Salaam Bombay!

शहरातील रस्त्यांवरील भिकारी, त्यातील बरीचशी अपंग, लहान मुलं, मुली देखील असतात. तसेच बेवारशी, अनाथ मुलं रस्त्यांवर काहीबाही करताना, वस्तू विकताना देखील दिसतात. दररोज आपण हे पाहतो. त्यांच्याबद्दल मी पूर्वी एक ब्लॉग लिहिला होता. ही मुलं अर्थातच शोषणाचे सहज बळी ठरतात. अश्याच मुलांचे जीवन, वास्तव प्रखरपणे चितारणारा सलाम बॉम्बे! हा चित्रपट काल टेलीव्हिजनवर पाहिला. तो अर्थातच मुंबई महानगरीतील अश्या मुलांबद्दल आहे. १९८८ मधील त्या चित्रपटाला तीस वर्षे झाली. विश्वास बसत नव्हता. मी पूर्वी तो पाहिल्याचे आठवत नव्हते. त्यामुळे तो बसून संपूर्ण पाहिला. काही वर्षांपूर्वीच ह्याच विषयाशी निगडीत Slumdog Millionaire हा चित्रपट पाहिला होता. तोही मुंबईतच. दुपारचे जेवण भाईचंद ताराचंद या हॉटेल मध्ये भरपेट(की पोट फुटेस्तोवर) जेऊन, रस्त्यांवरील भिकारी, आणि अश्या मुलांना नजरेआड करून, टाळून, एका मोठ्या वातानुकुलीत मल्टीप्लेक्समध्ये पहिला होता. हे सगळे खुपच किळसवाणे, संवेदनाशून्य वाटले होते त्यावेळेस मला. Slumdog Millionaire मध्ये मुंबईतील धारावीचे चित्रीकरण आहे. धारावी हा भाग नंतर पर्यटनस्थळ म्हणून पुढे आला!

असो. सलाम बॉम्बे! हा तीस वर्षांपूर्वीचा मीरा नायर दिग्दर्शित चित्रपट. परत एकदा अंगावर शहारे आणणारा अनुभव. परिस्थिती तर बिलकुल बदललेली नाही अजून. मराठी कादंबऱ्यांतून तरी मुंबईची ही काळी बाजू कित्येक वेळेला आली आही. जयवंत दळवी, भाऊ पाध्ये, मधू मंगेश कर्णिक आणि अजूनही इतरांनी हा विषय अतिशय प्रभावीपणे मांडला आहे. चित्रपट अर्थातच चांगला आहे, वास्तवाचे हुबेहूब चित्रण करणारा आहे. तीस वर्षांपूर्वीच्या नाना पाटेकर, रघुवीर यादव, अनिता कंवर, इरफान खान, आणि शेवटी शेवटी सुलभा देशपांडे देखील या सर्व कसलेल्या अभिनेत्यांचे अभिनय अतिशय प्रभावी, ते पाहताना खिळून राहिल्यासारखे होते.

कर्नाटकातून विजापूरमधून मुंबईत आलेल्या कृष्णा नावाच्या मुलाची ती गोष्ट, पण त्या अनुषंगाने मुंबईतील रस्त्यांवरचे वास्तव अंगावर येते. व्यसन, वेश्यावस्ती, दलाली, ही मुलं करणारी विविध कामे जसे की चहा पुरवणे, कोंबड्या सोलणे, रेल्वेवर हमाली करणे इत्यादीचे खरेखुरे चित्रण येते. अश्या मुलांच्या प्रती पोलिसांचे वागणे, बालसुधारगृहात रवानगी, तेथील वातावरण हेही येते. या कृष्णाचे चित्रपटातील नाव चायपाव, आणि गर्द/गांजा यांचे व्यसन करणाऱ्या, त्यांच्या टोळीत राहणाऱ्याचे नाव चिल्लम!. ही भूमिका राहुवीर यादवची. मीरा नायर यांनी म्हणे रस्त्यांवरील मुलांना निवडून त्यांच्याकडून काम करवून घेतले होते. चित्रीकरण मुंबईतील प्रत्यक्ष स्थळांवर झालेले आहे, बिलकुल गाणी नाहीत. काही दृश्ये तर कमालीची झाली आहेत, जसे शेवटी गणपती मिरवणुकीच्या गर्दीत कृष्णा सापडतो, आणि त्यातून कसाबसा बाहेर येऊन नंतर एका बाजूला बसतो, आणि सगळे काही गमावल्यामुळे शून्यात नजर लावतो, आता पुढे काय हा मोठा प्रश्नचिन्ह समोर दिसतो. हे सगळे अतिशय लाजवाब आहे, आणि हृदयाला भिडणारे झाले आहे.

तर ह्या कृष्णाला, म्हणजे त्याची भूमिका करणाऱ्या लहान मुलाला त्यावेळेस अभिनयाचे पारितोषिक मिळाले होते. आहे कुठेतरी वाचले होते की तो सध्या बंगळूरूमध्ये रिक्षा चालवण्याचा व्यवसाय करतो. त्याला पुढे चित्रपटसृष्टीत काही करता नाही आले. चित्रपटासाठी त्याला रस्त्यावरून निवडून, काम करवून घेतले होते. पण त्यानंतर तो आणि इतर मुलं परत रस्त्यावरच आली होती. आता ती तीस वर्षांच्या काळ लोटला आहे. ती मोठी झाली असतील, आणि आता काय करत असतील, कोठे असतील, कोण जाणे! मुंबईच्या वास्तवाचे चित्रण करणारे हे दोन्ही सिनेमे बरेच गाजले, वादविवाद देखील झाले, पारितोषिके देखील मिळाली. त्यातून स्फूर्ती घेऊन काही विधायक काम करणारी मांडली पुढे आली, पण सर्वसाधारण परिस्थिती तशीच आहे.

दिग्दर्शक मीरा नायर यांचा खरे तर हा त्यावेळेस पहिलाच चित्रपट प्रसंग. त्यांनी नंतर बरेच चित्रपट केले. कामसुत्र सारखा सिनेमा देखील त्यांनी केला. तो मी अमेरिकेत पाहिलेला, मला आठवते अजून, १९९७ मध्ये. तो सिनेमा त्यांनी का केलं, काय त्यांना दाखवायचे होते, उमगलेच नाही. त्याचे नाव कामसुत्र हेच का, की फक्त पाश्चात्य प्रेक्षकांचे लक्ष वेधून घ्यायचे होते म्हणून हा खटाटोप केला. असो. पण त्यांचा सलाम बॉम्बे! हा चित्रपटच अजून देखील सर्वात प्रसिद्ध आहे.

