The K Factory: Upscale suburb’s upscale restro

Western areas of city of Pune have undergone enormous change over last decade and more. The areas of Aundh, Baner, Wakad, Hijawadi, Pimple Saudagar are the new upscale suburbs in the close proximity of IT park and various startups. Pune which is anyways was well known for its food culture, has grown even further, with many themed restaurants, bistros, specialty joints, hangout places, already dotted on the streets. This side of Pune even has its own high street-Balewadi High Street.

Other evening, we happened to be at similar upscale restro called The K Factory in Baner for a family food adventure. Yes, I call it food adventure. When I decide to eat out with family, I usually go for some unknown place and rather unknown food. I thought I should share my experience here. From the name, at least I got confused that it might be a kebab place. The adventure began right there! But it is not. I would say it is a fusion food restaurant. This fusion is not only in the items they serve, but also in their names too!

The location of the place is prime. It is right at the corner of road to Balewadi. See the map below.

The entrance slightly elevated with few steps to climb. It seems they have parking too at the basement. The green shaded signage board on the building is eye-catching. As you enter inside, you cannot miss the rustic look and feel of the restaurant. It was night time when we visited the place. The interior walls are unfinished, with bare-bone bricks still visible. The kitchen and counter is right near the main door, unlike other restaurants. The staff member wearing green t-shirt guided to our table. The table and seating was simple and comfortable. The moment we settled into them, we caught attention of big TV screen right in front of us. For a moment, I wondered whether we got into a sports bar or how.

IMG_0670

Then the menu arrived. And the table suddenly became lively, with comments about food which is store for us here. We prefer vegan food, and fortunately, we had many choices. The menu had sections titled Soups, Salads, Flatbreads, Charcoal Grill, Paranthas, Nigiri, Baps & Baguettes, Sides, Small Bites, Large Bites etc. We were six of us and after lot of deliberation we ordered six different items. We skipped soups and salads. Fusilli Pasta with white sauce and Mushroom/Lentil Tonak from Small Bites section, Italian Khichadi from Large Bites section, Tandoor Roasted from Flatbreads section, and two paranthas from Paranthas section. We liked the Tonak that we ordered it second time as well. The flat bread was really flat and thin, probably was not enough.

 

As I said the menu is loaded fusion. You can get Konkani flavors, Japanese flavors(Nigiri, Teriyaki), Italian, and all that by the way mixed. I wished the desserts menu was bit elaborate. We did not have many options, and finally settled on couple of smoothies. The right side of the menu(which is price) is moderate for sure for the experience we got. Give it a try!

आहुपे, भाग#२(रानभाजी महोत्सव)

माझ्या मागील ब्लॉग मध्ये आहुपे या आगळ्या वेगळ्या ठिकाणाच्या पावसाळी निसर्ग पर्यटनाचा अनुभव मी सांगितला होता. त्याच भटकंतीत अजून एक वेगळा अनुभव मी घेतला. वनवासी कल्याण अश्राम ही समाजसेवी संस्था गेली ५०-६० वर्षे वनवासी, आदिवासी बांधवांच्या प्रगतीसाठी, कल्याणासाठी, त्यांच्या हक्कांसाठी कार्य करते आहे. त्या संस्थेच्या पिंपरी-चिंचवड विभागातर्फे गेली दोन वर्षे रानभाजी महोत्सव असा आगळा वेगळा महोत्सव आहुपे, जुन्नर जवळील कुकडेश्वर आणि तळेरान या तीन ठिकाणी केला जातोय. त्याबद्दल खूप उत्सुकता होतीच. महाराष्ट्र सरकारची एक Tribal Research and Training नावाची एक संस्था पुण्यात आहे, तेथे मी पूर्वी एकदा गेलो होतो.

IMG_0828

माझ्या आहुपेच्या वास्तव्याच्या दुसऱ्या दिवशी हा रानभाजी महोत्सवाचा कार्यक्रम होता. रानभाज्या म्हणजे सहसा शहरी भागात न आढळणाऱ्या भाज्या. जंगलात, शेतात, बांधांवरून आपोपाप उगवल्या जाणाऱ्या अश्या ह्या भाज्या. प्रामुख्याने पावसाळ्यात, काही महिने ह्या असतात. जसे कासच्या पठारावर पावसाळ्यातील काही दिवसच काही विशिष्ट फुले, रानफुले येतात, आणि काही दिवसातच ती नष्ट होतात, तसाच हा काहीसा प्रकार. अश्या ह्या रानभाज्यांची माहिती, अर्थात, जंगलात राहणाऱ्या,वनात शेती करणाऱ्या वनवासी, आदिवासी लोकांना माहिती असते. ती परंपरेने एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे जात असते. नुसत्या त्या भाज्यांची माहिती नव्हे तर, त्या स्वयंपाकात, खाण्यात कशा वापराव्या याचे देखील पिढीजात ज्ञान त्यांच्याकडे असते. यातील बऱ्याच भाज्या औषधी गुणधर्म देखील असलेल्या असतात. या सर्वांचे एका तऱ्हेने दस्ताऐवजीकरण व्हावे, तसेच ह्याची माहिती इतरांना पोहोचावी, त्यातून आदिवासी लोकांना चार पैसे देखील मिळावे हा अश्या कार्यक्रमाचा उद्देश. आहुपे हा भाग देखील पर्यटनाच्या दृष्टीने विकसित व्हावा आणि यां निसर्ग पर्यटनाच्या माध्यमातून ह्या वनपुत्रांचा, त्याच्या भागाचा शाश्वत विकास व्हावा हा प्रमुख हेतू.

