Dance of the wind

मी आजारी असल्यामुळे ऑफिसला दांडी मरून घरीच राहिलो होतो. अशा वेळी झोपून झोपून तरी किती झोपणार? लहानपणी आम्ही राहत असलेल्या घरी पावसाच्या पाण्यामुळे भिंतीवरती ओल चढून विविध आकार तयार होत असत. आजारी पडल्यावर, पलंगावर पडल्या पडल्या ते आकार पाहून मनात विविध प्रतिमा तयार होत आणि मनोरंजन होत असे! आता अशी परिस्थिती नव्हती. हाताशी पुस्तकं, किंवा टीव्हीचा रिमोट असतो. त्या दिवशी सकाळी सकाळी टीव्ही लावला, आणि एके ठिकाणी नुकताच सुरु झालेला सिनेमा होता. तो होता हिंदी सिनेमा, आणि त्यात किटू गिडवानी दृष्टीस पडली, पण सिनेमाचे नाव तर इंग्रजी दिसत होते(Dance of the wind) जे वेगळेच होते-Dance of the wind, म्हणजे काय? म्हटले जरा पाहुयात. पण प्रत्यक्षात, तो संपूर्ण पाहून मगच उठलो.

किटू गिडवानीला किती दिवसांनी पहिले होते. हो, तीच ती, दूरदर्शन मालिकांमधून काम करणारी. नंतर खूप अशी तीला सिनेमात पाहिलेले आठवत नाही. गोविंद निहलानी यांच्या रुक्मावती की हवेली मध्ये होती. Dance of the wind समोर चालू होता, काहीतरी गंभीर दृश्य चालू होते. किटू गिडवानीचीच प्रमुख भूमिका होती. ती एक गायिका होती त्यात, तेही तिचा आवाज गमावलेली. ही गायिका(नाव पल्लवी) म्हणजे भारतीय शास्त्रीय संगीत गाणारी गायिका. गुरुकडे(जी तिची आईच असते) समोरासमोर बसून गाण्याचे धडे ही गायिका घेते आहे, त्यातील विविध बारकावे घोटून घेणे चालू आहे. आपल्या भारतीय संगीत शिक्षणाचे, तालमीची वैशिष्ट्ये दर्शवाणारी ती दृश्ये. गुरु आपल्या शिष्याला मृत्यू जवळ आल्याची, चाहूल झाल्याची सूचना देते. एका जाहीर संगीत कार्यक्रमात, गाणे सुरु करण्यापूर्वी जे काही क्षण असतात, ते छान दाखवले आहे. पण तेथे गायिकेचा आवाज लागत नाही, कारण, आपल्याला असे समजते की गुरूच्या मृत्यूमुळे भावविवश झाल्यामुळे असे झाले असावे.

IMG_1292

Kitu Gidwani, Dance of the Wind

k

Kitu Gidwani, Dance of the Wind

पुढे काही कारणाने, तिचा आवाज पूर्णपणे जातो, कारकीर्द उध्वस्त होते-गाता येत नाही, गाणे शिकवता येत नाही. मानसिक रित्या खच्चीकरण होते, तिची तळमळ, हा सगळं प्रवास किटू गिडवानीने छान रंगवला आहे. ओघाने येणारी गाणी, विविध धून, प्रसंगानुरूप हे सर्व एक छान दृक्‌श्राव्य अनुभूती देतात. ह्या गायिकेला आपला आवाज परत गवसतो हे नंतरच्या ६०-७० मिनिटात उलगडते. चित्रपटाला एक अध्यात्माची, दैवी चमत्काराची किनार आहे. शास्त्रीय संगीत आणि अध्यात्म यांचा घनिष्ट संबंध आहे, हे मान्य. पण चित्रपटात येणारी लहान मुलगी, तारा, आणि तिचे गाणे, तिचा वावर हे का आणि कसे सांगता येत नाही. ही गायिका आपल्या आईच्या गुरुकडे, जे अर्थात अतिशय वयोवृद्ध असतात, त्यांचा शोध घेत त्यांना भेटते. त्यांचा देखील आवाज नसतो. पालवीची त्यांच्याकडून गंडा बांधून घेऊन शिकण्याची इच्छा ते धुडकावून लावतात. पण त्यांच्या आणि त्या लहानग्या मुलीच्या सान्निध्यात तीला आपला हरवलेला आवाज गवसतो अशी ही कथा आहे. तर सकाळी सकाळी हा असा शास्त्रीय गाण्यांच्या धुनानी भरपूर, असा, अध्यात्मिक अनुभव देणारा, आणि बऱ्याच वर्षांनी किटू गिडवानीला पाहिल्यामुळे, एकदम मस्त वाटले. इतक्यातच जुन्या काळातील प्रसिद्ध गायिका गिरिजा देवी यांचे निधन झाले, त्यामुळे मौखिक गुरु-शिष्य परंपरेने शिकलेल्या, शिकवण्याऱ्या त्या होत्या. शेवटी Dance of the wind या नावाबद्दल. काय असावा अर्थ याचा? मला वाटते, की बागडणारा वारा, जसा स्वछंदी असतो, आणि त्यामुळेच त्याचे गाणे होते, असा तर संदेश द्यायचा नसावा? इंटरनेट वर या चित्रपटाच्या दिग्दर्शकाची(राजन खोसा) एक साईट आहे, त्यात त्यांनी ह्या चित्रपटाची पडद्यामागची कहाणी नमूद केली आहे. ती छान आहे वाचायला. त्यात त्यांनी लिहिले आहे, की शुभा मुदगल यांना ह्या चित्रपटाच्या कथेत आपली स्वतःची कहाणी दिसली.

असो. बराच जुना, म्हणजे, १९९७ मधील हा सिनेमा आहे. प्रसिद्ध गायिका शुभा मुदगल यांचे पार्श्वसंगीत आहे. हा बहुतेक पाश्चिमात्य देशातील लोकांसाठी बनवला गेला असलेला सिनेमा असला पाहिजे. चित्रपटाच्या शेवटी येणाऱ्या श्रेयनामावलीतून समजते की जर्मन संस्था, भारतातील NFDC, आणि इतर काही संस्थांनी मिळून हा सिनेमा बनवला आहे. शास्त्रीय संगीत परंपरेवर हिंदी आणि इतर भारतीय भाषेत तसे बरेच सिनेमे आहेत. हा थोडासा वेगळाच म्हटला पाहिजे. मध्यंतरी मी माझ्या एका मित्राने एक लघुपट बनवला होता, त्याचा विषय सुद्धा गाणे हाच होता, एका वृद्धाच्या जीवनात एकाकी पण आल्यामुळे, जीवन संपवण्याचा निर्णय तो बदलतो, का तर, त्याचे गाणे ऐकून रस्त्यावरील एक लहानगी त्याच्या पित्याबरोबर गाणे शिकायला येते. त्याबद्दल मी लिहिन कधीतरी.

 

 

Advertisements

सिनेमामय आठवडा, भाग#7

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील सातवा भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. त्यातील आधीचे भाग येथे वाचायला मिळतील. आजचा दिवस शिबिराचा शेवटला दिवस. आठवडाभरानंतर आम्ही सिनेमाच्या, जे दृक्‌श्राव्य  माध्यम आहे, त्याच्या जगातून बाहेर येणार. पण खरंच बाहेर येणार का? कारण शिबिरातच कुणीतरी असे म्हटले होते की जसा मासा पाण्याने कायम वेढलेला असतो, तसे आजकाल आपण सर्व दृक्‌श्राव्य  माध्यमाने कायमचे वेढले गेलो आहोत, त्याबद्दल आता सजग राहणे ही काळाची गरज झाली आहे. असो. लोकप्रभाचे संपादक विनायक परब कालच निघून गेले होते. सकाळी नाश्त्याच्या वेळेस एक-दोन जण, जे अहमदनगर वरून आले होते, त्यांची भेट झाली. दोघेही mass communication विषयाचे विद्यार्थी होते. पण बोलण्यातून, एकूण अविर्भावातून, त्यांना सारखे अनिश्चित वाटत असणार असे समजत होते. तेही खरेच म्हणा, या अफाट जगात, सिनेमाच्या जगात, त्यांना काहीतरी करायचे होते, पण कसं काय होणार याची चिंता होती, हे नक्कीच.

