Recovery Month at SAA

I happened to come across the movie titled The Sixth Sense other day. This Bruce Willis starer is horror-thriller movie, with supposed to be having basis of mental illness case of one of the main characters(child). This movie, which came 15 years earlier, had become famous then. Bruce Willis plays a role of doctor trying to help the child who is suffering from schizophrenia, who also gets visual hallucinations. The line ‘I see dead people’ from this film, is said to be one of most famous lines of films ever. I, having been associated with the domain of mental health for almost 10 years now, mainly, involved in activities of Pune’s organization called Schizophrenia Awareness Association(SAA), I was watching this movie keenly. Much has has been written about this movie’s mental health angle. At the end of the film, I kept wishing the film touched upon using techniques of self-help and recovery. But alas, it is a movie, not a documentary of child dealing with mental illness!


Poster of the movie, courtesy Internet

I remembering all this, as one of the main proponents of self-help techniques and recovery techniques, Dr Abraham Low, whose birth anniversary is falls next week, on Feb 24. He was Polish by birth, but made USA his home, where he went on founding organization called Recovery Inc more than 80 years ago. SAA is going observe his birth anniversary as Recovery Month. Various programs are arranged on this occasion. One of the main activities of SAA, apart from spreading awareness, is facilitating and conducting self-help support groups(SHSG). The very basis for SHSG is Dr Low’s techniques. Some time back I had read Marathi translation of Dr Low’s biography titled My Dear Ones and I had written about it here. On the Feb 24 itself, there will be a session on recovery method. The recovery method is a system of cognitive behavioral techniques for controlling behavior and changing attitudes. People who practice the living skills detailed in the recovery method, learn to change their thoughts and behaviors. The changes in attitudes and beliefs follow.


Recovery International’s Logo, from their website


Dr Abraham Low, image courtesy Internet

One first things is there using spotting tools as listed below. The purpose of using a tool list is to enable newcomer Shubharthi(person with mental illness) to easily and rapidly participate in a recovery meeting.

  • Treat mental health as a business and not as a game
  • Humor is our best friend, temper is our worst enemy
  • If you cannot change an event, you can change your attitude towards it
  • Be self-led, not symptom-led
  • Symptoms are distressing but not dangerous
  • Temper is the intellectual blindness to the other side of the story
  • Comfort is a want, not a need
  • There is no right or wrong in the trivialities of every day life
  • Calm begets calm, temper begets temper
  • Don’t take our own dear selves too seriously
  • Feelings should be expressed and temper suppressed
  • Helplessness is not hopelessness
  • Some people have a passion for self-distrust
  • Temper maintains and intensifies symptoms
  • Do things in part acts
  • Endorse for the effort, not only for the performance
  • Have the courage to make a mistake
  • Feelings are not facts
  • Do the things you fear and hate to do
  • Fear is a belief-beliefs can be changed
  • Every measure of self-control leads to a measure of self-respect and ultimately self-confidence
  • Decide, plan, and act ,
  • A firm decision steadies me
  • Anticipation is often worse than realization
  • Replace an insecure thought with a secure thought
  • Bear the discomfort in order to gain comfort
  • Hurt feelings are just beliefs not shared
  • Lower your standards and your performance will rise
  • Things happen by chance and not by choice
  • People do things that annoy us, not to annoy us

As I said at the beginning, much has been written about this film The Sixth Sense, specifically about treatment and portrayal of mental health in the films. I also had written about this topic in the past on the blog here. I appeal the readers to participate in spreading awareness about various aspects of mental health. I keep writing about various topics related to mental health here, and what we do at SAA. You can check them out here. Lastly, please participate in various programs SAA would be conducting during this recovery month. For more updates on this, stay tuned!


Sergei Eisenstein’s October

काही दिवसांपूर्वी गतकाळातील प्रसिद्ध रशियन(अर्थात त्यावेळेस सोविएत रशिया) चित्रपट दिग्दर्शक सर्जी आयझेनस्टाईन(Sergei Eisenstein) याचा १२०वा वाढदिवस साजरा झाला. गुगलने त्यावर एक छानसे डूडल देखील केले होते. या दिग्दर्शकाचा परिचय गेल्यावर्षी चित्रपट रसास्वाद शिबिरात झाला होता. रशियन राज्यक्रांतीच्या(October Revolution) निमित्ताने त्याने दिग्दर्शित केलेला October हा सिनेमा देखील मी नंतर पाहिला होता. रशियन राज्यक्रांतीला देखील १०० वर्षे गेल्याच वर्षी झाली. बरेच दिवस चालले होते त्या सर्वाबद्दल थोडेसे लिहावे म्हणून. आज तो योग जमतोय.


Sergei Eisenstein’s doodle by Google

चित्रपट रसास्वाद शिबिरात, ज्या बद्दल मी सविस्तर लिहिले आधी आहेच, आम्हाला चित्रपट निर्मितीचा, कलेचा, तंत्राचा इतिहास, त्यातील प्रमुख टप्पे, विविध व्यक्तींची धावती का होईना, थोडीशी ओळख, जमल्यास त्या व्यक्तींच्या कामाचा एखादा तुकडा दाखवणे इत्यादी गोष्टी झाल्या होत्या. उद्देश असा होता की हे सर्व कानावर पडावे, आणि प्रत्येकाने आपल्या सवडीने, आवडीने विविध विषयांत पुढे मार्गक्रमणा करावी. Sergei Eisenstein चा उल्लेख चित्रपट संकलनाच्या क्षेत्रात त्याने केलेल्या कामाबद्द्ल तसेच montage ह्या तंत्राबद्दल बोलताना आला होता. त्याचे एक पुस्तक The Film Sense नावाचे इंटरनेटवर येथे उपलब्ध आहे. ते थोडेफार चाळले आहे, पण व्यवस्थित वाचले पाहिजे, म्हणजे त्याची विचार सरणी आणखी समजू शकेल. आयझेनस्टाईन हा चित्रपट बनवायचा, तसेच तो ते कसे बनवायाचे यांचे शिक्षण देखील द्यायचा. त्याने सहा सिनेमे बनवले. त्याचा एक सिनेमा Battleship Potemkin ची झलक आम्हाला शिबिरात दाखवली होती.