पुण्यातून वनवासी कल्याण आश्रमातर्फे पर्यटकांना आहुपेत ह्या कार्यक्रमासाठी, आश्रमाच्या अंजली घारपुरे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी आणले. वनवासी कल्याण आश्रमाची स्मरणिका सर्वाना देण्यात आली, ज्यात त्यांच्या उपक्रमाबद्दल, इतिहासाबद्दल माहिती दिली होतो. सकाळी १० वाजता आहुपेतील शासकीय आश्रम शाळेत सगळे जमले. नाश्ता आणि नाचणीचे गरम गरम असे आंबट गोड आंबील देऊन स्वागत करण्यात आले. तेवढ्यात पावसाने देखील जोरदार सरी वर सरी झाडून जणू काही स्वागतच केले. आहुपे गावातील वाड्या, वस्त्यामधून अनेक महिला(लहान मुलींपासून ते आजी/मावशीपर्यंत सर्व) नटून थटून हातात त्यांनी बनवलेली रानभाजी, भाकरी यांनी सजलेले ताट घेऊन कार्यक्रम स्थळी येत राहिल्या. हॉल मध्ये भिंतींवर २५-३० रानभाज्यांची माहिती देणारी विविध भित्तीपत्रके लावली गेली होती. आलेल्या महिला आपापल्या जागी बसून त्या चाखायला येणाऱ्यांना त्याची माहिती उत्साहाने देत होत्या. आम्ही सर्व पर्यटक, तसेच नेमून दिलेले परीक्षक, ह्या सर्व भाज्या चाखत, खात फिरत होतो. प्रत्येक ठिकाणचे भित्तीपत्रक वाचून माहिती करून घेत होतो. मला एका तऱ्हेने खूप वर्षांपूर्वी केलेली अमेरिकेतील Napa Valley मधील wine tasting ची ट्रीप आठवली.

रुखाळ, भोकर, तेरा, आबई,  काट माट, कर्दुला, कोंदर, कुर्डू, तोंडेची भाजी, चावा, टाकळा, कुसरा, करंज, भारंगी, चिंचूरडा, रताळ कोंब, गोमेटी, हळदा, महाळुंग, खुरासणी, कोंभाळा अश्या भाज्यांची माहिती देणारी पत्रके लावली होती. त्यातील बऱ्याच भाज्या महिलांनी आणल्या होत्या. कुर्डू खूप जणीनी आणली होती.  काही वेळाने मुख्य कार्यक्रमास सुरुवात झाली. विविध मान्यवरांची भाषणे झाली. अंजली घारपुरे यांनी कार्यक्रमाची कल्पना, स्थानिक लोकांचे सहकार्य याबद्दल बोलत, सहभागी महिलांचे कौतुक केले. डॉ. भोगावकर, ज्या वनस्पतीशास्त्रज्ञ आहेत, त्यादेखील एकूण परंपरा जपण्याचे आवाहन करत, कार्यक्रमाचे स्वागत केले. त्यांनी ह्या Wild Edibles of Vidarbha नावाचे  एक पुस्तकही लिहिले आहे. वनवासी कल्याण संस्थेतर्फे देखील रानभाज्यांच्या माहितीचे संकलन असणारे पुस्तकाचे लवकरच प्रकाशन करत आहे. परीक्षकांतर्फे स्पर्धेचे निकाल जाहीर करून, विजेत्यांचे कौतुक, बक्षीस वितरण, मनोगत हे सर्व झाले आणि हा सोहळा पार पडला.

तेवढ्यात जेवणाची सूचना झाली. मी विचारच करत होतो की ह्या आलेल्या सर्व पर्यटकांचे भोजनाची व्यवस्था कशी होणार. पण सूचना ऐकून चाट पडलो. कल्पना अशी होती की गावातील वनवासी बंधूंकडे त्यांनी प्रत्येक ४-५ लोकांच्या समुहाची जेवणाची व्यवस्था केली होती.  अश्या प्रकारे गावातील १२-१५ जणीना त्यामुळे काही पैसे मिळाले, आणि आम्हा पर्यटकांना त्यांच्या घरात शिरकाव करून त्यांचे जीवन जवळून पाहण्याची संधी मिळाली. बसके घर, उताराचे कौलारू छप्पर, अंधाऱ्या खिळ्या, अंगणात शेळ्या, गायी, कोंबड्या, सरपण. स्वयंपाक घरात चूल. सारवलेल्या घरात, चुलीसमोर बसून पोत्यावर बसून घरातील आजी, मावशी यांच्या सोबत गप्पा मारत गावरान भोजनाचा आस्वाद घेण्यास मिळाला. मला तर माझ्या आजोळची आठवण झाली. माझ्या सुदैवाने माझ्या बरोबर पुणे आकाशवाणीच्या प्रसिद्ध आणि वरिष्ठ निवेदिका अंजली लाळे ह्या होत्या आणि अनपेक्षितपणे त्यांच्या आकाशवाणी संदर्भात गप्पा मारता आल्या. त्यानंतर आम्ही मग गावकऱ्यांकडून स्थानिक वाणाचे  तांदूळ विकत घेतले. सर्वांचा निरोप घेऊन, भाज्यांच्या चावीच्या आस्वादाच्या आठवणी काढत आम्ही परतीचा प्रवास सुरु केला.

एकूणच हा असा अनपेक्षित, आणि वेगळा अनुभव देणारी सहल ठरली. आदिवासी संस्कृती, जीचे विविध आयाम आहेत, त्यातील ही खाद्य-संस्कृती, ती पण जपली गेली पाहिजे. अंजली घारपुरे यांच्या पुढाकाराने नक्कीच हे होईल. प्राची दुबळे यांनी जसे आदिवासी संगीत जपण्यासाठी त्याचा अभ्यास करून, त्याचे रेकॉर्डिंग आणि दस्ताऐवजीकरण केले आहे, किंवा गणेश देवी यांनी भाषा लोकसर्वेक्षण करून आदिवासी बोली भाषेची माहिती संकलित केली, मुकुंद गोखले यांनी गोंडी लिपी तयार केली, तसेच हे आहे. परवाच जागतिक आदिवासी दिन साजरा झाला, त्या दृष्टीने ही सहल औचित्यपूर्णच ठरली असे म्हणावे लागेल.

