Some Like It Hot

मी आजच माणूस साप्ताहिकातील चित्रपट विषयक लेखांचा संग्रह असलेला फ्लॅशब‌ॅक हे सतीश जकातदार संपादित पुस्तक वाचता वाचता एका लेखावर थांबलो. तो लेख होता जगप्रसिद्ध मादक सुंदरी पण अल्पायुषी अशी अभिनेत्री मेरिलिन मन्रो हिच्यावर, तिच्या शोकांतीकेवर. नुकताच मी तिचा एक सिनेमा पाहिला होता. विमानप्रवासात वेळ घालवण्याचा मार्ग म्हणजे सिनेमे पाहणे. विमानात पहिलेल्या काही सिनेमांबद्दल पूर्वी मी लिहिले आहे. आज त्या मेरिलिन मन्रोच्या सिनेमाबद्दल लिहायचे आहे. हा आहे  Some Like It Hot. विमानात कार्यक्रम चाळता चाळता हा सिनेमा नजरेस पडला. मी तिचा एकही सिनेमा या पूर्वी पाहिला नव्हता. त्यामुळे मी लगेच तो सुरु केला.

Merylin Manroe

Photo courtesy Marathi book titled Flashback Ed Satish Jakatdar

सिनेमा १९५८ मधील. तिचा दुर्दैवी मृत्यू १९६२ मधील(आत्महत्या केली असे म्हणतात), जिला आता पन्नास वर्षे होऊन गेली आहेत. आपल्याला माहिती असते की तिची अनेक प्रेम प्रकरणे होती/अनेक विवाह झाले होते, तीला मानसिक आजाराने ग्रासले होते. तिच्याबद्दल काहीतरी वाचले होते मी पूर्वी. तिचा तो प्रसिद्ध उडणाऱ्या झग्यातील फोटो देखील पाहिलेला असतो आपण (मी तिच्या या वेशातील लंडन मध्ये असलेल्या Madame Tussaud wax museum मधील मेणाच्या पुतळ्याबरोबर मी फोटो देखील काढला होता) . मी कुठेतरी असे वाचले होते की ह्या सिनेमाच्या चित्रीकरणाच्या दरम्यान तिच्या मानसिक आजाराने डोके वर काढले होते(त्याला झटके किंवा episodes म्हणतात, हे मी ह्या क्षेत्रात काम करतो यामुळे प्रत्यक्ष अनुभवले आहे) आणि वर आणखीन तीला दिवसही गेले होते. तिचा अभिनय हा काही विशेष नव्हताच कधी. ह्याही चित्रपटात काही विशेष अशी कामगिरी तिची झाली नाही, पण चित्रपट मनोरंजक होता, त्यात मेरिलिन मन्रोचे सौंदर्य, भोळेपणाकडे, निरागसते कडे झुकणारा तिचा एकूणच वावर(dumb sexy blonde असेच तीला म्हणत!) त्यामुळे दीड एक तास करमणूक झाली, आणि तिच्याच स्वप्नात नंतर मी विमानात झोपी गेलो!

Some Like It Hot

Some Like It Hot poster, courtesy Wiki

मेरिलिन मन्रोचे नाव या सिनेमात हे शुगर! तिने एका गायिकेचे काम यात केले आहे. तिचा all women band असतो शिकागो मध्ये. चित्रपट तसा त्याकाळच्या फार्सिकल पद्धतीचा, विनोदी प्रणयकथा असलेला. १९८०-९० मधील टिपिकल मराठी सिनेमे असत तसा. तर ही शुगर आणि तिच्या band मधील मैत्रीणी/सहकारी यांच्याबरोबर आगगाडीतून फ्लोरिडा येथे मायामी मध्ये कार्यक्रमासाठी निघतात. आणि दोन हिरो(अगदी अशोक सराफ, लक्ष्मीकांत बेर्डे टाइप) जे दोघेदेखील वादक असतात. काही कारणाने एका हॉटेलमध्ये गुंडांबरोबर हातापायी होऊन, पोलिसांचा ससेमिरा चुकवण्यासाठी ते दोघे देखील ह्या आगगाडीत स्त्रीवेश घेऊन येतात. आणि मग सुरु होतो सगळा सावळा गोधळ.

हे दोघे हिरो तीला पटवण्याचा प्रयत्न करत असतात. पण मध्ये त्यांना आपण स्त्री वेश घेतला आहे याचा विसर पडत असतो. त्यामुळे खसखस पिकत जाते. तिच्याशी बोलता बोलता समजते की मायामी मध्ये शुगर ही कोणा मोठ्या श्रीमंत असामीबरोबर विवाह करायचे ठरवून आलेली असते. झाले. सगळे जण मायामी मध्ये येतात. मग दोन हिरोंपैकी एक जण तिच्यासोबत श्रीमंत असण्याचे नाटक करत तीला पटवण्याचा प्रयत्न करतो. तर दुसरा, ती अजून स्त्रीवेशात असते, तिच्यावर मायामीमधील एक बडी असामी भाळते! म्हणजे पहा, आता कसा सगळा मामला एकमेकात गुंतला आहे ते!

पुढे हा सगळा गुंता सुटतोच, त्याशिवाय सिनेमा काही संपणार नाही, हो ना? मी काही सगळी स्टोरी सांगत बसत नाही, तुम्हाला पुढे काय होणार, कसा हा गुंता सुटणार हे समजले असेलच आता. नाही समजले तर पहा तो सिनेमा, आहे युट्युबवर येथे. सिनेमात भरपूर गाणी, संगीत आहे, कारण एकूणच संगीतमय अशी पार्श्वभूमी आहे त्यामुळे. सगळ्यांची कामे मस्तच झाली आहेत. मेरिलिन मन्रो, चित्रपट कृष्ण धवल असूनही, तर प्रत्येक फ्रेम मध्ये किती मस्त दिसते! सिनेमाचे नाव Some Like it Hot असे का? तर हा all women music band जो आहे, त्यांची jazz संगीत त्यांची विशेषता असते, त्यातही hot jazz नावाचा प्रकार. मेरिलिन मन्रोच्या आयुष्याशी एकूणच बरेच साम्य असावेसे वाटत राहते, हा सिनेमा पाहताना. हा सिनेमा म्हणे  तिच्या काही लोकप्रिय आणि प्रसिद्ध सिनेमांपैकी आहे म्हणे. अमेरिकेतील नाट्यपंढरी ब्रॉडवे वर हा सिनेमा आता संगीतमय(अर्थात!) अश्या नाट्यस्वरुपात अवतारतोय असे वाचले.

