Apu Trilogy

सुप्रसिद्ध चित्रपट दिग्दर्शक सत्यजित राय यांनी दिग्दर्शित केलेल्या तीन चित्रपटांना(पथेर पांचाली, अपराजितो आणि अपूर संसार) एकत्रित पणे Apu Trilogy(अपुत्रयी) असे संबोधले जाते. हे तिन्ही चित्रपट भारतीय चित्रपट इतिहासात मैलाचा दगड होऊन बसले आहेत. गेल्या आठवड्यात हे चित्रपट पाहायला मिळाले. त्याबद्दल आज लिहायचे आहे.

ह्या पूर्वी मी सत्यजित राय यांचे चित्रपट एक-दोन अपवाद सोडल्यास तसे पाहिले नव्हते. एक तर त्यांनी मुख्यतः बंगाली भाषेत चित्रपट केले. खूप पूर्वी दूरदर्शन वर त्यांचा शतरंज के खिलाडी हा हिंदी चित्रपट पहिला होता.

हे तिन्ही बंगाली चित्रपट विभूतिभूषण बंडोपाध्याय यांच्या प्रसिद्ध बंगाली दोन कादंबऱ्यावरून सत्यजित राय यांनी तयार केले. पथेर पांचाली हा तर त्यांचा पहिलाच चित्रपट. १९५५ मध्ये प्रदर्शित झाला. फ्रांस मधील कान (Cannes)चित्रपट महोत्सवात त्याला पुरस्कार मिळाला. ह्या चित्रपटाला The Best Human Document असे संबोधले गेले. ते अतिशय खरे आहे. नववास्तववाद या पठडीतील हा चित्रपट स्वातंत्र्यपूर्व काळातील बंगाली खेड्यातील जीवनाचे रम्य चित्रण , एखादा माहितीपट करावा या पद्धतीने केले आहे. खेड्यातील भिक्षुकीवर जगण्याऱ्या एका कुटुंबाची हि कहाणी आहे. वडिलोपार्जित मोडके तोडके घर आहे, पण कर्जामुळे शेतजमीन गमावून बसल्यामुळे घराची परिस्थिती तशी वाईट आहे. नवरा बायको मुलगी आणि अपु नावाचा मुलगा, आणि त्याची अतिशय म्हातारी आजी असे हे कुटुंब. तिन्ही चित्रपट ह्या अपुच्या भावविश्वाभोवती फिरतात त्यामुळे अपुत्रयी असे नामकरण. स्वातंत्र्यपूर्व काळातील सामान्य भारतीय जनता कोणत्या प्रश्नांचा सामना करत होती, जगण्याचे निरनिराळे पेच कसे सोडवत होती, कौटुंबिक आणि सामाजिक अनुबंध कसे होते, याचे चित्रण या अपुत्रयी मधून घडते.

Image Courtesy: Internet

पथेर पांचाली मध्ये आजी आणि त्याची मोठी बहिण यांचे निधन होते, आणि कुटुंब बनारसला घर सोडून निघून येते. अपराजितो मध्ये कुटुंबप्रमुख हरी मरण पावतो, अपु शाळेत जाऊ लागतो, तसेच पुढे कोलकाता येथे जाऊन पुढील शिक्षण देखील घ्यायला सुरुवात करतो, आणि इकडे त्याची आई आपल्या गावी एकटी झुरून मरण पावते. तिसऱ्या चित्रपटात अपूचा विवाह होतो, त्यांच्या पत्नीचा अपर्णाचा पहिल्याच बाळंतपणात अकाली मृत्यू होतो, आणि अपु आणि त्यांचा मुलगा हे पुढे जीवनाची मार्गक्रमणा सुरु ठेवतात. असा हा काळाचा एक मोठा पट, जो कादंबरीत सलग अनुभवता येतो, तसाच तो येथे देखील अनुभवता येतो. पांचाली म्हणजे बंगाली गाण्याचा एक प्रकार, जसे बाउल हा गायनप्रकार आहे तसा. अपूर संसार ह्या चित्रपटात एक आज सहज मान्य न होण्यासारखी गोष्ट अशी आहे कि अपु मित्राबरोबर त्याच्या गावी बहिणीच्या लग्नसमारंभात जातो, पण नवरदेव हा मानसिक रुग्ण आहे शेवटच्या क्षणी समजल्याने, आणि हा विवाह झाला नाही तर प्रश्न निर्माण होतील याकरिता, अपुला नवरदेव म्हणून उभे करतात आणि अचानकपणे तो विवाहबंधनात अडकतो. शंभर एक वर्षांपूर्वी भारतीय समाजात आहे होत असावे , पण हि घटना आज चित्रपटात पाहताना का कोणास ठाऊक पटत नाही.

सत्यजित राय यांनी पथेर पांचाली १९५०च्या आसपास तयार करायला सुरुवात होईपर्यंत भारतात चित्रपट हे माध्यम सुरु होऊन ४० वर्षे होत आलेली होती. नुकतेच स्वातंत्र्य मिळाले होते. दोन महायुद्धे होऊन गेलेली आहेत. जगात चित्रपट मध्यम हे कलाविष्काराचे माध्यम म्हणून अनेकजण वापरू लागले होते. सत्यजित राय यांची जडण घडण देखील याच काळात आणि पार्श्वभूमीवर होत गेली. त्यांच्यावर अनेकांचे संस्कार होत गेले, पाश्चिमात्य देशात चित्रपट हे अविष्काराचे माध्यम म्हणून वापरले गेलेले त्यांनी अनुभवलेले होते. भारतात चित्रपट माध्यमाची मुहूर्तमेढ महाराष्ट्रात, मुंबईत झाली (दादासाहेब फाळके ह्यांच्या रूपाने) आणि भारतात चित्रपट हे कलाविष्काराचे मध्यम हे पश्चिम बंगालात सुरु झाले, आणि ते सत्यजित राय यांचा रूपाने. ह्या त्यांच्या कलाकृतींमुळे भारतीय चित्रपटांना वेगळी ओळख आणि उंची प्रदान करून दिली.

Image Courtesy: Internet

सत्यजित राय ह्यांनी त्यांच्या मेरी सेटन लिखित चरित्रात म्हटले आहे कि My films speak for what I stand for. They are all concerned with the new versus old. नवे आणि जुने म्हणजे आधुनिकता/नवता/प्रगती, आणि जुने म्हणजे परंपरा यांचे द्वंद. त्याची प्रचीती ह्या तिन्ही चित्रपटातून येते. चित्रपटात काळ जसा जसा बदलत जातो , तसे तपशील बदलत जातात. पहिल्या चित्रपटात बायोस्कोपवाला गावागावातून फिरताना दाखवला आहे, रस्ते असे नाहीतच, नुसत्या पायवाटा, गावातून नुकतीच सुरु झालेली रेल्वे , ती एक दोनदा दिसते. गावातील संथ जीवन , कादंबरीतील निवेदनाप्रमाणे दाखवलेले आहे. दुसऱ्या चित्रपटात कुटुंबप्रमुखाची अर्थार्जन करण्याचे क्षेत्र बदललेले आहे. बनारस येथे तो धार्मिक कार्य करण्याचे काम करतो आहे, आजारी पडल्यावर डॉक्टर दिसतो,. तिसरा चित्रपट तर कोलकात्यासारख्या शहरातच घडतो. अपुचे घर हेच रेल्वे स्टेशनजवळ असते त्यामुळे रेल्वे रूळांचा खडखडाट, रेल्वेच्या शिटीचा आसमंत चिरून जाणारा आवाज, हॉटेल, ट्राम, घरातील विजेवरील दिवे इत्यादी सर्व बदल चित्रपट अगदी तपशिलाने टिपतो आणि दाखवतो.

सत्यजित राय यांची परवा दोन मे पासून जन्मशताब्दी सुरु झाली. सत्यजित राय आणि त्यांचे हे तीन चित्रपट यांच्याबद्दल लिहावे तेवढे कमीच आहे. त्यांच्या जन्मशताब्दी वर्षात त्यांनी बनवलेले इतरही अनेक चित्रपट वेळ काढून पाहायाचे आहेत आणि त्याबद्दल लिहायचे देखील आहे. एक दोन वर्षांपूर्वी त्यांच्या संगीतक्षेत्रातील कामगिरीवर एक माहितीपट पहिला होता, त्याबद्दल मी लिहिले होते, ते जरूर वाचा.

अशोक राणे: एक चित्रपटमय माणूस

मी पाहिलेल्या आणि मला भावलेल्या चित्रपटांच्या विषयी मी अनियमितपणे माझ्या ब्लॉग वर लिहित असतो. अर्थात ते परिचयात्मक किंवा आस्वादक स्वरूपाचे असते, समीक्षात्मक वगैरे असे ते नसते. २०१७ मध्ये चित्रपट रसग्रहण अभ्यासक्रमात मी भाग घेतला होता. तेव्हा पासून अशोक राणे हे नाव चित्रपट माध्यमाचे अभ्यासक म्हणून प्रकर्षाने माझ्या समोर येऊ लागले. ते जगभरातील चित्रपट महोत्सवातून ज्युरी म्हणून अधिक जास्त प्रसिद्ध आहेत हे देखील समजले होते. चित्रपट कलेविषयी आणि इतर तत्सम विषयक नव्या जुन्या पुस्तकांचा देखील हळू हळू परिचय होऊ लागला. त्यातूनच गेल्या महिन्यात अशोक राणे यांचे आत्मकथन असलेले चांगले जाडजूड पुस्तक हाती लागले.

गोव्यात नुकत्याच झालेल्या राष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात त्यांच्या ह्या पुस्तकाला विशेष पुरस्कार देण्यात आल्याचे वाचले. त्यामुळे थोडासा हा पुस्तक परिचयाचा उद्योग. हे पुस्तक तसे रूढार्थाने आत्मचरित्र नव्हे, पण त्यांनी विविध ठिकाणी लिहिलेल्या नव्वद लेखांचा संग्रह आहे. अतिशय वाचनीय असलेले हे पुस्तक कुठूनही वाचता येते. त्यात त्यांनी स्वतःच्या चित्रपट पाहण्याच्या अनावर ओढिबद्द्ल, झपाटलेपणा बद्दल आणि त्याबद्दल बोलण्याच्या, लिहिण्याच्या मानसिकतेबद्दल अगदी भरभरून, हाताचे काही न राखता सांगितले आहे.

सुरुवात अर्थात त्यांच्या बालपणीपासून आहे. मुंबईतील, कामगार वस्तीतील त्यांचे जग. त्यावेळेस त्यांच्या चित्रपट पाहण्याच्या असाध्य हौशीचे त्यांनी किस्से सांगितले आहे. एक पडदा चित्रपट गृह, चित्रपटांची दुनिया या बद्दल त्यांनी लिहिलेला एक अनुभव वाचून मला मी सातवी आठवी मध्ये असताना(म्हणजे १९८२) एका मित्राच्या नादी लागून चिंचवड मध्ये असलेल्या जयश्री या एक पडदा चित्रपटगृहात हिरोंका चोर नावाचा तद्दन फालतू चित्रपट चोरून आत घुसून पाहिला होता आणि पकडला गेलो होतो, त्याची आठवण झाली. तो आता युट्यूब वर आहे, इच्छुकांनी जरूर पाहावा.

त्यांच्या ह्या चित्रपट पाहण्याच्या वेडाचे त्यांनी आयुष्याचे श्रेयस आणि प्रेयस ठरवून टाकले. गेली चार दशके ते सातत्याने लेखन करीत आले आहेत. विविध दैनिकांतून त्यांनी चित्रपटसमीक्षा लिहिली आहे, ती मी अधूनमधून वाचलेली आहे. लोकमत मध्ये त्यांनी मोन्ताज नावाची लेख मालिका(साप्ताहिक सदर) वर्षभर चालविली, ज्यात त्यांनी अनेक चित्रपटातील फक्त एखादा प्रसंग निवडून त्याबद्दल त्यांनी लिहिले आहे. पण हे आत्मचरित्रासारखे त्यांचे जाडजूड पुस्तक वाचून चित्रपट क्षेत्रात त्यांनी काय काय केले आहे हे समजल्यावर तोंडात बोट घालावेसे वाटते. काय त्यांची अचाट चित्रपटभक्ती, काय त्यांचे जगभरातील विविध चित्रपट महोत्सवातून फिरणे, आणि काय त्यांचे अफाट लेखन!

आयुष्यात खूप लवकर त्यांचा मुंबईतील फिल्म सोसायटीशी संबंध आला, आणि चित्रपट साक्षरता त्याच्यांत भिनली. फिल्म सोसायटी चळवळीत एक क्रियाशील कार्यकर्ता म्हणून त्यांनी स्वतःला झोकून दिले. दिनकर गांगल, सुधीर नांदगावकर यांच्या सारख्या कडून त्यांना नेहमी पाठबळ मिळाले. त्यातून त्यांची कारकीर्द वेगळ्या दिशेने घडत गेली. विविध देशांतील आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात परीक्षक म्हणून जाण्याची त्यांना संधी मिळाली आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्वाला एक व्यापक आणि विशाल असे परिमाण प्राप्त झाले. अनेक दूरचित्रवाणी मालिकांचे पटकथा – संवाद लेखक म्हणून तर त्यांनी नाव मिळविलेच परंतु दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रातही त्यांनी मुलुखगिरी केली. त्यांच्या नावावर ‘मस्तीभरा है समा’, ‘माय नेम इज अन्थनी गोन्साल्विस’ असे जवळपास सात-आठ माहितीपट आणि ‘कथा तिच्या लग्नाची’सारखा चाकोरीबाहेरचा चित्रपटही जमा आहे. ह्या सर्व प्रवासाबद्दल त्यांनी पुस्तकात लिहिले आहे.

राणेंनी आपले पुस्तक आंद्रे बाझां, फ्रान्स्वा त्रूफो आणि पॅरिसचे ‘सिनेमाथेक फ्रॉन्से’ हे पहिले चित्रपट-संग्रहालय जिद्दीने स्थापन करणारे आणि त्याचे प्राणपणाने जतन करणारे ऑनरी लाँगलुवा या त्रयीला अर्पण केले आहे. त्यांच्या बद्दलचे लेख ह्या पुस्तकात आहेत, त्यामुळे सामान्य वाचकाला त्यांच्या कामाची ओळख होते. सजगतेने चित्रपट पहात, त्यावर विचार करत त्यांनी या चित्रपट माध्यमाविषयीच्या , त्याच्या भाषेविषयीची जाण घडवत आणली. त्यासोबत याविषयीच्या पुस्तकांचे, नियतकालिकांचे वाचन आणि मनन देखील उपयोगी पडले. लौकिक अर्थाने शिक्षण न घेता, असे शिक्षण घेत घेत त्या विषयात आपले स्थान निर्माण केले.

अशोक राणे यांचा जन्म तसा गुजरातेतील एका कनिष्ठ मध्यमवर्गीय मालवणी कुटुंबात झाला, पण मुंबईत त्यांची जडणघडण झाली. ऐन तारुण्यातच त्यांना चित्रपट पाहण्याची गोडी लागली, ते त्यासाठी सारी मुंबई पालथी घालत. त्यांना खरेतर नाटकांची आणि तसेच वाचनाची देखील आवड निर्माण झाली. जुन्या काळातील एक पडदा चित्रपट गृहात त्यांनी अनेक चित्रपट पहिले, त्यांची काही चित्रपट तिकिटे त्यांनी पुस्तकात छापलेली आहेत. पुढे ‘टाईम्स ऑफ इंडिया’त उपजिविकेसाठी नोकरी करता करता त्यांनी चित्रपट माध्यमाविषयीची आपली आवड पोटतिडिकेने सांभाळली, जपली आणि उत्तरोत्तर वाढवत नेली. समाजात चित्रपटमाध्यमाविषयी एक प्रकारचे चंदेरी आकर्षण तर असतेच, तसेच मराठी पांढरपेशा कुटुंबातून ह्या क्षेत्राविषयी असलेल्या गैर समजुतीमुळे तुच्छता देखील असते. चित्रपटाच्या दुनियेत वावरणारा किंवा त्याच्या नादी लागलेला म्हणजे ‘वाया गेलेला’ असे समीकरण बनले आणि ते वाढत्या वयाच्या तरुण-तरुणींच्या माथी मारले गेले. हे समीकरण कसे चुकीचे आणि पोकळ आहे ते अशोक राणे यांचे ‘सिनेमा पाहणारा माणूस’ नावाचे आत्मकथन वाचून लक्षात येते. कसलेही शिक्षण नसताना, इंग्रजी भाषेचे वावडे असताना, केवळ एखाद्या गोष्टीच्या हव्यासापोटी एक माणूस कसा घडू शकतो त्याचे अशोक राणे हे उत्तम उदाहरण आहे. त्यांचे हे लेखन म्हणजे गेल्या पन्नास-साठ वर्षांच्या काळाचे, चित्रपट मध्याचे, त्यातील व्यक्तींचे, घटनांचे दास्ताऐवजीकरण आहे. अश्याच तर्हेचे दुसरे उदाहरण म्हणजे माझा मित्र महेश केतकर(याचे नुकतेच अकाली निधन झाले) याने संगीतकार राहुदेव बर्मन यांच्या संगीताच्या वेडापायी २००० साला पासून वर्षातून दोन आगळे वेगळे कार्यक्रम करण्याच्या उपक्रमाने आज जे स्वरूप धारण केले आहे, त्या मागे देखील असेच झपाटलेपण होते.

अशोक राणेंच्या ह्या पुस्तकात एका लेखातून पंडित जवाहरलाल नेहरूं यांच्या दूरदृष्टीपणावर प्रकाश टाकला आहे. पुण्यात FTII आणि NFAI या चित्रपटविषयक संस्था स्थापण्यात त्यांचा पुढाकार होता. प्रा.सतीश बहादूर जे अलाहाबाद विद्यापीठात शिकवत, तिथे ते १९६०च्या दरम्यान फिल्म सोसायटी चालवत. मारिया सितोन ही परदेशी विदुषी त्यांचं काम आणि ज्ञान पाहून प्रभावित झाली. तिने बहादूर यांची नेहरूंकडे प्रशंसा केली. नेहरूंनी नव्याने सुरू झालेल्या फिल्म इन्स्टिट्यूटमध्ये ताबडतोब त्यांची नेमणूक केली. अशोक राणे यांचं ‘सिनेमा पाहणारा माणूस’ हे पुस्तक म्हणजे चित्रपट जगतातील अशा असंख्य आणि विलक्षण गोष्टींचा अक्षरशः खजिना आहे. मी हे पुस्तक आधी वाचनालयातून आणून वाचले होते, पण ते माझ्या संग्रही असावे असे वाटल्याने ते विकत घेतले. हा खजिना तो लुटताना चित्रपटमाध्यमाचं अवघं अंतरंग उलगडतं आणि समृद्ध व्हायला होतं आणि चित्रपट भाषा, चित्रपट मध्यम या बद्दल अनेक विषयांची ओझरते का होईना माहिती हे पुस्तक करून देते. पुस्तकातल्या शेवटच्या लेखात त्यांनी अशी इच्छा व्यक्त केली आहे कि, आगामी काळात(म्हणजे वय वर्ष ७५ च्या पुढील काळात) देखील कायम चित्रपटांच्या सोबत राहता यावे, तेही मेरे पास सिनेमा है असे म्हणत!