आजचा पहिला वर्ग हा खुल्या गटचर्चेचा होता. ३-४ दिवसांपूर्वीच आम्हा सर्व शंभर एक शिबिरार्थींचे काही गट पडले होते. त्यांच्यात, आपापसात मुद्दे चर्चिले जाऊन ते त्या गटातील एकाने मांडायचे होते. शिबिराबद्द्ल प्रतिक्रिया, सूचना सांगणे अपेक्षित होते. तो चांगला तासभर रंगला. श्यामला वनारसे यांनी सुद्धा शिबिराच्या उद्देश्याच्या पुनरुच्चार करताना सांगितले की चित्रपटांविषयी बोलणे, प्रतिक्रिया देणे आणि रासास्वदाच्या दृष्टीने विचार करणे या वेगवेगळया गोष्टी आहेत. कलाव्यवहारात अनुभव, आस्वाद, समीक्षा, आणि सौंदर्यशास्त्र अश्या चढत्या पायऱ्या आहेत याची जाणीव करून दिली.

दुसरे सत्र होते ते प्रकाश मकदूम यांचे, जे National Film Archive of India(NFAI) चे संचालक आहेत. त्यांचा विषय NFAI बद्दलच होता. खरे तर ह्या संस्थेच्या कामामुळे आणि ती ज्या क्षेत्रात आहे, त्यामुळे चे नाव वृत्तपत्रांमधून कायम येत असते. मी आधीच्या ब्लॉग मध्ये म्हटल्याप्रमाणे, इंडियन एक्सप्रेसने NFAI च्या कारभारातील काही त्रुटींवर ५-६ भागाच्या लेखमालेतून बोट ठेवले होते. तर आदल्या दिवशीच अमेरिकेतील चित्रपट जतन, संवर्धन क्षेत्रातील दोन तज्ञ व्यक्ती(Milton ‘Milt Shefter, Rick Utley) NFAI ला भेट दिल्याची बातमी आली होती.

NFAI ती संस्था काय आहे, काय काम करते, तिचे महत्व काय, इतिहास काय हे प्रकाश मकदूम यांनी आपल्या व्याख्यानातून छान मांडले. १९६४ मध्ये स्थापन झालेली ही संस्था, चित्रपटांची रिळे जपून ठेवण्याचे काम करते. खरे तर ही संस्था सुरु होण्यास जवळ जवळ ५० वर्षे उशीर झाला, कारण भारतात चित्रपट सुरु होऊन तोपर्यत कित्येक सिनेमे आले होते, आणि त्यातील कित्येक कायमचे नाहीसे झाले आहेत. वारसा जतन आणि दस्तऐवजीकरणाची अनास्था ह्याची याही क्षेत्राला झळ पोहोचली. १९६४ पासून जरी ही संस्था काम करते आहे, कित्येक चित्रपट जपले गेले आहेत, तरी सुद्धा साऱ्या भारतात ही एकच संस्था आहे, आणि त्यामुळे तिच्या कामावर मर्यादा येतात. प्रकाश मकदूम यांनी  NFAI कडे असलेल्या खजिन्यापैकी काही नमुने आम्हाला दाखवण्यासाठी आणले होते. १९१९ मधील बिल्वमंगल हा चित्रपट, १९३५ मधील बंगाली देवदास, दुसऱ्या महायुद्धाचे जवळ जवळ ३० तासांचे असलेले चित्रीकरण,  Johnny Gorkha ही war film, इत्यादींची त्यांनी आम्हाला झलक दाखवली. फिल्म्स गोळा करण्यात येणाऱ्या अडचणी, फिल्म्स जतन करण्याच्या विविध पद्धती त्यांनी विषद केल्या. Henri Langlois असे म्हणून गेला आहे की, Best way to preserve film is to screen it, त्याची नक्कीच प्रचीती आली. NFAI ही संस्था खरे तर चित्रपट रसिकांसाठी, फिल्म सोसायटीच्या लोकांसाठी अतिशय जिव्हाळ्याचा विषय आहे. तिची वाटचाल, इतिहास आणि अडचणी याबद्दल थोडीशी माहिती मिळाली आणि त्याबद्दल आणखीनच आपुलकी वाटू लागली. नुसती चित्रपट रिळे नाही तर, चित्रपटांसंबंधित पोस्टर्स, पुस्तके, छायाचित्रे, आणि इतर गोष्टींचेही जतन केले जाते. माझ्या अमीरबाई कर्नाटकी पुस्तकासाठी अमीरबाईचे दुर्मिळ चित्र त्यांनी मला दिले जे मुखपृष्ठासाठी वापरले.

मी पुण्यातील Indology मधील आद्य आणि नामवंत अश्या Bhandarkar Oriental Research Institute(BORI) संस्थेचा आजीव सदस्य आहे. तिचे एक काम म्हणजे प्राचीन भुर्जपत्रांचे(manuscripts) जतन, संवर्धन करणे हे आहे. भारत सरकारने National Mission for Manuscripts नावाचा उपक्रम सुरु केला त्यात ती भाग घेते. मला NFAI चे देखील काम तश्याच प्रकारचे, पण चित्रपटांसंबंधी, वाटले. ही संस्था सुद्धा National Film Heritage Mission च्या अंतर्गत चित्रपट जतन, संवर्धनाचे काम करते.

जेवणाची वेळ टळून गेली होती, तरी सुद्धा कळाले देखील नाही. भोजनादरम्यान पुणे विद्यापीठाचे राज्यशास्त्राचे प्राध्यापकांची ओळख झाली. माझा अवतार(दाढी वाढवलेली, अंगावर असलेला झब्बा) पाहून, त्यांना खरे वाटले नाही की मी सॉफ्टवेअर क्षेत्रात आहे, त्यांना वाटले की मी लेखक वगैरे आहे. मी म्हटले तेही खरेच आहे. मग मी माझे नेहमीचे पुराण लावले. अमीरबाई कर्नाटकी, कन्नड भाषांतर वगैरे. त्यांना कन्नड साहित्याबद्दल थोडीफार माहिती होती. त्यांनी एक लघुपट बनवलेला होता. कशाबद्दल होता ते विचारायचे राहून गेले.

दुपारचे जेवणानंतरचे पहिले सत्र हे संयुक्त सत्र होते. प्रसिद्ध दिग्दर्शक गोविंद निहलानी आले होते. त्यांचाच सिनेमा ‘ती आणि इतर’ आम्ही काल पहिला होता. त्यांच्याशी त्याबद्दल थेट संवाद करण्याची संधी होती. नंतर तसेच समारोपाचा छोटेखानी समारंभ होता. चित्रपटासंबंधी बरीच साधक बाधक चर्चा झाली. चित्रपटाचा विषय, मांडणी, चित्रीकरणाच्या वेळच्या कल्पना, काय आणि कसे मांडायचे होते यामागचे त्यांचे विचार हे समजले. शिबिरार्थीपैकी एक दाम्पत्य जे आले होते, चित्रपटात मांडला होता(आपल्या आसपास चालत असलेल्या अनैतिक गोष्टी, घटना, आणि त्याबद्दल आपली प्रतिक्रिया) त्यांनी अगदी तसाच अनुभव मांडला, आणि ते त्यातून कसे गेले हे सांगितले. चित्रपटाचा विष अगदी संवेदनशील होता, आणि समाज कसा मी आणि माझे असा विचार करून बोथट होत चालला आहे हे चित्रपटातून दर्शवले होते.