मेरिलिन मन्रोचे इतरही सिनेमे वेळ काढून पहिले पाहिजेत, तिच्या आयुष्याचा लेखाजोखा मांडलेले एक मराठीत पुस्तक आहे, मीना देशपांडे यांचे, तेही वाचायला हवे, तिच्या आयुष्याची शोकांतिका, तिचा मानसिक आजार समजावून घेण्यासाठी. इंग्रीड बर्गमन या अजून एका तितक्याच सुंदर पण अतिशय जिवंत, सुंदर अभिनय करणाऱ्या, आणि विविध भूमिका केलेल्या अभिनेत्रीबद्दल बऱ्याच जणांनी, जसे कवी ग्रेस, लेखक जी ए कुलकर्णी, लिहून ठेवले आहे. तिचाही मी एकही सिनेमा पाहिला नाहीये. बघुयात कसे जमते!

 

 

 

Advertisements

No Man’s Land

Exactly a year back, I was in a week long film appreciation course in Pune’s National Film Archives of India (NFAI). I had  written about that experience here. We had watched many movies as part of the course. Starting today I want to write about those over here in the blog. Today it is about a war film called No Man’s Land. This film does happen on war field, for sure, but does not involve much of war. It is about situation during war between two countries, related to area not belonging to any of those countries. 1914’s first world war film Merry Christmas deals with ‘no man’s land’ situation but in different way with different message.

No Man’s Land is a movie of 1992 Bonsian War. The country of Yugoslavia was disintegrating creating new countries, when this war took place. Two soldiers from opposing factions, during the conflict, accidentally land themselves into a trench which is recognized s no man’s land. The situations the film which gets created after this is of total chaos, leads to many funny, absurd, humorous scenes. This film is sort of black comedy.

The war film is very popular film genre as you know. Many war films on both the world wars, Vietnam war, Iraq wars have been made. India, Pakistan conflicts have there share of films. Haqeeqat is one of them. No Man’s Land is certainly special film. This film does not talk much of anti war propaganda, but rather absurdity in the war is highlighted. The common man is always against war. So this film highlights absurdity one as an manifestation of expression, but not for changing the mindset of the leaders against war.

No Man's Land

No Man’s Land poster, courtesy Internet

Yugoslavia consisted of many ethnic communities, specifically it was consisting of eight republics (a federation). Two things come to my mind when we talk of Yugoslavia. Marshal Tito, the community leader and Monica Seles, the bygone era tennis star who was stabbed. The federation of  Yugoslavia had Croatia in it, which also got separated as an independent country.  I have a Croatian descend American colleague in the USA. I should meet him next time I visit Philadelphia and talk about his experience of war. Anyways, due to rising conflicts, these republics started separating, in the process creating conflicts. Such times United Nations gets involved, to curtail the situation, with negotiations, medical help, and even with armed peacekeeping forces if required. I am not sure if the story in the film is based on real events there, but two soldiers of opposite parties find themselves in a trench which belonged to nobody (between Serbian lines and Bosnian lines). They fight, insult each other. It was dangerous to get out of it during the daytime. As it gets dark, another soldier who is badly injured gets near to them inside the trench other side, who is unconscious.

The trench guard soldiers pick up this, seemingly, dead third soldier, and tie to land mine which can explode due to pressure caused by movements. After a while he gains consciousness. Now this creates situation which is strained, and funny at the same time. This UN forces now get involved in saving this and other two soldiers. With UN forces there, the TV news reporters also jump in. Suddenly, it becomes hot topic world-wide. All this creates humor. What happens next in the film, is something, I won’t reveal, you need to watch it yourself. You could watch the trailer on YouTube here. The movie is not English, it has English subtitles though.

I watched this movie on the fourth day’s evening of the course. Next day, there would be a session to analyse it from film appreciation aspects, and we had one for this film too which was interesting.

 

 

 

दोन अजोड सांगीतिक चित्रपट

लांब पल्ल्याच्या परदेश विमान प्रवासात काय करायचे, वेळ कसा घालवायचा हा मोठा प्रश्न असतो. त्यातही व्यक्ती तितक्या प्रकृती. काही जण नुसते झोपतील, तर काही जण पुस्तकं किंवा मासिके वाचतील, तर काही जण संगणकावर काहीबाही करतील. गप्पा मारणारे तसे कमीच, आणि गप्पा मारून मारून किती मारणार! पूर्वी विमानातून वर्तमानपात्रे, मासिके ठेवत असत, पण इतक्यात ती माझ्या काही नजरेस पडत नाही.  मी मात्र काही कार्यालयीन काम नसेल तर विमानातील स्क्रीनवर चित्रपट पाहण्याचे पसंत करतो. आजकाल तर प्रत्येक आसनाच्या मागे, प्रत्येक प्रवाशाकरिता एक स्क्रीन असते. पूर्वी एकच किंवा फारतर दोन मोठे स्क्रीन असत. प्रत्येकाला स्वतःचे स्क्रीन असल्यामुळे प्रवाशाला उपलब्ध पर्यायांपैकी काहीही पाहण्यची सोय आहे. त्याला In-flight Entertainment System(IFE) असे म्हणतात. मी पूर्वी अशा एका यंत्रणेवर काम केले आहे. पर्याय तरी किती? निवड करता करता नाकी नऊ येते. विविध प्रकारचे, भाषेतील चित्रपट, विविध टीव्ही मालिका, गेम्स, नुसती गाणी, बातम्या देणाऱ्या वाहिन्या, असे सर्व आपल्या हातात असते. मी मात्र माझे हुकलेले चांगले चित्रपट पाहून घेतो. ह्या वेळेस मी दोन नितांत सुंदर असे सांगीतिक चित्रपट पहिले. त्याबद्दल लिहायचे आहे.

पाहिला सिनेमा The Greatest Showman आणि दुसरा La La Land. दोन्ही सांगीतिक चित्रपट, त्यामुळे गाणी भरपूर. जवळ प्रत्येकी १०-१२ गाणी दोन्ही चित्रपटात आहेत. The Greatest Showman हा चित्रपट P T Barnum ह्या अमेरिकन अवलिया व्यक्ती वर आहे. यांचे नाव मी पूर्वी वाचले होते, सर्कस क्षेत्राबद्द्ल दोन-तीन लेख लिहिले होते तेव्हा. त्याने अर्थातच त्याच्या उतार वयात सर्कस सुरु केली, पण त्याआधी त्याने इतर बऱ्याच क्षेत्रात उद्योग केले होते, त्यातील प्रमुख show business, entertainment म्हणजे अर्थात विविध करमणूक करणारे, विचित्र विश्व्वाचे प्रदर्शन घडवणारे कार्यक्रम करणारा उद्योग. त्यातच हा सर्व फिरता उद्योग (यामुळे त्याने कल्पक जाहिरातीकडे विशेष लक्ष दिले). सर्कसकडे त्याचे लक्ष नंतर नंतर गेले. त्यावेळी त्याने स्वतःची अशी रेल्वे गाडी घेतली होती, अमेरिकेत सर्कस सगळीकडे नेण्यासाठी, म्हणजे पहा.