Advertisements

यंत्रमानव आणि मन

संगणकाच्या सुरुवातीच्या काळापासूनच कृत्रिम बुद्धिमत्ता(artificial intelligence, AI) या विषयावर सातत्याने संशोधन चालू आहे. Alan Turing हे त्यातील महत्वाचे नाव, आणि त्याची नुकतीच जन्मशताब्दी साजरी झाली. एकविसाव्या शतकात संगणकाने जीवन व्यापून टाकणाऱ्या सार्वत्रिक अस्तित्वामुळे कृत्रिम बुद्धिमत्ता(AI, analytics, big data, fuzzy logic etc) वापरून अनेक ठिकाणी आपले जीवन सुकर करण्याचे, व्यवसाय वृद्धी क्षेत्रात आणि इतर ठिकाणी फायदा होत आहे. यंत्रमानवाचे देखील तेच. कारखान्यापासून, अंतराळक्षेत्रात, शस्त्रक्रिया करणे इत्यादी आणि इतर अनेक क्षेत्रात त्यांचा वापर कित्येक वर्षांपासून होतो आहे. यामुळे मानवाला फायदाच झाला आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता या विषयाच्या अनुषंगाने यंत्रमानव हा विषय देखील तितकाच प्रसिद्ध आहे. दोन्ही विषयांचे अनेक कंगोरे आहेत, बरेच तात्विक, नैतिक प्रश्न देखील चर्चिले गेले आहेत आणि जात आहेत. तत्त्वज्ञान क्षेत्रासाठी हा अतिशय जटील प्रश्न आहे. या यंत्रमानवाला मानवासारखे मन लाभले तर?

कालच यंत्रमानव आणि मन, भावना यांची चर्चा करणारा एक इंग्रजी सिनेमा पाहिला. त्याचे नाव Ex Machina. त्यात एव्हा नावाची महिला यंत्रमानव(humanoid) असते.  या आधीही robots, humanoids या विषयावर अनेक पुस्तके, सिनेमे(एक यादी येथे पाहता येईल) येऊन गेले आहेत(science fiction या स्वरूपात). पण यंत्रमानव आणि मन, भावना(consciousness या अर्थी) यांची प्रदीर्घ तात्विक, नैतिक चर्चा करणारा हा मी पाहिलेला पहिला सिनेमा असेल. ह्या एव्हाच्या मनात(की एव्हा ह्या यंत्रात असे म्हण्याचे?) संशय, मत्सर, प्रेम, आपुलकी, विरुद्धलिंगी आकर्षण ह्या भावना निर्माण होतात, आणि त्यातून ज्या समस्या निर्माण होतात त्याचे चित्रण हा सिनेमा करतो. चित्रपटात शेवटच्या दृश्यात Issac Asimov ने सांगितलेल्या robotics च्या तीन नियामांपैकी एकाचे हा उल्लंघन करतो.

काही महिन्यांपूर्वीच वर्तमानपत्रातून बातमी वाचली होती की सौदी अरेबिया देशाने एका यंत्रमानवाला नागरिकत्व बहाल केले आहे. या यंत्रमानवाचे नाव आहे सोफिया, म्हणजे महिला यंत्रमानव आहे असे समजायला हरकत नाही. आता प्रश्न असा आहे, की ज्या देशात महिलांना अजून कितीतरी अधिकार दिले गेले नाहीत, जसे की मोटार गाडी चालवणे(जो इतक्यातच दिला गेला आहे), बुरखा वगैरे, तेथे, अशा महिला यंत्रमानवाची काय परिस्थिती असणार आहे? मजेशीर प्रश्न आहे, नाही? मानवाने यंत्रमानव निर्माण केला म्हणजे त्याच्यावर मानवाचे नियंत्रण पाहिजे, आणि तसे नसेल तर काय होऊ शकते हे अनेक पुस्तकातून, चित्रपटांमधून पाहता येते. आणि दुसरे जास्ती महत्वाचे म्हणजे त्या सोफियाच्या नागरिकत्वाचे जे अनेक पैलू आहेत, ज्याचा मानवी मन, भावना यांच्याशी देखील काही अर्थाने संबंध येतो, त्याचे काय करायचे? सोफियाने असे संगितले आहे असे वाचले की तीला आता तिचे कुटुंब हवे आहे, म्हणजे पती, मुले वगैरे असाच अर्थ घ्यायचा. सोफिया जर स्वतंत्र नागरिक असेल तर तिच्यावर मानवाचे नियंत्रण नसायला हवे. तसे नसेल तर काय होईल? Ex Machina हा सिनेमा पाहून, सोफियाच्या बातम्या वाचून मन सुन्न झाले. हे सगळे प्रश्न कसे सुटणार?

नुकतेच असे वाचले की रशियात उमेदवारांची मुलाखत घेणारे व्हेरा नावाचे एक यंत्रमानव आहे. तेही परत एक महिला यंत्रमानवच! एखाद्या विषयावरील प्रश्न मुलाखतीत विचारून उत्तर तपासून व्यक्ती बाद की नाही हे ठरवणे एक गोष्ट आहे, पण मुलाखतीत इतर अनेक गोष्टी मानवी मुलाखतकार करत असतो, त्याचे काय? वर वर पाहता सोफिया जरी एक रोबो आहे असे दिसते, पण ते म्हणे लोकांशी संवाद साधणारे एक smart chatbot आहे असे The Verge मधील या लेखात म्हटले आहे. सोफियाची निर्मिती करणाऱ्या संस्थेच्या प्रमुख तंत्रज्ञान अधिकाऱ्याची मुलाखत देखील हेच सांगते. तीला नागरीकत्व देणे हा एक स्टंट आहे असे वाटले तरी त्यातून अनेक प्रश्न निर्माण होत आहेत, तसेच या विषयाच्या तंत्रज्ञानाची प्रगती पाहता हे सर्व लवकरच प्रत्यक्षात येऊ शकते. तेव्हा काय करायचे? मानव आणि यंत्रमानव याच्यातील सीमारेषा पुसट होत चालल्या आहेत. एव्हा, सोफिया, व्हेरा काय या सगळ्या महिला यंत्रमानव याचेच उदाहरण आहे. मानव याचा अर्थ मन असणारा अशीही एक व्याख्या आहे. यंत्रमानवाची व्याख्यादेखील तशीच होणार असेल तर? खूप वर्षांपूर्वीच(१९९१ मध्ये) Machinery of Mind हे George Johnson कृत पुस्तक मी वाचले होते. त्यात artificial intelligence ह्या क्षेत्राचा विस्तृत आढावा घेण्यात आला होता, तसेच पुढे काय होऊ शकेल, संभाव्य धोके काय याची चर्चा केली गेली होती.