हमीद

गेल्या महिन्यातच (सप्टेंबर २९)प्रसिद्ध लेखक आणि भारतीय मुस्लीम समाजातील विचारवंत हमीद दलवाई यांची जयंती होती. गेल्या आठवड्यात योगायोगाने मला त्यांच्या जीवनावरील माहितीपट पाहायला मिळाला. त्यांच्या मुस्लीम सत्यशोधक मंडळाचे कार्य याबद्दल ऐकून होतो. या माहितीपटामुळे त्याची आणखीन ओळख झाली. या निमित माझ्याकडे असलेल्या हमीद दलवाई यांची दोन पुस्तके आणि त्यांच्या विषयी असलेली दोन पुस्तके मी कपाटातून परत बाहेर काढली. त्यातील एक अनिल अवचट यांचे छोटेखानी त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याची, मैत्रीची ओळख करून देणारे पुस्तक वाचायचे राहिले होते, ते वाचले. दुसरे चरित्रात्मक पुस्तक म्हणजे शमसुद्दीन तांबोळी यांनी संपादित केलेले पुस्तक-हमीद दलवाई:क्रांतिकारी विचारवंत. इतर दोन पुस्तके म्हणजे हमीद दलवाई यांची इंधन हि कोकणची पार्श्वभूमी असलेली कादंबरी, ती मी खूप पूर्वी वाचली होती. आणि त्यांचे वैचारिक स्वरूपाचे लेखन असलेले पुस्तके ज्याचे नाव आहे इस्लामचे भारतीय चित्र. हे वाचले नव्हते, ते वाचले.

Hameed-The Unsung Humanist Documentary

मी पाहिलेल्या माहितीपटाचे नाव आहे Hameed-The Unsung Humanist.प्रसिद्ध अभिनेत्री ज्योती सुभाष यांनी तो दिग्दर्शित केलेला आहे. तासाभराचा हा माहितीपट हमीद दलवाई यांच्या जीवनावर चांगला प्रकाश पाडतो. खरे तर हमीद दलवाई यांचे एका दुर्धर आजाराचे निमित्त होऊन अकाली निधन झाले. त्यांनी आपल्या छोट्याश्या पण अतिशय वादळी जीवनात बरेच काही करून ठेवले. नसिरुद्दीन शाह, अमृता सुभाष, स्वतः ज्योती सुभाष ह्या सारख्या कलाकारांचा, तसेच प्रसिद्ध मनोचिकित्सक डॉ. हमीद दाभोळकर यांचा सहभाग आहे. हमीद दलवाई यांचे अनेक समकालीन जसे डॉ. बाबा आढाव , भाई वैद्य यांच्या सारख्यांच्या मुलाखती आहेत. अनिल अवचट यात दिसले नाही, का कोणास ठाऊक.

अनिल अवचट यांचे हमीद हे छोटेसे पुस्तक, त्यांनी हमीद दलवाई यांचे निधन झाल्यावर लागलीच लिहिले होते. त्यामुळे पुस्तकाला आठवणींचा उमाळा आहे. हमीद यांचे ते जिवलग मित्र होते, त्यामुळे अनेक वैयक्तिक गोष्टी त्यांनी त्यात दिल्या आहेत. पुस्तकाला प्रसिद्ध नाटककार विजय तेंडूलकर यांची प्रस्तावना आहे. हे पुस्तक, छोटेसे असल्यामुळे, आणि अनेक मनोरंजक किस्श्यानी भरपूर असल्यामुळे, खाली न ठेवता, तासा-दीडतासात वाचून संपवता येते. हमीद दलवाई यांचे अनेक छंद, अनेक माणसांशी असलेले संबंध, त्यांचा स्पष्टवक्तेपणा, फटकळपणा, त्यांचे अंतर्बाह्य निर्मळ असलेले मन, विनोदी दृष्टी, विनोदी वृत्ती, काम करण्याची तडफ, चेव याचे अनेक नमुने त्यात मिळतात. सार्वजनिक जीवनात असलेला माणूस, तेही अतिशय गंभीर विषय घेऊन लढणारा माणूस, वैयक्तिक जीवनात असाही असू शकतो हे समजते. ते पिंडाने साहित्यिक होते. आचार्य अत्रे यांच्या दैनिक मराठा वर्तमानपत्रात ते काम देखील करत असत. पण प्रबोधनाचे कार्य सुरु केल्यावर त्यांनी साहित्यिक अंग बाजूला सरले. पण अर्थात प्रबोधनाच्या साठी म्हणून लेखणी कार्यरत ठेवली.

Hameed Dalwai

हमीद दलवाई यांनी धर्माकडे चिकित्सक दृष्टीने पाहून बुद्धिप्रामाण्य मानवतावादी तसेच विवेकवादी विचार समाजात रुजवण्याचे काम मोठ्या धाडसाने आपल्या अल्पायुष्यात केले. महाराष्ट्रात समाजप्रबोधनाचे कार्य जसे महात्मा फुले, डॉ. आंबेडकर यांनी केले , तसेच गोपाळ कृष्ण आगरकर यांनी केलेली कठोर चिकित्सा देखील याच पद्धतीतील होती. डॉ. रामचंद्र गुहा यांनी संपादित केलेल्या Makers Of Modern India या पुस्तकात हमीद दलवाई यांच्या कार्याचा परिचय Last Modernistया नावाच्या शेवटच्या प्रकरणात करून दिला आहे, असे उपरोल्लिखित माहितीपटात देखील सांगितले आहे. आणि हि नक्कीच अभिमानाची गोष्ट आहे. भारतात प्रबोधनाचे पर्व सुरु केले ते राजाराममोहन रॉय यांनी. पुस्तकात त्यांच्या पासून सुरुवात करून, एकूण एकवीस व्यक्तींचा परिचय आहे, त्यात एकविसावे आहे हमीत दलवाई!

हमीद दलवाई तसे विस्मृतीत गेले आहेत. गेल्यावर्षी (म्हणजे २०१९ मध्ये) भारतात तिहेरी तलाक पद्धत विरोधी कायदा अस्तित्वात आला. त्याची मागणी हमीद दलवाई यांनी पन्नास एक वर्षांपूर्वीच केली होती आस इतिहास आहे. हे एक कारण पुरेसे आहे, त्यांच्या स्मृती जागवायला आणि प्रबोधनाचे कार्य पुढे न्यायला. त्यांच्या कार्याचा वारसा पुढे चालू ठेवला त्या त्यांच्या पत्नी मेहरुन्निसा दलवाई यांनी. त्याचा आणि दलवाई यांच्या लेखनाचे संकलन असलेले पुस्तक Angry Young Secularist या नावाने साधना प्रकाशनने प्रकाशित केले आहे. ते आणि गुहा यांचे वरील पुस्तक वाचायला हवे. पाहूयात कसे काय जमते ते! अमिताभ बच्चन जंजीर या चित्रपटाद्वारे १९७३ साली Angry Young Man म्हणून उदयास आला, पण त्या आधी कितीतरी वर्षे हमीद यांच्या रूपाने समाजाने खराखुरा Angry Young Man अनुभवला होता!

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#६

येत्या ऑक्टोबर १० रोजी गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तची पुण्यतिथी आहे. गुरुदत्तचे आयुष्य म्हणजे एक शोकांतिकाच आहे. त्याच्या निधनाला पन्नासहून अधिक वर्षे होऊन गेली, पण त्याची मोहिनी काही कमी होत नाही. गुरुदत्तवर अनेक जणांनी अनेक तऱ्हेने आणि अनेक पैलू दाखवणारे लेखन केले आहे. नुकतेच असे वाचले होते कि गुरुदत्त वर एक चित्रपट येऊ घातला आहे, ज्याचे दिग्दर्शन भावना तलवार या करत आहेत. अर्थात त्याचे कित्येक चित्रपट हे त्याच्या आयुष्यावरच बेतले आहेत.

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गुरुदत्तच्या आईने म्हणजे, वासंती पदुकोण, यांनी १९७६ साली लिहिलेल्या कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१) आणि लगेचच दुसरा भागही सदर केला होता(भाग#२). सप्टेंबर महिन्यात मध्ये तिसरा आणि चौथा भाग देखील दिला होता(भाग#३ आणि भाग#४). ह्याच महिन्यात काही दिवसांपूर्वी पाचवा भाग दिला होता. त्याच्या पुण्यतिथी निमित्त आज सहावा आणि शेवटचा भाग देत आहे. त्याच्या चरित्राच्या अनुवादाची प्रकल्पाची आज  या निमित्त सांगता होत आहे. त्यानिमित्त त्याच्या आयुष्याबद्दल खुद्द त्याच्या आई कडून समजवून घेण्यात आले. तसे गुरुदत्त हा विषय अनाकलनीयच आहे. 

मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#६

ऑक्टोबर १९६१ मध्ये तरुणला त्याच्या आईने(गीता) तिच्या माहेरी घेऊन गेल्यावर, दुसऱ्या दिवशी सकाळी, चहा पिताना, गुरुदत्त मला म्हणाला, ‘आई, स्टुडियो मध्ये मद्रास कडील एक चांगला चित्रपट दाखवणार आहेत. तू आणि मामी तो पाहायला जाणार का?” आम्ही दोघे पाहू असे त्याला म्हणालो. नंतर तो परत झोपला. त्यादिवशी शनिवार होता. ऑफिसमधून हिशेबनीस त्याची कश्यावर तरी सही घेण्यास घरी आला. साधारण दुपारचा एक वाजत आला होता. आता बँक बंद होतील असे म्हणून तो निघून गेला. विजय देखील तेथेच होता. गुरुदत्त उठला आणि काही तरी लिहित बसला होता. विजयचे त्याच्या कडे लक्ष गेले होते. ते पाहून गुरुदत्त त्याला म्हणाला, ‘ह्या खोलीत तुझे काय काम आहे?’ विजय तेथून उठून मित्राकडे जातो असे सांगून बाहेर गेला. सुमारे दोन वाजता, गुरुदत्तच्या खोलीमधून ‘फुरर ‘फुरर’ असा आवाज यायला लागला. दुपारच्या शांततेत ते शब्द ऐकून कसेबसे वाटले. मी उठून त्याच्या खोलीत गेले. पाहते तर काय, तर ते शब्द त्याच्या तोंडातून येत होते. डोळे कसे तरी करत होता, हात पाय झाडत होता. ते सर्व पाहून मी घाबरले आणि घरातील नोकरांना बोलावले. ‘काही तरी खाल्लेले असेल’ असे ते म्हणाले, आणि त्याच्या चालकाने ऑफिसला फोन केला. तेवढ्यात विजय देखील घरी परत आला होता. त्याच्या काहीतरी लक्षात आले, आणि त्याने उशीखाली हात घातला, आणि एक कागद बाहेर काढला. ते होते, गुरुदत्तला उद्देशून लिहिलेले पत्र. त्यात त्याने लिहिले होते, ‘आत्मा, मी जीवनाला कंटाळलो आहे. मी आत्महत्या करत आहे. मुलांना तूच सांभाळायला हवे आहेस. सगळा भार तुझ्यावर आहे’. त्यात त्याने सही देखील केली होती. ऑफिसमधून सगळे आले. कुठल्याच नर्सिंग होम मध्ये अशी केस घेत नाहीत. त्यामुळे त्याला नानावटी हॉस्पिटल मध्ये स्पेशल रूम मध्ये दाखल केले. तीन दिवस तो झगडत होता. माझे जावई, माझ्या भावाचा मुलगा(जो डॉक्टर होता), जेवणखाण, झोप सोडून त्याच्या जवळ हॉस्पिटल मध्ये बसले. तो शुद्धीवर आला खरा, पण काही दिवस त्याची प्रकृती खराबच होती. पंधरा दिवसानंतर तो घरी आल्यावर, त्याला दिवसरात्र पाहायला एक नर्स ठेवली. मानसरोगतज्ञाला देखील बोलावून घेतले. त्याला काही मानसिक आजार झाला आहे कि काय असे वाटत होते. गीता माहेरहून त्याला भेटायला येत असे, आणि तिऱ्हाइताप्रमाणे थोडावेळ बसून जात असे. त्याची प्रकृती सुरळीत होण्यास दीड महिना लागला. डॉक्टरांनी हवा बदलाचा सल्ला दिला. गीता ह्या घरी परत आली होती. पती, पत्नी, आणि मुले सर्व मिळून काश्मीरला गेले. तेथील हवामानामुळे गुरुदत्तला पूर्णपणे बरे वाटू लागले. त्यानंतर जानेवरी १९६३ मध्ये नीनाचा जन्म झाला. मी हुश्श म्हणाले आणि वाटले कि आलेले अरिष्ट टळून गेले असे वाटले.

गुरुदत्त काही बाबतीत तसा भित्रा होता, तसेच मनात आले कि ते करायचे असे वागत असे. पती-पत्नी मध्ये जेव्हा सर्व काही चांगले होते तेव्हा गीताने पाली हिल्सचे घर तोडून सात-आठ माजली इमारत बांधून त्यातील सदनिका भाड्याने देण्याचा सल्ला दिला होता. भाड्याचे पैसे भरपूर मिळाले असते. एक दोन दिवसातच लाखो रुपये खर्च करून आस्थेने बांधलेले घर तोडले गेले. त्याला कितीस वेळ लागतो? हे सगळे पाहून मला वाटले कि गुरुदत्तच्या जीवनात देखील असेच झाले आहे. काश्मीर मधून नवीन प्रकारचे छत त्याने मागवून, गुरुदत्तने ते आपल्या दोन खोल्यांना लावले. तेथूनच बोटी आणून पवई तलावात मासेमारी करण्यासाठी तो जात असे. सगळे विचार फुग्यासारखे फुटले. मी नवीन ठिकाणी राहायला गेले नाही, तर आशिष नावाच्या बंगल्यात राहायला गेले. पाली हिल्स चे घर मातीमोल होऊन काही दिवस झाले असतील नसतील, राहते घर देखील जमीनदोस्त झाले. गुरुदत्तला ह्या वेळेस मुलगी झालेली. पण ज्या घरात ती जन्मली, त्याच घरातला कलह वाढत गेला. आशिष बंगला सोडून द्सरीकडे भाड्याने राहायला गेले. गुरुदत्तने आता मुले नकोत म्हणून स्वतःवर कुटुंब नियोजनाची शस्त्रक्रिया करून घेतली. तरुण अरुण भायखळा येथील शाळेत जात असत. गीताच्या बहिणीला बहारे फिर भी आयेंगी या चित्रपटात घ्यावे म्हणून घरी ठेऊन तिला अभिनयाचा सराव करवून घेत असे. तिचे काम गुरुदत्तला आवडले नाही. विमल मित्र यांच्या गुलमोहर ह्या कादंबरीवर त्याला एक चित्रपट बनवायचा होता. पण झाले नाही. शेवटी त्यावर बंगालीत दुसऱ्या कोणी निर्मात्याने चित्रपट बनवला. ती मुलीने त्यात नायिका म्हणून काम केले. पण तो चित्रपट चालला नाही त्यामुळे तिने अभिनयाचा नाड सोडून दिला.

पार्श्वगायक सी एच आत्मा यांच्या पत्नी मुलासोबत आमच्याकडे राहायला आल्या. तिचे आई वडील अफिक्रेत असत. तिच्या बरोबर राहण्यामुळे, संगतीमुळे, गीता आणखीन स्वैराचारी झाली. एकदा तरुण खूप आजारी होता. तो वाचतो कि नाही अशी परिस्थिती आली होती. अश्या परिस्थितीमध्ये गीता तिच्या मैत्रिणीसोबत लंडनला गेली. मी नेहमीप्रमाणे त्याच्या सोबत हॉस्पिटल मध्ये होते. गुरुदत्त त्यावेळी मद्रासकडील चित्रपटातून काम करत होता, त्या मुले तो जाऊन येऊन करत असे. तरुणच्या आजारात मी त्याला मद्रासला जाऊ नको असे सांगितले नाही. पण तो थांबला. देवाच्या कृपेने तरुण त्या आजारातून बरा झाला. १९६३ ऑगस्ट मध्ये नीनाचा पहिला वाढदिवस होता. गीता त्यावेळी लंडनहून परत आलेली नव्हती. गुरुदत्तला तिचा वाढदिवस साजरा करायचा होता. सगळ्या नातेवाईकांना बोलावले, आणि मोठा कार्यक्रम झाला. दुसऱ्या दिवशी गीता परत आली.

त्याच सुमारास गीताने बंगाली चित्रपटातून काम करण्यास सुरु केले. त्यामुळे तिचे कलकत्त्याला जाणे येणे वाढले होते. तिचे संसारात विशेष लक्षच नव्हते. गुरुदत्तने पेडर रस्त्यावर घर घेऊन तेथे राहोत आहे असे मला समजले. त्याला ह्या बद्दल विचारायाचे मला धैर्य होत नव्हते. आम्ही दोधे आई-मुलगा एकमेकांपासून लांब होत चाललो होतो. त्याला काही सांगायचे असेल तर त्याने मला माझ्या घराच्या पत्त्यावर पत्र पाठवावे, आणि मला काही सांगायचे असेल तर मी त्याच्या स्टुडियोच्या पत्त्यावर पत्र पाठवावे असे सुरु होते. असे जरी असले तरी त्याने मला काय हवे नको तो लक्षात ठेवून करत असे. त्याने मला आई म्हणून हाक मारलेली मला ऐकू येत नसे. त्याची खुशाली मला दुसऱ्यांकडून समजावून घ्यावी लागत होती. हि गोष्ट माझ्या मनाला अतिशय लागली.