आहुपे, भाग#१(निसर्ग पर्यटन)

महाराष्ट्र हा दऱ्या-खोऱ्याने, डोंगर कडांनी नटलेला प्रदेश आहे. सह्याद्रीत किल्ल्यांची रांगच आपल्याला दिसते. पावसाळ्यात तर हा सह्याद्री आणखीन नटून जातो. हिरव्या रंगाची सगळीकडे उधळण, ठिकठिकाणी ओघळणारे छोटे मोठे धबधबे, धुके, उन-पावसाचा खेळ, असा सर्वत्र नजारा असतो. म्हणून तर गेल्या काही वर्षात पावसाळी पर्यटन, विक-एन्ड पर्यटन वाढीस लागले आहे. त्याच्या जश्या चांगल्या बाजू आहेत, तश्या वाईट बाजू देखील आहेत. मी तसा ट्रेकर, सह्याद्रीत १२-१५ वर्षांपासून खूप भटकलेला. पण ह्या गेल्या काही वर्षातील परिस्थितीमुळे, मी थोडासा ह्या अनिर्बंधित पर्यटनापासून लांबच राहिलो होतो.

आहुपे या ठिकाणाचे(किंवा अहुपे) नाव आधीपासून ऐकतो आहे. काही वर्षांपुर्वी गोरखगड, सिद्धगड ट्रेकच्या वेळेस संदर्भ आला होता. हा ट्रेक आम्ही कोकणातून केला होता. आहुपे घाट(म्हणजे घाटवाट, नाणे घाटासारखी) जी घाटप्रदेशावरून कोकणात खालीवर करायला, असलेली जुनी-पुराणी पायवाट आहे त्याबद्दलही ऐकले होते. तसे पहिले तर अश्या घाटवाटा सह्याद्रीत ठिकठिकाणी आहेत. वनवासी कल्याण आश्रमातर्फे आहुपेत रानभाजी महोत्सव हा आगळा वेगळा कार्यक्रम आयोजित केला जातो असे ऐकले होते. ह्या वर्षी तेथे भेट द्यावी असे ठरवले. आहुपे हे भीमाशंकर अभयारण्यातील अगदी टोकाकडील छोटेसे गाव. तसे पहिले तर पुणे जिल्ह्यातील शेवटचे गाव. महादेव कोळी नावाच्या आदिवासी लोकांचे प्रामुख्याने वास्तव्य तेथे आहे. तसे पहिले तर अभयारण्य म्हटले की त्याची परिक्षेत्रातील बऱ्याचदा गावांचे पुनर्वसन केले जाते, किंवा, त्यांच्यावर बरेच निर्बंध लागू होतात. जंगलं, वन्यजीव, आणि मानव यांच्यातील ह्या सर्व प्रश्नाचा उहापोह काही वर्षांपूर्वी पश्चिम घाट बचावो आंदोलनाने केला होता.

आपण भीमाशंकर देवस्थान, तसेच अभयारण्यातही शेकरू पाहायला गेलेलो असतो. पुण्यापासून राजगुरुनगर, मंचर, घोडेगाव करत भीमाशंकरचा रस्ता सुधारायचा. घोडनदीवरील डिंभे धरण ओलांडायचे आणि आहुपेच्या दिशेने जायचे. हा सर्व परिसर देखील निसर्गरम्य आहे हे सांगायला नकोच. आहुपेचा रस्ता ह्या धरणाच्या काठाकाठाने कित्येक किलोमीटर जातो. वाटेत कित्येक ठिकाणी थांबण्याचा मोह होतो.

पुढे मग डोंगरच्या कुशीत वसलेले माळीण गाव आहे, जेथे २०१४ मध्ये भूस्खलन होऊन डोंगराने ते गावच गिळंकृत केले होते. तेथे आता जीव गमावलेल्या गावकऱ्यांच्या स्मरणासाठी स्मृतीस्तंभ उभारला आहे. जवळच नवीन माळीण हे गाव वसवले आहे. गावातल्या लोकांशी थोडेसे बोललो, त्यांना रजई वगैरे करण्यासाठी असा रोजगार उपलब्ध करून दिला गेला असे कळाले. पण परवा परवाच पुनर्वसन कामाचा(घरे, रस्ते) दर्जा चांगला नाही, अश्या बातम्या वर्तमानपत्रातून आल्या. एखाद्या आपत्तीचे इष्टापत्तीत रुपांतरीत करण्याची संधी गमावली गेली असे वाटले. ह्या संबंधी मी नुकतेच येथे लिहिले होते.

IMG_0709

असो. ही सर्व डोंगराच्या कुशीत लपलेली कित्येक गावे, वाड्या, वस्त्या ओलांडत आपण आहुपेत दाखल होतो. आणि आजूबाजूचा नजारा पाहून आपले भानच हरपते. पण थोडेसे पायपीट करण्याची तयारी हवी. गावात आपण कोणाही गावकऱ्याच्या घरात, झोपडीत मुक्काम करू शकतो, तेथेच जेवणाची सोय करता येते. आम्ही सुनिता पारधी यांच्याकडे मुक्काम टाकला. गेल्या गेल्या आम्ही चुलीवरील गरम गरम भाकऱ्या, मऊसार पिठलं, हातसाडीच्या तांदळाचा भात यावर ताव मारला, आणि मग तडक पायपिटीकरता कुच केले.