Dead Poets Society

मी फार वर्षांपूर्वी विसुभाऊ बापट यांचा कुटुंब रंगलंय काव्यात नावाचा कवितांचा एक मस्त कार्यक्रम पाहिला होता. मराठीत कविता अभिवाचनाचे प्रयोग वसंत बापट, विंदा करंदीकर, मंगेश पाडगावकर हे त्रिकुट पूर्वी करत असत. त्याही आधी रविकिरण मंडळ नावाचे कवींचा एक गंपू होता. तसेच एक मंडळ गेळेयर गुंपू नावाचे एक कवींचे मंडळ गोकाक, बेंद्रे, मधुरचिन्ना या कन्नड कवींचे होते. आजकाल संदीप खरे सारखे कवी देखील करतात(इर्शाद कार्यक्रम). पण माझा ओढा कवितेची पुस्तके घेऊन वाचण्याकडे विशेष नाही. ग्रेस, चित्रे सारखे कवी जे थोडेसे दुर्बोधतेकडे जातात असे म्हणतात, त्यामुळे तिथे अजून मी पोहचलोच नाही. नुकताच टीव्हीवर नुकताच काळाच्या पडद्याआड गेलेला प्रसिद्ध अभिनेता रॉबिन विलियम्स अभिनीत Dead Poets Society हा कवितेचे, काव्याचे गुणगान करणारा सिनेमा पाहिला. अर्थात त्यात इंग्रजी कवींची, त्यांच्या कवितांचीच उदाहरणे आहेत. शाळेत असताना इंग्रजी विषयात कविता देखील थोड्याफार शिकलो आहे. त्याची थोडीसी हा सिनेमा पाहताना उजळणी झाली(Walt Whitman, Tennyson, Shakespeare, Thoreau, Robert Frost वगैरे)

हा सिनेमा मस्तच आहे. रॉबिन विलियम्स हा इंग्रजीचा प्रोफेसर, अमेरिकेतील एका कॉलेजमध्ये साहित्य(त्यातल्या त्यात कविता) शिकवणारा असा. कॉलेजमध्ये आलेल्या मुलांना कवितेची गोडी लावून, एकूणच आयुष्याकडे कसे पहावे हे तो शिकवण्याचा प्रयत्न करतो. असा एकूण चित्रपटाचा गोषवारा. अमेरिकेतील शिक्षण पद्धती तशी साचेबंद नाही, लवचिक आहे, विद्यार्थ्यांना त्यांना हवे ते विषय, हव्या त्या गतीने घेता येतात. विद्यार्थ्यांत एकूणच मुक्त विचार करण्याची, प्रत्येक गोष्टीकडे डोळसपणे पाहायची, वेगळा, नवीन विचार करण्याची सवय खूप आधीच लागलेली असते. त्यांना तशी संधी, मुभा देखील असते. पण या चित्रपटातील कॉलेज मध्ये तसे वातावरण नाही(Welton Academy). येथे मुलींना प्रवेश नाही. तसेच तिथे अजूनही पारंपारिक पद्धतीने, साचेबंद शिक्षण देण्याकडे कल, तेथील विद्यार्थ्याचे पालक देखील उच्च वर्गातील, पण उदारमतवादी नसलेले असे आहेत.

DPS, Robert Williams

Dead Poets Society poster, courtesy imdb.com

कॉलेज मधील रॉबिन विलियम्सच्या पहिल्या तासालाच तो Understanding Poetry नावाच्या ग्रंथातील कविता समजावून घेतना त्यातील अर्थावर भर न देता व्याकरणावर भर दिलेले पान तो मुलांना फाडून टाकायला सांगतो. मुले चकित होतात. या अश्या आणि इतरही काही वेगळ्याच शिकवण्याच्या पद्धतीमुळे, कॉलेजच्या पदाधिकाऱ्यांच्या मते, विद्यार्थी बिघडत होते. तर हा प्रोफेसर त्यांना कवितेचे मर्म समजवून घेऊन, तो आत्मसात करण्यास प्रोत्साहन देत होता, त्यांच्यातील कवी, अभिनय आणि इतर कलागुणांना महत्व आणि प्रोत्साहन देण्याचे काम करत होता. तो स्वतः शिकत असताना म्हणे तो असाच उनाड, बंडखोर होता, आणि Dead Poets Society नावाची कविता अभिवाचन करणारी बंडखोर वृत्तीचे मंडळ चालवत असे. ह्या सर्वांमुळे कॉलेजचे अधिकारी त्याची शेवटी हकालपट्टी करतात. तेथे चित्रपट संपतो. पण तो पर्यंत त्याला जे काही साध्य(विचार परिवर्तन) करायचे ते साध्य झालेले असते.

चित्रपटात ठिकठिकाणी टाळ्या घेणारी वाक्ये quotable quotes अशी आहेत. उदाहरण दाखल काही:

  • But only in their dreams can man be truly free.
  • We don’t read and write poetry because it’s cute. We read and write poetry because we are members of the human race. And the human race is filled with passion.
  • You must strive to find your own voice because the longer you wait to begin, the less likely you are going to find it at all
  • There’s a time for daring and there’s a time for caution, and a wise man understands which is called for.
  • When you read, don’t just consider what the author thinks, consider what you think.
  • No matter what anybody tells you, words and ideas can change the world.
  • Carpe diem. Seize the day, boys. Make your lives extraordinary.