पेडर रोड वरील घरी गेल्यावर गीता देखील दुसरीकडे राहायला गेली. आधीच्या सुरक्षा रक्षकाला, तसेच घरातील इतर नोकरांना काढून टाकून, नवीन लोकांना त्याने कामावर घेतले. मला त्याने एकदात बोलावून घेतले. माझ्या हृदयात धडधड चालू झाली, का बोलावले असेल. त्याच्या कडे गेले तर म्हणाला कि माटुंगा येथील घरातून लोणकढी तूप आणि लोणचे पाठव. तसेच त्याच्या स्वयंपाक्याला आपल्या पद्धतीचा स्वयंपाक शिकव, आणि त्याला हिंदी मध्ये सगळे लिहून दे. रतन म्हणून एकाला त्याने स्वीयसहकारी नेमला होता. ते घर तसे खूपच चांगले होते. मला त्याच्या बरोबर तेथे रहावेसे वाटत होते. पण तो मद्रासला चित्रपटाच्या निमित्ताने नेहमी जात येत असे, त्यामुळे मी एकटीने घरी रहायला त्याला नको होते. गुरुदत्तची मुले त्यांच्या आईसोबतच राहत होती. कधी कधी गुरुदत्तकडे देखील येत असत. नीना मात्र विशेष येत नसे. गुरुदत्तचा तिच्यावर मोठा जीव होता. तो जो पर्यंत स्वतःहून गुरुदत्तकडे जायचे असे म्हणे तोपर्यंत ती पाठवत नसे. ती एक प्रकारची सुडाची भावना तिच्यात असेल. तिच्या घरासाठी खर्चासाठी पैसे, तसेच मुलांसाठी पैसे गुरुदत्त पाठवत असे. आपल्या जवळचे घरात कोणी नाही, अश्या घरात एकाकी राहत असताना त्याला काय यातना झाल्या असतील कोणास ठाऊक? या घरी आल्यापासून त्याचे पिणे वाढले होते असे मी ऐकत होते. मी एक अबला स्त्री होते, काय करू शकत होते? सगळ्यांनी त्यांच्याकडून होणारी मदत, आणि इतर गोष्टी त्याच्याकडून जेव्हा पाहिजे तेव्हा घेतल्या, पण त्याला जेव्हा गरज होती तेव्हा कोणी आले नाही. कोणी त्याची मानसिक स्थिती समजावून घेतली नाही, त्याला काय चिंता सतावत होती, चिखलातील दोलायमान खांबासारख्या हलणाऱ्या त्याच्या संसाराला कोणी हात दिला नाही. त्याला समजावून घेण्याचा प्रयत्न देखील कोणी केला नाही. मुले त्याच्या जवळ राहायलाआली कि तो त्यांच्याशी कितीतरी वेळ बोलत बसे असे मी ऐकले होते! कितीतरी वेगवेगळे खेळ देखील खेळत असत असे हि ऐकले होते!

१९६४ जुलै मध्ये गुरुदत्तचा वाढदिवस साजरा झाला, पण मी काही कारणाने जाऊ शकले नाही. आलेल्या सर्व बहिण-भावांना त्याने विचारले. दुसऱ्या दिवशी १० तारखेला पाली हिल्स येथे भूमीपूजन होते. घर पाडून परत नवीन घर उभारण्याच्या योजनेचा शुभारंभ होणार होता. त्यासाठी जायचे होते म्हणून आदल्या दिवशी गेले नाही. गुरुदत्तला राग आला होता असे वाटले. प्रत्येक वर्षी मी गुरुदत्तच्या वाढदिवशी त्याला आवडणारे पदार्थ करून घेऊन जात असे. ह्याच वेळी गेले नव्हते. भविष्य कोणाला माहिती असते?

भूमी-पूजनाला सगळे आले होते. गीता मुलांना घेऊन आली होती. पण पूजेला गुरुदत्तसोबत बसण्यास नकार दिला. गुरुदत्तला अतिशय दुःख झाले. तेव्हा त्याने मला पूजेला सोबत बसण्यासंबंधी विचारले. मी काहीही आढेवेढे न घेता त्याच्या बरोबर बसले, मुले देखील जवळ होती. घर बांधण्याचे काम त्यावेळी महापौर असलेल्या श्री डहाणूकर यांच्याकडे होते. पूजा संपल्यानंतर अनेक फोटो काढले गेले. त्या दिवशी चित्रीकरण होते, त्यामुळे गुरुदत्त त्याच्या प्रिय अश्या लाल रंगाच्या मोटारगाडीतून निघाला. त्यावेळी मी त्याच्या जवळ जाऊन त्याच्या पाठीवर हात ठेवत म्हणाले, ‘गुरुदत्ता, काल तुझ्या वाढदिवशी मी आले नाही. मला क्षमा करशील?’ त्याने काही न बोलता, हसत हसत गाडी सुरु करून निघून गेला. कितीतरी वेळ मी तो गेलेल्या रस्त्याकडे पाहत उभी राहिले. माझ्या पासून माझा मुलगा दूर दूर जातो आहे असे वाटत राहिले. त्याने आज जे काही केले ते सर्व त्याच्या मोडलेल्या संसारासाठी केले असे मला वाटले. हे सर्व मी पाहावे असे माझ्या नशिबात होते कि काय? अश्या मी माझ्याच विचारात गढून गेले असता, माझी मुलगी ललिता माझ्या जवळ आली आणि माझ्या खांद्यांवर हात ठेवत म्हणाली, ‘आई, तू मझ्या घरी येतेस का?’ माझे विचारचक्र तेथेच थांबले. मी तिला म्हणाले, ‘नाही गं, लल्ली, मला घरी जायचे आहे, काम आहे घरी’. आणि मी तेथून निघाले.

त्यानंतर मी गुरुदत्तला पाहिले ते त्याच्या मुलीच्या नीनाच्या दुसऱ्या वाढदिवशी, तेही गीताच्या घरी. त्याने पांढरा शुभ्र पायजमा कुर्ता परिधान केला होता. आणि तो घरी हसतमुखाने आला होता. अजूनही डोळ्यांपुढे त्याची ती मूर्ती दिसते आहे. मला पाहून तो म्हणाला, ‘आई, तू अशी का वाळून गेली आहेस?’ मी काय उत्तर द्यावे त्याला? तरी सुद्धा थोडे बरे नाही असे बोलले. कोणा डॉक्टर कडे जातेस? असा त्याने उलटप्रश्न केला. मी म्हणाले, ‘डॉ. जयगोपालन आहेत त्याच्याकडे जाते’. तो म्हणाला, ‘हुं, त्याला अजून म्हणावा तसा अनुभव नाही. आपल्या रुबेरू डॉक्टर कडे जातेस का?’

बायको त्याला सोडून जरी राहत असली तरी, तो मुलांच्या वाढदिवशी, त्यांच्यासाठी, कधी त्यांना भेटण्यासाठी, गीताच्या घरी तो जात येत असे. नीनाच्या वाढदिवस अतिशय दिमाख्यात साजरा केला गेला. गुरुदत्तला भेटायला, त्याच्याशी पोट भरून बोलायला मला त्या दिवशी खूप दिवसांनी संधी मिळाली होती. त्यानंतर आम्ही दोघे परत भेटलोच नाही. हि ऑगस्ट १९ तारखेची त्याच्याशी झालेली माझी शेवटची भेट.

नेहमीप्रमाणे रतन दर पंधरा दिवसांनी माझ्याकडे येऊन गुरुदत्तला आवडणारी लोणची, तूप, चटण्या इत्यादी वस्तू घेऊन जात असे. एकदा, त्याला बहुतेक एकूणच कंटाळा आला असेल त्यामुळे, तो तरुण आणि अरुण यांना घेऊन अभिनेता जॉनी वॉकर याला सोबत घेऊन तो जंगलात फिरायला गेला होता. तेथे त्यांना वाघ पाहायचा होता. एका नुकतेच मेलेल्या वाघाबरोबर त्यांनी फोटो काढून घेतला. नंतर परत येऊन मुलांबरोबर तो खूप खेळला त्यावेळी, भोवरा, पतंग, विटीदांडू वगैरे, तसेच चित्रपट पाहायला देखील घेऊन गेला. गीता अनेक वेळेस मुलांना त्याच्याकडे पाठवण्यास नकार देत असे. त्याला त्यावेळेस अतिशय क्लेश होत असे. त्यातूनच तो प्रमाणाबाहेर दारू पीत असे. कधी कधी झोप येण्यासाठी झोपेच्या गोळ्या देखील तो घेत असे मी ऐकले होते. तर कधी कधी आपल्या मोटार गाडीतून रात्री अपरात्री कुठेतरी निघून जाई असे मी ऐकले होते. लोणावळा हे त्याचे अत्यंत आवडते ठिकाण होते. तेथेही तो जात असे. हा कुठे एकता गेला कि मनात धाकधूक असे कि तो स्वतःला काही अपाय वगैरे करून घेईल कि काय.
असे असले तरी त्याच्या मनात काय चालले आहे, त्याची व्यथा काय आहे, हे कोणी समजावून घेण्यास प्रयत्न केलाच नाही. त्याला काहीच कारण नाही. गुरुदत्त अंतर्मुखी होता. तो मनमोकळेपणाने बोलत नसे, मनात काय चालले आहे हे समजत नसे. लहानपणापासूनच त्याचा हा स्वभाव होता. त्याला उचलून खेळवले तरी तो जास्त बोलत नसे. काही करायचे असेल तर तो माझे मत मात्र विचारत असे. मी आणि तो फक्त आई आणि मुलगा असे नव्हतो. मात्र असे सगळे तो चित्रपट-व्यवसायात शिरेपर्यंत होते. त्यात शिरल्यानंतर तो हळू हळू माझ्यापासून दूर होत गेला. माझ्या इतर सगळ्या लौकिक इच्छा आकांक्षा तो पूर्ण करत असे. पण त्याच्या अंतरातील दुःख, व्यथा ह्या सर्व दिसत असूनही काही न करता, डोळे झाकून बसावे लागले. शेवटी शेवटी तर त्याच्या डोळ्यात डोळे घालून बोलण्याचे देखील धैर्य मला होत नसे. त्यामुळे मी त्याच्या संसारात कशी ढवळाढवळ करणार? ते जेव्हाब भांडत नसत, किंवा भांडलेले नसले, कि एकमेकांशी प्रेमानेच वागत. तिने त्याला पूर्ण वश केले होते, तिने जर म्हटले कि हि रात्र नाही दिवस आहे, तर तो देखील त्याला तिच्या बोलण्याला होकार देई. असे असले तर त्याच्यांत काही भांडण झाले तर मी कशी आणि कोणाची समजूत घालणार? एक ना एक दिवस ते एकत्र सुखाने नांदतील, आपला संसार-रथ पुढे नेतील असा अंधविश्वास मला होता. त्यासाठी पूजा-पाठ, मंत्र-तंत्र असे नाके गोष्टीत तो खर्च करत असे हे मला माहिती होते. पण तिला गुरुदत्तचे यश पचत नव्हते. ती काही ना काही खोडा घालण्याचा प्रयत्न करत असे. त्याच्या चित्रपटात पार्श्वगायन करणाऱ्यांना काही ना काही सांगून त्यांच्या विरुद्ध भडकावत असे. जिचा पत्नी म्हणून हात धरला तीच असे त्याच्या विरुद्ध कट कारस्थान रचत असे. ह्याला कोण काय करणार?

ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यात गीता कलकत्त्यास गायनाच्या निमित्ताने गेली होती म्हणे. तेथे तिने दारूच्या नशेत गायला गेली, अद्वातद्वा गायली, गोंधळ घातला; त्यामुळे तिला अपमानित व्हावे लागले. त्या घटनेनंतर एक आठवडा ती गायब होती. कुठे गेली होती समजत नव्हते. तिचा भाऊ घरी आला होता आणि त्याने गुरुदत्तला विनंती केली होती कि तिला कसेतरी शोधून घरी आणा. त्याने आपली माणसे इकडे तिकडे पाठवून, तिचा शोध घेतला, आकाशपातळ एक केले. असे प्रसंग आले कि गुरुदत्तच्या मनाला आणखीन यातना होत असत. त्याने ते सर्व कसे सहन केले असेल?

ऑक्टोबर दहाला ललिताच्या घरी अब्दुल आलो जाफर यांच्या सितार वादनाचा कार्यक्रम होता. अनेक जणांना आमंत्रण गेले होते. घराच्या जवळच्या लोकांना जेवण देखील असणार होते. त्या दिवशी तिच्या मुलाचा दुसरा वाढदिवस होता. गुरुदत्तने निरोप पाठवला कि तो येणार नाही. नंतर केव्हा तरी येऊन जाईन. गर्दी त्याला अलीकडे सहन होत नसे. माटुंगाच्या माझ्या घरी माझा जावई मला घ्यायला आला होता. विजयला त्याच सुमारास कलकत्त्याला काम मिळाले होते. ते गुरुदत्तला सांगावे या करिता आणि सविस्तर चर्चा करावी या करिता तो त्याच्या स्टुडियो मध्ये गेला. मला त्या दिवशी कसे तरी वाटत होते. आदल्या रात्री पडलेल्या वाईट स्वप्नामुळे, मं अस्वस्थ होते. तरी सुद्धा आईला मी जेवण वाढले, मी जेवले आणि आत्मारामच्या घरी गेले. माझ्या सुनेला, आणि तिच्या मुलीला घेऊन बाहेर जावे असा विचार होता. घरी पाउल ठेवताच गुरुदत्तच्या ऑफिसमधून फोन आला, गुरुदत्तला बरे नाही, लवकर निघून या.

हे ऐकून माझ्या पोटात आग उसळली. आत्माराम लगेच त्याच्या घरी पेडर रोडला निघाला. मी त्याला म्हणाले मी देखील येते. पण तो म्हणाला, आता नको, मी जाऊन पाहतो काय झाले आहे, कसा आहे, त्यानंतर ये. पण तो लगेच परत आला, गाडीची चावी विसरला होता. मला हे बरे लक्षण वाटले नाही. तो जाऊन बराच वेळ झाला तरी तेथून काही बातमी आली नाही.
कुठला तरी क्रिकेटचा सामना चालला होता. टॅक्सी लवकर मिळत नव्हत्या. कितीतरी वेळानंतर एक मिळाली. माटुंगाला आधी घरी गेले आणि गंगूला निरोप दिला कि मी पेडर रोडला जात आहे, गुरुदत्तला बरे नाही, तसेच विजय आला कि त्याला तेथे पाठव. आणि मी निघाले. गुरुदत्तच्या घरी टॅक्सी पोहोचली, त्यातून उतरूले तर तेथील लोकांचे पडलेले चेहरे दिसले. माझ्या काळजात धस्स झाले. वरच्या मजल्यावर गेले, खोलीचा दरवाजा अर्धवट उघडा होता. आत्मारामने मला पहिले आणि तो माझ्याजवळ येऊन म्हणाला, ‘आई, सगळे संपले.’ आणि रडू लागला. गुरुदतला पलंगावर झोपलेले पाहिले. त्याचे तो तेजस्वी चेहरा आणखीनच तेजस्वी दिसत होता, शांत झोपला होता. त्याला पाहून तो गेला आहे ह्या वर माझा विश्वास बसत नव्हता. माझा भाचा जयगोपाल त्याच्या जवळ उभा होता. त्याला गदागदा हलवून दुःखातिरेकाने विचारले, ‘माझ्या गुरुदत्तला कुठे पाठवलेस? गेल्यावेळेस तूच नाही का त्याला वाचवलेस, नाही का? बोल, का बोलत नाहीस?’ आणि मोठ्या आवाजात मी खूप रडले. तो म्हणाला कि गुरुदत्तचा प्राण जाऊन खूप वेळ झाला. बऱ्याच उशिराने कळले, सगळे हाताबाहेर गेले होते. त्यामुळे काही करून शकलो नाही. मी नंतर गुरुदत्तच्या पायाजवळ जाऊन बसले. किती वेळ बसले कोणास ठाऊक. गीता उर बडवत बडवत रडत होती. त्यानंतर त्याचे मित्र, चित्रपट सृष्टीतील सहकारी, नातेवाईक सर्व आत येऊ लागले होते. आत्मारामने माझा हात धरून मला आतल्या खोलीत घेऊन गेला. तेथून निघताना त्याला मी डोळेभरून बघून घेतले, त्याच्या खोलीतील त्याच्या वस्तू निरखल्या. डोक्याजवळ पाणी होते, दारू भरलेला ग्लास देखील होता. अर्धवट वाचून तसेच ठेवलेले पुस्तक तसेच पडले होते. त्याचे दोन्ही हात छातीवर नमस्कार केल्या सारखे जोडलेले होते. नीना, त्याची दोन वर्षांची मुलगी, त्याच्या अंगावर पाडून त्याला हाक मारत होती. एकामागून एक त्याला पाहायला येऊ लागले, ललिता आली, तिचे पती गोपालकृष्ण, माझे मुलगे विजय आणि देव्सास आले. तरुण अरुण दोघे शाळेत गेले होते. त्यांना तेथे एक इंगर्जी कार्टून चित्रपट दाखवत होते म्हणे. माझे जावई शाळेत जाऊन त्यांना घेऊन आले असे नंतर समजले. तरुण दहा वर्षांचा होता. वडिलांच्या पार्थिवाच्या शेजारी बसून रडत होता. गुरुदत्त आणि त्याच्या मुलांचे एकमेकांवर खूप प्रेम होते; त्याचा तो आक्रोश पाहून तेथील सर्वाना अगदी हृदय पिळवटून टाकणारे होते.

आत्माराम माझ्या जवळ येऊन म्हणाला, ‘आई, गुरुदत्तच्या शरीराचे पोस्ट-मोर्टेम करायचे असल्यामुळे ते हॉस्पिटल मध्ये घेऊन जात आहेत’. मी खूप रडले आणि तसे करायला नकार देत होते. त्यावर तो म्हणाला, ‘अगं, गुरुदत्त जसा तुझा आहे, तसाच तो लोकांचा देखील आहे. त्यांना संशय येत आहे, त्याच्यावर असे मरण का ओढवले. डॉक्टर नक्की काय कारणाने त्याचा मृत्यू झाला हे समजल्याशिवाय मृत्यूचे प्रमाणपत्र देणार नाही. त्याशिवाय पुढचे कार्य करता येणार नाही. थोडासा धीर आणि परवानगी देऊन टाक’

मी ह्रदयावर दगड ठेऊन एका कोपऱ्यात जाऊन बसले. तो पर्यंत गुरुदत्तला पाहायला चित्रपट सृष्टीतील अनेक नट नट्या आले होते. प्रत्येकाच्या हातात फुलांचा हार होता. त्याच्या स्टुडियोमधील लोकं देखील आले. आप्तेष्ट, ओळखीचे असे अनेक लोकं आले होते. पोस्ट-मोर्टेम नंतर त्याचे कापलेले शरीर घरी घेऊन आल्यावर मला तेथे राहवले नाही. ज्या हातानी त्याला भरवले, दुध पाजले, त्याच हातानी ते चैतन्यहीन शरीरावर शेवटचे फुल ठेवले(आईने तसे करायचे नसते, तरी सुद्धा). आणि मनातल्या मनात म्हणाले, ‘देवा, ह्याच्या आत्म्याला आता तरी शांती दे’.