अमेरिकेत १९२० चे दशक म्हणजे धडाडीचे, विविध क्षेत्रात प्रगतीचे, घोडदौडीचे दशक मानले जाते. त्याला Roaring Twenties असेही म्हणतात. P T Barnum हा त्याआधीच्या काळातील, पण तितकाच उत्साही, धडाडी, कल्पक उद्योजक. हा चित्रपट अर्थात त्यांच्या सगळ्या कारकिर्दीवर नाहीये, दीड-दोन तासात ते बसवणे शक्यच नाही. काही ठळक घटना, जोडीला सुमधुर संगीत, गाणी, लहानपणीपासूनच एका मुलीवर जडलेले प्रेम, आणि नंतरच्या कौटुंबिक घटना, असे सर्व चित्रपटात येते. P T Barnum आणि त्याचे सर्व सहकारी इंग्लंड कार्यक्रमासाठी गेल्यावार Queen Victoria ची भेट घेतात, नंतर तो एका Jenny Lind नावाच्या प्रसिद्ध स्वीडिश गायिकेला अमेरिकेत प्रथमच आणून अमाप प्रसिद्धी मिळवतो. (तो कार्यक्रम Lower Manhattan मधील Castle Clinton National Monument येथे झाला होता, ते पाहायचे माझे राहूनच गेले, परत कधी तरी!). अशा त्याच्या आयुष्यातल अनेक चढ उतारांचा सांगीतिक आलेख म्हणजे हा चित्रपट, भारावून टाकतो. असेही वाटून गेले की गाणी नसती, तर त्याच्या जीवनातील इतर आणखीन गोष्टी येऊ शकल्या असत्या. दुसरे असे की P T Barnum हां अस्सल उद्योजक होता, त्याने सगळे अतिशय व्यासायिक रीतीने, भल्या बुऱ्या मार्गाचा अवलंब करून यश प्राप्त केले. चित्रपटात त्याच्या चांगल्या बाजूच पुढे आल्या आहेत. चित्रपट अतिशय वेगवान आहे, शेवट पर्यंत प्रेक्षकांवर पकड ठेवतो. P T Barnum ची अनेक चरित्रे उपलब्ध आहेत, एखादे तरी मिळवून वाचण्याची उत्सुकता निर्माण झाली आहे.

The Greatest Showman

जाता जाता आणखीन एक. P T Barnumचे कार्यक्षेत्र म्हणजे न्यूयॉर्क, तेही एकोणिसाव्या दशकाच्या सुरुवातीच्या काही दशकं. न्यूयॉर्कचा नगराकडून महानगराकडे प्रवास सुरु झालेला त्याकाळात. योगायोग म्हणजे मी देखील विमानात बसून न्यूयॉर्कलाच चाललो होतो. न्यूयॉर्क मध्ये मी Madison Square Garden येथे देखील गेलो, जे भले मोठे असे indoor sport arena, open air theater आहे. P T Barnum ते बांधण्यात भागीदार होता, त्याच्या सर्कशीचे खेळही तेथे होत असत. असे वाचण्यात आले होते की मागील वर्षीच त्याची सर्कस कंपनीचे कामकाज थांबवले गेले.

दुसरा चित्रपट मी जो विमान प्रवासात पाहिला तो La La Land नावाचा, ज्यात jazz संगीतावर प्रेम, निष्ठा असलेल्या तरुणाची कहाणी आहे. हा ही चित्रपट मला आवडला. पाश्चिमात्य संगीतात jazz संगीत प्रकाराचे एक विशिष्ट स्थान आहे. भारतीय संगीतात रागदारी संगीत प्रकारात कसे उत्स्फूर्त कल्पनाविलास करण्यावर भर आहे, तसेच यातही आहे. पूर्वी केव्हा तरी मी ह्या संगीत प्रकारचा इतिहास, आणि इतर वैशिष्टे उलगडून दाखवणारा Warren Sanders यांचा एक दृक्‌श्राव्य कार्यक्रम पाहिला होता. तर ह्या तरुणाला jazz संगीत क्षेत्रातच काम करायचे असते. पण jazz संगीतापेक्षा इतर संगीताला लोकांकडून प्रतिसाद मिळत असल्यामुळे, ह तरुण हिरमुसतो. त्यातच त्याची एक सखी असते, तिलाही नाटकात काम करायला आवडत असते, पण तिला देखील मनासारखे काम न मिळत नसल्यामुळे, ती देखील वैतागलेली असते. त्यातच दोघांचे प्रेम प्रकरण फुलत जाते.

La La Land

Movie poster, courtesy Internet

तरुणाचे नाव सेबास्टियन. राहतो लॉस एंजेलिसला. त्याचे ध्येय आहे jazz club सुरु करणे जेथे फक्त jazz असेल. तरुणीचे नाव मिया, ती पण लॉस एंजेलिसचीच, तिचे ध्येय नाटकात काम करणे. कॉफी शॉप मध्ये काम करता करता तिच्या एका मागून एक स्क्रीन टेस्ट्स चालू असतात, पण कुठेही जमत नसते. या दोघांची भेट चित्रपटात पहिल्याच दृश्यात होते. लॉस एंजेलिस मधील एका हायवे वरील ट्राफिक मध्ये. मिया कार मधून गाणे सुरु करते, तसेच इतरही लोकं करतात, त्यात सेबास्टियन देखील असतो. चित्रपटात लॉस एंजेलिसच्या आसपासची बरीच दृश्ये आहेत. मी लॉस एंजेलिस मध्ये राहिलो आहे काही काळ, त्यामुळे पाहताना पुनःप्रत्ययाचा आनंद मिळत होता. सुरुवातीचे ट्राफिकचे दृश्य, नंतर त्यांचे जमू लागते तेव्हा त्याचे झालेले नाच/गाणे जे लॉस एंजेलिस जवळ Griffith Observatory ची टेकडी आहे, तेथील दृश्य.

दोघांच्या प्रेम प्रकरणात नेहमीसारखी विघ्ने येतात. कधी सेबास्टियन नावडती कामे करून आपल्या ध्येयापासून दूर जातो आहे हे समजून ती कधी त्याच्यावर चिडते, तर कधी मियाच्या नाटकाला उशीर केल्यामुळे मिया घर आणि सेबास्टियनला सोडून गावी जाते. मियाला पुढे मनासारखे काम मिळते, पण ती कालांतराने दुसऱ्याच कोणाबरोबर तरी लग्न करते(ती असे का करते हे समजत नाही, त्यांची भेटच होत नाही का हे ही समजत नाही). सेबास्टियन देखील सेब्स नावाचा स्वतःचा jazz club सुरु करतो. मिया तेथे चुकून आपल्या नवऱ्याबरोबर आली असता दोघांची नजरानजर होते आणि चित्रपट तेथे संपतो. अभिनय सुंदर, गाणी, त्याबरोबरचे संगीत आणि अनेकदा नृत्य अप्रतिम, आणि मुख्य म्हणजे कथा देखील उत्तम. त्यामुळेच ह्या ऑस्कर मिळाले होते. La La Land म्हणजे काय? त्याचा अर्थ अद्भूत जग, दुसरा अमेरिकन अर्थ लॉस एंजेलिस, हॉलीवूड मधील फिल्मी जग. दोन्ही अर्थ चपखल बसतात या सिनेमाला. एक तर हा चित्रपट लॉस एंजेलिस, हॉलीवूड मधील आहे, आणि तो आहे नायक/नायिकांच्या अद्भूत स्वप्नाबद्दलही. नाही का?