कवितेमध्ये विचार, जग बदलण्याची, आयुष्य अर्थपूर्ण करण्याची शक्ती असते हे नक्कीच. कित्येक उदाहरणे देता येतील. मराठीतील कवी कुसुमाग्रज यांची कविता हे एक उदाहरण. कन्नड मध्ये मला माहीत असलेली बेंद्रे, कुम्वेम्पू यांच्या सारख्यांची कविता. माझ्याकडे रिल्केची दहा पत्रे नावाचे एक पुस्तक आहे. हे मूळ इंग्रजीतील हे पुस्तक अनिल कुसुरकर यांनी मराठीमध्ये आणले आहे. रेनर मारिया रिल्के नावाच्या कवीने लिहिलेली दहा पत्रे, जी त्याच्या एका मित्राला, जो देखील कवी बनू पाहतो आहे, त्याला लिहिलेली आहेत. हा चित्रपट पाहताना ह्या पुस्तकाची आठवण झाली. चित्रपटाचा आशय साधारण ह्या पत्रांमध्ये असलेलाच आहे, जो म्हणजे ‘स्व’ची जाणीव, बंडखोरी, खरे आयुष्य म्हणजे काय हे समजावून घेणे असाच आहे. असो. ह्या पुस्तकाबद्दल नंतरकधीतरी विस्ताराने. पण Dead Poets Society हा चित्रपट नक्कीच पाहण्याच्या लायकीचा आहे. अभिनय, विषय, सुविचारांसाखी संवाद, आणि इंग्रजी कवितांची आपली थोडीशी उजळणी करून देणारा असा आहे. मला तरी तो Scent of a Woman च्या धर्तीचा तो थोडाफार वाटला.

Top Gun

परवा रात्री असेच television channel surfing करत बसलो होतो(हो, माझ्याकडे television अजूनही आहे आणि तो मी अजून पाहतो, अर्थात आज काल web-series देखील पाहायला लागलो आहे!), एके ठिकाणी Top Gun हा जुना थरारक चित्रपट नुकताच सुरु झाला होता. आणि माझे मन जवळ जवळ पाव शतक मागे गेले. भारतात माहिती तंत्रज्ञान उद्योग सुरु होऊन दोन अडीच दशके झाली होती, भारतात देखील खाऊजा युग नुकतेच सुरु झाले होते, त्यामुळे अर्थात आजकालच्या सारखी परिस्थिती नव्हती. मला देखील अमेरिकेत जायची संधी मिळून, मी नुकतेच silicon valley मध्ये पाऊल ठेवले होते. काही महिन्यातच माझ्या एका महत्वाकांक्षी आणि हुशार मित्राने Microsoft मध्ये नोकरी साठी अर्ज केला होता आणि Microsoft च्या मुख्य कार्यालयात Seattle येथे मुलाखतीसाठी त्याला तेथे बोलावणे आले होते. आम्ही एक-दोन इतर मित्रांनी त्याच्या बरोबर जाण्याचा, फिरून येण्याचा विचार केला आणि आम्ही सगळे Seattle ला Alaska Airline ने गेलो. Seattle मध्ये आणखीन एक-दोन जण मित्र होते ते दुसरीकडे काम करत होते. त्यांच्याकडे उतरलो.

Seattle हे शहर आम्ही राहता असलेल्या Bay Area/Silicon Valley पासून उत्तरेकडील राज्यात असलेले शहर. तेथे नेहमी पावसाची रिमझिम चालू असते असे ऐकलेले होते. मुलाखतीच्या दिवशी आम्ही सगळे Microsoft च्या कार्यालयात गेलो. Microsoft च्या आवारात प्रवेश करताना आम्हाला एकदम धन्य वाटत होते, वारकऱ्यांना कसे पंढरपूरला गेल्यावर विठ्ठलाचे दर्शन झाल्यावर होते तसे आम्हाला वाटले त्यावेळेस. अर्थात तेथील विठ्ठल म्हणजे बिल गेट्स काही दिसला, भेटला नाही! Microsoft ही तशी माहिती तंत्रज्ञान उद्योगाची पंढरीच त्यावेळी तरी होती. मुलाखतीला आलेला मित्र सोडून आम्ही बाकीचे मित्र मस्त मजा करत होतो, आम्हाला त्यांच्या recreation area मध्ये बसवण्यात आले. तेथे बऱ्याच गोष्टी होत्या. एका मोठ्या television वर Top Gun हा सिनेमा चालू होता. मोठे screen, मस्त मोठा surround sound जो home theater style होता. तेथील beans bag वर बसून आम्ही तो सिनेमा बराच वेळ पहिला. आणि परवा तोच सिनेमा इतक्या वर्षानंतर मी घरी रात्री परत बसून सगळा पहिला. मस्त धमाल आली. सिनेमाच तसा आहे. झिंग आणणारा. तो देखणा कोवळा तरुण Tom Cruise. त्याने सादर केलेले पात्र Maverick, त्याची मस्ती, त्याची अदाकारी, अभिनय, त्याचा आत्मविश्वास, ती आकाशात तुफान वेगात उडणारी लढाऊ विमाने, त्यांचा कानठळ्या बसणारा आवाज, जीवघेणा पाठलाग हे सर्व खुपच छान चित्रित केले आहे. ही सगळी गोष्ट परत अनुभवायला मजा आली.

topgun

Top Gun poster, courtesy imdb.com

आम्ही कॉलेज मध्ये असताना पुण्यातील ब्रिटीश लायब्ररीचे(British Library) वर्गणीदार होतो. संगणक शास्त्राच्या पुस्तकांच्या व्यतिरिक्त आम्ही बाकीचे उद्योग तेथे करायचो. जसे की इंग्लंड मधून येणारी क्रिकेटची मासिके चाळणे, ज्यात मला विशेष रस असे; तसेच विमानांच्या विषयी असलेली मासिके ज्यात नवी जुनी लढाऊ(F-14, 16, MiG) आणि प्रवासी विमानांच्या बद्दल तांत्रिक माहिती याबद्दल एका मित्राला खूप रस असे(त्याचे वडील Indian Air Force मध्ये होते). Top Gun चित्रपटात तर विमानांच्या बाबतीत खुपच तांत्रिक गोष्टी कथानकाच्या ओघाने आल्या आहेत. हे सर्व racing, Formula One च्या मोटारी असतात त्या धर्ती वर आहे(Fast and Furious सिनेमा?). अजून एका दुर्दैवी गोष्टीची आठवण हा चित्रपट पाहत असताना झाली, ती म्हणजे एका मित्राला कॉलेज संपल्या संपल्या Indian Air Force मध्ये लढाऊ वैमानिक प्रशिक्षणासाठी निवड झालेली, आणि बंगळूरू मध्ये पहिल्याच प्रशिक्षण उड्डाणाच्या वेळेस अपघात होऊन त्याने जीव गमावला होता.