जीवनात आलेल्या सुख दुःख, मानसिक व्यथा, वेदना हे सर्व गिळलेला, पण चेहऱ्यावर कायम शांतता असणारा तो आता ह्या जगात नाही. ह्या सगळ्या त्रासातून तो मुक्त झाला, हेच बरे झाले, असे कधी कधी वाटते. कितीही वाटले आपल्याला तरी ते नश्वर शरीर आपल्याजवळ कायम कसे राहू शकते? ज्याने जन्म घेतला त्याला मरण काही चुकले नाही. असे माझे मन वेगवगळ्या विचारात गढले होते. तेथून मी नंतर मुलीच्या घरी गेले. खाली गुरुदत्तच्या अंत्यायात्रेची तयारी सुरु होती. त्याची स्वतःची लॉरी, आपल्या मालकाच्या शवाला गेहून जाण्यास सिद्ध झाले होते. मला त्याच्याकडे पाहवत नव्हते. मी मान खाली घातली. जावयाच्या गाडीत त्यांच्या घरी गेले. कार्यक्रमासाठी आलेली लोकं बसली होती. एके एक करून सगळे निघून गेले. अब्दुल हलीम यांनी गुरुदतला श्रद्धांजली म्हणून राग भैरवी सतारीवर वाजवून, अल्लाकडे गुरुदत्तच्या आत्म्याला शांती मिळावी या करिता प्रार्थना केली.

सगळे कार्यक्रम संपवून मुलगी घरी परत आली. मी तेथे काय काय झाले हे ऐकायला आतुर झाले होते. मी मुलीला त्याबद्दल विचारले. तिने सुद्धा सविस्तर सांगितले, ‘आई, काय आणि कसे सांगू? गुरुदत्तला स्नान करवून, वेवेगळ्या सुगंधी द्रव्य त्याच्या शरीरावर लावले गेले, त्याचा आवडता सूट, मोजे, बूट त्याला परिधान करण्यात आले, सजवून, लॉरीवर दर्शनासाठी ठेवले. एक एक जण येऊन फुलांचा हार घालून, नमस्कार करत जात होते. सगळा देह फुलांनी, हारांनी झाकला गेला होता, फक्त चेहरा दिसत होता. भजन कीर्तन करणारे पुढे होते, त्यांच्या मागे लॉरी सावकाश चालली होती. सोनापूर येथे स्मशानभूमी जवळ पोहोचल्यावर अनेकांनी फोटो काढले. मग विद्युत दाहिनीत त्याचे शरीर काही मिनिटात भस्म झाले. कधीही स्वप्नात सुद्धा आले नव्हते, असा प्रसंग कसा सहन करून मी’ असे बोलून मला तिने मिठी मारली आणि मनसोक्त रडली.

त्या रात्री आकाशवाणीवर हि बातमी वारंवार प्रसारित केली जात होती.

डिसेंबरपासून गुरुदत्तच्या श्रीकांत या नवीन चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरु होणार होते. कलकत्याच्या कानन बाला नावाच्या सुप्रसिद्ध अभिनेत्रीला त्यात घेऊन चित्रपट बनणार होता. त्याचे नाव होते श्रीकांत, जो त्याच नावाच्या शरदचंद्र यांच्या कादंबरीवर होता. चित्रपटाचा मुहूर्त देखील झाला होता.

पाली हिल्स मधील बंगला तोडून नवीन इमारत बांधण्याच्या प्रकल्पाचा मुहूर्त करून, अर्धवट राहिलेले अनेक चित्रपट तसेच ठेऊन, त्याचे आवडते विश्रांतीधाम लोणावळा तसेच सोडून. भांडणार्या बायकोला, आणि त्याच्या प्रिय मुलांना तसेच अर्ध्यावर सोडून त्याची सारखी काळजी करणाऱ्या आईला, असलेले सगळे तसेच सोडून, काही तरी महत्वाचे काम असल्यासारखे गुरुदत्त आमच्यातून कधीही परत न येण्यासाठी निघून गेला! तो काय थोड्या वेळासाठी बाहेर गेला आहे, येईल परत असे म्हणत वाट पाहत बसलेला तो चित्रपट स्टुडियो, ती रंगभूमी, अजून तशीच आहे. काळाच्या पडद्याआड गेलेला गुरुदत, आता कानन बालाला परत दिसणार नाही!

गुरुदत्तने आत्महत्या केली का? कि कोणी त्याला मारले? कि स्वाभाविक मरण त्याला आले? हे सर्व प्रश्न आणि संशय मला आजही सतावत आहेत.

कारण, त्या दिवशी चित्रीकरण रद्द झाले होते. राज कपूरने त्याला घरी बोलावले होते. रेकॉर्डिंग पण होते. रात्रीचे जेवण बनवून, तो आणि अबरार अल्वी यांच्या सोबत ‘बहारे फिर भी आयेंगी’ ह्या चित्रपटाचे काही अंतिम संवाद लिहिण्याचे काम रात्री दोन वाजेपर्यंत चालले होते. रात्री दहा वाजता गुरुदत्त-गीता यांच्यात मुलांच्या ताब्या विषयी मोठे भांडण झाले. गीताने मुलांना त्याचाकडे पाठवणार नाही हे सांगितल्यावर गुरुदत्तच्या कोमल मनाला यातना झाल्या असणार. त्या यातना सहन न झाल्यामुळे त्याने प्रमाणाबाहेर मद्यसेवन केले असे नंतर कळले. त्यानंतर त्याने झोपेच्या गोळ्या घेतल्या अशी वंदता होती.

१० ऑक्टोबरच्या सकाळी १० वाजता गीताचा दूरध्वनी आला. कायम त्याच्या प्रती उदासीन असणार, काळजी नसणारी गीता, अचानक, असे गुरुदत्तबद्दल काळजी करणारा दूरध्वनी का करते? तीने नोकरांना सांगितले कि गुरुदत्त अजून उठला का नाही, त्याच्या खोलीचा दरवाजा उघडून पहा जरा. तिने असे का विचारले, हा गूढ प्रश्नच आहे. जे झाले ते झाले, आता दुःख करत बसण्यात काही अर्थ नाही, हे खरे आहे. पण हि दुर्घटना कशी विसणार बरे? त्यातच त्याचे पोस्ट-मोर्टेम रिपोर्ट यायला सहा महिने लागले, याचे काय कारण असेल?

(समाप्त)

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#५

मी पूर्वी ह्या ब्लॉग मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे गतकाळातील प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक अभिनेता गुरुदत्तच्या त्याच्या आईने, वासंती पदुकोण, यांनी लिहिलेले कन्नड भाषेतील चरित्राचा मी मराठीत अनुवाद केला आहे. त्याची क्रमशः प्रसिद्धी या ब्लॉग वर जमेल तसे करतो आहे. एप्रिल महिन्यात गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेली प्रस्तावना प्रसिद्ध केली होती, तर जुलै महिन्यात त्यांचे बंधू आत्माराम यांनी लिहिलेला परिचय प्रसिद्ध केली होती. ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात चरित्राचा पहिला भाग प्रसिद्ध केला होता (माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#१) आणि लगेचच दुसरा भागही सदर केला होता(भाग#२). सप्टेंबर महिन्यात मध्ये तिसरा आणि चौथा भाग देखील दिला होता(भाग#३ आणि भाग#४). आज पाचवा भाग देत आहे. काही दिवसातच म्हणजे ऑक्टोबर ९ रोजी गुरुदत्तची पुण्यतिथी आहे. त्यादिवशी सहावा आणि शेवटचा भाग देण्याचा मानस आहे.

मूळ कन्नड पुस्तकात प्रकरणे किंवा भाग नाहीत, पण मी ते ब्लॉगच्या सोयीकरता केले आहेत, ह्याची नोंद घ्यावी.

माझा पुत्र गुरुदत्त- वासंती पदुकोण: भाग#५

१९५२ च्या मी महिन्यात गुरुदत्तचा विवाह गीता सोबत झाला. गीता रॉय बरोबर गुरुदत्तने तिच्या पैश्यांसाठी तिच्या बरोबर लग्न केले असे टाईम्स ऑफ इंडिया मध्ये अतिशय अवहेलना करणाऱ्या बातम्या त्यावेळी आल्या होत्या. गुरुदत्तला कधीच आर्थिक लोभ नव्हता. असे असते तर तिचे सगळे पैसे घेऊन तिला शोधचिट्ठी देऊ शकला असता. त्याच्या कडे त्याने स्वतः कमवलेले पैसे होते. कोणाचेही देणे त्याने ठेवले नव्हते, तसेच तो परोपकार करण्यासाठी, दानधर्म करण्यासाठी तो नेहमी पैसे खर्च करत असे. त्याबद्दल तो चर्चा देखील करत नसे. हा चित्रपट व्यवसाय असाच आहे, जेथे कायम लोकं आत्मस्तुती करत असतात. गुरुदत्तला ह्या सर्वांमध्ये काहीच रस नसे. तो आणि स्वतःचे काम हेच त्याचे लक्ष होते. त्यामुळे त्याचे सद्गुण कोणाला समजले नाही, त्याचे सुख दुःख तो कधी कोणाला सांगत नसे, त्यामुळे ते कुणाला समजले नाही. पैश्यांची चणचण असेच. पण त्यामुळे हाती घेतलेले काम त्याने कधी सोडले नाही, कधी कोणाकडे जाऊन पैसे मागितले नाहीत. बाज चित्रपटानंतर आरपार चित्रपटासाठी शामा नावाच्या अभिनेत्री नायिका आणि गुरुदत्तने नायक असे काम केले. श्रमजीवी लोकांचे जीवन चित्रित करणारा हा चित्रपट खूप चालला, त्याने त्याला खूप नाव दिले, आणि पैसे देखील दिले. ह्याच दरम्यान घरातील वातावरण बदलल्याने देविदास, विजय हे दोघेही अभ्यासात मागे पडू लागले. देविदासला बोर्डिंग शाळेत पाठवून द्यावे असा सल्ला मी गुरुदत्तला दिला. त्याला ते त्यावेळी शक्य नव्हते तरी त्याने त्याला SSPM मध्ये त्याला पाठवले. आत्माराम आणि नागरत्न ह्यांचा विवाह त्याच सुमारास झाला.

गीता लग्नानंतर पूर्वी सारखी राहिली नाही. तिचा स्वभावच बदलला. लग्नानंतर ते सुखी राहतील असे वाटले होते, पण ती दोघे कायम भांडत असताना दिसत असत. गीता तशी चांगली मुलगी होती. पण का कोणास ठाऊक हे लग्न सुखी होणार नाही अशी मला भीती वाटत राहिली होती. गुरुदत्त माझ्या जवळ होता तेव्हा मी त्याला सूचित केले होते. त्याला देखील कधी कधी तसे वाटत होते कि काय कोणास ठाऊक. पण दिलेल्या शब्द तो कायम पाळत आला होता. तो म्हणत असे, ‘आई, मी काही झाले तरी गीतावर प्रेम करतो. तिच्याशी लग्न करणार असे वचन दिले आहे, ते मी कसे मोडू?’ ते साध्य नाही, नशिबात काय असेल ते होवो, तू उगाच चिंता करू नको.’ त्यानेच असे म्हटल्यानंतर, आणि तो कुटुंबाचा आधार होता, असे असताना मी त्याच्या वर जबरदस्ती कशी करणार? मी केली तरी तो ऐकणारा नाही, असा विचार करून गप्प राहिले.

१९५४ जुलै महिन्यात गुरुदत्तच्या थोरल्या मुलाचा तरुणचा जन्म झाला. त्याच वर्षी मे महिन्यात ललिताला मुलगी झाली होती. गुरुदत्तला स्वतःच्या मुलापेक्षा तिच्याच मुलाचे कौतुक, प्रेम अधिक होते. त्यानेच त्या मुलीला सर्वात प्रथम पाहिले. तिचे त्याने कित्येक छायाचित्रं काढली. कित्येक वर्षानंतर घर परत एकदा लहान मुलांने भरून गेले होते. दोन्ही मुलाचे बारसे करण्याचे ठरले होते. मुलीच्या मुलीचे कल्पना हे नाव ठेवले. गुरुदत्त-गीता ह्यांच्या मुलाचा जन्म झाल्यावर दोघेही आनंदात होते. मुलासाठी त्यांनी एकीला आया म्हणून घरात ठेवले होते. मी अधिककरून मुलीकडेच असे, कारण तिला आया ठेवायचे नव्हते, आणि तिला तशी अनुकुलता देखील नव्हती.

एका वर्षात गीता अनेक वेळेला अतिशय रागाच्या भरात घर सोडून गेली. लग्न झाल्या नंतर देखील तिला पूर्ण स्वातंत्र्य घेतले होते. नवरा असल्या मुळे ती अजून स्वैराचारी झालेली नव्हती. तिने कमावलेले पैसे तिच्याजवळच असत. गुरुदत्त त्यात बिलकुल लक्ष घातले नाही, किंवा कधी काही विचारले नाही. यासर्वांमुळे तिच्या आसपास मित्र मैत्रिणी गोळा झाले होते. ते सर्व एकत्र इकडे तिकडे जात येत असत. तिचा स्वैराचार बळावत चालेला होता. त्याच वेळेस गुरुदत्तने जर तिच्या वर लगाम खेचला असता तर काहीतरी बदललेलं असते असे आता वाटते आहे. तिला तशीच मोकळी ठेवण्याची चूक झाली.

१९५५ मध्ये गुरुदत्त खार मधील १२ व्या रस्त्यावरून १९ व्या रस्त्यावर नवीन मोठेसे घर भाड्याने घेतले आणि तिथे तो राहायला गेला. गुरुदत्तचा स्टुडिओ ताडदेव येथे होता. ह्या वेळेस एखादा हास्यप्रधान चित्रपट करावा या हेतूने मधुबालाला नायिकेचे काम दिले आणि त्याने स्वतः नायकाची भूमिका केली. हा चित्रपट देखील खूप चालला. पैसे देखील मिळू लागले होते. त्याच वेळी त्याच्या मुलाचा, तरुणचा, पहिला वाढदिवस साजरा झाला. वाढदिवसाच्या कार्यक्रमाच्या आमंत्रणाची पत्रिका ललितानेच तयार केली होती. गुरुदत्त आणि गीता अनेक वेळेला एकत्र मुंबई फिरून आले, लंडन येथे देखील जाऊन आले. माझे यजमान त्याच वर्षी निवृत्त झाले. मी दिल्ली, काश्मीर, जयपूर, हरिद्वार, ऋषिकेश वगैरे ठिकाणे पाहून आले, आणि माझी अनेक दिवसांची इच्छा पूर्ण झाली. माझ्या आईला ललिताच्या घरी ठेवले होते. माझे यजमान देखील दोन्ही मुलांकडे काही दिवस राहायला लागले. मी मुंबई सोडताना अंगात ताप होता. पण मी कोणाला सांगितले नव्हते. मला मुंबईतून काही झाले तरी निघून जायचे होते. आमचा संसार कायमच गरिबीचा होता, कायम पैश्यांची चणचण असे. त्यातच मुलांना मोठे करायचे, त्यांना चांगले व्यक्ती बनवायचे हा ध्यास घेतलेला. असे करत कष्ट झेलीत सासर रथ मी इथपर्यंत ओढला होता. मुलांवर ओझे बनायचे नाही असे देखील ठरवले होते. त्यांनी कोणाला सांभाळायचे? सदा भांडणाऱ्या बायकोला कि उसासे टाकणाऱ्या आई-बापांना. हा अनुभव आम्हालाच आला होता असे नाही, साऱ्या जगताचीच हि कहाणी आहे.

गुरुदत्त माझ्या पासून दूर झाला होता हे जरी खरे असले तरी, तो माझे हवे नको ते पाहत असे. मला कुठे जायचे असेल तर तिथे तो पाठवून द्यायचा. मला फिरायची हौस होती, निसर्ग सौदर्य पाहायचे होते. त्यामुळे दार्जीलिंग, काश्मीर अश्या ठिकाणी फिरून आले. मी त्याच्या खाजगी गोष्टींत, वैवाहिक जीवनात, व्यवहारात मी लक्ष घालत नसे. माझ्या कडून काही त्रास होऊ नये असेच पाहत असे. पण मनातून असेही वाटत होते कि आता दुसऱ्याच्या मर्जीत राहून आपल्याला जगावे लागणार.

गुरुदत्त जरी अंतर्मुखी होता तरी त्याचे मं अगदी निर्मल होते. परनिंदा त्याला सहन होत नसे. त्याचा तो सरळ स्वभावच त्याच्यावर उठला. त्याचे हितशत्रू त्याची खोटी स्तुती करून त्याला फसवत असत. काही झाले तरी परोपकार, गरीब विद्यार्थ्यांना घरी जेवायला बोलावणे, त्यांच्या शिक्षणासाठी पैसे देणे, अश्या गोष्टी तो करतच राहिला, तेही निरपेक्ष भावनेने. आत्माप्रौढी मिरवत नसे. तो काही बोलत नसल्यामुळे, तो अहंकारी आहे असा गैरसमज झाला होता; त्याला कोणी नीट समजावून घेतलेच नाही. पदवीधर नव्हता तरी पण त्याला वाचनाचे वेड होते. शेक्सपिअर, बर्नार्ड शा, इमिली झोला, वूडहाउस, टोलस्टोय, स्टाईनबेक ह्या सारख्या लेखकांच्या साहित्यकृती तो कायम वाचत असे. पारंपारिक धार्मिक गोष्टींमध्ये त्याला रस नसला तरी तो भगवद्गीता, कुरण, बायबल वाचत असे. त्याला जसे समजेल उमजेल तसे तो आपल्या आयुष्यात त्यातील शिकवण आचरणात आणण्याचा प्रयत्न करी. दिवस रात्र तो चित्रपटांचाच विचार करत असे. कुठे तरी शून्यात नजर जाई, समोर कोण आहे नाही हे देखील त्याला बऱ्याचदा समाजात नसे. गीताचा स्वभाव ह्याचा विरुद्ध होता. ती कायम तिच्या मित्र-मैत्रिणींच्या गराड्यात असे. कुठल्यातरी मृगजळाच्या मागे ती असे. स्वतःच्या सुखापुढे तिला दुसरे काही दिसत नव्हते. देवाच्या देणगीमुळे तिच्याकडे अतिशय चांगला गळा होता. पार्श्वगायनात लता मंगेशकरनंतर हिचेच नाव होते. पण तिचे नशीब नव्हते. ती स्वभावाने थोडी फटकळ झाली होती, मृदू अंतःकरण तिच्या जवळ नव्हते. चकचकीतपणा, लोकांचे गोड गोड बोलणे हेच तिला आवडे, यश तिच्या डोक्यात गेले होते. त्यामुळे गुरुदत्त आणि गीता यांचे कधी विशेष जमलेच नाही. गुरुदत्तचा सरळ, निर्मळ स्वभाव तिने कधी समजावून घेतलाच नाही; दुसऱ्यांना समजावून घेणे तिच्याकडे नव्हतेच. असे असले तरी गुरुदत्त तिच्यापासून काही लपवत नसे. ती जवळ आली कि तिला सर्व काही सांगत असे, तिचे मत विचारत असे. आता त्यांच्यात थोडा सलोखा, प्रेम आहे असे वाटते न वाटते, त्यांचे भांडण सुरु होई. त्याचा परिणाम काय होणार? ती तिच्या माहेरी निघून जाई. इथे असली तरी तिचे जेवण माहेरहूनच येई. या नवरा-बायकोचे जीवन आम्हाला मात्र अतिशय गूढ वाटे.