गावातल्या एकाला वाटाड्या म्हणून बरोबर घेतले. सभोवार नजर फेकली, स्वच्छ हवेचा छातीभरून श्वास घेतला. दुरवर ढगात लपलेले हिरवे डोंगर, हिरवे पठार, आदिवासींच्या झोपड्या, काळा डांबरी रस्ता हे सर्व विलोभनीय दिसत होते. पहिल्यांदा भैरोबाचे दर्शन आणि नंतर देवराईत जराशी चक्कर मारली. ही देवराई म्हणावी की आमराई हा प्रश्न पडावा, इतकी आंब्याची झाडे आहेत. देवराया ह्या निसर्ग संरक्षणाची कामगिरी फार छान रीतीने पार पडतात, भले मूळ उद्देश गावकऱ्यांचा, आदिवासींच्या श्रद्धेचा असू दे, पण त्यामुळे जंगल वाचते, मानवी हस्तक्षेपाशिवाय राहते. पुण्यात देखील देवराई महोत्सव घेतले जातात, त्याबद्दल मी पूर्वी लिहिले होते. आहुपेत आणखीन देखील २-३ देवराया आहेत.

भैरोबाची देवराई पाहिल्यानंतर, आम्ही मोर्चा वळवला तो सह्यकड्याच्या बाजूने फिरण्याचा. आहुपे हे गाव, त्याच्या वाड्या वस्त्या, समुद्र सपाटीपासून साधारण ३८०० मीटर उंचीवर एका विस्तीर्ण पठारावर वसले आहे. एका बाजूला सह्यकडा आहेत, आणि बाकीच्या बाजूने डोंगर आहे. ह्या सह्यकड्याच्या बाजूने फिरत, विविध नजारे पाहत फिरणे हा अतिशय सुखद अनुभव आहे जो अवर्णनीय आहे. खालच्या कोकण भागाचा विस्तृत परिसर नजरेस पडत राहतो. गोरखगड आणि बाजूलाच मच्छिंद्रगड अशी किल्ल्यांची जोडगोळी दिसत राहते. छोटेमोठे धबधबे दिसत राहतात. धुके की ढग हे न कळण्याइतके, ते आपल्या आजूबाजूला राहतात. असे तास दीडतास फिरल्यानंतर, पाय दुखायला लागले, अंधारही पडायला लागाला त्यामुळे नाईलाजाने पावले परत गावात मुक्कामाच्या ठिकाणी वळवली.

गावात पोचतो न पोचतो जोराचा पाऊस सुरु झाला, आणि सारा आसमंत ढगात आणि अंधारात बुडून गेला. गवती चहा टाकलेला वाफाळलेला चहा पिऊन सुखावलो. थोड्या वेळातच अंगणात शेकोटी पेटली. गावातली काही मुले पारधी यांच्या घरी आली. आमचे सह-मुक्कामी अमोल पंडित जे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी निगडीत आहेत, तेही तेथे आले होते. ते या भागात मुलांच्या साठी मदतीचे काम करतात. त्यांनी माग तास दोन तास मुलांशी गप्पा मारल्या, खेळ खेळले, आम्हीही त्यात थोडेफार सहभागी झालो. उद्या सकाळी काय काय पाहायचे आहे याची चर्चा केली. आहुपे घाट, धबधब्याचे जवळून दर्शन करायचे ठरले. आहुपेवरून भीमाशंकर हा ट्रेक आहे जो १३ किलोमीटरचा आहे तो देखील करता येतो(मी पूर्वी भोगिरी किल्ल्यावरून भीमाशंकर असा ट्रेक केला होता). अजूनही बरच काही पहायासारखे आहुपेत. गेली दोन-तीन वर्षीपासून सुरु झालेला, रानभाजी महोत्सव कार्यक्रम देखील होताच(त्याबद्दल पुढील ब्लॉग मध्ये लिहीनच). चुलीवरील जेवणाचा सुवास दरवळत होता. भुका लागल्याच होत्या. कुर्डू नावाच्या रानभाजीची परतून केलेली भाजी, शेवाळाच्या कंदाची चटणी, तांदळाची भाकरी असा बेत होता. जेवणावर ताव मारून, परत एकदा अंधारात फेरफटका मारून निद्रेच्या स्वाधीन झालो.

 

 

चले जाव चळवळ आणि गांधीवधानंतरची दंगल

१९४२ची चले जाव चळवळ जी ब्रिटीश सरकार विरुद्ध असहकाराचे धोरण म्हणून सुरु झाली त्याला ह्या वर्षी(अगदी उद्याच, म्हणजे ऑगस्ट ८ ऱोजी) ७५ वर्षे होत आहेत. ह्याला छोडो भारत असेही नाव आहे. महाराष्ट्रात क्रांतीसिंह नाना पाटील यांनी खरे तर चले जाव चळवळीच्याही आधी प्रतीसरकार स्थापन केले. अनेक जण या चळवळीत सहभागी झाले आणि भूमिगत होऊन काम केले. त्यावेळच्या, काळाच्या परिस्थितीचे दस्ताऐवजीकरण मराठी तरी विशेष झालेले माझ्या ऐकिवात नाही. त्याच प्रमाणे गांधीवधानंतर जी दंगल, जाळपोळीची, हत्याकांड अशी परिस्थिती उद्भवली तीचे देखील अभावानेच दस्ताऐवजीकरण झालेले दिसते. मात्र फाळणीचे अनेक तऱ्हेने(चित्रपट, साहित्य इत्यादी) झाले आहे.