Top Gun ची कथा सांगण्यात काही अर्थ नाही, कारण ती सगळ्यांना माहिती असणारच आहे, ती इतरत्र देखील आहेच. मी तो सिनेमा पहिल्यांदा अमेरिकेत पाहिला तेव्हा त्याला प्रदर्शित होऊन देखील ७-८ वर्षे झाली होती. पण ते Microsoft मधील त्यावेळचे वातावरण, Seattle मध्ये त्यांच्या अत्याधुनिक अश्या कार्यालयात, मोकळ्या ढाकाळ्या वातावरणात पाहिलेला तो अमेरिकेच्या नौसेनेचे, तेथील संस्कृतीचे, त्यातील वैमानिकांच्या प्रशिक्षणाचे, त्यांच्यातील चढाओढीचे, वैरभावाचे, त्यांच्या विमान उड्डाण कौशल्याचे दर्शन करून देणारा सिनेमा, सगळे कसे मनात कोरून ठेवल्यासारखे झाले होते. त्याला सर्वाला इतक्या वर्षानंतर छान उजाळा मिळाला. Top Gun हे अमेरिकी नौसेनेच्या विमानवाहू नौकांवरील लढाऊ विमानांच्या वैमानिकांचे प्रशिक्षण केंद्र, जेथे आणि अर्थात हवेत हा चित्रपट घडतो. गेल्या वर्षी मी अमेरिकेतील वर्तमानपत्र USA Today मध्ये एक लेख वाचला होता. त्यात असे म्हटले होते की ह्या सिनेमाचा दुसरा भाग येणार आहे, आणि पाच सहा गोष्टी(drone etc) त्या भागात असायला हव्यात असे सूचित केले होते..

असो. मी काही वर्षातच परत भारतात आलो. त्या मित्राला Microsoft मध्ये नोकरी मिळाली, त्याने २०-२२ वर्षे तेथे काम केले आणि नुकतेच बाहेर पाडून, स्वतःची start-up सुरु केली आहे. मी मात्र काही वेळेला विचार करतो की मी देखील Seattle टिंगल टवाळी, मजा करण्याच्या ऐवजी, Microsoft मध्ये त्यावेळेस मुलाखत दिली असती तर काय झाले असते! पण त्याला काही अर्थ नाही! तर माझ्या ह्या आठवणीवजा लेखांमधून माझ्या संगणक क्षेत्राविषयी माहिती देत आहे, Computers: Now and Then ही ब्लॉग-सेरीज लिहितोय. तीही जरूर पहा.

 

 

Music of Satyajit Ray

पुढील आठवड्यात ह्या वर्षीच्या जगप्रसिध्द ऑस्कर चित्रपट पुरस्कारांची घोषणा होईल. गेले काही वर्षे मराठी चित्रपटांची ऑस्करमध्ये वर्णी लागण्याची चर्चा होत आहे. पण मला ऑस्कर म्हटले की १९९१ मध्ये दूरदर्शनवर पाहिलेल्या ६४व्या ऑस्कर सोहळ्याची आठवण येते. त्यात प्रसिद्ध भारतीय/बंगाली चित्रपट दिग्दर्शक सत्यजित राय यांना विशेष पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते. गतकालातील प्रसिद्ध अभिनेत्री ऑड्री हेपबर्न(Audrey Hepburn) ही त्यांच्या बद्दल त्यावेळेस बोलली. वयोवृद्ध असे सत्यजित राय अतिशय आजारी होते, हॉस्पिटल मध्ये आपल्या पलंगावर आडवे पडलेले, आणि ऑस्करची बाहुली हातात घेऊन त्यांनी केलेले छोटेखानी भाषण या सर्वाचे दृश्य अजून डोळ्यासमोर आहे. (नंतर त्यांना १९९२ मध्ये निधनापूर्वी भारत रत्न पुरस्कार देखील मिळाला). पण त्यावेळी ह्या चित्रपट दिग्दर्शकाचे कर्तृत्व समजण्याचे वय आणि समजही नव्हती. नंतरही काही विशेष उमजले असे काही नाही, कारण चित्रपट माध्यम साक्षरता, आस्वाद साक्षरता हा प्रकार माझ्या गावीदेखील नव्हता. कित्येक वर्षे पुण्यात FTII, NFAI यांसारख्या चित्रपट क्षेत्रात काम करणाऱ्या संस्था असूनही त्या विषयाकडे लक्ष गेले नव्हते. गेल्या वर्षी चित्रपट रसास्वाद शिबिरात गेलो आणि ह्या माध्यमाचे, कला प्रकारचे विविध पदर, वेगवेगळया व्यक्तींचे काम या सर्वांची तोंडओळख झाली. त्यात सत्यजित राय यांचे नाव अर्थातच भारतीय चित्रपट क्षेत्राच्या निमित्ताने सर्वात आधी घेतले गेले त्याचे कारण त्यांच्या मुळेच भारतात समांतर सिनेमा(parallel cinema), किंवा कलात्मक चित्रपट(art film) या नावाखाली वास्तववादी सिनेमाची अशी जी चळवळ किंवा लाट आली हे होय.