गुरुदत्त एकदा हैदराबाद येथे चित्रपटाचा प्रदर्शनासाठी गेला होता. तेथे त्याने रोजुलू मरायी नावाचा एक तेलुगु चित्रपट पाहिला. त्यात वहिदा रहमान हिने काम केले होते, त्यात तिचे नृत्य त्याला खूप भावले. लगेचच तिला आपल्या पुढच्या चित्रपटात घेण्यासाठी तिच्या आईची अनेक वेळेला भेट घेऊन विचारले तरी ती नाही म्हणत होती. एकदा त्याच्या डोक्यात एखादी गोष्ट आली तर तो सहसा तो पूर्ण केल्या शिवाय राहत नसे. अनेक प्रकारे प्रयत्न केले, तिच्या आईच्या मनासारखाच करार केला आणि शेवटी तिची परवानगी घेऊनच मग परत आला. तिला घेऊन केलेला चित्रपट अतिशय यशस्वी ठरला. सगळ्यांनी सुरुवातीला तिला का घेतले असे गुरुदत्तला सुनावले होते. त्याने कोणाचे ऐकले नव्हते. सांगितलेले काम ती चोख करेल असे तो सांगत असे. ती त्यावेळी फक्त सोळा वर्षांची होती. ती विशेष काही शिकली नव्हती. वडील निधन पावल्यानंतर घराची परिस्थिती अतिशय वाईट होती. त्या वेळी ती कोणातरी करवी चित्रपट क्षेत्रात आली. गुरुदत्तने तिला ह्या चित्रपटातून लोकांसमोर आणल्यानंतर सर्वाना गुरुदत्तचे दिग्दर्शन कौशल्य, त्याची ह्या माध्यमावरील पकड लक्षात आली. ह्या चित्रपटाने गुरुदत्तला मिळालेल्या पैश्याने ऑफिसमधील सर्वाना, घरातील नोकरांना तीन तीन महिन्यांचा बोनस दिला. आधीपासूनच तो स्टुडियो मधील लोकांना पैसे देणार, मग घरी पैसे देणार. चित्रीकरण सुरु असताना सगळे न बोलता चूप बसावे असा त्याचा दंडक होता. थोडा जरी आवाज झाला, किंवा सांगितलेल्या कामात चूक झाली तर तो सिंहासारखा गर्जत असे. सगळे ह्याला घाबरून असत, पण काम झाले कि तो त्यांचा परम मित्र असे. त्यांच्या सुख दुःखात सहभागी होत असे, काय हवे नको ते विचारत असे. त्यामुळे स्टुडियो मध्ये तीनशेच्या आसपास काम करणारे लोकं त्याच्या शब्दावर, भारोस्यावर काम करत. त्याला जरा काही झाले कि देवाची प्रार्थना करत असत! प्रत्येक वर्षी एक शिल्पकार गणपतीच्या दिवसात गणपती आणून देत असे. तो १९६३ मध्ये निधन पावला आणि ती प्रथा थांबली.

गुरुदत्तला लहान मुले खूप आवडत असत. त्यातच त्याच्या थोरल्या मुलावर तरुणवर गुरुदत्तचे विशेषच प्रेम. काळ वेळ विसरून तो काम करत असे, त्यामुळे तो त्यातूनच काही वेळ आठवणीने काढून त्याला उचलून खेळवत असे. त्याच्यावर प्रेमाचा वर्षाव करत असे. त्याने आता तयार केलेला प्यासा हा चित्रपट अत्यंत लोकप्रिय झाला होता. ऐश्वर्य, नाव, लोकांचे प्रेम हे सर्व त्याला ह्या चित्रपटामुळे मिळाले. लोणावळ्यात त्याने काही एकर जमीन घेऊन तीन खोल्यांचा बंगला बांधला होता. त्याला कंटाळा आला, किंवा चित्रपटासाठी काही लिखाण करायचे असेल तर तो तेथे जाऊन राहायचा. स्वतःच्या हाताने स्वयंपाक करत असे, शेतावर असलेल्या मजुरांबरोबर काम करत असे. त्यांच्या कडून ज्वारीच्या अथवा बाजरीच्या भाकऱ्या आणि चटणी मागून खात असे; त्याने तेथे बांधलेल्या विहिरीचे पाणी शेंदून तो पीत असे. जवळपासचे मजूर वगैरे आले त्यांना पाणी देत असे. ती विहीर त्या सगळ्यांना एक तीर्थक्षेत्र होते. सगळे तेथून पाणी नेत असत. त्या जमिनीत जे काही पिकत असे, ते ऑफिस मध्ये, तसेच आपल्या भावा-बहिणींमध्ये वाटत असे, उरलेले घरी आणत असे. ह्या सर्वांमुळे लोणावळ्याची जागा त्याला अतिशय भावली होती. पण हेच गीताच्या रोषाला कारण झाले होते. खेड्यातील जीवन म्हणजे ती नाक मुरडत असे. गुरुदत्तने कसल्याही गोष्टी उत्साह दाखवला तर त्याच गोष्टीत ती निरुत्साही असे. नवरा बायकोच्या ह्या अश्या रुसव्या-फुगव्या मध्ये त्यांच्या दुसऱ्या मुलाचा अरुणचा जन्म झाला. हि गोष्ट १९५६ मधील. ह्या वेळेला देखील मुलगी व्हावी असे त्यांची इच्छा होती. पण तसे झाले नाही. ह्या दरम्यान गुरुदत्तने पाली हिल्स येथे शंभर वर्षे जुना बंगला विकत घेतला. त्यात त्याने हजारो रुपये खर्च करून त्याला हवे तसे बदल करून घेतले. मोठ्या घरात राहण्याचे त्याचे स्वप्न त्याने पूर्ण केले. गुजरातच्या गायी, सयामी मांजरे, विविध जातीची कुत्री, विविध पक्षी, माकडे, ससे त्याने पाळली होती. ह्या सर्वांवर कडी म्हणजे त्याने घरात एक वाघाचे एक पिल्लू देखील आणले होते. घरात एक छोटेखानी सर्कस तयार झाली होती. वाघाच्या पिल्लाने अरुणला एकदा चाटले होते असे मी ऐकले होते. त्याने ते पिल्लू लगेच कोणाला तरी दिले. धन-धान्य, पशु-पक्षी, मुलबाळे, सती-संत. गीता आता विविध व्यसनात गुरफटू लागली होती, आपल्या मित्र मैत्रिणीसोबत राहून, ती आपला सोन्यासारखा संसार बिघडवत होती.

गुरुदत्तला शास्त्रीय संगीत खूप आवडत असे. एकदा अत्तरबाई, एकदा सिद्धेश्वरीदेवी, अली अकबर, विलायत खान यांना बोलावून घरात संगीत मैफिल घडवली. दुसऱ्या दिवशी काहीतरी क्षुल्लक कारणाने परत भांडण होत असे. नेहमी प्रमाणे ती माहेरी जात असे, नंतर मुलांना बोलावून घेत असे. शेवटी ह्यानेच जाऊन तिला समजावून परत घरी घेऊन आणायचे. त्या भल्या माणसाला बायको-मुलं-घर म्हंटले कि काहीही अहंकार नसे. पुरुषी अहंकार सगळा विरघळून जात असे. एवढे करून देखील तिच्या मनाला काही समाधान तृप्ती नसे. गुरुदत्त स्वतःचे दुःख स्वतःकडेच ठेवत असे. एकदाही त्याने बोलून दाखवले नाही.

हाताखालच्या काम करणाऱ्यांमध्ये कोणी जरी थोडशी चुणूक दाखवली तर, तो त्यांना विविध संधी देत असे. स्वतः बाजूला होऊन त्यांना पुढे करत असे. राज खोसला याला सी आय डी चित्रपटात दिग्दर्शनाची संधी दिली, प्रमोद चक्रवर्तीला दोन चित्रपटात दिग्दर्शनाची संधी दिली. तसेच निरंजन नावाच्या कोणाला राज फिल्म करायला त्याने परवानगी दिली. त्याची कथा एका इंग्रजी कादंबरीवर आधारित होती. त्यात शिमल्यामधील बर्फ वर्षावाचे दृश्य चित्रीकरण करण्याचे साहस त्यानेच प्रथम दाखवले. त्याने गुरुदत्त कडे सात वर्षे काम करून देखील, त्याला त्याने दिग्दर्शन आवडले नाही. चित्रपट अर्धा तयार झाला होता. त्याने तो तेथेच अर्ध्यावर थांबवला. लाखो रुपयांचे नुकसान झाले. त्या नन्तर एखादा बंगाली चित्रपट करावा अशी त्याची आशा होती. गौरी चित्रपटात गुरुदत्त नायक आणि गीता नायिका असे ठरले होते. एका शिल्पकाराच्या जीवनाची ती कहाणी होती. कलकत्त्यात चार महिने घर भाड्याने घेऊन, बंगाली रिती-रिवाजांचा अभ्यास करून, त्याने चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरु केले. काही रील्सचे चित्रीकरण झाल्यावर गीताने काम करण्यास असमर्थता दर्शवली. गुरुदत्तच्या उत्साहावर पाणी पडले. हजारो रुपयांचे नुकसान झाले. हा धक्का सहन न झाल्याने, गुरुदत्त एक आठवडा कुठे गायब झाला होता ते समजले नाही. तो हरवला आहे हे समजल्यावर मी भ्रमिष्टासारखी झाले. कधी तो परत येईल असा विचार करत मी त्याची वाट बघत बसे.

जसे जसे गुरुदत्तच्या पदरी यश पडत गेले, तसे तसे, गीताच्या कारकिर्दीला ग्रहण लागत गेले. सगळे म्हणत असत कि गुरुदत्तच तिला गायची परवानगी देत नाही. खरी परिस्थिती काय होती, ते आमचे आम्हालाच माहित. तिनेच तिच्या वाईट सवयीमुळे आपल्याच पायावर धोंडा पाडून घेतला होता. गुरुदत्तच्या चित्रपटात तिचे पार्श्वगायन चांगले होत होते, पण बाहेरील दुसऱ्या चित्रपटात चांगले होत नव्हते. तिने तिचा सुरेल आवाज गमावला होता. तिचे स्वतःचे नातेवाईक सुद्धा तिच्या पासून दूर होऊ लागले होते. हि दुनियाच अशी आहे, नाही का? इतकि वर्षे तिने त्यांच्या साठी काम करून त्यांना पोसले, आणि तिच्या कठीण समयी ते दूर झाले. तिचे कोणी ऐकेनासे झाले.

तिच्या स्वैराचाराला आळा बसू लागला. वहिदा गुरुदत्तच्या जीवनात आली हे आणखीन एक कारण. गुरुदत्त-वहिदा यांच्या विषयी गीतानेच अनेक अफवा पसरवायला सुरुवात केली. चित्रपट क्षेत्रात तर अशा बातम्यांना लगेच खतपाणी घातले जाते. असे असल्यावर काय सांगावे? ती स्वतः पत्नी सारखे न वागता, गुरुदत्तला लोकांच्या नजरेतून उतारवयाचे काम ती करत होती. गुरुदत्तच्या जवळच्या लोकांना हे सर्व माहिती असल्यामुळे, ते शांत असत, वहिदाला त्यांनी बाजूला केले नाही. पण ती स्वतःहून बाहेर गेल्यावर, तिला एकाहून एक चांगली कामे मिळत गेली. तिचे नशीब चांगले होते. तिचे काम लोकांना देखील आवडत होते, आणि ती त्यामुळे प्रसिद्ध होत गेली.

गौरी आणि राज या चित्रपटांमुळे गुरुदत्तला भयंकर फटका बसला. लाखो रुपयांचे नुकसान झाले. घरातील वातावरण तर हे असे होते. त्याच्या मनाचा तोल ढळू लागला, त्यात आश्चर्य ते काय. त्याला मद्रासच्या चित्रपटातून काम करायला संधी येत होत्या. या वेळेपर्यंत ते त्याने स्वीकारले नव्हते. आता निरुपाय होता, म्हणून त्याने मद्रासच्या निर्मात्यांच्या काही हिंदी चित्रपटांतून नायकाची कामे स्वीकारली. त्याच सुमारास चौदहवी का चांद चित्रपटाची बोलणी सुरु झाली. आधीच त्याने हात पोळून घेतले असल्यामुळे त्याने ते दिग्दर्शित न करता, दुसऱ्याला ते दिले. ते यशस्वी व्हावे याकरिता अनेक गाणी, नृत्ये त्यात त्याने घालायला लावली आणि तो चित्रपट त्याने संपवला. त्याच्या बाकीच्या चित्रपटांपेक्षा तो तसा बाजारू चित्रपट होता; त्यात कलात्मकता कमीच होती; सर्वसाधारण प्रेक्षकांसाठी तो बनवलेला होता. लोकांना तो अतिशय आवडला, त्याचे लोकं कौतुक करून लागले. ते त्याला आवडले नाही. असे असले तरी त्याला गाळातून बाहेर काढले. स्टुडियो मधील सर्वाना त्याने बोनस दिला. भाऊ विजय आणि मुलगा तरुण यांना दार्जीलिंगला फिरायला पाठवले. नंतर परदेशात देखील त्यांना पाठवायचे होते. पण देवाच्या मनात वेगळेच होते. त्याच्या कितीतरी योजना पूर्ण होऊ शकल्या नाही. एवढेच नाही तर, निराशेने भरलेले मन, अपयश पचवलेल्या मनःस्थितीत, त्याने चित्रपटातून नायकाच्या भूमिका कश्या काय करत राहिला, देवच जाणे! मोठ्यांचे आशीर्वाद, साधूसंतांची कृपा, स्वतःचे मनोधैर्य, सहनशीलता ह्याच गोष्टी त्याचे रक्षण करत होत्या असे वाटते. चित्रपट क्षेत्र हा एक व्यवसाय आहे. त्यासाठी व्यावसायिक वृत्तीच हवी. गुरुदत्त सारख्या हळव्या, संवेदनशील मनाच्या लोकांचे ते काम नाही. एकदा त्याच्या तावडीत सापडले कि बस, त्यातून बाहेर येणे अतिशय अवघड. चौदहवी का चांद चित्रपटाच्या आधी कागज के फूल हा चित्रपट त्याने सुरु केला होता, जो त्यानेच लिहिला होता, तसेच त्याने दिग्दर्शित केला. गुरुदत्तच्या चित्रपट क्षेत्रातील अनुभवच त्या चित्रपटाची कथावस्तू होती. हिंदुस्तानात पहिल्यांदा सिनेमास्कोप चित्रपट केला तो गुरुदत्तनेच. लोकांना जरी आवडला होता, कौतुक होत होते, तरी तो चित्रपट चालला नाही. त्यामुळे त्याचे पुढील चित्रपट दुसऱ्यांनी दिग्दर्शित केले. दुसऱ्याला कोणाला तरी संधी देऊन त्यांना पुढे आणायचे अशी त्याची इच्छा होती. स्वतःचे बलिदान केले. !

ह्या नंतर बंगाली चित्रपट करायच्या इच्छेने श्री विमल मित्र यांच्या मिथुन-लग्न हि कथा निवडली. (हे पुस्तक मी कन्नड मध्ये अनुवादित केले आहे, आणि काव्यालय प्रकाशनने ते प्रकाशित केले आहे). ह्यात तंद्रा बर्मन हिला घेऊन तीन रिळे चित्रीकरण केले आणि त्यानंतर ते त्याने थांबवले. याचे कारण तिने अनेक प्रकारे त्रास द्यायला सुरुवात केली होती. त्याने असे कितीतरी चित्रपट सुरु करून मध्येच अर्धवट सोडले त्याला काही गणतीच नाही. तसेच कितीतरी कथांचे हक्क पैसे देऊन घेतलेले, कराराच्या फाइल्स कोपऱ्यात पाडून होत्या. गुरुदत्त अतिशय संवेदनशील, मनाला येईल तसेच झाले पाहिजे अश्या मताचा असल्यामुळे, कामात थोडीशी देखील हयगय चालत नसे.

या दरम्यान गीताचा दोनदा गर्भपात झाला. तिचे स्वास्थ्य बिघडले होते. तिच्या प्रत्येक बाळंतपणी, आणि तिची प्रकृती बिघडली असताना मी हॉस्पिटल मध्ये तिच्या सोबत असे. आत्मारामने गुरुदत्त फिल्म्स कंपनी सोडून बर्मा-शेल मध्ये नोकरी सुरु केली. तेथे माहिती-पट बनवणाऱ्या विभागात काम मिळाले. १९५७ मध्ये तीन वर्षांसाठी लंडनला निघून गेला.

आत्माराम माहिती-पट क्षेत्रात बरेच नाव कमावले. गुरुदत्तला लंडनमध्ये चित्रपट वितरणासाठी एक कार्यालय हवे होते. त्या वेळेस गुरुदत्त मॉस्को, लंडन, जर्मनी ह्या ठिकाणी भेट देऊन आला. आत्माराम मध्ये असलेल्या प्रामाणिकपणा, अनुभव, कामाप्रती उत्साह या सर्वांमुळे, त्याला परत आपल्या स्टुडियो मध्ये काम करण्यासंबधी विचारले. आत्मारामला सुद्धा लंडन मध्ये राहयचे नव्हते, कारण त्याची मुलगी मोठी झालेली होती. तेथील संस्कार, वातावरण आपल्या मुलीवर परिणाम करतील असे त्याला वाटत होते. १९६० मध्ये आत्माराम लंडनहून मुंबईला आपल्या कुटुंबासमवेत परतला. आणि गुरुदत्त फिल्म्स मध्ये काम करू लागला. त्याच वर्षी त्याच्या लहान भावाने एका पंजाबी मुलीशी प्रेमविवाह केला. आणि त्याच वर्षी माझे यजमान निर्वतले.