असे ही दोन चित्रपट, माझा विमान प्रवास सुसह्य करायला मदत झाली. सांगीतिक चित्रपट, musical या अर्थाने, पण हिंदी चित्रपटासारखे नाही! मध्ये मध्ये विमानातील हवाईसुंदरी खाण्या पिण्याची सरबराई करण्यात मला त्रास देत होत्या हा एक भाग आणि दुसरे असे की स्क्रीनचा छोटा आकार ह्या मुळे रसभंग होत होता, पण काय करणार?

 

२२ जून १८९७

काल २२ जून. पुण्यात चापेकर बंधूनी इंग्रज अधिकारी वॉल्टर चार्ल्स रँड याची हत्या केल्याचा दिवस. २१ जून कसा वर्षातील सर्वात मोठा दिवस म्हणून(आणि आता आंतरराष्ट्रीय योग दिवस म्हणून) कायम लक्षात असतो, तसं २२ जून हा चापेकर बंधूंचा म्हणून मी हटकून लक्षात ठेवला आहे. त्याला आणखीन एक कारण आहे. मी पुण्याजवळ चिंचवड मध्ये राहिलो, वाढलो. चिंचवड गावातील चापेकर बंधूचा वाडा, गावातील मुख्य चौकातील दामोदर हरी चापेकरांचा पिस्तुल चालवतानाचा पूर्णाकृती पुतळा कायम जाता येता डोळ्यासमोर राही. खरे तर तो पुतळा, ते घड्याळ असलेला मनोरा म्हणजे चिंचवडची ओळख झाली होती. अर्थात अधिक कित्येक शतके आधी मोरया गोसावी समाधी, गणपती मंदिर, पवना नदीचा तो रमणीय काठ, मंदिरामागील घाट अशी ओळख होती, आणि अर्थात नंतर चिंचवडची औद्योगिक क्षेत्र म्हणून नंतर ओळख झाली.

मी दूरदर्शनवर कित्येक वर्षांपूर्वी शाळेत असताना २२ जून १८९७ नावाचा चापेकर बंधूंवर तयार केलेला चित्रपट पाहिला होता. हत्येच्या घटनेला आता १२० वर्षे होऊन गेली. चार एक वर्षात शतकोत्तर रौप्य महोत्सव साजरा होईल. काल मी हा चित्रपट परत पाहिला. हा चित्रपट युट्युब वर येथे आहे. शाळकरी वयात हा पाहिलेला चित्रपट मनात खूप रुतला होता. काल तो परत पाहताना पुन: प्रत्ययाचा आनंद मिळाला, खुपच छान सिनेमा आहे, पण प्रिंट तितकीशी खास नाही. इनमीन दोन तासांचा चित्रपट. तरुण अश्या रविंद्र मंकणीची भूमिका आहे त्यात. १९७९ मध्ये आलेला हा चित्रपट अर्थात पुण्यात तसेच चिंचवड मध्ये घडतो. स्वातंत्र्यापूर्वीचा पुण्यातील तो काळ. एकोणिसावे शतक संपत आलेले. ब्रिटीशांनी हिंदुस्तानात आपले पाय भक्कम रोवले होते. टिळकांचा(चित्रपटात सदाशिव अमरापूरकर) तसेच त्यांच्या जहाल मतांचा तो उत्कर्षाचा काळ. चापेकर बंधूंवर टिळकांच्या जहाल मतांचा, सशस्त्र क्रांतीचा प्रभाव पडलेला. त्यातच पुण्यात १८९६ साली प्लेग रोगाची भीषण अशी साथ पसरली. चापेकरांचे कुटुंब म्हणजे कर्मठ सनातनी ब्राम्हण आणि शिकलेले. त्यांचे वडील कीर्तन करत, तेही चित्रपटात दाखवले आहे.

 

इंग्रज अधिकारी वॉल्टर चार्ल्स रँड ह्याला पुण्यात प्लेगवर उपाय योजना करण्यासाठी कमिशनर म्हणून नेमले गेले. प्लेग साथीचे निर्मुलन करण्यासाठी त्याने योजलेले काही असंवेदनशील उपाय जसे घराघरात घुसून तपासणी करणे, लोकांना बळजबरीने बाहेर काढणे, या सर्वांमुळे तसेच पुण्यातील हिंदू धर्मियांच्या भावना निष्ठूरपणे दुखावल्यामुळे, स्त्रियांशी असभ्यपणे वागल्यामुळे त्याच्या विरुद्ध असंतोष बळावत होता. चित्रपटाच्या पहिल्या तासाभरात हा सगळा मामला येतो. त्याकाळातील पुण्यातील वाडे, ब्राम्हणांची वस्ती, घरे, ब्रिटीश अधिकारी हे सगळे छान चित्रित केले आहे. धर्मांतरासाठी फूस  ख्रिस्ती मिशनरीच्या विरुद्ध असंतोष होता, त्याचे पर्यावसन एका पाद्रीवर चापेकर बंधू हल्ला करण्यात, होते असा एक प्रसंग आहे(ब्रिटीश कालीन धर्मांतराच्या संबंधित अनेक कांगोऱ्यांचा वेध घेणारी वि. ग. कानिटकर यांची एक कादंबरी आहे, त्याच्याबद्दल जरूर येथे वाचा). ब्रिटीश राणी विक्टोरिया हिच्या ब्रिटीश साम्राज्याच्या राज्यरोहण घटनेला ५० वर्षे झाली होती, यानिमित्ताने आज ज्या ठिकाणी पुणे विद्यापिठ आहे तेथे कार्यक्रम असणार होता. कमिशनर रँडला तेथून रात्री परत येताना गणेशखिंडीच्या झाडीत मारण्याचा चापेकर बंधू कट रचतात, आणि त्याप्रमाणे त्याची ते पिस्तुलातून गोळ्या झाडून हत्या करतात. हा प्रसंग अतिशय छान वठला आहे. ‘गोंद्या आला रे’ अशी आरोळी, बग्गीच्या घोड्यांच्या टापांचा आवाज, रात्रीचा काळोख, झाडी हे सर्व वास्तवदर्शी वाटते पाहताना. चित्रपटाला विशेष असे पार्श्वसंगीत नाही, खरेतर कमीतकमी संवाद, साऱ्या चित्रपटभर सन्नाटा हे सर्व वातावरण निर्मिती करतात.