चले जाव चळवळीच्या पंचाहत्तरीनिमित देशभर बरेच कार्यक्रम होतील, पंतप्रधान मोदी यांनी देखील आपल्या वेगळ्या शैलीत हा दिवस कसा साजरा करता येईल याबद्दल सूचना केल्या आहेत, तेही योग्यच आहे म्हणा. योगायोगाने मी नुकतेच व्यंकटेश माडगुळकर यांचे कोवळे दिवस हे चले जाव चळवळीचे अनुभव कथन करणारे पुस्तक वाचले. तसेच त्यांचेच वावटळ हे देखील गांधीवधानंतरच्या परिस्थितीचे दाहक अनुभव सांगणारे पुस्तक पाठोपाठ वाचले. दोन्ही पुस्तके वैयक्तिक अनुभव कथन करणारी असल्यामुळे खूप परिणामकारिक झाली आहेत. दोन्हीही छोटी पुस्तके आहेत, पण खिळून ठेवणारी आहेत. दोन-तीन बैठकीत वाचल्याशिवाय चैन पडत नाही अशी ती आहेत.

तसे पहिले तर दोन्ही पुस्तके व्यंकटेश माडगुळकर यांच्या आयुष्यातील विशिष्ट कालखंडातील घटना सांगते, त्यामुळे आत्मचरित्रात्मक, आत्मनिवेदनात्मक अशी ती आहेत. त्यांनी चले जाव चळवळीमध्ये भाग घेतला तेव्हा ते १९-२० वर्षांचे होते, म्हणून पुस्तकाचे नाव कोवळे दिवस. आपल्याला माहिती आहेच लेखक माणदेशातले. पुस्तकातील अनुभव हा सर्व त्याच परिसरातील-सातारा, सांगली, कोल्हापूर, मिरज भागातील. काही भाग संस्थानिकांच्या ताब्यात, तर काही ब्रिटिशांच्या. पहिल्या काही पानातील अनुभवकथन जबरदस्त आहे. पोलिसांचा ससेमिरा त्याच्या मागे लागलेला असतो, तो चुकवत, कोल्हापूर भागातील त्यांची लपाछपी त्यांनी चित्रित केली आहे. क्रांतीकारकांची मानसिकता कशी असावी लागते याचेही ते विविध दाखले देऊन विवेचन करतात. स्वातंत्र्य लढ्यात पडण्याआधी, दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात सैन्यात भरती होण्याचा प्रयत्न फसला होता. खादी भांडार आणि भूमिगत कार्यकर्त्यांच्या संपर्काने ते लढ्यात ओढले गेले, जवळ अडीच वर्षे त्यात होते, सामान्य लोकांकडून सोनेनाणे चोरून स्वातंत्र्य लढ्याला अर्पण केले. कसे तरी ते पोलिसांपासून निसटले, आपल्या गावी आले. नंतर प्रतीसरकारचे लोण गावी पोहचले त्याबद्दल लिहितात. प्रतीसरकारला पत्रीसरकार असे म्हणत असत हे समजते. निवेदनाच्या ओघात त्या कोवळ्या वयात झालेल्या आकर्षणाचे अनुभव मोकळेपणाने सांगतात. त्याचे वर्णन वावटळ या पुस्तकात येते. तसेच चित्रकारीतील उमेदवारीबद्दलही ते लिहितात. आणि शेवटी ते त्या कोवळ्या दिवसांच्या कोवळ्या आठवणींचे स्मरणरंजन काव्यात्मरीत्या करून थांबतात.

लगेच काही वर्षानंतर त्यांनी गांधीवधाच्या नंतरच्या परिस्थितीचा अनुभव अचानक एका प्रवासात असताना घेतला. त्याचे साद्यंत वर्णन वावटळ या कादंबरीत येते. गांधीवधाच्या दिवशी लेखक पुण्यात असतात, त्यांचे शिक्षण सुरु असते. पुण्यात लगेच कर्फ्यू लागलेला असतो. सगळीकडे अनिश्चिततेचे वातावरण असते. त्यामुळे लेखक, आणि त्यांचे गावाकडचे दोन मित्र गावी जाण्यास निघतात. त्यानंतरची कादंबरी म्हणजे वाटेत आलेले दाहक, आणि द्वेषाच्या वातावरणाचे अनुभव कथन आहे. ह्या घटनेनंतर समाजमनाचे झालेल्या संक्रमणाचे चित्रण म्हणजे हे पुस्तक. सगळेच लोक एकमेकांवर अविश्साने पाहत असतात. मजल-दरमजल करत जात असता, मिळेल त्या वाहनाने, कधी चालत घरची वाट त्यांनी धरलेली असते. बेफान झालेले लोक, कशाचाही विधीनिषेध न बाळगणारे लोक हे सर्व पाहून त्यांचे मन उद्विग्न होते. तिन्ही मित्रांचे अनुभव थोड्याफार फरकाने सारखेच. ह्या प्रवासात त्यांनी एका वावटळीचाच अनुभव घेतला असे म्हणता येईल. ह्यातील काही घटनांचे संदर्भ दोन्ही माडगुळकर बंधूंच्या इतर पुस्तकातूनही आहेत.  उदाहरण द्यायचे झाल्यास करुणाष्टक मध्ये ते येते, ज्यात आईच्या करारी स्वभावाचे दर्शन दंगलीच्या वेळेस निर्माण झालेल्या परिस्थितीस तोंड देत असता घडते.

ह्या दोन्ही ऐतिहासिक घटनांचे समाजावर झालेले परिणाम खोल आहेत. देशातील इतर भागात, इतर भाषेतून याचे चित्रण झाले असणार. ते जर मराठी अथवा हिंदी/इंग्रजीमध्ये असेल तर नक्कीच वाचायला आवडेल.

 

डळमळले भूमंडळ

पुणे जिल्ह्यातील भीमाशंकर जवळ असलेल्या माळीण गावी तीन वर्षांपूर्वी पावसाच्या दिवासात मोठी दरड कोसळून, त्याच्या कुशीत वसलेल्या छोट्याश्या गावाला गिळून टाकले. या दुर्घटनेला आता तीन वर्षे झाली. पूर्णच्या पूर्ण गाव उध्व्वस्त झाले होते, त्याचे गेल्या तीन वर्षात पुनर्वसन करण्यात आले. पण आता बातम्या अश्या येत आहेत की पुनर्वसन झालेल्या ठिकाणी बांधलेली घरे निकृष्ट दर्जाची आहेत, घरांना तडे  गेले आहेत, तसेच जमिनी, रस्ते देखील भूस्खलन झाल्यामुळे खचले आहेत, अश्या बातम्या येत आहेत. आता काय अहवाल, चौकशी, समिती ह्या दुष्टचक्रात सर्व अडकणार.