हे सर्व आठवण्याचे कारण परवा एक सत्यजित राय यांच्या चित्रपटातील संगीत कामगिरीचा आढावा घेणारी एक डॉक्युमेंटरी पाहिली( Music of Satyajit Ray) आणि एका वेगळ्या पैलूची ओळख झाली, त्याबद्दल थोडेसे वाटून घ्यावेसे वाटले म्हणून हा प्रपंच. जाता जाता, त्यांचे आडनाव रे की राय हा प्रश्न मराठी लिहिताना होता. काही जण रे असे लिहितात, तर काही राय. मी मात्र बांगला भाषेत कसे लिहितात हे पहिले, आणि त्यावरून ‘राय’ असे वापरण्याचे ठरवले. चूक भूल द्यावी घ्यावी! तसे पाहिले तर मेरी सेटन लिखित सत्यजित राय यांच्या चरित्रात्मक पुस्तकात(Portrait of a Director-Marie Seton) सत्यजित राय आणि संगीत याबद्दल एक प्रकरण आहे. पण हा माहितीपर चित्रपट पाहून आणखीनच त्यांच्या ह्या पैलूची ओळख होते. गतकालातील या महान कलाकाराच्या चित्रपट, संगीत या विषयाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन समजतो. चित्रपट १९८४ मधील आहे, आणि तो National Film Development Corporation(NFDC) ने बनवला आहे. दिग्दर्शक आहेत उपलेंदू चक्रवर्ती. चित्रपट इतिहासाच्या सुरुवातीच्या काळात अर्थातच चित्रपट हे मूकपट होते, त्यात ध्वनी नव्हता, पण चित्रपट चालू असताना पडद्याच्या बाजूला बसून समयोचित, प्रसंगानुरूप संगीत वाजवत, गाणी अशी नव्हतीच. जेव्हा बोलपट युग सुरु झाले, तेव्हा चित्रपटात गाणी सुरु झाली. भारतीय रागदारी संगीत, पाश्चिमात्य संगीत, वाद्य या सगळ्या मधून एक वेगळेच मिश्रण भारतीय संगीतात अगदी सुरुवातीपासून दिसू लागले. आणि बाकीचा सारा इतिहास आहेच. विशेषतः भारतीय चित्रपटांच्या बाबतीत चित्रपटातील गाणी हा एक प्रमुख विषय होऊन बसला आहे(आणि अर्थात त्याच्या जोडीला गाण्यावर केले जाणारे नृत्य हा देखील महत्वाचा विषय झाला आहे). मी २०१४ मध्ये अमीरबाई कर्नाटकी या १९४०-५० च्या दशकातील प्रसिद्ध चित्रपट गायिकेच्या चरित्राचे कन्नड मधून मराठी भाषांतर केले होते. चित्रपट संगीत आणि त्याचा इतिहास हा आणखी विशेष अभ्यास करण्याचा विषय नक्कीच आहे. पण तूर्तास सत्यजित राय सारख्या चित्रपट दिग्दर्शक चित्रपटातील संगीत विषयाकडे कसे पाहत हे समजावून घेणे नक्कीच उद्बोधक आहे.

या माहितीपर चित्रपटातून सत्यजित राय यांच्या मुलखातीमधून आपल्याला समजते की संगीताचे संस्कार त्यांच्या वर अगदी लहानपणी झाले, आणि संगीत हे त्यांचे पहिले प्रेम होऊन बसले. त्यातही पाश्चिमात्य संगीताची त्यांना सुरुवातीपासून ओढ होती, विशेषतः बेथोवेनचे संगीत. बंगालचे रविंद्र संगीत तर जसे सर्व बंगाली घरांतून असते तसे ते त्यांच्या घरातही होतेच. त्यांच्या कारकीर्दीच्या सुरुवातीचे काही चित्रपट त्यांनी समकालीन शास्त्रीय गायक/वादक यांच्या बरोबर काम करून चित्रपट संगीत करवून घेतले. ह्या डॉक्युमेंटरीमध्ये त्यांची मुलाखत आहे, त्यांना बोलते केले आहे, त्यांच्या चित्रपटातील दृश्ये(जसे कांचनजंगा, घरे बाईरे), तसेच ते काम करत असतानाचे दुर्मिळ चित्रण, त्यांनी केलेली रेखाटने, ठिकठिकाणी निवेदनाच्या ओघात आले आहे. ते म्हणतात, ह्या गाजलेल्या संगीतकारांबरोबर(पंडित रवी शंकर, उस्ताद विलायत खान, अली अकबर खान) काम करणे त्यांच्या व्यस्ततेमुळे सत्यजित राय यांना थोडेसे अवघड होऊ लागले होते. तसेच चित्रपटात विविध ठिकाणी, गाण्यात काय आणि कसे संगीत असावे हे त्यांच्या मनात अगदी सुरुवातीपासूनच काही ठोकताळे असत, त्यामुळे त्यांनीच स्वतः आपल्या चित्रपटांचे संगीत दिग्दर्शन करण्यास १९६१ मध्ये सुरुवात केली, ते अगदी शेवटपर्यंत. चित्रपट संगीत म्हटले की पार्श्वसंगीत तसेच त्यातील गाणी आणि त्यांचे संगीत दोन्ही आले. त्यातही पार्श्वसंगीताचा ते किती खोलवर विचार करतात हे समजते. पार्श्वसंगीत हे कमीत कमी वापरले जावे याकडे सत्यजित राय ओढा होता, हे उघड आहे. प्रत्येक फिल्ममेकरने संगीत विषयाकडे लक्ष द्यावे असे त्यांचे म्हणणे त्यांनी मांडले आहे. भारतीय आणि पाश्चिमात्य संगीत, वाद्ये(जसे पियानो) यांचा त्यांनी मेळ घालून पार्श्वसंगीत, किंवा गाण्याचे संगीत त्यांनी कसे दिले, वादाकांबरोबर त्यांनी कसे काम केले, नोटेशन्स कसे शिकले या सारख्या गोष्टी या डॉक्युमेंटरी मध्ये आपल्या समोर उलगडले जातात.

तुम्ही जर सत्यजित राय यांचे, त्यांच्या चित्रपटांचे चाहते असाल, आणि ही डॉक्युमेंटरी पहिली नसेल तर नक्की पहा. त्यांच्या जीवनातील अनेक दुर्मिळ क्षण, मुलाखती, त्यांचे विचार, music sheet हातात घेऊन वादकांबरोबर, गायकांबरोबर काम करणारे सत्यजित राय इत्द्यादी पाहता येतात.