चित्रपटाच्या उरलेल्या तासाभरात हत्येनंतर काय काय होते हे सर्व होते. नेहमीप्रमाणे लोकमान्य टिळकांवर संशयाची सुई येते. नंतर अर्थात चापेकर बंधूंना धरपकड, चौकशी(त्यासाठी पुण्यात फरासखान्यात ठेवले गेले असा उल्लेख येतो), खटले, आणि फाशी हे सर्व विस्ताराने दाखवले आहे. चापेकर ब्रदर्स नावचा आणखीन एक सिनेमा एक-दोन वर्षांपूर्वी येऊन गेल्याचे आठवते. तो मात्र मी नाही पाहिला. नुकतेच मला समजळे की माझ्या एका मित्राचे वडील पाळंदे यांनी चापेकरांच्या पित्याची भूमिका केली होती. चापेकर बंधूंच्या या कामगिरीमुळे खरेतर इतर ठिकाणी देखील ठिणग्या पडल्या आणि ब्रिटीश साम्राज्याला धक्के बसण्यास सुरुवात झाली असे इतिहास सांगतो.

मला WhatsApp वरून मिळालेली माहिती अशी की, “वॉल्टर चार्ल्स रॅंड हा आय सी एस ऑफीसर होता. इंग्लंडमधल्या लिव्हरपूलजवळ त्याचं आयुष्य गेलं.  १८९७ मध्ये त्याचा खून होण्यापूर्वी १३-१४ वर्षे तो भारतातच – खास करून मुंबईच्या आसपास होता. रॅंडचे कागद अभ्यासत असताना त्याच्या हस्ताक्षरातलं हे पत्र ब्रिटीश लायब्ररीत मिळालं. २३ सप्टेंबर १८८३ चं त्याच्या हस्ताक्षरातलं हे पत्र. तो अंडर सेक्रेटरीला लिहीतोय की त्याने  मुंबईला जाण्यासाठी ‘व्हिक्टोरीया’ जहाजात जागा बुक केली आहे. पण त्याला अजून ऑफीशियल सेलिंग ऑर्डर्स (Sailing Orders) मिळालेल्या नाहीत. त्या डलविचला पाठविण्याची व्यवस्था व्हावी. २४ सप्टेंबरला हे पत्र इंडीया ऑफीसला मिळाले आणि २६ तारखेला त्याच्या सेलिंग ऑर्डर्स पाठवल्या गेल्यासुध्दा (हे सगळे तारखांचे शिक्के पत्रावर आहेत!)
त्याचा आणि आयर्स्टचा खून झाल्यावर ३ महिन्यांच्या आत श्रीमती रॅंड व श्रीमती आयर्स्ट ह्यांना स्पेशल पेन्शन सुरु झाले. श्रीमती रॅंड ह्यांना वार्षिक £२५० व त्यांच्या मुलांना प्रत्येकी वार्षिक £२१ मिळत होते तर श्रीमती अायर्स्ट ह्यांना वार्षिक £१५० व त्यांच्या मुलांना वार्षिक £१५ मिळत असत. दोघेही ऑन-ड्यूटी मारले गेले असल्याने ही खास वाढीव दराने पेन्शने होती. हे सगळे पेन्शनचे कागद ब्रिटीश लायब्ररीत आहेत. दामोदर चापेकरांच्या पत्नी दुर्गाबाई (ज्यांचे नावही आपल्याला माहीत नसते!) १८९७ मध्ये फक्त १७ वर्षांच्या होत्या.  ह्या पुढे ६० वर्षे – म्हणजे १९५६ पर्यंत जगल्या – १९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर ९ वर्षे जगूनही ना त्यांना कोणते पेन्शन मिळाले ना कोणते त्यांचा नवरा स्वातंत्र्यसैनिक असल्याचे ताम्रपट”

हे सर्व वाचून एकूणच आपल्या वारश्याबद्दल आपली असलेली अनास्थाच समोर आली. चिंचवड गावातील मधील तो पुतळा चौकातून आता हटवून १२-१५ वर्षे झाली आहेत, फ्लायओव्हर करण्यासाठी. त्याच चौकात एका बाजूला एक वेगळे शिल्प समूह साकारले गेले आहे, इतक्याच त्याचे अनावरण झाले.

चिंचवड गावात चापेकर बंधूंचा एका वाडा आहे, तेथेही मी एकदोनदा गेलो होतो. औंध वरून पुणे विद्यापीठाकडे जात असता, सध्याच्या पुणे सेंट्रल मॉल असलेला भाग ज्याला गणेश खिंड असे म्हणत, ब्रिटिशांच्या काळात भरपूर झाडी असलेला जंगल असलेला भाग होता असे दिसते. त्या ठिकाणी चापेकर बंधूंनी पिस्तुलाने गोळ्या झाडून त्याची हत्या केली. तेथे एक नाममात्र फलक आहे, तेवढेच. जाता येता तो लक्षात देखील येत नाही. पुण्यात त्यांचे वास्तव्य कुठे होते, तेथे काही स्मारक आहे का याची माहिती मला तरी नाही, किंवा चापेकर यांचे वंशज काय करतात, कोठे असतात हे ही माहिती नाही.

चापेकर बंधू वाडा

चापेकर बंधू वाडा, चिंचवड गाव

असो. तर असा हा २२ जून, आपल्या पुण्यातील, चिंचवडमधील क्रांतीवीर,राष्ट्रप्रेमी, करारी चापेकर बंधूंनी केलेल्या कामगिरीचे स्मरण करण्याचा, अभिमान बाळगण्याचा दिवस!

ताजा कलम: आजच(जुलै ७) वर्तमानपत्रात वाचले की, उद्या रविवारी चापेकरांच्या जीवनावरील टपाल तिकिटाचे प्रकाशन होणार आहे. चला, देर आये, लेकिन दुरस्त आये!

थोर गणिती रामानुजन

जानेवारीत मी अमेरिकेत बोस्टन याठिकाणी कामानानिमित्त गेलो होतो. कुठेही गेलो की स्थानिक गोष्टी जाणून घेण्यासाठी तेथील वर्तमान पत्रे वाचण्याची मला सवय. माझ्या राहण्याच्या ठिकाणी हॉटेलमध्ये लॉबीत Community Advocate नावाचे दर आठवड्याला प्रसिद्ध होणारे एक पत्रक होते. त्यात मला एक लेख आढळला जो त्या भागातील Donald Manzoli नावाच्या एका व्यक्तीवर होता. आयुष्यात अनेक टक्के टोणपे खाल्लेला, पण गणितावरील प्रेम जागृत असलेल्या नावाच्या व्यक्तीवर तो होता. त्याने म्हणे थोर भारतीय गणिती रामानुजनच्या काही गणिती सूत्रांवर काम करून प्रतिष्ठित Rocky Mountain Journal of Mathematics मध्ये प्रसिद्ध केले होते. मी ते वाचून चकित झालो. एक तर त्या व्यक्तीच्या जिद्दीबद्दल, गणित विषयावरील प्रेमावर. त्याहून अधिक चकित झालो ते आपल्या रामानुजनची अजूनही असलेली कीर्ती.