ह्या निमित्ताने यापूर्वी झालेल्या एक-दोन मोठ्या दुर्घटनेच्या आणि त्यामुळे झालेल्या पुनर्वसनाच्या संबंधी असलेल्या पुस्तकांची आठवण झाली. १९७७ मध्ये आंध्र प्रदेश मध्ये झालेल्या प्रलयंकारी चक्रीवादळामुळे झाले होते. प्रभाकर पेंढारकर यांनी  चक्रीवादळ या पुस्तकात त्याबद्दल लिहिले आहे. फ्रेड क्युनी(Fred Cuny) याने केलेल्या आणि सुचावालेल्या उपायांचे त्यांनी वर्णन केले आहे. त्या बद्दल मी येथे लिहिले होते. त्याच प्रकारे महाराष्ट्रात देखील १९९३ मध्ये लातूर मध्ये जो विनाशकारी भूकंप झाला, त्याचे आणि त्यानंतर झालेल्या पुर्वासानाचे, तसेच लॉरी बेकर(Laurie Baker) यांनी केकेल्या कामाचा लेखजोखा अतुल देऊळगावकर यांनी  डळमळले भूमंडळ या पुस्तकात दिला आहे. लॉरी बेकर यांच्या एकूणच जीवनाचा, कार्याचा परिचय करून देणारे दुसरेही पुस्तक त्यांनी लिहिले आहे.

डळमळले भूमंडळ हे पुस्तक १९९७ मधील आहे(म्हणजे लातूर/किल्लारी भूकंपानंतर चार वर्षांनी), ग्रंथालीने प्रकाशित केलेले आहे. अतिशय तळमळीने आणि संवेदनशील रीतीने त्यांनी हे वाचनीय पुस्तक लिहिले आहे. एकूणच भूकंपासारख्या नैसर्गिक आपत्तीचे स्वरूप, मदतीच्या, पुनर्वसनाच्या कार्याच्या विविध पैलूंवर प्रकाश, यावर प्रत्यक्ष अनुभवांवर लिहिले आहे. एकूण १५ प्रकरणे आहेत, पण प्रकरणांना शीर्षके नाहीत. लातूर/किल्लारी आणि आसपासची १५-१६ गावे या भूकंपाने बाधित झाली होती. येथे मध्ये एवढी जीवितहानी का झाली याची कारणमीमांसा, नवीन घरे बांधताना काय करायला हवे होते, काय केले गेले याचे कठोर परीक्षण येते. लॉरी बेकर यांनी सांगितले होते की नवीन गावे न वसवता, आहे त्याच ठिकाणी त्यांनी सुचववेल्या तंत्राप्रमाणे घरे बांधली असती तर, सदोष पुनर्वसनाचे कित्येक सामाजिक दुष्परिणाम टाळता आले असते. शरद पवार, विलासराव देशमुख, प्रवीणसिंह परदेशी या सारखे राजकीय पुढारी, प्रशासकीय अधिकारी यांनी घेतलेले निर्णय, काम यावर त्यांनी सखोल लिहिले आहे.

‘आनंदवन’चे डॉ. विकास आमटे यांनी केलेल्या घर-बांधणी प्रयोग याचीही माहिती समजते. डॉ. यंदे सारखे मानसोपचारतज्ञ यांनी त्यावेळी केलेल्या समुपदेशनाचे काम देखील ते सांगतात(post traumatic mental disorder). अश्या मोठ्या आपत्तीच्या वेळेस सरकारी यंत्रणा, सेवाभावी संस्था हे सर्व काम करण्यासाठी पुढे येतात, पण या सर्वांमध्ये संवाद आणि समन्वय आवश्यक असतो. तो नसेल तर काय होवू शकते याचे विदारक चित्र ते रेखाटतात. प्रभावी संवाद नसल्यामुळे अफवाना उत येतो. जसे की भूकंप परिसरात युरेनियम सापडल्याची आणि त्यामुळे होणाऱ्या परिणाम याबद्दल अफवा पसरली आणि त्यामुळे झालेले परिणाम याचे वर्णन येते.  शेवटच्या प्रकरणातून ते ‘भूकंप: आपले आणि त्यांचे’ या प्रकरणातून जपान, अमेरिका, चीन मधील भूकंप, आपत्ती व्यवस्थापन, पुनर्वसन यांची तुलना भारतातील परिस्थितीशी केली ती देखील उद्बोधक आहे. माहितीपूर्ण अशी ६ परिशिष्टे देखील पुस्तकात आहेत. विस्तृत संदर्भसूची देखोल त्यांनी दिली आहे. पुस्तकात विविध पानांवर सतीश भावसार यांची रेखाटने आहेत, जी अतिशय बोलकी आहेत. सुरुवातीला असलेले ‘कल्लोळ’ असे शीर्षक असलेले मनोगत तर अतिशय भावपूर्ण आहे. त्यांच्या जीवनावर राशोमान या जपानी चित्रपटाचा प्रभाव देखील ते नमूद करायला विसरत नाहीत.  असे हे पुस्तक मुळातून वाचले पाहिजे आणि माळीण संदर्भात तपासून पहिले पाहिजे.