गोविंद निहलानी यांच्या हस्ते निवडक प्रातिनिधिक शिबिरार्थींना सहभागाचे प्रमाणपत्र देण्यात आले आणि दुपारी तीनला कार्यक्रम संपला. चहाची वेळ झाली होती. आभाळ दाटून आले होते. शिबिराचा भाग म्हणून FTII ला भेट घडणार होती. मी पूर्वीच दिवसभर FTII मध्ये भटकून आल्यामुळे मी परत गेलो नाही. माझ्या मनात दुसरेच विचार चालू होते. परवाच बातमी वाचली होती की पुण्यातील ऐन मोक्याच्या ठिकाणचे(डेक्कन जिमखान्यावरील) आणखीन एक पुस्तकाचे दुकान बंद होणार होते. त्याचे नाव बुकवर्ल्ड, आणि पुस्तकं कमी दरात विकली जाणार होती. मी कित्येक महिन्यातून त्या दुकानाला भेट दिली नव्हती. म्हटले तेथे जावे आणि जमले तर काही पुस्तके घेऊयात. बाहेर पाऊस पडत होता, गेल्या ६-७ दिवसांत काय ऐकले, काय पहिले याची याची उजळणी करत, मी दुकानात शिरलो.

सिनेमामय आठवडा, भाग#६

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील सहाव्या भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. त्यातील आधीचे भाग येथे वाचायला मिळतील. आता महिना झाला शिबीर सुरु होऊन गेल्याला. ‘वास्तव रूपवाणी’ मासिकाची वार्षिक वर्गणी भरून झाली आणि प्रभात चित्र मंडळचे अभिजीत देशपांडे यांच्याशी बातचीत झाली. आम्हा शिबिरार्थीच्या WhatsApp गटात विविध चर्चा आणि माहिती, व्हिडियो फिरतायेत. फिल्ममेकिंगविषयीची, रसास्वादाविषयीची विविध पुस्तके( प्रभात चित्र मंडळच्या वेबसाईटवर ती दिली आहेत) डोळ्याखालून घालतोय, आणि ह्या अजून हा विषय डोक्यातून गेलाच नाहीये. मध्येच आल्फ्रेड हीचकॉकच्या दोन चित्रपटांबद्दल एक ब्लॉगदेखील लिहून झाला. असो. परत शिबिराच्या सहाव्या दिवसाच्या अनुभवकथानाकडे येतो.

आजचा दिवस हा जागतिक समकालीन सिनेमा हा विषय घेऊन बोलणाऱ्या पुण्याचेच अभिजीत रणदिवे यांनी सुरुवात केली. आपल्याकडे जागतिक सिनेमा म्हणजे अमेरिकेतील हॉलीवूडचे सिनेमा असा धरला जातो. पण जगात इतर भागात, जसे, मेक्सिको, जपान, रशिया, युरोप मध्ये, आणि आता इराण मध्ये देखील दखल घेण्याजोगे सिनेमे बनत आहेत, आणि अजूनही बनत आहेत. त्यांच्या विषयाचा गोषवारा असा होता की जागतिक समकालीन सिनेमाचे वैशिष्ट्य असे की जे काही सांगायचे आहे मांडायचे आहे, ते सरळ सरळ न सांगता, ढोबळपणे सांगणे, किंवा विविध प्रतिमांचा वापर करून सांगणे याकडे कल असतो. त्यांनी विविध चित्रफिती दाखवून हा मुद्दा स्पष्ट केला. चीनमध्ये Three Gorges  नावाचे जे भले मोठे धरण बांधले आहे, त्यामुळे निर्माण झालेले प्रश्न ह्या Still Life सिनेमात मांडले गेले आहेत. फ्रान्स मध्ये जे निर्वासितांचे प्रश्न आहेत, त्याबद्दल भाष्य करणारी, black comedy कडे थोडीशी झुकणारी एक चित्रफीत आम्ही पाहिली. Ameros Perros नावाची मेक्सिकन फिल्मची थोडीसी झलक देखील, जी dog fight या theme वर आधारित ३ वेगवेगळया गोष्टींची गुंफण आहे, ती पाहिली. एकूणच अश्या तऱ्हेने अभिजीत रणदिवे यांनी असे वेगळे चित्रपट पाहून जगात चित्रपट माध्यम हे, विवध प्रश्न मांडण्यासाठी, काहीतरी सांगण्यासाठी, कसे वेगवेगळया तऱ्हेने वापरले जाते हे स्पष्ट केले. 

नंतर गणेश मतकरी यांनी हिंदी सिनेमातील समांतर सिनेमाची जी चळवळ होती, त्याबद्दल, सुरुवात कशी झाली, सुवर्णकाळ, आणि नंतर कालौघात ती चळवळ कशी थंडावली, तिचे रुपांतर कशात झाले, याचे विवेचन केले. अर्थात हिंदी पाठोपाठ भारतातील इतर भाषांत देखील ही चळवळ सुरु झाली होती, पण त्यांनी तिचा विशेष आढावा घेतला नाही. पण भारतात एकूणच ही चळवळ बंगाली भाषेतील पाथेर पांचाली या सत्यजित राय यांच्या, आणि नंतरच्या दोन सिनेमांनी(अपूर संसार, अपराजीतो, Apu Trilogy) सुरुवात झाली. फ्रेंच New Wave Cinema ची लागण सत्यजित राय यांना झाली, आणि ही नवीन विचारधारा भारतातील चित्रपटांतून दिसू लागली. या विचार धारेचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे वास्तववाद, समाजातील प्रखर वास्तवाचे दर्शन. ह्याला समांतर सिनेमा म्हणजे parallel cinema किंवा art film असे म्हणतात. हिंदी मध्ये मग भीष्म सहानी यांचे सिनेमे, आणि श्याम बेनेगल, मणी कौल यांनी केले सिनेमे हे सर्व याच पठडीतील होते. बंगाली व्यतिरिक्त ही चळवळ इतर भाषांतून देखील पसरली, जसे कन्नड(गिरीश कासारवल्ली, मल्याळम्(अदूर गोपालकृष्णन). खूप पूर्वी दूरदर्शनवर रविवारी रात्री असे प्रादेशिक सिनेमे दाखवत असत(अजूनही असतात). मला आठवते, १९९० च्या आसपास, असाच एके रात्री, कन्नड चित्रपट काडीना बेन्की(ಕಾಡಿನ ಬೆಂಕಿ) हा अतिशय वेगळा तऱ्हेचा सिनेमा पहिला होता(सुरेश हेबळीकर दिग्दर्शक, गिरीश कर्नाड यांची देखील भूमिका होती, आणि विषय तसा बोल्डच होता), स्पंदन नावाचा असाच एक कन्नड चित्रपट देखील पहिला होता. असो, तर ही चळवळ हिंदी मध्ये खुपच वर्षे सुरु होती. चक्र, आक्रोश, अंकुर, निशांत, मंथन, आणि इतर बरेच सिनेमे याच काळातील. पेस्तोनजी नावाचा पारसी समाजावर भाष्य करणारा सिनेमा, विजया मेहता यांनी केला होता(त्या बद्दल येथे लिहिले होते). असा सुवर्ण काळ पाहिल्यानंतर, रंगीत दूरचित्रवाणी, व्हिडियो प्लेअर, यामुळे थोडी थंडावली, आणि तिने हळूहळू असे प्रयोग मुख्यप्रवाहातील सिनेमातच येऊ लागले. वेगवेगळया media company कडून चित्रपट क्षेत्रात गुंतवणूक आली, आणि जो काही गंगाजळी शिल्लक राहायला लागली ती अश्या कलात्मक, प्रायोगिक चित्रपट बनवण्यासाठी वापरू जाऊ लागला. त्यामुळे असे सिनेमे आजच येत्तात, आणि वेगवेगळया genre मध्ये काम करू पाहतात.