गेल्यावर्षी केव्हातरी पुण्यातील एका रस्त्यावर एके ठिकाणी जुन्या पुस्तकांच्या ढिगात मी पुस्तकं शोधत होतो. ब्रिटीश राजवटीच्या काळात दक्षिण भारतातील अल्पायुषी ठरलेल्या श्रीनिवास रामानुजन नावाच्या गणितज्ञाची कहाणी सांगणारे पुस्तक हाती लागले होते. पुस्तकाचे नाव ‘श्रीनिवास रामानुजन-एका गणितज्ञाची घडण’, लेखक प्रा. द. भ. वाघ, १९८७ साली, म्हणजे, रामानुजनच्या जन्मशताब्दीच्या निमित्ताने प्रकाशित झाले होते. रामानुजन बद्दल मला थोडेफार जुजबी माहिती होतीच. शाळेत गणित या विषयात, आपल्यापैकी कित्येकांसारखेच, माझी विशेष काही गती अशी कधीच नव्हती. पण पुढे शिक्षण संगणकक्षेत्रात तसेच व्यवसाय देखील त्यातच असल्यामुळे गणिती ज्ञान आवशक होते, संगणकक्षेत्रातील त्याचा उपयोग, तसेच गणिताची एकूणच महती जाणत असल्यामुळे ते पुस्तक मी उचलले, पण वाचण्याचा काही योग आला नाही. हा ब्लॉग लिहिण्याच्या निमित्ताने ते वाचले. प्राचीन भारताची गणित विषयातील प्रगती सर्वज्ञात आहे. आर्यभट्ट, वराहमिहीर आणि इतर प्राचीन गणितज्ञ यांच्यासारखी प्रतिभा असलेला रामानुजन, वैयक्तिक आयुष्यात दारिद्र्य, सामाजिक परिस्थिती, आजारपण यांना तोंड देत देत आपले गणितातील काम करत राहिले.

E722715B-3E56-4081-9D7F-A934A06C5219

तसे पहिले तर रामानुजनवर इतक्यातच एक सिनेमा आणि एक नाटक देखील आले आहे. सिनेमाचे नाव आहे The Man Who Knew Infinity आणि नाटकाचे नाव आहे Death of a Mathematician. चित्रपट काही अजून पाहता आला नाही, पण नाटक मी पहिले होते. दोन्ही अर्थातच त्याच्या आयुष्यावर आहे. जेवढे गणितातील त्याचे कार्य प्रसिद्ध आहे, तेवढेच त्याचे व्यक्तिमत्व, त्याचे आयुष्य रोचक आहे, नाट्य आहे, जे इतके दिवस सर्वसामान्यांना अपरिचित होते. ते या दोन कलाकृतींमुळे पुढे आले आहे. मूळ इंग्रजीत श्रीनिवास शारंगपाणी यांनी लिहिलेले हे नाटक हिंदीत स्वतंत्र थिएटर या नावाच्या नाटक मंडळीने गेल्यावर्षी नोव्हेंबर हिंदी नाट्यमहोत्सवात सादर केले होते. रामानुजन यांच्या व्यक्तीमत्वात असलेला साधेपणा, खरेतर भोळेपणाकडे झुकणारा स्वभाव, त्यांची नमक्कलदेवी वर असलेली अपार भक्ति, घरचे दारिद्र्य, धार्मिक वातावरण, यांचे दर्शन नाटकात येते. त्यांची पत्नी आणि आई यांच्यात असलेले घरगुती भांडण, वादविवाद यामुळे निर्माण झालेले ताणतणाव, भावनिक आंदोलने यांचे चित्रण येते. याची परिणीती म्हणून, वयाचा तेहतीसाव्या वर्षी झालेला अतिसारामुळे झालेले निधन हे सर्व चटका लावून जाते. The Man Who Knew Infinity हा चित्रपट त्याच नावाच्या पुस्तकावर आधारित आहे. तोही पाहिला पाहिजे.

रामानुजानने विद्यापीठीय शिक्षण घेतले नव्हते, कुणाकडून मार्गदर्शन विशेष असे मिळाले नव्हते, ग्रंथालयाची देखील मदत झाली नव्हती. अल्पायुषी रामानुजन हे गणितात एवढे अचाट काम केले की लंडनच्या Royal Society तसेच केम्ब्रिजच्या ट्रिनिटी कॉलेजची फेलोशिप त्याला मिळाली, त्याच्या सर्व गणिती सूत्रांचा, प्रमेयांचा, शोधांचा संग्रह केम्ब्रिज विद्यापीठाने प्रसिद्ध केला, हे सर्व अद्वितीय आहे. रामानुजनचा जन्म दिवस, म्हणजे डिसेंबर २२, हा भारतात, राष्ट्रीय गणित दिवस(National Mathematics Day) म्हणून साजरा केला जातो, याचा मला थांगपत्ताच नव्हता. अजून दोन वर्षांनी म्हणजे २०२० मध्ये, रामानुजनच्या अकाली मृत्यूला १०० वर्षे होतील. या निमित्ताने नक्कीच जगभर, विशेषतः केम्ब्रिज विद्यापीठात कार्यक्रम होतील. तामिळनाडू मध्ये त्याच्या नावाची एक गणित संशोधन संस्था देखील आहे, जिचे नाव आहे Ramanujan Mathematical Society.

जाताजाता एक सांगितले पाहिजे, अमेरिका हा देश जसा वरून भोगवादी आहे, तसाच तितकाच ज्ञानाधिष्ठित आहे, यांचे पदोपदी दर्शन आपल्या घडू शकते, अर्थात आपण जर ते पाहायचे ठरवले तर! अशी कितीतरी उदाहरणे देता येतील. त्याच बोस्टन प्रवासात मला भेटलेल्या एका कॅबचालकाबद्द्ल, ज्याने Media Ecology या विषयात प्राविण्य मिळवले आहे, याबद्दल मी पूर्वी लिहिले होते.

 

आगळ्या वेगळ्या जगात नेणारा ‘न्यूड’

गोव्यात गेल्यावर्षी(नोव्हेंबर २०१७) पार पडलेल्या International Film Festival of India(IFFI) एस् दुर्गा आणि न्यूड या दोन सिनेमांची जोरदार चर्चा होती. त्यांच्यावर अश्लील म्हणून शिक्के बसले. तेव्हापासूनच रवी जाधव यांचा मराठी सिनेमा न्यूड, जो अनोळखी जगाची कवाडं किलकिली करणारा असा सिनेमा म्हणून अधूनमधून विविध माध्यमांतून येत राहिले. शेवटी एप्रिल मध्ये तो प्रदर्शित झाला. आज जाऊ, उद्या जाऊ असे करत करत अर्धा मे महिना गेला. इतर चित्रपटांच्या भाऊगर्दीत हा अजूनही चालू होता. मी तो एकदाचा पाहिला. मी इस्मत चुगताई यांचे १९४० मधील अश्लील ठरवलेल्या पुस्तकाचे मराठी भाषांतर कविता महाजन यांनी केले वाचतो आहे. त्यात त्यांनी इस्मत चुगताई यांना झालेल्या त्रासाची कहाणी दिली आहे, ते वाचून रवी जाधव यांना झालेला त्रास काहीच नाही असे वाटतेय!