माळीणचे, खूप मोठा गाजावाजा करत पुनर्वसन काम पूर्ण करून झाले. स्मार्ट माळीण असे संबोधण्यात आले. पण एकूण परिस्थिती पाहता आणखी बरेच काही करता येण्यासारखे आहे असे दिसते. वरील दोन पुस्तकांसारखे माळीणवर देखील एखादे पुस्तक यावे, म्हणजे पुढील काळात त्यापासून काही शिकता येईल. माळीण काय किंवा लातूर/किल्लारी काय, आणखीन इतर ताज्या घटना काय, या सर्व नैसर्गिक(किंवा इतर मानवनिर्मित) आपत्ती आहेत. त्याचे व्यवस्थापन, त्यातून पुनर्वसन हे सर्व कठीण काम असते. सर्व अत्याधुनिक साधने असूनही, अश्या आपत्तींचे इष्टापत्ती मध्ये रूपांतर करण्याची संधी, एकूणच दूरदृष्टीचा अभावामुळे, गमावली गेली, आणि सुरु राहिले ते दुष्टचक्र(पानशेत धारण फुटल्यामुळे पुण्यात १९६१ मध्ये पूर आला. त्यावेळेस पुण्याचे स्वरूप बदलून टाकण्याची त्या काळचे आयुक्त स. गो. बर्वे यांची योजना सफल झाली नाही, हे उदाहरण याचेच आहे). माझे गेल्या काही वर्षातील काम देखील असेच आपत्ती व्यवस्थापनाचे आहे. पण क्षेत्र थोडेसे वेगळे आहे. एक आहे व्यावसायिक म्हणजे information technology मधील disaster recovery. या बद्दल लिहीन कधीतरी विस्ताराने. आणि दुसरे आहे ते सेवाभावी, म्हणजे मानसिक आजारामुळे निर्माण झालेल्या वैयक्तिक/कौटुंबिक आपत्तीमधून कसे बाहेर यायचे, त्याचे कसे व्यवस्थापन कसे करायचे, त्याच्याशी निगडीत आहे. त्याबद्दल मी माझ्या ब्लॉग वर नेहमीच लिहीत आलो आहे.

फिलाडेल्फिया मधील ऐतिहासिक तुरुंग

गेल्या वेळच्या माझ्या फिलाडेल्फिया भेटी दरम्यान बरेच काही पाहायला मिळाले. त्याबद्दल जसे जमत जाईल तसे लिहतो आहे. या आधीचे फिलाडेल्फिया बद्दलचे काही ब्लॉग तुम्ही इथे पाहू शकता. आंज ह्या ब्लॉग मध्ये Eastern State Penitentiary ह्या ऐतिहासिक तुरुंगाच्या भेटीबद्दल लिहिणार आहे.

मला ऐतिहासिक स्थळांना भेटी द्यायला आवडते. भले ते तुरुंग का असेना! भारतातील अंदमान मधील ऐतिहासिक तुरुंग ज्यात वीर सावरकर यांना ब्रिटीशांनी बंदी केले होते, ते तर जाज्वल्य असे ठिकाण आहे. तेथे अजून जायचे आहेच(पण लक्षद्वीपला गेलो आहे). पण फार पूर्वी मी जेव्हा अमेरिकेत होतो, तेव्हा तेथील San Francisco जवळील समुद्रातील Alcatraz या बेटावरील एक तुरुंग पाहायला गेलो होतो. परवाच मी The Green Mile ह्या सुंदर चित्रपटाबद्दल लिहिले होते, ज्यात Tennessee State Prison(Nashville) या ऐतिहासिक तुरुंगातील चित्रीकरण आहे. तर एके शनिवारी सकाळी सकाळी मी या फिलाडेल्फिया मधील तुरुंगाला भेट द्यायचे ठरवले. तसे ते ठिकाण माझ्या हॉटेल पासून खूप लांब नव्हते, म्हणून मी चालतच निघालो. नाहीतरी मला चालत चालत जायला आवडतेच. आणि फिलाडेल्फिया चालत चालत फिरायला अगदी मस्त आहे. ह्या तुरुंगाचे नाव आहे Eastern State Penitentiary. फेब्रुवारीचा महिना होता. अजून तशी थंडी होतीच. पण उन होते, मोकळे निळे आकाश होते, त्यामुळे अतिशय छान वाटत होते. रस्त्यावरून गर्दी अशी नव्हतीच. Vine Street वरून चालत, आतील गल्ली बोळातून इकडे तिकडे पाहत आरमात निघालो होतो. तुरुंगाच्या जवळ जसा गेलो, तसे ती भुईकोट किल्ल्यासारखी इमारत पाहून गुढरम्य परिसरात आल्यासारखे वाटून गेले.

 

हे तुरुंग अमेरिकेतील सर्वात जुने तुरुंग आहे असे त्यांच्या माहितीपत्रकावर लिहिले होते(१८२९ मध्ये सुरु झाले. ही देखील बेंजामिन फ्रँकलिनचीच कल्पना). अर्थात हा तुरुंग आता वापरात नाही. मुख्य दरवाज्यातून आत गेल्यावर १४ डॉलर देऊन तिकीट काढले. मी audio tour घेतली, आणि जवळ जवळ पुढील तास-दीड तास मी आत भटकत होतो. हे तुरुंग जुने असल्यामुळे बराच भाग नष्ट झाला होता, आणि जे काही शिल्लक होते, तेही संवर्धन करून जपून ठेवले जात होते. तुरुंगाच्या उंच दगडी भिंती, बुरुजे अजून बरीच शिल्लक आहेत. सायकलीच्या चाकांना जसे आरे असतात तश्या प्रकारची सात आरे आत मध्ये आहेत, ज्यातून कैद्यांना राहण्यासाठी कक्ष(cell blocks) खाली आणि वर असे दोन मजल्यांवर आहेत. Penitentiary हा शब्द खुपच अर्थपूर्ण आहे. गुन्हेगारांना शिक्षा न देता त्यांना प्रायश्चित्त करण्याची अशी ही जागा म्हणजे Penitentiary. ह्या audio tour मध्ये प्रत्येकाला एक MP3 player आणि headset दिला गेला होता. तुरुंगातील १०-१२ ठिकाणी audio tour जाता आले आणि तेथील इतिहास आणि माहिती मिळत गेली.