 

Recovery Month at SAA

I happened to come across the movie titled The Sixth Sense other day. This Bruce Willis starer is horror-thriller movie, with supposed to be having basis of mental illness case of one of the main characters(child). This movie, which came 15 years earlier, had become famous then. Bruce Willis plays a role of doctor trying to help the child who is suffering from schizophrenia, who also gets visual hallucinations. The line ‘I see dead people’ from this film, is said to be one of most famous lines of films ever. I, having been associated with the domain of mental health for almost 10 years now, mainly, involved in activities of Pune’s organization called Schizophrenia Awareness Association(SAA), I was watching this movie keenly. Much has has been written about this movie’s mental health angle. At the end of the film, I kept wishing the film touched upon using techniques of self-help and recovery. But alas, it is a movie, not a documentary of child dealing with mental illness!

sixthsense

Poster of the movie, courtesy Internet

I remembering all this, as one of the main proponents of self-help techniques and recovery techniques, Dr Abraham Low, whose birth anniversary is falls next week, on Feb 24. He was Polish by birth, but made USA his home, where he went on founding organization called Recovery Inc more than 80 years ago. SAA is going observe his birth anniversary as Recovery Month. Various programs are arranged on this occasion. One of the main activities of SAA, apart from spreading awareness, is facilitating and conducting self-help support groups(SHSG). The very basis for SHSG is Dr Low’s techniques. Some time back I had read Marathi translation of Dr Low’s biography titled My Dear Ones and I had written about it here. On the Feb 24 itself, there will be a session on recovery method. The recovery method is a system of cognitive behavioral techniques for controlling behavior and changing attitudes. People who practice the living skills detailed in the recovery method, learn to change their thoughts and behaviors. The changes in attitudes and beliefs follow.

ri-logo

Recovery International’s Logo, from their website

drlow2

Dr Abraham Low, image courtesy Internet

One first things is there using spotting tools as listed below. The purpose of using a tool list is to enable newcomer Shubharthi(person with mental illness) to easily and rapidly participate in a recovery meeting.

  • Treat mental health as a business and not as a game
  • Humor is our best friend, temper is our worst enemy
  • If you cannot change an event, you can change your attitude towards it
  • Be self-led, not symptom-led
  • Symptoms are distressing but not dangerous
  • Temper is the intellectual blindness to the other side of the story
  • Comfort is a want, not a need
  • There is no right or wrong in the trivialities of every day life
  • Calm begets calm, temper begets temper
  • Don’t take our own dear selves too seriously
  • Feelings should be expressed and temper suppressed
  • Helplessness is not hopelessness
  • Some people have a passion for self-distrust
  • Temper maintains and intensifies symptoms
  • Do things in part acts
  • Endorse for the effort, not only for the performance
  • Have the courage to make a mistake
  • Feelings are not facts
  • Do the things you fear and hate to do
  • Fear is a belief-beliefs can be changed
  • Every measure of self-control leads to a measure of self-respect and ultimately self-confidence
  • Decide, plan, and act ,
  • A firm decision steadies me
  • Anticipation is often worse than realization
  • Replace an insecure thought with a secure thought
  • Bear the discomfort in order to gain comfort
  • Hurt feelings are just beliefs not shared
  • Lower your standards and your performance will rise
  • Things happen by chance and not by choice
  • People do things that annoy us, not to annoy us

This and other recovery techniques are used by counselors and SHSG facilitators world over. This is the time to remember his contribution, and spread awareness about his work in the society.

Anyways, the movie serves its purpose of horror/thriller, with a twist in the end, which I won’t reveal(no spoiler here!). The film also has been shot in Philadelphia, I could recognize some locations as I have traveled there few times. As I said at the beginning, much has been written about The Sixth Sense, specifically about treatment and portrayal of mental health in the films. I also had written about this topic in the past on the blog here. I appeal the readers to participate in spreading awareness about various aspects of mental health. I keep writing about various topics related to mental health here, and what we do at SAA. You can check them out here. Lastly, please participate in various programs SAA would be conducting during this recovery month. For more updates on this, stay tuned!

Sergei Eisenstein’s October

काही दिवसांपूर्वी गतकाळातील प्रसिद्ध रशियन(अर्थात त्यावेळेस सोविएत रशिया) चित्रपट दिग्दर्शक सर्जी आयझेनस्टाईन(Sergei Eisenstein) याचा १२०वा वाढदिवस साजरा झाला. गुगलने त्यावर एक छानसे डूडल देखील केले होते. या दिग्दर्शकाचा परिचय गेल्यावर्षी चित्रपट रसास्वाद शिबिरात झाला होता. रशियन राज्यक्रांतीच्या(October Revolution) निमित्ताने त्याने दिग्दर्शित केलेला October हा सिनेमा देखील मी नंतर पाहिला होता. रशियन राज्यक्रांतीला देखील १०० वर्षे गेल्याच वर्षी झाली. बरेच दिवस चालले होते त्या सर्वाबद्दल थोडेसे लिहावे म्हणून. आज तो योग जमतोय.

sergei-eisenstein

Sergei Eisenstein’s doodle by Google

चित्रपट रसास्वाद शिबिरात, ज्या बद्दल मी सविस्तर लिहिले आधी आहेच, आम्हाला चित्रपट निर्मितीचा, कलेचा, तंत्राचा इतिहास, त्यातील प्रमुख टप्पे, विविध व्यक्तींची धावती का होईना, थोडीशी ओळख, जमल्यास त्या व्यक्तींच्या कामाचा एखादा तुकडा दाखवणे इत्यादी गोष्टी झाल्या होत्या. उद्देश असा होता की हे सर्व कानावर पडावे, आणि प्रत्येकाने आपल्या सवडीने, आवडीने विविध विषयांत पुढे मार्गक्रमणा करावी. Sergei Eisenstein चा उल्लेख चित्रपट संकलनाच्या क्षेत्रात त्याने केलेल्या कामाबद्द्ल तसेच montage ह्या तंत्राबद्दल बोलताना आला होता. त्याचे एक पुस्तक The Film Sense नावाचे इंटरनेटवर येथे उपलब्ध आहे. ते थोडेफार चाळले आहे, पण व्यवस्थित वाचले पाहिजे, म्हणजे त्याची विचार सरणी आणखी समजू शकेल. आयझेनस्टाईन हा चित्रपट बनवायचा, तसेच तो ते कसे बनवायाचे यांचे शिक्षण देखील द्यायचा. त्याने सहा सिनेमे बनवले. त्याचा एक सिनेमा Battleship Potemkin ची झलक आम्हाला शिबिरात दाखवली होती.