चित्रपटाचा विषय अर्थातच स्फोटक आहे, म्हणूनच तर एवढी उलथापालथ झाली. चित्रकला शिक्षण देणाऱ्या महाविद्यालयातून विद्यार्थ्यांना अभ्यासक्रमाचा भाग म्हणून मानवी शरीर जसे दिसते तसे कागदावर उतरवण्याचे प्रशिक्षण देतात. त्यासाठी स्त्री, पुरुष मॉडेल्स हवी असतात जी नग्न रूपात ह्या विद्यार्थ्यांसमोर बसू शकतात. अश्याच एका स्त्री मॉडेलची जीवनगाथा म्हणजे ह्या चित्रपटाचा विषय. खरे तर चित्रपटातील हा विषय तसा मला नवीन नव्हता.  मुंबईच्या सतीश नाईक संपादित चिन्ह ह्या चित्रकला ह्या विषयाला वाहिलेल्या नियतकालिकाच्या नग्नता ह्या विशेषांकात त्याची सविस्तर चर्चा केली होती (२०१०-११ दिवाळी विशेषांक, चित्रातील नग्नता आणि मनातील). संगीत, चित्रकला, शिल्पकला, त्याचे उपयोजन, यांसारख्या कलांबद्दल, कलाकारांबद्दल आस्वादक रीतींनी, कलेच्या निर्मितीबाबत, कलाकारांकडून विशेष असे लिहिले जात नाही. अर्थात काही सन्मानीय अपवाद आहे. सतीश नाईक हे त्यातील एक. त्यांच्याबद्दल नंतर कधीतरी.

तसे पहिले तर चित्रपट हा एका स्त्रीच्या(यमुना) अन्यायविरोधी संघर्षाची कहाणी आहे. ही स्त्री सकारली आहे ती कल्याणी मुळे हिने. कल्याणी मुळेला मी पूर्वी एका नाटकात पहिले होते. महाराष्ट्र कर्नाटक सीमेवरील एका खेडेगावातील, का तालुक्याच्या गावातील एका स्त्रीचा नवरा व्याभिचार करून तीला आणि त्याच्या मुलाला घर सोडून देण्यास भाग पाडतो. मराठी, आणि बरेक कन्नड संवाद ह्यांच्यात आहेत. मला मजा वाटली यामुळे, कारण मी कन्नडही जाणतो. मग ही स्त्री मुंबईला तिच्या नातेवाईकाकडे काहीतरी काम करून जगावे यासाठी येते. ही कोणी दूरची मावशी(अक्का) असते. ही साकारली आहे छाया कदम (हिचा अजून के छान सिनेमा रेडू देखील मी पाहिला) हिने. पण दुष्काळात तेरावा महिना अशी परिस्थिती असते. मुंबईत अतिशय गलिच्छ वस्तीत, गरिबीत, एका पत्र्याच्या घरात ते राहत असतात. बिनकामाचा नवरा पूर्वी मुंबईतील गिरिणी कामगार असावा असा उल्लेख येतो. मावशीच्या नोकरीवर घर चालत असते. नोकरी कसली तर मुंबईतील जे जे स्कूल ऑफ आर्ट्स(मागील मुंबई भेटीत येथे जायचे राहूच गेले) मध्ये न्यूड मॉडेल म्हणून काम, पण वर वर सफाई कामगाराची नोकरी.

nude-marathi-film

यमुनेच्या पुढे उदरनिर्वाहाचा, मुलाच्या शिक्षणाचा प्रश्न आवासून उभा असतो. अक्केला ती नोकरी पाहायला सांगते. यमुनेला अक्केच्या व्यवसायाची माहिती समजल्यावर ही हादरते, तीला किळस वाटते. पण पुढे तीही तेच काम पत्कारते. ते ती कसे करते, मनाची कशी उलथापालथ होते, तिच्या मुलाला हे सर्व कळते का, हे सगळे चित्रपटातून पाहायला हवे. दिग्दर्शक रवी जाधव यांनी या निमित्ताने हे अनोळखे जग आपल्यासमोर मांडले आहे. परिस्थितीमुळे संघर्ष करून जगण्यासाठी असाही मार्ग स्वीकारणाऱ्या न्यूड मॉडेल्स, प्रामुख्याने स्त्री मॉडेल्सची, जीवनगाथा मांडली आहे. कलाजगत या विषयाकडे कसे पाहते, त्यांचे विचार काय, सध्या परिस्थिती काय वगैरे गोष्टी थोड्याफार ओघाने येतात, पण तो चित्रपटाचा विषय नसल्यामुळे त्यावर भर नाही. पण अभिनेत्री छाया कदम आणि कल्याणी मुळे यांनी मात्र कमाल केली आहे. न्यूड मॉडेल्स म्हणून चित्र काढणाऱ्या मुलांच्या पुढे बसणे हे सगळे त्यांनी कसे केले असेल हे पाहून चकित व्हायला होते. चित्रपटात एकूणच सहजता आहे, ओढून ताणून काही आले असे वाटत नाही, किळसवाणे, विकृत असे देखील बिलकुल वाटत नाही, उलट चकितच व्हायला होते. हे श्रेय दिग्दर्शकाचेच असते.

nude-cinema

Poster of the cinema, courtesy Internet

न्यूड मॉडेल्स, आणि कलाशिक्षण ह्या विषयाच्या तश्या आणखीही काही बाजू आहेत. त्या सगळ्याच चित्रपटात येणे शक्य नाही. त्या सविस्तर अश्या वर उल्लेख केलेल्या विशेषांकात आल्या आहेत(त्याबद्दल लिहीन नंतर कधीतरी). अश्लीलता हा कोणत्याही लेखाचा, चित्राचा, वा इतर वस्तूचा गुण नसून, तो तसा आरोप करणाऱ्यांच्या मनाचा गुण आहे आहे असे विचारवंत आणि लैंगिकतज्ञ डॉ. एलिस म्हणतात. पण चित्रपटातच न्यूड मॉडेल्सच्या समर्थनार्थ एक वाक्य आले आहे की आपण जर कुत्री, मांजरी, आणि इतर प्राणी यांची चित्रे काढतो, तशी माणसांची देखील काढली तर काय हरकत आहे. हे थोडेसे बालिश आहे असे मला तरी वाटते. कलेच्या अभिव्यक्तीसाठी काही बंधन नसावे हे प्रमुख कारण त्याचे समर्थन करण्यासाठी पुरेसे आहे.