दुपारच्या भोजनानंतर परत गणेश मतकरी यांचेच सत्र होते, जिचा विषय हा श्वास चित्रपटानंतरचा मराठी चित्रपट, त्याची वाटचाल याबद्दल. त्यांनी उलगडलेला प्रवास बऱ्यापैकी माहितीचा होता. त्यामुळे विशेष काही हाती लागले नाही. तमाशापट, विनोदी चित्रपट, आणि कौटुंबिक चित्रपट ह्या लाटेतून श्वास चित्रपटाने मराठी चित्रपट सृष्टीला जरा बाहेर काढले. नवीन दमाचे दिग्दर्शक, नवीन आणि वेगळ्या जगाची ओळख ज्यांना झाली आहे असे ते, दळणवळण क्रांती, यामुळे ह्या पिढीला वेगवेगळया वाटा शोधण्यास वाटू लागले, आणि चित्रपट बदलू लागला.

image

समर नखाते

त्यानंतरचे व्याख्यान होते ते FTII  मधील प्रसिद्ध प्राध्यापक समर नखाते यांचे. त्यांचे व्याख्यान हे सर्वाना अगदी मुळापासून उखडून टाकणारे होते. त्यांनी अर्थातच film theory थोडा भर दिला. चित्रचौकट म्हणजे काय, काळ आणि अवकाश यांची चित्रपट कशी सांगड घालतो, शॉट(shot) हे चित्रपटाचे एकक(unit) आहे, अनेक शॉट्स मिळून दृश्य(scene) कसे बनते, दृश्यमालिका म्हणजे चित्रपट असे सांगून थोडा आमची शाळाच घेतली. संकालनाची(editing) किमया त्यांनी उदाहरणाद्वारे दाखवून दिली. संकलनातील Dissolve is smoother than transition वगैरे तात्विक गोष्टी सांगितल्या. Gaze Theory आणि Apparatus Theory सारखे सिनेमाकडे पाहण्याचा, मांडणीचा, कलात्मक दृष्टीकोन कसा असू शकतो, अश्या तात्विक वादांची जाणीव करून दिली. फिल्म हे माध्यम, त्याचे तत्वज्ञान, तात्विक बाजू काय आहे ह्याची झलक झाली.

दिवसाचा शेवट हा दोन सिनेमे दाखवून होणार होता. पहिला होता ‘ती आणि इतर’ हा मराठी चित्रपट. प्रसिद्ध दिग्दर्शक आणि भारतीय सिनेमातील समांतर चळवळीतील एक प्रमुख नाव, गोविंद निहलानी यांनी दिग्दर्शित केलेला. हा अगदी तसा नवीनच चित्रपट. तो मी पूर्ण पहिला. एका सुखवस्तू, उच्च माध्यमवर्गीय कुटुंबाची कहाणी. बाहेरच्या जगातील घडामोडींकडे पाहण्याच्या, निष्क्रीय मानसिकतेचा पुरस्कार करणाऱ्या समाजाचे दर्शन त्यात घडते. एका घरातच प्रामुख्याने चित्रपट साकारला जातो, त्यामुळे की काय मला तो नाटकासारखा वाटला. दुसरा सिनेमा होता चिदंबरम्‌ नावाचा १९८६ मधील मल्याळम सिनेमा. त्यातील आकर्षण होते ते प्रसिद्ध अभिनेत्री स्मिता पाटील हिची भूमिका. तिने मल्याळम सिनेमात काम केल्याचे मला माहिती नव्हते. मी थोडावेळ पहिला आणि निघून गेलो. अतिशय संथ कथा होती, केरळचे सृष्टीसौंदर्य अगदी बहारीने चित्रीत केलेले दिसत होते. स्मिता पाटील तर सुंदर दिसत होतीच, अगदी केरळी स्त्री वाटत होती, पण मी असे पर्यंत तिच्या तोंडी एकाही वाक्य नव्हते. मग कंटाळलो.

असो. तर हा असा होता शिबिराचा सहावा दिवस. पुढील ब्लॉग मध्ये, शिबिराचा सातवा आणि शेवटल्या दिवसाबद्दल. जरूर प्रतिक्रिया कळवा!

Lifeboat and Psycho

Lifeboat आणि Psycho! ही दोन्ही आल्फ्रेड हिचकॉकच्या चित्रपटांची नावे आहेत, हे तुमच्या लक्षात आलेच असेल. मी इतक्यातच हा Psycho चित्रपट पाहिल्यांदच पहिला. आणि त्यानंतर काही दिवसातच मी पुण्यात झालेल्या चित्रपट रसास्वाद शिबिरात जाऊन आलो होतो, आणि माझे brain-washing झाले होते! मी खरे तर आल्फ्रेड हिचकॉकचे हे दोनच सिनेमे पहिले आहेत. आल्फ्रेड हिचकॉक हा आपल्याला माहितीच आहे की रहस्य/भय चित्रपट बनवण्यात माहीर होता. त्यातही काहीतरी मानसशास्त्रीय दृष्टीने असतेच असते. हा ब्लॉग म्हणजे काही त्या दोन चित्रपटांची तुलना करणारा नाही, कारण दोघांची जातकुळी वेगळीच आहे. पण दोन्ही बद्दलचे माझे अनुभव कथन आहे.

Lifeboat हा सिनेमा मी खूप पूर्वी अमेरिकेत असताना पहिला होता. १९९५ चे साल. त्यावेळेस अजूनही विडियो कॅसेट आणून लोकं आणून घरी सिनेमे पाहत. त्यावेळेस विडियो कॅसेट भाड्याने देणाऱ्या Blockbuster सारख्या कंपन्या होत्या, आणि जोरात होत्या. शनिवारी, रविवारी असे मित्रांचे कोणाच्या तरी घरी अड्डे जमत, आणि असे सिनेमे पाहण्याचे कार्यक्रम, इतर गोष्टीबरोबर होत असत. त्या १९९५ मधील विकेंडला आम्ही तेच केले. Blockbuster मधून आम्ही Lifeboat हा आणि अजून एक The Last Detail नावाचा सिनेमा त्या रात्री आणला. सुरुवात Lifeboat पाहून केली. तर हा सिनेमा १९४४ मध्ये आलेला, अर्थातच श्वेतधवल चित्रपट. हा पहिल्यानंतर मला तरी असा हा सिनेमा एका नाटकासारखा वाटला होता. कथा काय तर समुद्रात जहाज बुडाल्यामुळे जहाजातील खलाशी/प्रवासी एका आपत्कालीन जीवरक्षक बोटीत जाऊन आपला जीव वाचवतात, पण जेव्हा विविध प्रकारची, विविध स्वभावाची माणसे एका छोट्याश्या बोटीत काही काळ एकत्र व्यतीत करतात, तेव्हा काय काय होते, ह्याचे चित्रण म्हणजे हा सिनेमा. विपरीत परिस्थितीत माणसे एकमेकांशी कसे वागतात, यांचे मानसशास्त्रीय विश्लेषण पाहायला मिळते. त्यातच परत दुसऱ्या महायुद्धाची पार्श्वभूमी. वाचलेल्या माणसांमध्ये एक जर्मन देखील असतो, बाकीचे ब्रिटीश आणि अमेरिकन नागरिक असतात. हा काही हिचकॉकचा टिपिकल भयपट नाही, पण रहस्यपट नक्कीच आहे. तसे हे नाटक म्हणून देखील चालले असते, कारण यात बोटीत अडकलेल्या माणसांमधील संवाद, चर्चा, संशय, भय, ताणतणाव, पदोपदी मृत्यूचे भय या सर्वांचे काही काळात झालेले दर्शन आहे. चित्रपटात संगीत असे नाहीच, फक्त समुद्रातील लाटांचा, वाऱ्याचा आवाज, त्यामुळे एक वेगळा परिणाम होतो.

lifeboat

Lifeboat movie poster, courtesy Internet

जेव्हा इंटरनेट, युट्युब वगैरे गोष्टी आल्यापासून, Blockbuster ही कंपनी नामशेष झाली आहे असे वाटले होते मला. पण अजूनही काही स्टोर्स आहेत असे समजले.

