्रिय आणि प्रसिद्ध सिनेमांपैकी आहे म्हणे. अमेरिकेतील नाट्यपंढरी ब्रॉडवे वर हा सिनेमा आता संगीतमय(अर्थात!) अश्या नाट्यस्वरुपात अवतारतोय असे वाचले.

मेरिलिन मन्रोचे इतरही सिनेमे वेळ काढून पहिले पाहिजेत, तिच्या आयुष्याचा लेखाजोखा मांडलेले एक मराठीत पुस्तक आहे, मीना देशपांडे यांचे, तेही वाचायला हवे, तिच्या आयुष्याची शोकांतिका, तिचा मानसिक आजार समजावून घेण्यासाठी. इंग्रीड बर्गमन या अजून एका तितक्याच सुंदर पण अतिशय जिवंत, सुंदर अभिनय करणाऱ्या, आणि विविध भूमिका केलेल्या अभिनेत्रीबद्दल बऱ्याच जणांनी, जसे कवी ग्रेस, लेखक जी ए कुलकर्णी, लिहून ठेवले आहे. तिचाही मी एकही सिनेमा पाहिला नाहीये. बघुयात कसे जमते!




No Man’s Land

Exactly a year back, I was in a week long film appreciation course in Pune’s National Film Archives of India (NFAI). I had  written about that experience here. We had watched many movies as part of the course. Starting today I want to write about those over here in the blog. Today it is about a war film called No Man’s Land. This film does happen on war field, for sure, but does not involve much of war. It is about situation during war between two countries, related to area not belonging to any of those countries. 1914’s first world war film Merry Christmas deals with ‘no man’s land’ situation but in different way with different message.

No Man’s Land is a movie of 1992 Bonsian War. The country of Yugoslavia was disintegrating creating new countries, when this war took place. Two soldiers from opposing factions, during the conflict, accidentally land themselves into a trench which is recognized s no man’s land. The situations the film which gets created after this is of total chaos, leads to many funny, absurd, humorous scenes. This film is sort of black comedy.

The war film is very popular film genre as you know. Many war films on both the world wars, Vietnam war, Iraq wars have been made. India, Pakistan conflicts have there share of films. Haqeeqat is one of them. No Man’s Land is certainly special film. This film does not talk much of anti war propaganda, but rather absurdity in the war is highlighted. The common man is always against war. So this film highlights absurdity one as an manifestation of expression, but not for changing the mindset of the leaders against war.

No Man's Land

No Man’s Land poster, courtesy Internet

Yugoslavia consisted of many ethnic communities, specifically it was consisting of eight republics (a federation). Two things come to my mind when we talk of Yugoslavia. Marshal Tito, the community leader and Monica Seles, the bygone era tennis star who was stabbed. The federation of  Yugoslavia had Croatia in it, which also got separated as an independent country.  I have a Croatian descend American colleague in the USA. I should meet him next time I visit Philadelphia and talk about his experience of war. Anyways, due to rising conflicts, these republics started separating, in the process creating conflicts. Such times United Nations gets involved, to curtail the situation, with negotiations, medical help, and even with armed peacekeeping forces if required. I am not sure if the story in the film is based on real events there, but two soldiers of opposite parties find themselves in a trench which belonged to nobody (between Serbian lines and Bosnian lines). They fight, insult each other. It was dangerous to get out of it during the daytime. As it gets dark, another soldier who is badly injured gets near to them inside the trench other side, who is unconscious.

The trench guard soldiers pick up this, seemingly, dead third soldier, and tie to land mine which can explode due to pressure caused by movements. After a while he gains consciousness. Now this creates situation which is strained, and funny at the same time. This UN forces now get involved in saving this and other two soldiers. With UN forces there, the TV news reporters also jump in. Suddenly, it becomes hot topic world-wide. All this creates humor. What happens next in the film, is something, I won’t reveal, you need to watch it yourself. You could watch the trailer on YouTube here. The movie is not English, it has English subtitles though.

I watched this movie on the fourth day’s evening of the course. Next day, there would be a session to analyse it from film appreciation aspects, and we had one for this film too which was interesting.