जाता जाता या बाबतचा एक वैयक्तिक अनुभव सांगतो. मी २००४ मध्ये टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठातून भारतविद्या(MA in Indology) हा अभ्यासक्रम हौस, आवड म्हणून शिकत होतो. इतर विषयांच्या जोडीला, भारतीय चित्रकला, शिल्पकला, मुर्तीविज्ञान व त्याचा इतिहास यांसारखे  विषय असल्यामुळे बरेच जण कला क्षेत्रातील होते. त्यातील एकाने(जो पेशाने चित्रकार, शिल्पकार होता), ज्याच्याबरोबर चांगली मैत्री झाली होती, त्याने मला न्यूड मॉडेल म्हणून त्याच्यासमोर बसणार का असे विचारले होते. मीही अगदी तत्काळ उत्साहाच्या भरात त्याला होकार दिला होता. पण तो विषय पुढे निघाला नाही, का कोणास ठाऊक. नंतर त्या विषयाचे गांभीर्य लक्षात आल्यामुळे मीही अर्थातच काढला नाही. पण माझी न्यूड मॉडेल बनण्याची संधी हुकली!

रेडू

गेल्या काही वर्षांत मराठी चित्रपटात नाविन्याची, वेगळे काहीतरी दाखवण्याची, वेगळे विषय हाताळण्याची सकारात्मक लाट आली आहे असेच म्हणावी लागेल. कथेला, कथनाला महत्व आले हे चांगले आहे, त्यामुळे इतर गोष्टी गौण ठरतात. केवळ कथेवर चित्रपट चालू शकतो. इतक्यातच न्यूड, सायकल, रेडू सारखे हटके चित्रपट आले. मी रेडू हा चित्रपट नुकताच पाहिला. त्याबद्दल येथे थोडेसे. न्यूडदेखील पाहिला, पण त्याबद्दल परत कधीतरी.

रेडू म्हणजे रेडियो ह्या शब्दाचे ग्रामीण रूप. खरेतर ह्या चित्रपटाची कथा १९७०-८० मधील एखाद्या लघुकथेला साजेशी अशी आहे. मुख्य पात्र अर्थात रेडियो यंत्र. साल १९७२. कोकणातील(मालवणातील असे म्हटले पाहिजे वास्तविक) हडे गावातील एका गरीब रोजंदारीवर कष्ट उपसत जगणाऱ्या, हातावर पोट असणाऱ्या माणसाला एकदा रेडियो कुणाकडे तरी दिसतो. आणि ह्याला ते आवाज करणारे, गाणी म्हणणारे यंत्र भावते. हा माणूस म्हणजे तातू जो साकारला आहे अभिनेता शशांक शेंडे याने, त्याची बायको म्हणजे छाया कदम(न्यूड फेम). तो त्या रेडियोसाठी वेडा होतो. अचानक एके दिवशी त्याला तसाच रेडियो भेट म्हणून मिळतो. तो हरखून जातो. त्याला गावात भाव येतो. त्याचे आणि त्या रेडियोचे एक जिवाभावाचे नाते निर्माण होते. काही दिवस मजेत जातात. पण एके दिवशी घरातून रेडू अचानक गायब होतो, चोरीला जातो. आणि मग तातूची तडफड, तगमग सुरु होते. आणि सुरु होतो शोधाचा प्रवास, आणि कथेला कलाटणी मिळते. मी पुढचे मुद्दामच सांगत नाही. पुढचे चित्रपट पाहूनच अनुभवायला हवे.

आता मोबाईल आणि इंटरनेट मुळे सारे जग जवळ आले आहे. गावागावातून लोकं ही सर्व उपकरणं वापरताना सर्रास दिसतात. खेडेगावातून वीज नसल्यामुळे दिवेदेखील नसत. पूर्वी जेव्हा रेडियोचे नाविन्य होते तेव्हा गावातून एखादाच रेडियो असे. सगळे गावकरी, घरातील तो ऐकण्यास जमा होत असत. माझ्या मामाकडे गावी असाच एक रेडियो असे. तो आम्ही मुलं आजोळी गेलो की त्याच्या मागेमागे भुणभुण करत तो ऐकत असू. ज्यांनी हे सर्व अनुभवले आहे त्यांना हा चित्रपट त्या काळात नेणारा आहे. एखाद्याचा रेडियोमध्ये जीव गुंतल्यावर काय होते याची गमतीदार आणि भावस्पर्शी अशी ही कथा आहे. चित्रपट येऊन दोन आठवडे झाले होते. चित्रपटगृहात मोजकीच टाळकी होती. मला खात्री आहे ती सर्व माझ्यासारखी रेडियो प्रेमीच असणार. माझ्याकडेही असेच रेडियोचे यंत्र आहे, मी आजही रेडियो ऐकतो. माझ्या रेडियो ऐकण्याच्या नादाबद्द्ल मी पूर्वी येथे लिहिले आहे. आजकाल बरेच जण रेडियो कारमध्ये ऐकत असतात. त्यामुळे तो अजून ह्या जमान्यात आहेच.

५५ व्या महाराष्ट्र राज्य मराठी चित्रपट महोत्सवात ‘रेडू’ला सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा पुरस्कार मिळाला आहे. पार्श्वभूमीवर वाजणारे ‘देवाक काळजी’ हे गाणे मस्तच आहे. कोकणचा निसर्ग, गावातील एकूण वातावरण, तेथील घरे हे सर्व छान आले आहे. मी अशा ठिकाणी ट्रेकिंगच्या निमित्ताने बरेच फिरलो आहे. संथ गतीने, सहज, एकाच गावात घडणारी, सावकाश बेताबेताने उलगडणारी ही कथा पाहायला हवी. शशांकचा अभिनय देखील उत्तम. त्याचे एक नाटक पहिले होते खूप पूर्वी, मळभ नावाचे, तेही फर्ग्युसन कॉलेजच्या सभागृहात. त्यानंतर एक दोन अपवाद विशेष त्याचे काम पहिले नव्हते. सगळे संवाद हे कोकणी, मालवणी भाषेत आहेत, त्यामुळे आई माईवरून शिव्या न देता वाक्यच सुरु होत नाही. म्हणी देखील भरपूर, त्याही अगदी ठसकेबाज, उदाहरण द्यायचे झाल्यास, एक म्हण अशी येते, ज्याच्या मनात पाप, तेका पोरं होती आपोआप! चित्रपटाच्या अतिशय वेगळ्या शेवटामुळे हा रेडियोचा चित्रपट राहत नाही तो होतो त्या तातूचा, तो माणूस म्हणून एका निर्णायक क्षणी कसा वागला तो आशय महत्वाचा आहे.

जाताजाता एक गंमत सांगतो. चित्रपटाची सकाळी तिकिटे ऑनलाइन खरेदी करताना घराजवळील सिटी प्राईडमधील घेतली असे मला वाटले होते. पण तेथे गेल्यावर समजले की ती शहरातील दुसऱ्याच भागातील सिटी प्राईड मधील आहेत. का असा गोंधळ झाला, समजले नाही. रेडियो ऐकण्याच्या नादात तर असे झाले नाही! मग परत नव्याने तिकिटे घेतली, आधी घेतलेली तिकिटे रद्दबातल करता येणार नव्हती. त्यामुळे दुप्पट पैसे देऊन हा चित्रपट पाहिला.