मी १९५९ मध्ये माझ्या आई सोबत माटुंगा मधील घरी राहत होते. माझ्या आईला ऐकू कमी येत होते, दृष्टी देखील क्षीण झाली होती, स्मरणशक्ती क्षीण झाली होती. त्या घरात राहायची सवय असल्यामुळे ती आपले काम आपणच करत असे. गुरुदत्त कितीही रागवत असला तरी त्याच्या जवळ राहणे अनुकूल होत नव्हते. तो म्हणत असे, ‘आई, ,माझ्या मुलांना तू आवडतेस. त्याच्याबरोबर का राहत नाहीस? इथे राहायला आवडत नसले तर शेजारी एक दुसरा बंगला मी बांधतो, तेथे राहा’. पण त्याच्या बरोबर राहणे मला शक्य नव्हते. असे असले तरी त्याच्या घरी कोणी आजारी असल्यास, गीताच्या बाळंतपणी, किंवा त्यांचे भांडण झाल्यास मी जाऊन राहत असे. मला देखील गुरुदत्तला सोडून राहायचे म्हणजे जीवावर येत असे. माझ्या वृद्ध आईला सोडून कशी जाणार? तरीही मी अधून मधून जात असे, हे खरे आहे. पण नियतीने आपल्यापुढे काय वाढून ठेवले आहे हे कसे कळणार? आम्ही सर्व त्यांच्या इतके जवळचे असून देखील त्याच्या मनात काय खळबळ चालू हे कळत नव्हते. त्याच्या जवळ राहून त्याला काही नैतिक धैर्य देण्याचे देखील आम्हाला जमले नाही.

१९६१ मध्ये साहिब बीबी गुलाम हा चित्रपट करावा असा त्याच्या मनात विचार आला. कथा श्री विमल मित्र यांची होती, मोठा कठीण विषय होता. जुन्या काळातील जमीनदारांची ती कथा होती. एकदा मनात आले कि तो कसा काय थांबणार? कलकत्त्यात घर भाड्याने घेतले, जुन्या जमीनदाराचे घर शोधून काढले. वहिदा, मीनाकुमार, रहमान त्यात होते, आणि तो नायक होता. दिग्दर्शनासाठी त्याचा चांगला मित्र असलेल्या अब्बर अल्वी याला पाचारण केले. त्याने गुरुदत्तच्या अनेक चित्रपटांसाठी संवाद लिहिले होते. अतिशय प्रतिभावान होता. असे असले तरी तो दिग्दर्शन पहिल्यांदाच करणार होता. साऱ्या चित्रपटात गुरुदत्तने त्याच्या मागे उभे राहून दिग्दर्शन केले, हे सर्वाना माहित होते, पण नाव त्याचेच दिले. हा चित्रपट चालला नाही. पण तोच चित्रपट पाहायला लोकं गर्दी करतात.

त्याचे सुमारास घरातील परिस्थिती अतिशय दुःखाला कारण झाली होती. १९६१ मध्ये गुरुदत्तचे वडील गेल्यानंतर घरात कोणी विचारायला असे राहिले नाही असे झाले. गीता तर दिवस-रात्र नशेत असे. घरातील नोकरचाकर मंडळी गुरुदत्तसमोर चांगले वागत, पण नंतर त्याच्या मागे घरमालकिणीच्या हातातील बाहुल्या झाले होते. गीताने त्यांना पैसे देऊन आपल्या बाजूला केले होते.

१९६१ ऑक्टोबर मध्ये विजयला भयंकर आजार होऊन तो गुरुदत्तकडे राहायला आला. त्याच्या अपेंडिक्सचे ऑपरेशन करायला लागले. त्याच सुमारास गीता गायब झाली होती. कशी कोणास ठाऊक पण तो स्वःच परत घरी परतली. त्यावेळेला अनेक अशा गोष्टी घडल्या कि ज्या सांगू नयेत, किंवा सांगता येत नाहीत. गुरुदत्तच्या मुलाला तरुणला कोणीतरी पैशांसाठी फसवले, बदनामी केली असे समजल्यावर गुरुदत्तने त्याला दार्जीलिंगहून बोलावून घेतले. त्यावेळी गीता आपल्या माहेरी होती. मुलावरून दोघांत कडाक्याचे भांडण झाले. शेवटी तरुणला ती घेऊन गेली. एवढ्या मोठ्या घरात मला एकटीलाच राहावे लागले, असते, म्हणून मी माझ्या सासूला बोलावून घेतले.

त्या रात्री गुरुदत्तची मनःस्थिती कशी होती देवालाच माहिती. तरुण म्हणजे त्याचा जीव कि प्राण. काही दिवसांपूर्वी अशी आवई उठली होती कि तो गुरुदत्तला घटस्फोट देणार आहे. गीता देखील सहजसहजी देणार नाही असे देखील कानावर येत होते. मुले तिच्याकडेच राहणार, तसेच दोघांचेही समाजात नाव होते, त्यामुळे देखील होणारा अपमान त्याला सतावत होता. लग्न करताना सुद्धा त्याने रजिस्टर पद्धतीने करायला त्याचा नकार होता. हिंदू धर्माप्रमाणे, शास्त्रोक्तपद्धतीने, लोकांसमोर तो विवाह करायचा असा त्याचा आग्रह होता. गुरुदत्तला घटस्फोट सारख्या आधुनिक पद्धती मान्य नव्हत्या. चित्रपट-व्यवसायाशी निगडीत पार्ट्यांना तो अगदी अगत्य असेल तरच तो जाई. क्लब, रेस अश्या गोष्टी त्याला आवडत नसत. घोड्याच्या शर्यती त्याने कुतूहल म्हणून एक-दोनदा पाहायला गेला असेल. जातीभेद, धर्मभेद तो पाळत नसे. परंपरागत असलेल्या काही अंधश्रद्धा देखील पाळत नसे. भगवद्गीता, कुराण, बायबल वगैरे तो वाचे, पण मंदिरात, मस्जिद, मठात कधी गेला नाही. गीतेतील शिकवणीप्रमाणे फळाची आशा न करता तो आपले काम करत असे. जीवनातील एक देखील क्षण तो वाया न घालता कार्यरत असे. घर, स्टुडियो एवढेच तो करे, दुसरीकडे कुठेही जात नसे. वेळ मिळाला कि मुलांबरोबर खेळणे, स्वयंपाक करणे , दुसऱ्यांना जेवू घालत असे, वाचन करत असे, हे त्याचे वेळ घालवण्याचे उद्योग असत. त्याचा पुस्तकांचा संग्रह मोठा होता, मराठी, उर्दू, इंग्रजी, बंगाली, हिंदी अशी सर्व पुस्तके त्याच्याकडे होती. त्याच्या आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणी देखील बाजूला एक उघडे पुस्तक निपचीत पडले होते.

लहानपणापासूनच त्यांच्या सगळ्या कामात प्रयोगशीलपणा दिसून येत असे. इंग्रजी चित्रपटांमध्ये जसे दोन-तीन लघुकथा एकत्र करून चित्रपट बनवतात तसे, त्याला हिंदीत देखील करायचे होते. त्याची ती इच्छा प्रबळ होती, पण शेवटीही ती पूर्ण झालीच नाही.

(क्रमशः)

9/11 Ground Zero

काल सप्टेंबर ११ चा दिवस म्हणजे ९/११. अमेरिकेत ९११ हा दूरध्वनी क्रमांक काही तातडीची मदत हवी असल्यास वापरला जातो. नेमका हाच दिवस, २००१ साली अमेरिकेत अतिरेक्यांनी चार विमानांचे अपहरण करून चार ठिकाणी विध्वंस घडवून आणण्यासाठी निवडला. त्यातील एक ठिकाण म्हणजे न्यूयॉर्क शहर. त्या शहरातील मधील दोन इमारतींवर अतिरेकी हल्ल्याचा दिवस. CNN वर काल त्यानिमित्त कार्यक्रम पाहत होतो(त्या काळी असलेला न्युयॉर्क शहराचा महापौर Rudi Giuliani, ज्याने हल्ल्यानंतर भरीव काम केले, त्याची मुलाखत सुरु होती, नंतर अमेरिकी अध्यक्षांचे श्रद्धांजलीपर भाषण देखील चालू होते). दुसऱ्या दोन विमानांतील एक विमान अमेरिकेच्या संरक्षण विभागाचे मुख्यालय असलेल्या Pentagon येथे धडकले, आणि चौथे विमान United Airlines Flight 93, जे अमेरिकी संसंद Capitol येथे जाणार होते, पण प्रवाश्यांनी तो प्रयत्न हाणून पाडून, ते विमान अलीकडेच Pennsylvania राज्यात कोसळले. पुढील वर्षी(२०२१) ह्या घटनेला वीस वर्षे पूर्ण होतील. हे सर्व पाहत असताना माझ्या मनात मात्र गेल्या वर्षी न्यूयॉर्क भेटीदरम्यान Ground Zero च्या भेटीची आठवण झाली. Ground Zero म्हणजे World Trade Center या इमारतीची जागा, ज्या वर अतिरेकी हल्ले होऊन ती इमारत जमीनदोस्त झाली. एकूण ७ इमारतींपैकी दोन इमारतींवर(Twin Tower) हल्ले झाले आणि त्यांचे नुकसान झाले. त्या दोन्ही पूर्णपणे पाडून नवीन One World Trade Center इमारत उभी केली गेली. आणि एका इमारतीची मोकळी जागा तशीच ठेवण्यात आली. तेथे स्मारक करण्यात आले आहे तेच Ground Zero 9/11 Memorial.

9/11 Ground Zero

तेथे हल्ल्यात मृत्युमुखी पडलेल्या व्यक्तींची नावे त्यांच्या जन्म तारखेसहित लावली गेली आहेत. त्यांच्या त्यांच्या जन्मतारखेला त्या दिवशी तेथे फुल ठेवण्यात येते. मध्यभागी पाण्याने भरलेली पुष्करणी आहे. चारही बाजूला ह्या व्यक्तींच्या नावाची फलके बसवली आहेत. मी तेथे गेलो तो मे महिना होता, उन्हाळा नुकताच सुरु झाला होता. बरीच गर्दी दिसत होती. विविध जाती, वंश, धर्माच्या लोकांची नावे तेथे दिसत होती. न्युयॉर्क सारखे महानगर, त्यात World Trade Center सारखी इमारत, जिथे अनेक कार्यालये होती. त्यामुळे जगभरातून आलेल्या लोकांचे the कामाचे ठिकाण, त्यामुळे नाम फलकांवर देखील त्याचे प्रतिबिंब होते. अनेक जणांची ओळख पातळी नाही, त्यांची नावे तेथे अर्थात नव्हती. तेथे नवे वाचत फेरा मारणे हे एकूणच त्या हल्ल्याची क्रूरता, भयानकता, विध्वंसाची कल्पना देणारे, मनात विविध भावनांचे कल्लोळ उठवणारे, संवेदना जागवणारे होते.

जवळच संग्रहालय देखील आहे. ते पाहायला आम्ही गेलो. त्या दहशतवादी नर संहाराच्यावेळेस  इमारतींतील अनेक वस्तू, लोकांच्या वैयक्तिक वस्तू, इमारतींचे अनेक भग्न अवशेष, अश्या अनेक प्रकारच्या वस्तूंचे ते संग्रहालय. तसेच त्या आवारातच असलेल्या नव्याने परत उभारण्यात आलेल्या One World Trade Center च्या वरच्या मजल्यावर जाऊन न्युयॉर्क परिसराचे विहंगम दृश्य संध्याकाळच्या वेळेस पाहायला मिळते, ते पाहायला देखील गेलो. तसेच त्या इमारीतीत न्युयॉर्क-न्यूजर्सी यांच्या दरम्यान हडसन नदीच्या पत्राखालून असलेल्या रेल्वेचे(PATH) स्थानक Oculus हे देखील आहे. त्याची रचना देखील अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आणि भव्य दिव्य आहे, तेथे देखील गेलो होतो. एकूणच काय ह्या परिसराचा कायापालट केला गेला आहे. अमेरिकेतील तसेच जगभरातील अनेक जण जे येथे येतात त्यांच्या साठी 9/11 Memorialचे हे स्थळ स्फूर्तीदायक असेच म्हणावे लागेल.

२००१ साली जेव्हा हल्ले झाले तेव्हा मी पुण्यातच होतो. माझ्या अमेरिकेतील काही मित्रांकडून ह्या बद्दल ऐकले होते तेव्हा मी हादरलो होतो, कारण चार वर्षांपूर्वीच म्हणजे १९९७ मध्ये, माझ्या सुदैवाने मी, न्युयॉर्क भेटी दरम्यान ह्या भागात गेलो होतो आणि मुळ World Trade Center इमारतींना भेटी दिल्या होत्या, त्या सर्वांची आठवण झाली. ह्या हल्ल्याचे अनेक दूरगामी परिणाम झाले. सर्वात महत्वाचे म्हणजे अमेरिकी विमानतळांवरील सुरक्षा व्यवस्था अतिशय कडक करण्यात आली. तसेच अमेरिकेने ज्या अतिरेकी संघटनेने हा हल्ला केला त्या विरुद्ध युद्ध पुकारून त्याचा प्रमुख ओसामा बिन लादेन याला मारले. ह्या हल्ल्यांच्या परिणामांचा अभ्यास करणे हेच मोठे आव्हान आहे. अनेक जण मानसिक आजारांनी ग्रस्त झाले. २००९ मध्ये मी मानसिक आजाराच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या Schizophrenia Awareness Association(SAA) ह्या संस्थेशी निगडी झालो. प्रत्येक महिन्यात तेथे सभा होत असत. शुभार्थी आणि तसेच शुभंकर आपले अनुभव तेथे मांडत असत. त्यावेळेस एका शुभार्थीने, जो आयटी क्षेत्रात होता, तो त्या हल्ल्याच्या वेळेस तेथेच आसपास होता आणि त्या घटनेनंतर त्याचावर कसे मानसिक परिणाम झाले ह्याचे त्याने कथन केले. अशी अनेक उदाहरणे आहेत. कारण ह्या हल्ल्यात जवळ जवळ तीन हजारा जण मृत्यूमुखी पडले, पंचवीस हजाराहून अधिक जण जखमी झाले. प्रत्येकाची काहीना काही कहाणी असेलच, नाही का? तसेच असेही कित्येक जण असतील, जे ह्या हल्ल्यातून सुदैवाने थोडक्यात बचावले, त्यांच्या देखील कहाण्या असतील.

Lower Manhattan Area circa 1997

WTC Twin towers in 1997

9/11 Ground Zero

9/11 Ground Zero, One World Trade Center

ह्या घटनेवर आधारित अनेक चित्रपट, तसेच माहितीपट देखील तयार झाले आहेत. त्यातील काही मी पहिले आहेत. गेल्या महिन्यातच लॉकडाऊनच्या काळात एक चित्रपट पाहायला मिळाला. तो होता २००६ मधील नसिरुद्दीन शहा दिग्दर्शित यूँ होता तो क्या होता. अमेरिकेची स्वप्ने पाहणाऱ्या पाच लोकांची ती कहाणी. एक जण तेथे शिकायला जाणार असतो, दुसरी तिच्या नवऱ्याकडे(जो अमेरिकेत काम करत असतो) जाणार असते, तिसरा आपण केलेल्या दुष्कार्मामुळे अमेरिकेत पळून जाण्याच्या तयारीत असतो, आणि शेवटचे दोघे अमेरिकेत एका कार्यक्रमासाठी जाणार असतात. प्रत्येकाची एक कहाणी आहे. रत्ना पाठक-शहा, परेश रावल, कोंकणा सेन,, आणि नुकताच कालवश झालेला गुणी अभिनेता इरफान असे दिग्गज कलाकार या चित्रपटात आहेत. योगायोगाने, दुर्दैव म्हणजे हे सर्व एकाच दिवशी, म्हणजे अमेरिकेतील त्या हल्ल्याच्या दिवशीच तेथे पोहोचतात. इरफान त्या World Trade Center कोणाला तरी भेटण्यास गेलेला असतो. तो विद्यार्थी, आणि कार्यक्रमाला निघालेले दोघे जण त्या विमानात असतात जे World Trade Center ला येऊन धडकणार असते. आणि पाचवी व्यक्ती, म्हणजे कोंकणा सेन, जी आपल्या नवऱ्याला भेटण्यास जाणार असते, तिचे हे विमान हुकते आणि त्यामुळे ती वाचते. अशी हि कथा! शेवटपर्यंत खिळवून ठेवते.

पूर्वी कधीतरी United 93 हा इंग्रजी चित्रपट पहिला होता. तो होता चौथ्या विमानाच्या अपहारणावर आधारित. United Airlines Flight 93, जे अमेरिकी संसंद Capitol येथे जाणार होते, पण प्रवाश्यांनी तो प्रयत्न हाणून पाडून, ते विमान अलीकडेच Pennsylvania राज्यात कोसळले. त्याची कथा, तसेच त्यातील धाडसी प्रवाश्यांची कथा हा चित्रपट सांगतो.

असे अनेक चित्रपट या विषयावर आहेत जे अजुन पाहायचे राहिले आहेत. असो. गेल्या वर्षी जेव्हा हे Ground Zero 9/11 Memorialपाहून राहून राहून वाट होते कि आपल्या भारत देशात असे का अजून केले गेले नाही. आपल्या कडे १९९२ डिसेंबर मधील मुंबईतील बॉम्ब हल्ले, २६/११ चे कसाब आणि इतरांनी मुंबईतील विविध ठिकाणी केलेले हल्ले, आणि पोलिसांनी शूरपणे केलेला प्रतिकार, या सर्वांची स्मृतिस्थळे, संग्रहालये का नाही केली गेली?

अर्धसत्यचे शुटींग

अर्धसत्य हा हिंदी चित्रपट कोणाला माहित नसेल? भारतीय चित्रपट सृष्टीत मैलाचा दगड ठरलेला हा चित्रपट मराठी साहित्यिक श्री दा पानवलकर यांच्या सूर्य या मुळ कथेवर आधारित होता. या पानवलकरांचा स्मृती दिन(१९ ऑगस्ट) इतक्यातच झाला. या चित्रपटाचे चित्रीकरण जेव्हा सुरु झाले तेव्हापासून पानवलकर चित्रीकरणस्थळी हजर होते आणि त्यांनी दैनंदिनी ठेवली. ती पुस्तक रूपाने मौज प्रकाशनने १९८५ मध्ये प्रकाशित केले. ते पुस्तक मला आपसूकच काही महिन्यांपूर्वी हाती लागले. एखाद्या चित्रपटाचे चित्रीकरण अथपासून ते इतीपर्यंत तपशीलवार नोंदणारे असे पुस्तक मराठीत तरी मला अजूनतरी सापडले नाही. त्याचा परिचय या स्मृतिदिनानिमित्त करून देण्यासाठी हा ब्लॉग.

दुर्दैवाची गोष्ट अशी कि हे पुस्तक प्रसिद्ध होण्याच्या आधीच म्हणजे १९ ऑगस्ट १९८५ ला पानवलकरांचे निधन झाले. पानवलकर हे कथाकार म्हणून प्रसिद्ध होते. माझ्या कडे साहित्य अकादमीने प्रसिद्ध केलेला त्यांच्या मोजक्या काही कथांचा संग्रह आहे. त्यांच्या सूर्य ह्या मुळ कथेवर विजय तेंडूलकर यांनी अर्धसत्यची पटकथा लिहिली. अर्थात त्यांनी कथेचा विस्तार त्याकाळची सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीचा संदर्भ घेऊन त्यांनी केला आहे. दिग्दर्शक होते गोविंद निहलानी. प्रास्ताविकेत नमूद केल्या प्रमाणे विजय तेंडुलकरांना पोलीस जीवनावर एक नाटक लिहायचे बऱ्याच दिवसापासून मनात होते. पानवलकरांची सूर्य हि कथा वाचल्यापासून त्यांनी ती आधारभूत ठेऊन अर्धसत्य कथेची पटकथा लिहिली.