220px-BlockbusterMoncton

Blockbuster store image, courtesy Wikipedia

त्यांची एक स्लोगन असे, Be kind, rewind ती अजूनही मला आठवते. म्हणजे काय तर, सिनेमा पाहून झाल्यानंतर, विडियो कॅसेट परत rewind करून ग्राहकांनी परत द्यावी आणि सौजन्य दाखवावे, म्हणजे नंतर ती घेण्याऱ्या ग्राहकाला ती करावी लागू नये. काहीही असो, पण  Blockbuster मुळे तयार एका जीवन पद्धतीचा लय झाला. Blockbusterच्या स्टोर मध्ये, शुकवारी संध्याकाळी जाऊन आपल्याला हव्या त्या विडियो कॅसेट्स घरी घेऊन येऊन पाहणे ही वेगळी मजा होती. आणि सोमवारी ऑफिसला जाता जाता Blockbusterच्या स्टोर मध्ये विडियो कॅसेट्स परत करण्यासाठी असलेल्या खिडकीत विडियो कॅसेट्स परत देणे, यात वेगळी मजा होती.

आता Psycho या चित्रपटाबद्दल. हा १९६० मधील चित्रपट, भयपट तर आहेच, रहस्य आहे, आणि मनोविकार झालेल्या व्यक्तीचे चित्रण आहे. अमेरिकेतील हमरस्त्यावरील मोटेल(motel) मध्ये एका स्त्रीचा खून होतो. त्यावर हा सिनेमा आहे. का होतो, कोण करतो ह्याचा उलगडा म्हणजे हा सिनेमा आहे. भयपटाचे सारे घटक यात आहे, काही सूचक प्रतिमा वापरल्या आहेत. खून करणाऱ्या व्यक्तीच्या दुभंग व्यक्तिमत्वाचे(schizophrenia) चित्रण येते. हा मनोविकार का त्या व्यक्तीला झाला असावा, याची चर्चा करणारे काही संवाद आहेत. सिनेमाच्या पहिल्या भागात, ती स्त्री पैसे चोरी करून दुसऱ्या गावी मोटारीतून जाते, आणि शेवटी एका मोटेलमध्ये रात्रीच्या मुक्कामासाठी येते. ती स्त्री काही सराईत चोर नाही. त्यामुळे तिचा मोटेलपर्यंतचा प्रवास आल्फ्रेड हिचकॉक ती कश्या भेदरलेल्या मनःस्थितीमध्ये करते हे दाखवतो. पोलीस दिसले की तिची कशी भंबेरी उडते, हे दाखवतो. त्यामुळे त्या स्त्रीची एक प्रकारची प्रतिमा प्रेक्षकांच्या मनात निर्माण होते. त्याचा फायदा पुढे त्या स्त्रीचा खून झाल्यावार प्रेक्षकांच्या शंकेला वाव राहतो.

psycho

Psycho movie poster, courtesy Pinterest

मी वर उल्लेख केलेल्या चित्रपट रसास्वाद शिबिराच्या अंतर्गत चित्रपट संकलन कसे होते याबद्दल एक सत्र होते. त्यात Psycho चा उल्लेख झाला. स्त्रीचा खून हा मोटेलमधील बाथरूममध्ये होतो असे दाखवले आहे. त्या २-३ मिनिटांच्या दृश्यासाठी आल्फ्रेड हिचकॉकने म्हणे ९० वेगवेगळे शॉट्स घेतले होते, आणि एडिटिंगच्या वेळेस त्याला हवे ते जोडून अंगावर काटा आणणारा दृश्यपरिणाम त्याने साधला. भयपट म्हणजे ध्वनी आलाच, आणि तोही येथे अतिशय छान वापरला गेला आहे. यात ज्या पद्धतीने मनोविकाराचे स्पष्टीकरण आले आहे, आणि एकूणच जे चित्र प्रेक्षकांसमोर येते, हे कितपत बरोबर आहे, यावर तज्ञांमध्ये मतभेद आहेत. मी मध्ये ह्या ब्लॉगवरच सिनेमा मधील मनोविकारांचे चित्रण यावरील एक मराठी लेख मी इंग्रजीत भाषांतरीत केला होता

आल्फ्रेड हिचकॉकच्या चित्रपटांचा, त्याचा चित्रपट रचनेच्या, कथन शैलीचा बराच अभ्यास झाला आहे. त्याच्या एका पुस्तकाचा उल्लेख शिबिरात झाला. त्याचे नाव Hitchcock on Hitchcock. आल्फ्रेड हिचकॉकचे अंतरंग जाणून घ्यायचे असेल तर ते पाहिले पाहिजे.

 

सिनेमामय आठवडा, भाग#५

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील पाचवा भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. त्यातील आधीचे भाग येथे वाचायला मिळतील. शिबिराचे एका मागून एक दिवस जात आहेत. चित्रपटांचे वेगळे जग, त्याचा इतिहास, त्यात लोकांनी केलेले काम, हे सगळे हळू हळू समजते आहे. चित्रपटक्षेत्राकडे पहाण्याचा माझा दृष्टीकोन किती संकुचित होता हे जाणवू लागले आहे. वरवर दिसणाऱ्या झगमगटापलीकडील, त्यातील कला, त्याची म्हणून काही जी मूलतत्वे आहेत ह्याची परत नव्याने ओळख होत आहे. आज परत नाश्त्याच्या वेळेला आणखीन काही जणांची ओळख झाली. आधीच्या ब्लॉग मध्ये म्हटल्याप्रमाणे, मुंबईवरून एक मोठा गट या शिबिरासाठी आला होता. लोकप्रभाचे संपादक विनायक परब पण त्यात होते. त्या गटातील शिबिरार्थीबरोबर गप्पा मारता मारता समजले की प्रशांत जोशी म्हणून एक गृहस्थ होते, ते नाट्यक्षेत्राशी संबंधित होते, प्रकाशयोजनाकार म्हणून काम करतात. मुंबईच्या पृथ्वी थिएटर, अविष्कार इत्यादी संस्थेबरोबर ते निगडीत होते. त्यांनी पृथ्वी थिएटर माजी सर्वेसर्वा शशीकूपर बरोबरच्या काही आठवणी सांगितल्या.

आजच्या पहिल्या सत्राची उत्सुकता होती. प्रसिद्ध दिग्दर्शक उमेश कुलकर्णी हा सकाळी येणार होता. आत जाऊन विसावलो तितक्याच असे जाहीर करण्यात आली की उमेश कुलकर्णी उशिरा येणार आहेत. त्यामुळे तोपर्यंत त्याने बनवलेला एक लघुपट(त्याची diploma film) दाखवण्यात येईल असे जाहीर करण्यात आले. आम्हाला दाखवण्यात आलेला लघुपट होता ‘गारुड'(The Spell). त्याला कथा अशी नाही. फक्त कॅमेरा एका खोलीतून दुसऱ्या खोलीत सरळ जात राहतो. संवाद नाहीत. पार्श्वसंगीत ऐकू येत राहते. जवळ जवळ मूकपटच. कुठेतरी वाचले होते की संवाद रहित मूकपटात दृश्यमाध्यमाच्या शक्यता जास्त  वापरल्या जातात, त्याचाच प्रत्यय आला. ह्या लघुपटाची रचना अतिशय विशिष्ट्यपूर्ण होती. आणि योगायोगाने उमेशच्या व्याख्यानाचा विषयच होता लघुपटाची रचना. तो आल्यावर त्याने थोडेसे स्वतः बद्दल सांगून, मग लघुपटाचे महत्व, त्याची बलस्थाने इत्यादी बद्दल बोलला. नंतर कला म्हणजे काय यावरच त्याने थेट हात घातला, कलेचे प्रमुख उदिष्ट काय असावे आणि त्या अनुषंगाने चित्रपट माध्यम कसे कला म्हणून पुढे येते यावर चर्चा त्याने केली. गिरणी हा त्याचा आणखीन एक लघुपट देखील दाखवला आम्हाला गेला, आणि त्यानंतर त्यावर चर्चा झाली. ह्या लघुपटात त्याने घरामध्ये लघुउद्योगासाठी घरघुती गिरणी आल्यावर, घरातील मुलाच्या भावविश्वात काय होते, याचे चित्रण येते. आधीच्या गारुड वर देखील थोडीशी चर्चा झाली असती तर चांगले झाले असते. उमेश कुलकर्णी याने लघुपटांचे महत्व अधोरेखित केले, तसेच लघुपटाकडे चित्रपट क्षेत्रात पदार्पण करण्याचे पहिले पूल म्हणून पाहू नये, असे त्याचे म्हणणे होते.