या तुरुंगातून त्याकाळचे अमेरिकेतील बरेच कुप्रसिद्ध गुन्हेगार बंदिस्त होते. Al Capone नावाचा Slick Willie Sutton नावाचा बॅंक लुटारू येथे तुरुंगवास भोगत होते. ह्या tour च्या दरम्यान आम्हाला एखाद-दुसऱ्या cell मध्ये सुद्धा जावू दिले गेले. त्यामुळे त्यावेळेस तेथील वातावरण कसे होते, याची कल्पना करता येते.

 

आत मध्ये त्यांनी बरीच प्रदर्शने, चित्रे, इतिहास सांगणारी माहिती पत्रके, छायाचित्रे ठिकठिकाणी लावली आहेत. त्यातील मला आवडले ते म्हणजे Prisons Today हे प्रदर्शन. आज घडीला अमेरिकेत तुरुंग व्यवस्था कशी आहे हे सांगणारी, आकडेवारी असलेले, प्रदर्शन आहे. तसेच अजून दुसरे प्रदर्शन आहे ज्याचे नाव आहे The Big Graph. हे मुख्य पटांगणात, उघड्यावर आहे. हे प्रदर्शन म्हणजे वेगवेगळया देशांत किती लोकं तुरुंगवास भोगत आहे यावर आहे आणि त्याचा इतिहास देखील आहे. तुरुंगात बरीच art installations देखील आहेत.

अश्या ऐतिहासिक आणि वेगळ्या ठिकाणच्या भेटी आपल्याला एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जातात. सर्व तुरुंग पाहून झाल्यावर तेथून निघालो आणि माझा मोर्चा The Franklin Institute कडे वळवला. पायी पायी रपेट करत मजेत येत असता Wood Street/N 20th Street च्या कोपऱ्यात Book Corner हे पुस्तकाचे दुकान दिसले. छोटेखानीच होते. बाहेर जुनी पुस्तके ठेवली होती, त्यातील बरीचशी एका डॉलर पेक्षा कमी किमतीची होती. तेथे काही वेळ काढून एक-दोन पुस्तके(E M Foster’s The Room with View, Where Angles Fear to Tread) विकत घेतली. तेथून जवळच The Franklin Institute ची भव्य इमारत आहे, तेथे गेलो. त्याबद्दल नंतर कधीतरी.

 

 

The Green Mile

Last week there was a news which said authorities at jails and prisons in India, are starting jail tourism. This is certainly not a bad idea, at least from the revenue generation perspective. Everyone is curious about life inside a prison. There is a mysterious circle around it. The only thing amused me is that, the tourism plan they have, is to allow tourists to stay inside a cell, and experience it from within. Now this is novel. I have been, in the past, as a tourist, to couple of prisons, which are not active anymore. For example, famous prison called Alcatraz Federal Penitentiary near San Francisco, on an island of Alcatraz; Eastern State Penitentiary, in Philadelphia. And it was a great experience, but now, visiting a live prison, staying inside it and experiencing it from within is something different!

The reason I remembered all this is, that I happened to watch, a famous jail movie The Green Mile recently. I have been hearing about it at many occasions, being one of the best movies. There are couple of famous jail movies such as The Shawshank Redemption and Clint Eastwood’s Escape from Alcatraz, both of which I had watched in the past. There is another one called Dead Man Walking starring Susan Sarandon and Sean Penn. All of them are very gripping movies, and the last two are based on real events.

green-mile

Image courtesy: Internet

The Green Mile is a movie based on Stephan King’s novel, starring Tom Hanks. He is hell of an actor. It is period movie, particularly references to 1930 time USA, the great depression era. The movie takes place inside of a prison called Cold Mountain Penitentiary. It tells stories of personalities of wardens, and inmates of the prison. Particularly, these inmates are on a death penalty. It seems they used to use electricity then to execute the criminals in the prison. The film portrays this execution by electrocution in detail and is a gruesome to watch even in a film. It was also interesting to watch that, while execution is carried out, the audience is allowed to view it, during those times. In India, of course, there is procedure of hanging criminals. I remember lot of discussion about famous hangmen of India, who executed infamous criminals such as Ajmal Kasab etc. A quick search on Internet found a interesting link to details on hangmen of India.

The movie is lengthy, for sure, almost 3 hours. I remember the old days of Hindi movies, which used to be 3 hours movies. The reason why this is a lengthy movie is because it depicts relation of each of 3 inmates with wardens, in detail before they are executed. Each of them bring different personality. It is interesting to note that couple of them suffer from mental disorder, and also one of wardens displays personality disorder of sadism. It is also interesting to see inmates ethnicity-one of them is black(played by Michael Clarke Duncan), another one is a native American.

This a not an easy movie to watch. So be prepared for some torturous experience which will leave you spellbound, if you happen to watch it. In India, I don’t think we have had any notable prison movies. May be a movie on Kasab’s life in prison, could be a good story, to depict what goes behind the bars in the Indian prisons. One interesting side note on depiction of movies in Indian films. The famous Hindi film Do Aankhen Barah Haath(दो आंखे बारह हाथ)), directed by V Shantaram and written by famous Marathi writer/poet G D Madgulkar, had depiction an interesting experiment where inmates are allowed in open. The story was inspired by idea put forward by Polish engineer named Morris Friedman. It was using prison inmates to help build watershed for drought by then princely state of Aundh in 1939. This is similar to concept which existed in the USA where prisons were called penitentiaries. I have written about one such named Eastern State Penitentiary in Philadelphia