चित्रपटाचे चित्रीकरण एखाद्या त्रयस्थाला काही तास देखील पाहणे कंटाळवाणे असते. त्याची मला थोडीफार कल्पना आहे, कारण माझ्या एका मित्राच्या लघुपटाचे शुटींग माझ्या घराच्या आसपास सुरु असताना मी हजर होतो तसेच चित्रपट रसास्वाद शिबीरात देखील त्याबद्दल थोडेफार ऐकले होते. पानवलकर देखील या बद्दल अगदी तत्व्ज्ञासारखे लिहितात. ‘…गेला सबंध आठवडाभर रात्रंदिवस शुटींग पाहून डोळ्यांना मरगळ आलेली. प्रखर दिव्यांचे प्रकाश तोंडावर घेत मी उभाउभी सारा प्रकार न्याहाळत होतो. एकेका दृश्याचे चार चार टेक्स. त्या आधी दृश्याच्या तालमी-एक, दोन, तीन. नेहमी कुणाचं कुठेतरी चुकायचे. यात कलावंत, तंत्रज्ञ, आणि स्वतः दिग्दर्शक. सगळा कंटाळवाणा प्रकार. खरा तर शुटींग बघणाऱ्यांना हा कंटाळा नकोसा होतो. मी हा सगळा कंटाळा सहन करतो, करावासा वाटतोय, कारण माझ्या कथेवऋण विस्तारलेला चित्रपट तयार होतो आहे. माझ्या साक्षीने गोविंद मला एकदा म्हणाला होता, ‘आप शुटींग देखते देखते ठक जायेंगे चार दिनके बाद’….मी मात्र थकलो नाही. कारण माझी कथा मला दिसणार आहे. शुटींग मधला कंटाळा हा अटळ भाग आहे. ह्या कंटाळ्यातही आपण त्रयस्थ नजरेने कानाने पाहत-ऐकत असतो. कंटाळा हा जर सातवा रिपू मनाला तर जगण्याला, अस्तित्वाला अर्थ देतो. मी मनावर घेतलं. सर्व चित्रपटच शुटींग कंटाळ्यासरशी पाहायचं. नुसत पाहन हेही एक कामच. ह्या पाहण्यातही खराखुरा अनुभव असतो हे मला जाणवू लागल. खरा तर ह्या शुटींग मध्ये मीच एक ह्या कंटाळ्याचा मित्र आहे. हिच माझी भूमिका. एक कलावंत महाला म्हणाला सुद्धा, “आम्हाला ह्या कंटाळ्याचे पैसे मिळतात, सेटवरील कामाचे नाहीत”…’

साधारण दीडशे पानाच्या या पुस्तकात अनेक छायाचित्रे देखील आहेत. मुखपृष्ठावरील छायाचित्र देखील वेधक आहे. २ डिसेंबर १९८२ ते २५ फेब्रुवारी १९८३ या जवळ तीन महिन्याच्या कालावधीत मुंबईत, तसेच बाहेरही अनेक ठिकाणी चित्रीकरण झाले. त्यातील प्रत्येक दिवसाची, प्रत्येक शॉट माहिती आहे. चित्रपट हे दिग्दर्शकाचे मध्यम आहे. त्यामुळे पानवलकरांचे मुख्य लक्ष्य होते दिग्दर्शक गोविंद निहलानी. पानवलकर आपल्या ललित कथन शैलीत निहलानींच्या कामाचे, त्यांच्या लकबींचे वर्णन ठिकठिकाणी करतात. उदाहरणार्थ, ते पण १२९ वर लिहितात, ‘…गोविंद विचारात असला म्हणजे व्हू-फायंडरची साखळी हातांच्या तळव्यांवर नाचवून गोळा करतो, वर उचलतो, पुन्हा तळव्यावर गोळा करतो. बारीक नजरेने सेटवरच्या वस्तू न्याहाळतो आणि आपल्या ऑरीफ्लेक्स कामेरयाची जागा निश्चित करतो’. दिग्दर्शक कसा काम करतो याची त्यांनी अनेक उदाहरणे दिली आहेत. ते म्हणतात, ‘…या चित्रपटातील प्रत्येक प्रसंगाची दृश्यचित्रे गोविंदने आधीच तयार करून ठेवलेली होती, असं गोविंदने सांगितलं. प्रत्येक दिग्दर्षांकाने अशी दृश्यचित्रे तयार करावीत. पण प्रत्येकाकडून तसा केला जात नाही. प्रत्येक शॉटची सप्रमाण, सुबद्ध मांडणी अशा दृश्यचित्रांच्या सहायाने करता येते. असाही त्याचा अनुभव आहे. हे दिग्दर्शकाच्या क्रिएशनचे महत्वाचे अंग आहे असं गोविंद मानतो.’

पानवलकरांची चित्रपट क्षेत्रातील आणि या चित्रपटाशी निगडीत असेलेले अनेक कलाकार, तंत्रज्ञ यांच्याशी ओळख होते, बातचीत होते. त्याचे देखील त्यांनी रसभरीत वर्णन केले आहे. कथा लेखकाच्या दृष्टीने चित्रपट कसा घडत जातो, त्यात पटकथाकाराने, तसेच दिग्दर्शकाने कसे, आणि का बदल केले आहे याची देखील चर्चा त्यांनी केली आहे आणि ती मला महत्वाची वाटते.

चित्रीकरण करताना continuity sheets तयार करावी लागतात, जेणेकरून संकलनाच्या वेळेला संगती लागते. पानवलकर त्याबद्दल आपले निरीक्षण असे नोंदवतात-‘…प्रभातला पहिल्या शॉटपासून शेवटच्या शॉटपर्यंत हेच काम करताना मी पाहतो आहे. continuity sheet म्हणजे फिल्म कंपनीची नाव शीर्षकभागी. त्याखाली कॉलम्स. सीन नंबर, शॉट नंबर, टेक नंबर. त्या त्या टेक प्रमाणे शॉट मधल्या पात्रांच थोडक्यात वर्ण. संवाद असल्यास सुरुवातीचा आणि शेवटचा संवाद थोडक्यात. शॉट सुरु झाल्याची व संपल्याची वेळ. शॉटला खर्ची पडलेल्या फिल्मचे फुटेज….’

चित्रपटातील नायक अनंत(ओम पुरी) याच्या बालपणीचे काही प्रसंग वाईच्या आसपासच्या परिसरात, कृष्णेच्या काठावर झाले, त्याचे देखील त्यांनी रसभरीत वर्णन केले आहे. हा परिसर गेली तीन-चार दशके चित्रीकरणासाठी तेथील निसर्गरम्य वातारणामुळे प्रसिद्ध आहे. मी तेथे काही वर्षांपूर्वी गेलो होती(वाईच्या परिसरात).

हे पुस्तक वाचून मी परत अर्धसत्य चित्रपट पहिला. माझ्याकडे त्याची सीडी आहे. कथे कडून चित्रपटाकडे प्रवास परत जाणतेपणे पाहताना मजा आली.

मीआणि कन्नड चित्रपट

मी ह्या ब्लॉग वर कन्नड नाटकांविषयी आणि इतर कर्नाटकाशी/कन्नड भाषेशी निगडीत अनेक विषयांवर लिहिले आहे. पण कन्नड चित्रपटांच्या माझ्या अनुभवांविषयी लिहिले नव्हते. कन्नड चित्रपटसृष्टीला Sandalwood असे म्हणतात आणि तिला देखील मोठा इतिहास आणि परंपरा आहे. मी प्रामुख्याने मराठी किंवा इंग्रजी मध्येच लिहितो, कारण मला तसे जमते असे वाटते, कन्नड मध्ये एखाद दुसरा अपवाद वगळता लिहिले नाही. माझ्या मराठी वाचकांना, रसिकांना मराठीची भाषा भगिनी असलेल्या कन्नड भाषेच्या, संस्कृती विश्वाबद्दल माहिती करून देण्याचा माझा हा छोटासा प्रयत्न मी ह्या माझ्या ब्लॉग्स मधून, अनुवाद प्रकल्पांतून करत असतो. असो.

तेरा चौदा वर्षांपूर्वी एप्रिल २००७ महिन्यात बंगळूरूला गेलो असता कन्नड चित्रपटसृष्टीतील सुपरस्टार राजकुमार(१९२९-२००६) याची पहिली पुण्यतिथी शहरातील रस्त्यांवर चौका चौकात ठिकठिकाणी मोठ्या प्रमाणावर साजरी केली जात होती ते मला दिसले. राजकुमारचे कन्नड भाषा प्रेम प्रसिद्ध होते तेहि कारण असेल(कन्नड भाषेला राज्यात प्रथम दर्जा मिळायला हा या साठी झालेल्या गोकाक चळवळीत १९८० च्या दशकात त्यांनी सक्रीय भाग घेतलेला होता). कुख्यात दरोडेखोर वीरप्पन याने राजकुमार ह्यांनाच पळवून नेऊन ओलीस ठेवले होते कित्येक दिवस. त्यादिवशी विविध दूरचित्रवाणी वाहिन्यांवर त्याचीच गाणी, त्याचेच चित्रपट दाखवले जात होते, ते मी दिवसभर पहिले. आणि मी  खरे तर त्या दिवसापासून कन्नड चित्रपटांकडे शोधक नजरेने पाहू लागलो. हा राजकुमार खरे तर एका स्वतंत्र ब्लॉगचा विषय आहे, लिहीन नंतर कधीतरी.

फार वर्षांपूर्वी जेव्हा सरकारी दूरदर्शन हि एकच दूरचित्रवाणी वाहिनी भारतात होती तेव्हा रविवारी दुपारी (आणि रात्री देखील) देखील प्रादेशिक चित्रपट दाखवत असत. तेव्हा एक कन्नड चित्रपट पाहिल्याचे आठवते, त्याचे नाव काडीना बेन्की(Forest Fire). गिरीश कार्नाड त्यात होते. अतिशय प्रक्षोभक शृंगारिक चित्रपट होता, पण मानसिक समस्येवर(Oedipus Syndrome) आधारित होता. चित्रपट रंगीत होता(१९८७), पण आमच्याकडे कृष्ण धवल संच होता त्यामुळे कृष्ण धवल रुपात तो पहिला होता. लहानपणी उन्हाळ्याच्या सुट्टीत आजोळी कर्नाटकात विजापूर जवळ निंबाळ येथे जात असू. अधून मधून विजापुरास देखील जाणे होई. तेथे त्यावेळी(१९८०-९०)दोन-तीन चित्रपटगृहे होती, पण मी कधी तेथे लागणारे कन्नड चित्रपट पाहण्यास आम्हाला कोणी नेल्याचे, किंवा स्वतःहून गेल्याचे आठवत नाही. अमीर चित्रपटगृहे हे हिंदी चित्रपटसृष्टीतील १९०४-५० मधील प्रसिद्ध गायक-नटी अमीरबाई कर्नाटकी हिने उभारले होते.

बंगळूरूहून पुण्याला परत आल्यानंतर मी राजकुमारचे बरेचसे चित्रपट मागवून पाहण्याचा सपाटा लावला(त्यात अनेक ऐतिहासिक, पौराणिक, आणि सामजिक, प्रेमकथा अशी सर्व प्रकारचे चित्रपट आहेत) आणि त्याच्या अभिनयाच्या आणि मुख्य म्हणजे याच्या आवाजावर(त्यांच्या बहुतेक चित्रपटात तेच गाणी गात असत), गाण्यांवर फिदा झालो, मला नवीनच काही तरी गवसल्यासारखे झाले होते. त्याचा गन्धद गुडी(ಗಂಧದ ಗುಡಿ) नावाचा प्रसिद्ध सिनेमा पहिला, त्यावरून हिंदीमध्ये धर्मेंद्रचा कर्तव्य हा सिनेमा आला होता. हे चित्रपट पाहिल्यामुळे  माझी  कन्नड भाषा देखील त्यामुळे(आणि माझ्या इतर समांतर उद्योगांमुळे जसे कन्नड नाटकं आणि साहित्य यात मुशाफिरी) सुधारत चालली, बरेचसे उमगत गेले. त्यातच असे माझ्या ऐकण्यात आले कि आमच्या कुटुंबातील  नात्यातील एक जण कन्नड चित्रपट क्षेत्रात प्रसिद्ध दिग्दर्शक आहेत. त्यांचे नाव सुनीलकुमार देसाई. त्यांची एक दोनदा ओझरती भेट झाली होती, पण तो पर्यंत  सुनीलकुमार देसाई यांचे कर्तृत्व माझ्या खिजगणतीतही नव्हते!  त्यांचे चित्रपट अतिशय वेगळ्या धाटणीचे असतात. त्यांचे देखील चित्रपट पाहण्याचा उद्योग सुरु केला जसे बेळदिंगळा बाळे(ಬೆಳದಿಂಗಳ ಬಾಲೆ).

पुढे पुढे मी काहीना काही कारणाने बंगळूरूला प्रत्येक वर्षी जाऊ लागलो आणि कन्नड नाटकांचा, पुस्तकांचा माहोल अनुभवू लागलो, प्रत्यक्ष चित्रपटगृहात जाऊन कन्नड चित्रपट नाही पाहिले, कारण गेल्या १०-१५ वर्षांपासून कन्नड चित्रपटांचा दर्जा तसा खूपच घसरला आहे. पण बंगळूरूमध्ये तरी ठिकठिकाणी नवीन कन्नड चित्रपटांचे मोठाले पोस्टर्स लागलेले दिसतात, हिंदीचे क्वचितच. कन्नड चित्रपटांना चित्रपटगृह न मिळण्याचा प्रश्न आपल्याकडील मराठी चित्रपटांच्या बाबतीत जसे होते, तसे तेथे होत नाही. सुप्रसिद्ध कन्नड अभिनेता गणेश याचा २००६ मधील सुपरहिट चित्रपट(जो त्याचा पदार्पणातील चित्रपट) मुन्गारे मळे(ಮುಂಗಾರು ಮಳೆ) हा देखील मी पहिला नव्हता काल परवा पर्यंत. एकच चित्रपट प्रत्यक्ष चित्रपटगृहात जाऊन पाहिल्याचे आठवते तो म्हणजे अभिनेता उपेंद्र आणि सुदीप यांचा मुकुंद मुरारी हा चित्रपट जो २०१६ मध्ये आला होता आणि तो अक्षय कुमारचा हिंदी चित्रपट OMG-Oh My God यावर आधारित होता. त्यामुळे थोडी उत्सुकता होती कि कन्नड मध्ये कसा केला असेल त्याची.

मला सुरुवातीला नवीन, हल्लीच्या कन्नड चित्रपटांत विशेष रस नव्हताच. समांतर चित्रपट, आणि १९७०/८० मधील राजकुमार, विष्णूवर्धन, अनंत नाग, शंकर नाग यांचे चित्रपट पाहण्यात रस होता आणि मी जमेल तसे मी ते पाहिले देखील.शंकर नाग याचा एक चित्रपट ऑटो राजा, ज्यात त्याने एका रिक्षावाल्याचे काम केले आहे, तेव्हा पासून बंगळूरू मधील सगळ्या रिक्षांच्या मागे त्याचे छायाचित्र लागले होते. त्याचाच Accident नावाचा, अमली पदार्थ प्रश्नाच्या विषयी असलेला, चित्रपट, ज्याला राष्ट्रीय पुरस्कार मिळालेला, तो पाहिला. गिरीश कर्नाड दिग्दर्शित कान्नुरू हेग्गाडीथी(ಕಾನೂರು ಹೆಗ್ಗಡಿತಿ), भारत स्टोर्स, बी जयश्री यांचा बनदा नेरेळू(ಬನದ ನೆರೆಳು, वृक्षांची सावली), दाटू(ದಾಟು), बेट्टद जीव(ಬೆಟ್ಟದ ಜೀವ), मौनी, प्रकाश राज अभिनित नागमंडला, कूर्मावतार, नायी नेरेळू(ನಾಯಿ ನೆರೆಳು), पुट्टण्णा कंगल दिग्दर्शित रंगनायकी, शरपंजर(ಶರಪಂಜರ) असे छान छान  चित्रपट पांहिले. समांतर चित्रपटांच्या काळाचा अनुभव घेण्याची माझी सुरुवात दिग्दर्शक पी एन श्रीनिवास यांच्या स्पंदन पासून सुरुवात झाली जो १९७८ मध्ये आला होता. त्यानंतर गिरीश कासारवल्ली आणि गिरीश कर्नाड यांचे कित्येक चित्रपट पाहता आले. गमतीची गोष्ट हे दोघे हि पुण्यातील FTII शी संबंधित आहेत. कासारवल्ली हे तेथे शिकले आहेत, तर कार्नाड तिथे संचालक म्हणून काही वर्षे काम केले आहे. पुण्यात गिरीश कर्नाड यांचा सोनाली कुलकर्णी अभिनित चेलुवी हा सिनेमा पहिला तसेच चिदंबर रहस्य आणि ओंदानुवंदू कालदल्ली (ಒಂದಾನೊಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ) हे देखील पाहिले. पण काही नावाजलेले समांतर सिनेमे पहायचे राहिले आहेत, जसे घटश्राद्ध, संस्कार, काडू(अर्थ-अरण्य), गुलाबी टॉकीज इत्यादी तसेच इतरही जुने नवे अजून बरेच चित्रपट पाहायचे आहेत!

गेल्या काही वर्षात जरा वेगळे कन्नड चित्रपट येत आहेत असे दिसते आहे, आणि मला वाटते हे भारतातील प्रत्येक  प्रादेशिक भाषेत, तसेच हिंदीत देखील होत आहे. सध्याच्या लॉकडाऊन मध्ये मी असे नवीन, वेगळे काही पाहून चित्रपट घेतले. जसे कि मालगुडी डेज, प्रसिद्ध कन्नड लेखिका वैदेही यांच्या तीन कथांवर आधारित कुंदापूर कन्नड बोली असलेला अम्माची येम्बा नेनेपू(ಅಮ್ಮಚಿಯೆಂಬ ನೆನಪು), सुमन नगरकरचा बब्रु, जो संपूर्णपणे अमेरिकेत तयार केला गेलेला पहिला कन्नड चित्रपट आहे,  गीता ज्याला १९८० च्या गोकाक चळवळीची (कन्नड भाषेच्या अग्रक्रमासाठी) पार्श्वभूमी असलेला सिनेमा, कथा संगमा(सात कथांचा मिळून एक चित्रपट), India Vs England जो family funded cinema आहे, आणि बराचसा भाग इंग्लंड मध्ये चित्रित केला गेला आहे. असे विविध प्रयोग इतर देमार चित्रपटांच्या भाऊगर्दीत होत असताना दिसत आहेत.