उमेशच्या नंतर मुंबईहून आलेले अभिजीत देशपांडे यांचे फिल्म सोसायटी बद्दल व्याख्यान झाले. त्याचा इतिहास, वाटचाल, भारतातील त्याचे कार्य, महत्व, चित्रपट साक्षरता निर्माण करण्यात असलेला मोलाचा वाटा, इत्यादी बद्दल सांगितले. चित्रपटची म्हणून एक स्वतःची भाषा असते, आणि ती गणित आणि संगीत याप्रमणे वैश्विक असते, हे त्यांनी नमूद केले. Edmond Benoit Levy याने जगातील पहिला फिल्म क्लब १९०७ मध्ये फ्रान्स मध्ये सुरु केला.  सत्यजित राय, मेरी सेटन(Marie Seton) यांचे फिल्म सोसायटी स्थापन करून दिलेले योगदान त्यांनी श्रोत्यांसमोर मांडले. केरळ मध्ये अदूर गोपालकृष्णन यांनी १९६० मध्ये केरळ मधील पाहिली फिल्म सोसायटी स्थापन आणि ती चळवळ इतकी वाढली, की आजमितीला केरळ मध्ये सर्वात जास्त म्हणजे ११८ फिल्म सोसायटी चालू आहेत. पुण्यातही आशय फिल्म क्लब आहे, चा देखील फिल्म क्लब आहे. त्यात जायला हवे असे मनात नोंदवले. उमेश कुलकर्णी याने देखील लघुपटांसाठी म्हणून अरभाट फिल्म क्लब सुरु केला आहे. तोही बराच प्रसिद्ध आहे.

दुपारी भोजनानंतर जरा पाय मोकळे करावे म्हणून बाहेर दूरदर्शन केंद्रापर्यंत गेलो. गेली ३-४ चार दिवस, भोजनानंतर, NFAI च्या परिसरात फेरफटका मारण्याचा मी शिरस्ता पाडून घेतला होता. आधी सांगितल्याप्रमाणे हा परिसर अतिशय रम्य आणि हिरवागार आहे.

दुपारचे पहिले सत्र हे निखिलेश चित्रे यांचे साहित्य आणि चित्रपट यावर होता. ते खुपच रंगले. काही वाद झडले. त्यांनी सुरुवातच अल्बर्ट कामू याच्या प्रसिद्ध अश्या The Castle या कादंबरीवरून तयार केलेले तीन चित्रपट याबद्दल बोलून केली. त्या तिन्ही चित्रपटातील सुरुवातीची ५ मिनिटे कशी चित्रित केली गेली, आणि प्रत्येकात काय फरक होता, का फरक झाला, याबद्दल चर्चा झाली. सिनेमातत्व आणि साहित्यतत्व ह्या दोन्ही गोष्टी वेगळ्या आहेत, आणि एकमेकांची तुलना करू नये असा सर्वसाधारण सूर होता.सिनेमा हे कालबद्ध माध्यम आहे, तसेच ते समजण्यापेक्षा जाणवण्याचे माध्यम अधिक आहे, आणि साहित्य वाचून आलेली अनुभवांचे माध्यमांतर चित्रपटात होत असते हे लक्षात आणून दिले.

नंतर दोन लघुपट आम्ही पहिले. पहिला होता तो प्रत्येक चित्रपट रसास्वाद शिबिरातून दाखवला जाणारा प्रसिद्ध असा लघुपट Big City Blues हा दाखवण्यात आला. त्याची फिल्म आता जगात कुठेच नाही असे सुषमा दातार यांनी सांगितले. नावावरून मला वाटले की मोठ्या शहरातून राहण्याचे काय त्रासदायक अनुभव असतात त्यावर असेल. पण येथे Blues चा अर्थ संगीत प्रकाराशी निगडीत आहे. १९६२ मधील मूकपट आहे, पण पार्श्वसंगीत आहे, आणि ते अर्थात jazz/blues आहे. वीस मिनिटात आपल्याला व्यक्तींच्या विविध छटा दाखवून देतो. तो दाखवून झाल्यानंतर त्यावर बरीच चर्चा रंगली. दुसरा लघुपट होता, तो वर उल्लेख केलेल्या प्रशांत जोशी यांनी त्यांनी स्वतः बनवलेल्या अवयवदानाचे महत्व सांगणारा ‘देणं” हा लघुपट दाखवला. तो एका महत्वाच्या विषयावरील नक्कीच चांगला प्रयत्न होता.

आणि दिवसाच्या शेवटी हा Separation हा २०११ मधील इराणी प्रसिद्ध सिनेमा दाखवण्यात आला. ह्याला ऑस्कर पुरस्कार मिळाला आहे. ह्याचा दिग्दर्शक असघर फरहादी आहे. अतिशय नाट्यमय चित्रपट आहे. पती-पत्नी मधील ताण तणाव, कोर्टातील वाद, त्यांच्या किशोरवयीन मुलीची आगतिकता यांचे सुरेख चित्रण त्यात आहे. मला तरी तो चित्रपट अस्सल भारतीयच वाटला. हा दुसरा इराणी चित्रपट होता. एकूणच इराणी चित्रपटांचे आजकाल एक वेगळे स्थान निर्माण झाले आहे असे वाटते आहे.

सिनेमामय आठवडा, भाग#४

आजचा दिवस शिबिराचा चौथा दिवस. सकाळी सकाळी NFAIच्या गेट वर धडकलो. तर तेथील सुरक्षा रक्षकांनी अडवले आणि ओळखपत्र विचारायला सुरुवात केली. माझ्या आधी २-३ जण देखील तेथे थांबले होते. मी मनात म्हटले हे त्यांनी रोजच केले पाहिजे होते, आजच काय असे झाले? नंतर कोणीतरी म्हणाले की काल भोजनाच्या वेळेला जास्ती लोकं होते असे त्यांना आढळले! कमाल झाली. असो. आम्हा शिबिरार्थींचा एक WhatsApp ग्रुप सुरु केला आहे असे समजले, आणि मला लगेच त्यात समाविष्ट करण्यात आले. काही वेळातच १५-२० पोस्ट्स आल्या.

आजच्या वेळापत्रकात थोडा बदल झाला. लघुपट प्रदर्शन दुसऱ्या सत्रात होते, त्या ऐवजी पुढील दिवसाचे एक व्याख्यान अलीकडे होते. पहिले व्याख्यान उज्वल निरगुडकर यांचे होते. त्यांच्या बद्दल मी कधी ऐकले नव्हते. चित्रपट क्षेत्राशी निगडीत, पण पडद्याच्या मागची ही व्यक्ती. अफाट काम करून ठेवले आहे त्यांनी आणि अफलातून व्यक्ती आहे असे समजले. ऑस्करच्या  परीक्षक समिती मध्ये त्यांची वर्णी लागली आहे. असे ते पहिले भारतीय चित्रपट-तंत्रज्ञ आहेत. पेशाने केमिकल इंजिनियर असलेले निरगुडकर, गेली ३५ वर्षाहून अधिक काळ भारतीय चित्रपट उद्योगाशी निगडीत आहेत. आधी त्यांनी मुंबईच्या Filmcenter Laboratory मध्ये film processing(post-production) चे काम केले. सध्या ते भारत सरकारच्या National Film Heritage Mission साठी सल्लागार म्हणून काम करत आहेत. त्यांनी नवी दिल्ली मधील Siri Fort Auditorium जे भारत सरकारचे अतिशय प्रगत असे चित्रपटगृह जे बांधले, त्यात त्यांनी तांत्रिक सल्लागार म्हणून काम केले होते.