ऑक्टोबर हा सिनेमा १९२७ मध्ये प्रदर्शित झाला, आणि तेही नेमक्या राज्यक्रांतीचा दहाव्या वर्धापनादिवशीच. हा सिनेमा आयझेनस्टाईनने लेनिनग्राड(पूर्वीचे पेट्रोगार्ड) मध्ये चित्रित केला. सिनेमा सुरु होतो तो फेब्रुवारी १९१७ मध्ये जेव्हा रशियाची जनता तिसऱ्या अलेक्झांडर राजाचा पुतळा उध्वस्त करतात तेथून, आणि मग पुढच्या आठ महिन्यातील ठळक घाटांची नोंद ह्या चित्रपटात(तसे पहिले तर हा documentary धाटणीचा सिनेमा आहे) करते. चित्रपट श्वेत-धवल आहे, अधून मधून सबटायटल्स दिसत राहतात, ज्यायोगे बोध होत राहतो. Provisional Government ची स्थापना होते. पण रशियन जनतेचे दुष्टचक्र संपत नाही(सबटायटल सांगते-No bread, no land). मग एप्रिल १९१७ मध्ये लेनिनचे झालेले आगमन अतिशय नाट्यपूर्ण दर्शवलेले आहे. लेनिनच्या आणि सामान्य कामगार जनतेच्या विरोधात जाणाऱ्या Provisional Government च्या नेत्याची खिल्ली उडवलेली दाखवलेली आहे, आणि परत सरकार जुलमी राजाच्यासारखे वागणार की काय हे सुरुवातीला उध्वस्त केलेल्या राजाचा पुतळा परत जोडला जावू लागला आहे असे दाखवून सूचित केले आहे. असे असले तरी हंगामी सरकारच्या सैन्याचा कामगार परभव करतात. रशियन राज्यक्रांतीचे तीन प्रमुख नेते लेनिन, स्टालिन आणि ट्रोत्स्की हे दिसतात. त्यांच्यातील वाद-विवाद दिसतात. इतक्यातच स्टालिनवर The Death of Stalin नावाचा एक सिनेमा आला आहे, त्यावरून रशियात सध्या गदारोळ सुरु आहे. भूमिगत झालेला लेनिन सशस्त्र क्रांतीचा नारा देतो, आणि मग सगळे हात उंचावून आपला पाठींबा दर्शवतात आणि All in favor of Lenin असे वाक्य पडद्यावर दिसते.

 

हा सिनेमा सोविएत फिल्ममेकर्सच्या एका चमूने बनवला आहे, ज्याचे नेतृत्व आयझेनस्टाईनने केले होते. रशियन राज्यक्रांती हा विषयच तसा असल्यामुळे चित्रपटात भरपूर नाट्य, ताण, रहस्य, तसेच मध्येच थोडीसा विनोद अशी वेगवेगळी तंत्रे वापरलेली दिसतात. Montage तंत्र, ज्यात पडद्यावरील दृश्याला एका वेगळ्या दृश्यामधून आर्थ प्राप्त होतो, असे त्याने बरेच या चित्रपटातून केले आहे. चित्रपट एकूण १०० मिनिटांहून थोडा अधिक आहे. शेवटची ४५-५० मिनिटे ऑक्टोबर २५ तारखेला जे काही होते त्याचे चित्रण सविस्तरपणे करते. लाल सैन्य(Red Guards) हे Winter Palace ची सुरक्षा करत असतात. त्यांचे कडे तोडून सोविएत जनता महालात घुसते, सर्व नेते कैदेत येतात. या सिनेमाचे उपशीर्षक आहे “Ten Days That Shook the World”. आणि हे शेवटी जगातील विविध शहरातील घड्याळे दाखवून सूचित केले आहे. चित्रीकरण सुरु असताना, त्यांना महालावर एक वेगळेच मोठेसे घड्याळ नजरेस पडले होते. त्यावर विविध देशांतील शहरांच्या वेळेची तसेच स्थानिक म्हणजे पेट्रोग्राडची वेळ देखील होती. त्यावरून घड्याळाच्या आणि क्रांतीच्या दृश्यांचे मोन्ताज करावे असे सुचले. उपरोक्त पुस्तकात तो म्हणतो, ‘The appearance of this clock struck in our memory. When we wanted to drive home especially forcefully historic moment of victory and establishment of Soviet power, the clock suggested a specific montage solution: we repeated the hour of fall of Provisional Government, depicted on the main dial of Petrograd time, throughout the whole series of subsidiary dials showing time of London, Paris, New York, Shanghai’

अर्थात ऑक्टोबर २५ ला(ही तारीख जुलिअन कालगणनेनुसार, तर नोव्हेंबर ७ ही ग्रेगोरियन कालगणनेनुसार येते) क्रांती संपूर्ण होऊन साम्यवादी सरकार आले आणि सोविएत रशियाची(USSR) स्थापना झाली. रशियन राज्यक्रांतीचे कितीतरी दुरगामी परिणाम रशियावरच नाही तर, साऱ्या जगावर झाले हा इतिहास आहेच. रशिया हा देश गेल्या शंभर वर्षात कितीतरी संक्रमणातून गेला आहे. १९९१ मध्ये त्याची शकले झाली आणि साम्यावादाकडून लोकशाहीकडे स्थित्यंतर झाले. पण १९१७च्या राज्यक्रांती मुळे कम्युनिस्ट विचारसरणीचा झपाट्याने प्रसार झाला, ह्या आकर्षणातून भारतातून देखील बरेच लोक ५०-६० वर्षापूर्वी रशियाला जाऊन आले. त्यातील काहीजणांनी आपले अनुभव पुस्तकातून मांडले आहेत. या चित्रपटातून त्याकाळच्या सोविएत रशियाचे Sergei Eisenstein ने केलेले चित्रण आपल्याला पाहायला मिळते, तसेच या पुस्तकांतून देखील ते पाहायला मिळते. मी ह्या ब्लॉगवर पूर्वी अश्या दोन पुस्तकांबद्दल लिहिले आहे, ते येथे(अनंत काणेकर) आणि येथे(अण्णाभाऊ साठे) पाहता येईल.