२०१८ मध्ये आलेला सर्वात प्रसिद्ध चित्रपट KGF पाहायचा राहिला आहे. हा कर्नाटकातील  कोलार गोल्ड फिल्ड्स(१९९२ च्या सुमारास मी तेथे गेलो होतो) जेथे सोन्याच्या खाणी आहेत, त्यावर आधारित आहे. हा पाहायचा विचार आहे इतक्यातच. जुन्या नव्या कन्नड चित्रपटांचा हा प्रवास माझ्या जीवनात निरंतर असणार आहेच. मी पुण्यातच असल्यामुळे मराठी विश्वात सहज मुशाफिरी होत असते(त्याबद्दल तर मी उदंड लिहीतच असतो कायम), पण कन्नड विश्वातील मुशाफिरी जरा मुश्कील आहे, पण ती मी करत असतो जसे जमेल तसे.हा सर्व खटाटोप आपापल्या जाणीवा आणखीन समृद्ध करण्यासाठीच असतो, नाही का? नुकताच चित्रपट रसास्वादाचा अभ्यास केल्यावर एकूणच चित्रपट कलेबद्दल, इतिहासाबद्दल, भारतातील विविध भाषांतील(फक्त मराठी, कन्नड, हिंदी नाही इतरही भाषेतील जसे बंगाली, मल्याळम) चित्रपटांबद्दल उत्सुकता निमण झाली आहे. असो.

जाता जाता, एक गमतीची गोष्ट. आज काल चित्रपटांसाठी crowd-sourced funding माध्यमातून पैसा उभा करण्याचा प्रकार सुरु झाला आहे. चांगला आहे तो, पण कधी कधी फसवणूक होऊ शकते. भारतीय तत्वज्ञानातील/दर्शनातील एक परंपरा ज्याला द्वैत वेदांत असे म्हणतात त्याचे प्रवर्तक म्हणजे कर्नाटकात जन्म झालेले तेराव्या शतकातील मध्वाचार्य हे होत. त्यांच्यावर एक कन्नड चित्रपट करायचा असे सांगत आमच्या कन्नड संघातील एक जण पैसे घेवून गेला, आणि ७-८ वर्षे झाली, काही पत्ता नाही, कि काही प्रगती नाही!

असो, शेवटी एक आवाहन. मी कन्नड नाटकांबद्दल काही ब्लॉग्स लिहिले आहेत, ते तुम्ही येथे जरूर पहा आणि अभिप्राय कळवा.

Babru: A Road-trip Film

मला कन्नड समजत असल्यामुळे मी कन्नड भाषेतील साहित्य, नाटके, चित्रपट यांचा जमेल तसा आस्वाद घेत असतो.  बरेच अनुवाद देखील केले आहेत. परवा एका कन्नड दूरचित्रवाहिनीवर सुमन नगरकर या कन्नड अभिनेत्रीची मुलाखत पाहत होतो. तीने कन्नड चित्रपट सृष्टीत काही वर्षे काम केल्यानंतर अमेरिकेत स्थलांतर केले. जवळ जवळ पंधरा वर्षांनी तिने कन्नड चित्रपट सृष्टीत परत येऊन चित्रपट निर्मिती आणि अभिनय दोन्ही गोष्टी बब्रु या चित्रपटाद्वारे केल्या. हे खरे तर मराठीतील अभिनेत्री अश्विनी भावे हिच्या सारखे झाले. तिने देखील मराठी चित्रपट सृष्टीत काही वर्षे काम करून अमेरीकेला गेली आणि काही वर्षांनी परत येऊन कदाचित हा चित्रपटाद्वारे comeback केला.

मी सुमन नगरकरचा बब्रु(ಬಬ್ರೂ) हा अनेक वैशिष्ट्ये असलेला कन्नड चित्रपट Amazon Prime वर नुकताच पहिला(डिसेंबर २०१९ मध्ये प्रदर्शित झाला होता). खरे तर हा बहुभाषिक चित्रपटच म्हणायला पाहिजे. कन्नड शिवाय, मेक्सिकन(Spanish), इंग्रजी देखील आहेत. आणि हो, हा चित्रपट कथानक  संपूर्णपणे अमेरिकेत घडते. हि एक road-trip film आहे हेही वैशिष्ट, तसेच कन्नड चित्रपट सृष्टीतील(आणि एकुणातच पहिला भारतीय माझ्या माहिती प्रमाणे असावा) पहिला चित्रपट जो अमेरिकेतील कन्नड हौशी मंडळीनी तन मन घन देऊन अमेरिकेतच तयार केला आहे. पण तो काही crowd sourcing funding मधून तयार झाली नाही, तर friends & families funding मधून झाली आहे. Crowd sourcing funding मधून तयार झालेला पहिला कन्नड चित्रपट म्हणजे Lucia. आणि असा पहिला मराठी चित्रपट कुठला? माहित नाही!

तर काय आहे बब्रु  चित्रपटात? कथा सुरु होते अमेरिकेतील San Diego या मेक्सिकोच्या सीमेलगत असलेल्या शहरात. एक मुलगा(माही हिरेमठ) University of California San Diego येथे शिकत असतो. त्याला कॅनडामधील Vancouver येथे जाऊन मैत्रिणीकडे लग्नाची मागणी करावायस जायचे असते. त्यासाठी त्याने भाड्याची एक मोटार आरक्षित केलेली असते. नेमकी तीच मोटार एका मध्यमवयीन महिलेने(सुमन नगरकर) देखील त्याच शहरात जाण्यासाठी आरक्षित केलेली असते. बर त्यात दोघेही दोघेही कन्नडिग, कर्नाटकातील निघतात, त्यामुळे कन्नड मध्ये संवाद सुरु होतो आणि दोघे एकत्र प्रवास करायला लागतात. आणि आता हळू हळू गंमत सुरु होते.

बब्रु Babru ಬಬ್ರೂ

बब्रु Babru ಬಬ್ರೂ पोस्टर. Image courtesy Internet

खरेतर San Diego ते Vancouver हा सुमारे १४०० मैलांचा प्रवास प्रवास अमेरीकेच्या पश्चिम किनाऱ्याने I-5 या दक्षिणोत्तर पसरलेल्या हमरस्त्याने होतो. मी या रस्त्यावरून Bay Area च्या वर आणि खाली अगदी San Diego पर्यंत प्रवास केला आहे. मस्त रस्ता आहे, निसर्ग फार सुंदर रीतीने अनुभवता येतो. मी खरे तर सीमापार मेक्सिको मध्ये Tijuana येथेही पर्यटनासाठी गेलो होतो. मेक्सिको सीमा आणि अमली पदार्थ तसेच मानवी तस्करी हे एक समीकरणच आहे त्यामुळे या भागात कडक सुरक्षा असते.

आणि नेमका हाच अमली पदार्थ तस्करीचा धागा कथानकात पुढे येतो आणि चित्रपटाचा नूर एकदम पालटतो. एका Spanish(मेक्सिको देशाची भाषा) बोलणाऱ्या व्यक्तीला ते आपल्या गाडीत त्याला मदत करण्यासाठी घेतात. पण पुढे असे समजते कि तो एक पोलीस आहे. मोटारीत मागे अमली पदार्थ  आहेत असे तो त्या दोघांना सांगतो आणि दाखवतोही. म्हणजे त्यांच्या नकळत हा चोरटा व्यवहार सुरु असतो. आता या पुढे काय होते ते मी सांगत नाही, ते तुम्ही चित्रपट पाहून जाणून घेतले पाहिजे. चित्रपटातील गाडी म्हणजे Volkswagen Beetle ही पिटुकली गाडी आहे जिचे नाव बब्रु(BABRU) आहे. चित्रपटाच्या पोस्टर वर या गाडीचे पिवळे चित्र आहे, जे त्याच्या नावाच्या कन्नड अक्षरांच्या ಬಬ್ರೂ सुलेखनाची करामत अशी कि ते चित्र Beetle गाडीसारखेच दिसते.  चित्रपटातीची कथा, तिचा वेग, अमेरिकेतील चित्रीकरण, अभिनय या सर्वांमुळे तो मला नक्कीच आवडला.

तर असा हा वेगळ्या धाटणीचा कन्नड  चित्रपट खरे तर इतर भाषिकांनी देखील पाहायला काहीच अडचण नाही. इंग्रजी सब टायटल्स आहेत. जाता जाता अजून एक. सुमन नगरकर या अभिनेत्रीला पहिली संधी सुनील कुमार देसाई  दिग्दर्शित कल्याण मंडप या चित्रपटात मिळाली. सुनील कुमार देसाई  हे कन्नड चित्रपट क्षेत्रातील सुप्रसिद्ध दिग्दर्शक आहेत, ते माझ्या चुलत आजोबांचे नातू(maternal side), आणि माझ्या आजोळचे, म्हणजे निंबाळ(विजापूर जिल्ह्यातील) चे आहेत. आहे कि नाही गंमतीची गोष्ट?

 

A Beautiful Mind

मी मानसिक आरोग्य क्षेत्राशी गेली १०-१२ वर्षे निगडीत आहे. सध्याच्या सक्तीच्या बंदीमुळे(लॉकडाऊन) समाजात मानसिक आरोग्याच्या समस्या निर्माण होत आहेत, त्याबद्दल आपण ऐकतो, वाचतो आहोत. अनेक तज्ञमंडळी या बद्दल विविध माध्यमातून मार्गदर्शन करत आहेत. घर बसल्या  समुपदेशनाच्या सुविधा देखील आहेत. लॉकडाऊनच्या सुरुवातीच्या काळात(मार्च-एप्रिल) डॉ. आनंद नाडकर्णी यांची दैनिक सकाळ मध्ये मानसिक आरोग्याचे विविध पैलू सांगणारी लेखमाला येत असे. ती खूप भावली, त्यात तितिक्षा या संस्कृत शब्दाचा उल्लेख होता, त्याचा अर्थ तग धरून राहण्याची क्षमता (सहनशीलता नव्हे तर सहनसिद्धता). त्यांचीच एक मनाविषयी(Mind Feast) एक कार्यशाळा झाली होती गेल्यावर्षी, ती येथे मी पहिली. भारतीय(पौर्वात्य) परंपरेत आणि पाश्चात्य परंपरेत, विज्ञानात मनाबद्दल काय संगीतले आहे  याचा त्यात त्यांनी वेध घेतला आहे.

आमच्या Schizophrenia Awareness Association(SAA) संस्थेतर्फे विविध समुपदेशनाचे कार्यक्रम स्वमदत गटांमधून होतात. त्यावेळी मानसिक आजार असूनही आपापल्या क्षेत्रात विविध क्षेत्रातील प्रसिद्ध लोकांनी कसे काम केले आहे याची उदाहरणे  देत असतो. त्यातील प्रमुख उदाहरण म्हणजे नोबेल पारितोषिक विजेता प्रज्ञावंत अमेरिकी गणिती असलेला जॉन नॅश याचे. त्याचे चरित्र A Beautiful Mind या नावाने प्रसिद्ध आहे. ते मी पूर्वी कधीतरी वाचायला घेतले होते, पण समयाभावी पूर्ण झाले नव्हते. सध्या मिळालेल्या वेळेत ते पूर्ण केले. तसेच त्याच नावाचा चित्रपट देखील नुकताच पाहिला.

आधी पुस्तकाबद्दल. जॉन नॅशचे चरित्र Sylvia Nasar हिने अतिशय संशोधन पूर्वक आणि अभ्यासपूर्ण रीतीने लिहिले आहे. १९९८ मध्ये ते प्रकाशित झाले. त्यावर आधारित चित्रपट २००१ मध्ये आला, आणि जॉन नॅशचे २०१५ मध्ये अपघाती निधन झाले. पुस्तक (आणि चित्रपट) त्याला १९९४ मध्ये नोबेल (सहमानकरी) मिळाल्याच्या नंतर थांबते. पुस्तकाला जवळ जवळ २००-२५० पानांची पुरवणी आहे ज्यात लेखिकेने प्रकरण क्रमानुसार विस्तृत नोंदी, संदर्भ दिल्या आहेत. ते पाहून अचंबित व्हायला झाले मला. त्याच्या गणिती संधोधन कारकिर्दी विषयी, तसेच त्याच्या मानसिक आजाराबद्दल(schizophrenia) तपशील  तर आहेच, पण १९५०, ६० च्या दशकात अमेरिकेत आणि त्यावेळच्या सोविएत रशिया यांच्यातील संबंध(cold war hysteria) कसे होते हेही तपशीलवार येते.

अमेरिकेतील न्यू जर्सी राज्यातील Princeton विद्यापीठात तो शिकला. बोस्टन मध्ये कॅम्ब्रिज येथील MIT विद्यापीठात काम केले. जॉन नाशला game theory विषयातील संशोधनाबद्दल नोबेल  मिळाले. हा विषय  संगणक शास्त्र पदवी शिकताना आम्हाला होता. अनेक क्षेत्रात ह्या विषयाचा उपयोग होतो. संरक्षण क्षेत्रात, व्यापारात, अर्थशास्त्रात, अश्या अनेक ठिकाणी निर्णय घेण्याच्या प्रक्रियेत या विषयाची मुलतत्वे उपयोगात आणली जातात. या विषयाची सविस्तर माहिती, इतिहास या पुस्तकात येतो.

आधी त्याच्या आजाराबद्दल आणि त्याने, त्याच्या कुटुंबाने कसा सामना केला आणि तो कसा त्याच्या विषयात काम करत राहिला हे पुस्तकात आले हे अतिशय महत्वाचे आहे. जेव्हा मानसिक आजार झालेल्या व्यक्ती सोबत असतो तेव्हा काय आणि कसे तोंड द्यायचे हे समजत नाही. त्याच्या पत्नीने, Alicia ने त्याची आयुष्यभर साथ दिली. १९५७ मध्ये त्यांचे लग्न झाले, मुलगा झाला. १९६३ मध्ये त्यांनी घटस्फोट घेतला, पण ती त्याच्या बरोबर १९७० पासून राहू लागली, त्यांची देखभाल करू लागली. त्यांनी परत खूप नंतर २००१ मध्ये विवाह केला. जॉन नॅश क्षेत्रातील सहकारी यांचे सुद्धा सहकार्य, सहानुभूती, समजूतदारपणा त्याच्या आजाराला तोंड देताना उपयोगी पडला.

विद्यापिठात शिकत असताना जॉन नॅश त्याच्या विचित्र वागण्या बद्दल प्रसिद्ध होताच. त्यातच त्याचा समलैंगिक संबंधाकडे ओढा होता. अतिशय संशयी, स्वतःच्याच दुनियेत रमणारा, आजूबाजूच्या परिस्थितीचे कधी कधी भान नसणारा असा होता. विचार, भावना आणि कृती यांचा मेळ नसलेले असे त्याचे व्यक्तिमत्व लोकांना वाटत होते. १९५९ च्या आसपास, वयाच्या तिशीत, त्याला paranoid schizophrenia झाल्याचे निदान झाले. त्याला भास होत असत. अमेरिकेत आणि त्यावेळच्या सोविएत रशिया यांच्यातील ताणलेल्या संबंधांमुळे अमेरिकेत conspiracy theory चे पेव फुटले होते. रशियन हेर आपल्या मागे आहेत असे भास त्याला होत असत. तो त्यावेळी अमेरिकी लष्कारासाठी गुप्त संदेश शोधण्याचे काम एका संस्थे मध्ये(Rand Corporation in Santa Monica near Los Angeles) करत असे. त्याच्यावर  उपचार करण्यासाठी अनेक वेळेला मानसोपचार रुग्णालयात दाखल केले गेले. नऊ-दहा वर्षे उपचार, औषधे, विविध थेरेपी अश्या सगळ्या चक्रातून पुढे मात्र आजाराबद्दल उमज आल्यावर घराच्या घरीच कुटुंबीयांच्या, सहकाऱ्यांच्या मदतीने आजाराची लक्षणे आटोक्यात आली. हे सगळे मांडताना लेखिकेने अमेरिकेतील त्यावेळी  मानसोपचार क्षेत्रातील स्थिती कशी होती हे देखील सविस्तर मांडले आहे. मानसिक आजार, त्यातही schizophrenia बद्दलही तिने अभ्यासपूर्ण विचार पुस्तकात मांडले आहेत.

आता चित्रपटाबद्दल थोडेसे. ऑस्ट्रेलियाचा रहिवासी असलेला अभिनेता रसेल क्रो(Russel Crowe) याने जॉन नॅशची भूमिका केली आहे. चित्रपट पुस्तकापासून बरीच फारकत घेतो, काही काल्पनिक गोष्टी cinematic liberty च्या नावाखाली येतात. बऱ्याच गोष्टी दाखवल्या गेल्या नाहीत. असे असले तरी चित्रपट म्हणून परिणामकारक आहे. Princeton University परिसर, तो सर्व काळ छान चित्रीत केला गेला आहे. जॉन नॅशला नोबेल प्रदान करण्याचा समारंभ दाखवून चित्रपट संपतो. त्याने मुळात न केलेले भाषण चित्रपटात दाखवले आहे. त्या उभायान्तांचा उतारवयातील make-up देखील छान जमला आहे.  रसेल क्रो याला अभिनयाचे ऑस्कर देखील मिळाले आहे. ज्या MIT मध्ये जॉन नॅशने काम केलेले, त्या MIT च्या संकेत स्थळावर या चित्रपटावर चांगलीच तिखट प्रतिक्रिया दिली आहे, ती जरूर वाचा.असे असले तरी चित्रपटाचा पुस्तकाच्या विक्रीवर चांगलाच परिणाम झालेला दिसतो. चित्रपट आल्यानंतर पुस्तकाच्या जी आवृत्ती निघाली त्याच्या मुखपृष्ठावर रसेल क्रोचे चित्र आहे, आणि चित्रपटाचा  उल्लेखही आहे. माझ्याकडे देखील तीच आवृत्ती आहे.

अश्या चरित्रात्मक पुस्तकांमुळे आणि चित्रपटांमुळे समाजात मानसिक आजाराविषयी असलेले गैरसमज,कलंक(stigma) दूर व्हायला नक्कीच मदत होते. मी पूर्वी मानसिक आजार आणि चित्रपटांतील त्याचे चित्रण या विषयी एक ब्लॉग लिहिला होता. तो देखील जरूर पहा. Stephan Hawking या अशाच आणखी एका दुर्धर आजाराने ग्रस्त अशा संशोधकाच्या जीवनावरचा The Theory of Everything हा चित्रपट पाहायचा आहे केव्हातरी.