त्यांचे चित्रपट क्षेत्रातील तंत्रज्ञान या विषयी होते. त्यांनी आपल्या व्याख्यानात सिनेमाच्या फिल्मचे तंत्रज्ञान कसे विकसित होत गेले, तसेच आवाजाचे तंत्रज्ञान कसे कसे बदलत गेले ह्याचा धावता आढावा घेतला. गेली काही वर्षे चित्रपट उद्योगाने digital technology चा अवलंब केला आहे. चित्रीकरण असो, ध्वनीमुद्रण असो, चित्रपटांचे प्रक्षेपण  या सगळ्यात digital technology वापरले जात आहे. चित्रपटात फिल्मचे तंत्रज्ञान कसे बदलत गेले, त्यात ध्वनिमुद्रण कसे केले गेले, IMAX चे फिल्म तंत्रज्ञान कसे आहे. Sound engineering मध्ये Dolby म्हणजे काय, Eastman color, Cinemascope म्हणजे काय हे त्यांनी समजावून सांगितले. आणि मला ज्याची शंका येत होती, ते तेच शेवटी बोलले. चित्रपट हे आता क्लाउडवर ठेवले जाणार आणि तेथून ते चित्रपटगृहात थेट दाखवण्याची सोय होणार. आता हे मी थोडेसे जणू शकलो कारण मी क्लाउड तंत्रज्ञान(cloud technology) क्षेत्रात काम करतो आहे. मी याही पुढे जाऊन म्हणेन की चित्रपट निर्मितीच्या जवळ जवळ प्रत्येक क्षेत्रात या तंत्रज्ञानाचा वापर झालासुद्धा असावा. कारण यामुळे collaboration, sharing, वाढते, जगभरातील कोणाहीबरोबर काम करता येते, खर्च कमी येतो, इत्यादी. पण त्यांनी आणखीन दोन गोष्टी सांगून मलाही धक्का दिला. एक म्हणजे काही जण फिल्म तंत्रज्ञान परत घेऊन येत आहेत, कारण डिजीटल पेक्षा जास्त चांगले माध्यम आहे आणि त्याचे अधिक जतन करणे ही जास्ती शक्य आहे. दुसरे म्हणजे चित्रपट साठवण्यासाठी प्रयोगशाळेत तयार केलेल्या डीएनएच्या रेणूंचा वापर. म्हणजे नवीन storage technology अशी आली आहे जिथे DNA molecules वापरून नजीकच्या भविष्यात data store करू शकू ह्याच्या शक्यतेबद्दल मी वाचले होते नुकतेच, पण ते इतक्या लवकर चित्रपट क्षेत्रापर्यंत पोहोचेल हे लक्षात नव्हते आले. आजकाल सगळे digital cinema package(DCP) चित्रपट ह्या format मध्ये साठवले, वितरित केले जातात.

नंतरचे व्याख्यान होते अनुपम बर्वे या तरुण चित्रपट संकलकाचे(film editor). चित्रपट रसास्वाद शिबिराचा पहिल्या वर्षीच्या(म्हणजे २००६) शिबिराचा हा विद्यार्थी होता. त्याने एडिटिंग बद्दल एक छान वाक्य सांगितले, ते म्हणजे, Editing is juxtaposition of seemingly unrelated images. त्याने एडिटिंग मधील पाच प्रचलित प्रकार जे आहेत, त्याबद्दल देखील तो वेगवेगळी footages आणि rushes दाखवून बोलला. हे प्रकार रशियन दिग्दर्शक Vsevolod Pudovkin ने सांगितली-Leitmotif(एखाद्या गोष्टीची, वस्तूची, कल्पनेची दृश्यात्मक वारंवारता), Simultaneity(एकाच काळात दोन वेगवेगळया ठिकाणच्या घटना), Symbolism(प्रतीकात्मकता), Parallelism(चित्रपटातील काळ किंवा जागा मागे पुढे करणे), Contrast(म्हणजे विरोधाभास). आजकाल digital technology मुळे एडिटिंग तसे एका प्रकारे सोपे झाले आहे कारण, त्यात बरीच sequences (जी आधी चित्रित करून ठेवली असतात), उपलब्ध असतात वापरायला. त्याने उदाहरणे देताना बऱ्याच नवीन सिनेमांची दिली, जसे Midnight in Paris, Vantage Point, Secret in their Eyes, City of God वगैरे. त्याने रशियन फिल्ममेकर्सनी editing theory(montage) मध्ये दिलेल्या योगदानाबद्दल देखील, उदा. Kuleshov Effect, बद्दल बोलला. हा इतिहास नीट अभ्यासायला हवा इतपर्यंत मला तरी आणून सोडले.

भोजनानंतरची दोन सत्रे प्रसिद्ध संगीतकार राहुल रानडे यांची पार्श्वसंगीत या विषयावर होती. ती जरा रटाळ होती, आणि नाही म्हटले तरी थोडा अपेक्षाभंग झाला, कारण राहुल रानडे तसे चांगले काम करणारे म्हणून ख्याती आहे. चित्रपटातील संगीत, पार्श्वसंगीत, त्याचे रसग्रहण कसे करावे, हे त्यांनी सांगितलेच नाही. चांगले पार्श्वसंगीत, आणि वाईट यातील फरक सोदाहरण स्पष्ट करता आला असता, म्हणजे सर्वसामान्य रसिकांना थोडे मार्गदर्शन झाले असते. पण त्यांनी बद्दल foley artists जे सांगितले, दाखवले ते मस्त होते. Jack Foley नावाच्या अमेरिकन व्यक्तीने दृश्यांमध्ये sound effects निर्माण करण्याचे तंत्र विकसित केले. असे विविध sound effects देणाऱ्या लोकांना foley artists असे म्हणतात.

आजचा दिवस संपला तो दोन सिनेमे दाखवल्या नंतर. पहिला होता No Man’s Land. आणि दुसरा होता कूर्मावतार हा कन्नड सिनेमा. हा मी पूर्वी पहिला होता. मी मनात म्हटले त्या ऐवजी घटश्राद्ध किंवा गुलाबी टॉकीज का नाही लावला. No Man’s Land हा सिनेमा बोस्निया युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर आहे, black comedy प्रकारतील सिनेमा आहे, युद्धभूमीवरील जवळजवळ वास्तववादी चित्रण आहे. मस्त वाटले, हा वेगळा चित्रपट पाहून. त्यानंतरचा कूर्मावतार पाहायला थांबलो नाही. घरी परतत असताना मनातल्या मनात दिवसभराची उजळणी करत होतो. चित्रपट बनवणे ही जशी कला आहेच, तसेच त्यात किती किचकट पणा, वेळखाऊ गोष्टी असतात, किती तंत्रज्ञान त्यात सामावले असते, याची थोडी अधिक जाण आज आली. चित्रपट पाहताना आपण जो अनुभव घेत असतो, त्यामागे ह्या सगळ्या गोष्टी असतात हे आपल्याला सर्वसाधारणपणे माहितीच नसते.

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील चौथा भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. त्यातील आधीचे भाग येथे वाचायला मिळतील.

सिनेमामय आठवडा, भाग#३

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील तिसरा भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. त्यातील आधीचे भाग येथे वाचायला मिळतील. आजचा शिबिराचा तिसरा दिवस. आता इतर शिबिरार्थी सहकाऱ्यांची थोडीफार ओळख झालेली होती. सकाळी नाश्त्याच्या वेळेला, काही मुंबईहून आलेल्या लोकांची ओळख झाली. मला लोकप्रभाचे संपादक विनायक परब यांना भेटायचे होते. त्यांची भेट झाली, थोडेफार बोलणे झाले. पुढे मागे त्यांना काही लेख द्यायचे आहेत. बोलता बोलता ते म्हणाले की शिबिराचा शेवटला दिवस ते उपस्थित राहू शकणार नाही कारण त्यांना मुंबई विद्यापीठात पुरातत्वशास्त्राची कुठली तरी कॉन्फरन्स आहे तेथे जायचे होते. नाश्ता, चहा वगैरे झाल्यावर वर आलो, तो पाहतो की सभागृहाच्या बाहेर असलेल्या नावनोंदणी कक्षाजवळ झुंबड उडाली होती. आयोजकांनी चित्रपट रासास्वादशी निगडीत पुस्तके विकायला ठेवली होती. मी देखील काही पुस्तके घेतली(सुषमा दातार यांचे चित्रपट सौंदर्यशास्त्र, सुधीर नांदगावकर यांचे सिनेमा संस्कृती इत्यादी). पहिल्या दिवशी मी श्यामला वनारसे यांची डीव्हीडी घेतली होतीच.

आजचा दिवस गाजवला तो जुने जाणते बुजुर्ग असे विकास देसाई यांनी. नंतर कळाले की गतकाळचे प्रसिद्ध संगीतकार वसंत देसाई त्यांचे काका. विकास देसाई FTII मधून शिक्षण घेतले, आणि काही चित्रपटांचे दिग्दर्शन देखील केले. तर, त्यांची आज सकाळची दोन सत्रं, तसेच भोजनानंतर अजून एक सत्र असे आयोजन होते. त्यांनी आपल्या विशिष्ट शैलीमुळे आम्हा सर्वाना खिळून ठेवले, बोलते केले. धमाल आली. त्यांचा विषय होता चित्रपट कसा बनतो. त्यातील विविध तांत्रिक गोष्टी, चित्रपट बनताना काय विचार केला गेला असतो, यांची माहिती त्यांनी करून दिली. त्यांनी विविध लघुपटातील दृश्ये दाखवली. चित्रपट काल(time) आणि अवकाश(space) या दोन गोष्टींचा कसा वापर करून घेतो हे समजावले. चित्रपटाची भाषा म्हणजे काय असते याची त्यांनी सोदाहरण स्पष्टीकरण दिले. पटकथेचे, संकलनाचे महत्व काय असते, चित्रपट बनवताना हे नमूद केले. चित्रपटात ध्वनी कसा वापरला जातो, जसे, sound folly, sync sound, ambiance sound, background music, यातून अनुभवात कसा फरक पडतो हे विषद केले. डबिंग(dubbing) हे फक्त भारतीय चित्रपटातून होते, इतर देशातील चित्रपटात होत नाही, हे सांगून आश्चर्याचा धक्का दिला.

विकास देसाई

Vikas Desai @NFAI Pune

Sound Mixing चे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणून त्यांनी आम्हाला The Untouchables या चित्रपटातील दृश्य दाखवले, जे Chicago Union Station मध्ये चित्रित झाले आहे. मला निर्माता आणि दिग्दर्शक यांच्या काय देवाणघेवाण होते, कलेच्या दृष्टीने, हे समजावून घेण्यासाठी प्रश्न विचारला, आणि त्याचे त्यांनी होकारार्थी उत्तर दिले. संकलनाच्या वेगवेगळया रिती त्यांनी सांगितल्या. संकलनातील transition ही संकल्पना त्यांनी Lawrence of Arabia मधील दृश्य दाखवून समजावले, आणि प्रतिमेच्या भाषेचा कसा उपयोग करून घेतला आहे हे समजले. Rules of film making (तसे पहिले तर आयुष्याला देखील हे लागू होते) म्हणजे Feel, Belief, Commit हे सांगून थांबले.

नंतर अभिजीत रणदिवे यांचे व्याख्यान होते. त्यांची दोन सत्रं होती. ते मुंबईच्या प्रभात चित्र मंडळाचे(50 year old film society) सदस्य देखील आहेत. आधी ‘वास्तव रूपवाणी’ मासिकाची ओळख करून देण्यात आली. त्या मासिकाचा विशेषांक उपलब्ध होता, जो प्रभात चित्र मंडळाला ५० वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने काढला होतां. रुपवाणी हा सुंदर शब्द रविंद्रनाथ टागोर यांनी चित्रपट यांनी दिला होता असे समजले. चहाच्या वेळेत अभिजीत रणदिवे यांची मी भेट घेतली. ऐसी अक्षरे मध्ये माझ्यासारखे ते देखील लिहितात, त्यामुळे भेट रोचक झाली. अभिजीत रणदिवे यांचा विषय होता, चित्रपट ह्या माध्यमाचा कलेकडे, किंवा एक अभिव्यक्तीचे माध्यम याकडे कसा प्रवास झाला. तेही प्रामुख्याने अभारतीय चित्रपटांच्या वाटचालीकडे. तो त्यांनी चित्रपटाच्या, लघुपटाच्या विविध दृश्ये दाखवून, त्याबद्दल विवेचन करून, सिद्ध केला. त्यांनी Trip to Moon ह्या १९०२ मधील मूकपट थोडासा दाखवून सुरुवात केली. तो खरे तर पहिला वाहिला science fiction सिनेमा म्हटला पाहिजे. वेगवेगळया काळातील कलेच्या इतर क्षेत्रात जसे विविध विचारसरणीचे प्रतिबिंब पडत होते, तसेच त्यावेळच्या सिनेमातून ते पडत गेलेले दिसते. तसेच दोन महायुद्धे, आणि त्याचा समाजजीवनावर झालेला परिणाम यांचे देखील चित्रण नववास्तववाद रुपाने प्रकट झाला(Bicycle Thief) जो आम्हाला सोमवारी दाखवण्यात आला होता. Sergei Eisenstein दिग्दर्शित Battleship Potemkin मधून प्रतीत होणारी प्रतिमांची भाषा यांचे उदाहरण त्यांनी दिले. जीवनात वास्तव काय आहे याबद्दल संभ्रम निर्माण होणाऱ्या घटना दाखवणारे उदाहरण म्हणून त्यांनी राशोमोन(Rashomon by Akira Kurosawa) हा प्रसिद्ध चित्रपटातील दृश्ये दाखवली. Breathless या फ्रेंच सिनेमाची काही दृश्ये दाखवली, त्यात, Paris मधील Champs Elysee या प्रसिद्ध रस्त्यावरील चित्रीकरण दिग्दर्शकाने कसे केले, त्याचा वेगळा परिणाम कसा झाला याची त्यांनी चर्चा केली.

सर्वात शेवटी आमिर खान, आशुतोष गोवारीकर यांचा लगान हा चित्रपट कसा बनला याची हकीकत सांगणारा एक चित्रपट ‘चले  चलो’ हा चित्रपट होता. तो मी तासभर पहिला. तो पर्यंत चित्रपटाची कल्पना, पटकथा, बजेट, चित्रीकरणाची आखणी, चंपानेर गाव कुठे वसवायचे याचा शोध या पासून, ते कच्छच्या रानातील भुज गावाची निवड, नितीन देसाई यांचा गावाचा पूर्ण सेट उभे करणे इत्यादी पर्यंत कथा आली होती. नंतर नंतर थोडे कंटाळवाणे होऊ लागले होते. दिवसही संपला होता, मग उठून निघून घरी गेलो. पण हा परत पाहायला हवा सिनेमा.

त्या रात्री वर्तमानपत्रे चाळताना ज्या NFAI ने हे शिबीर आयोजित केले आहे, त्याबद्दल बातमी होती, आणि ती तितकीशी चांगली नव्हती. त्या बातमीचा गोषवारा असा होता की, NFAI कडील बऱ्याच जुन्या चित्रपटांची रिळे ही खराब झाली आहेत, आणि ती परत कधीही पाहता येणार नाही, ती नष्ट झाली आहेत, ज्या मुळे मूल्यवान वारसा कायमचा हातातून गेला. हे वाचून मन खट्टू झाले.