ऑक्टोबर हा सिनेमा १९२७ मध्ये प्रदर्शित झाला, आणि तेही नेमक्या राज्यक्रांतीचा दहाव्या वर्धापनादिवशीच. हा सिनेमा आयझेनस्टाईनने लेनिनग्राड(पूर्वीचे पेट्रोगार्ड) मध्ये चित्रित केला. सिनेमा सुरु होतो तो फेब्रुवारी १९१७ मध्ये जेव्हा रशियाची जनता तिसऱ्या अलेक्झांडर राजाचा पुतळा उध्वस्त करतात तेथून, आणि मग पुढच्या आठ महिन्यातील ठळक घाटांची नोंद ह्या चित्रपटात(तसे पहिले तर हा documentary धाटणीचा सिनेमा आहे) करते. चित्रपट श्वेत-धवल आहे, अधून मधून सबटायटल्स दिसत राहतात, ज्यायोगे बोध होत राहतो. Provisional Government ची स्थापना होते. पण रशियन जनतेचे दुष्टचक्र संपत नाही(सबटायटल सांगते-No bread, no land). मग एप्रिल १९१७ मध्ये लेनिनचे झालेले आगमन अतिशय नाट्यपूर्ण दर्शवलेले आहे. लेनिनच्या आणि सामान्य कामगार जनतेच्या विरोधात जाणाऱ्या Provisional Government च्या नेत्याची खिल्ली उडवलेली दाखवलेली आहे, आणि परत सरकार जुलमी राजाच्यासारखे वागणार की काय हे सुरुवातीला उध्वस्त केलेल्या राजाचा पुतळा परत जोडला जावू लागला आहे असे दाखवून सूचित केले आहे. असे असले तरी हंगामी सरकारच्या सैन्याचा कामगार परभव करतात. रशियन राज्यक्रांतीचे तीन प्रमुख नेते लेनिन, स्टालिन आणि ट्रोत्स्की हे दिसतात. त्यांच्यातील वाद-विवाद दिसतात. इतक्यातच स्टालिनवर The Death of Stalin नावाचा एक सिनेमा आला आहे, त्यावरून रशियात सध्या गदारोळ सुरु आहे. भूमिगत झालेला लेनिन सशस्त्र क्रांतीचा नारा देतो, आणि मग सगळे हात उंचावून आपला पाठींबा दर्शवतात आणि All in favor of Lenin असे वाक्य पडद्यावर दिसते.


हा सिनेमा सोविएत फिल्ममेकर्सच्या एका चमूने बनवला आहे, ज्याचे नेतृत्व आयझेनस्टाईनने केले होते. रशियन राज्यक्रांती हा विषयच तसा असल्यामुळे चित्रपटात भरपूर नाट्य, ताण, रहस्य, तसेच मध्येच थोडीसा विनोद अशी वेगवेगळी तंत्रे वापरलेली दिसतात. Montage तंत्र, ज्यात पडद्यावरील दृश्याला एका वेगळ्या दृश्यामधून आर्थ प्राप्त होतो, असे त्याने बरेच या चित्रपटातून केले आहे. चित्रपट एकूण १०० मिनिटांहून थोडा अधिक आहे. शेवटची ४५-५० मिनिटे ऑक्टोबर २५ तारखेला जे काही होते त्याचे चित्रण सविस्तरपणे करते. लाल सैन्य(Red Guards) हे Winter Palace ची सुरक्षा करत असतात. त्यांचे कडे तोडून सोविएत जनता महालात घुसते, सर्व नेते कैदेत येतात. या सिनेमाचे उपशीर्षक आहे “Ten Days That Shook the World”. आणि हे शेवटी जगातील विविध शहरातील घड्याळे दाखवून सूचित केले आहे. चित्रीकरण सुरु असताना, त्यांना महालावर एक वेगळेच मोठेसे घड्याळ नजरेस पडले होते. त्यावर विविध देशांतील शहरांच्या वेळेची तसेच स्थानिक म्हणजे पेट्रोग्राडची वेळ देखील होती. त्यावरून घड्याळाच्या आणि क्रांतीच्या दृश्यांचे मोन्ताज करावे असे सुचले. उपरोक्त पुस्तकात तो म्हणतो, ‘The appearance of this clock struck in our memory. When we wanted to drive home especially forcefully historic moment of victory and establishment of Soviet power, the clock suggested a specific montage solution: we repeated the hour of fall of Provisional Government, depicted on the main dial of Petrograd time, throughout the whole series of subsidiary dials showing time of London, Paris, New York, Shanghai’

अर्थात ऑक्टोबर २५ ला(ही तारीख जुलिअन कालगणनेनुसार, तर नोव्हेंबर ७ ही ग्रेगोरियन कालगणनेनुसार येते) क्रांती संपूर्ण होऊन साम्यवादी सरकार आले आणि सोविएत रशियाची(USSR) स्थापना झाली. रशियन राज्यक्रांतीचे कितीतरी दुरगामी परिणाम रशियावरच नाही तर, साऱ्या जगावर झाले हा इतिहास आहेच. रशिया हा देश गेल्या शंभर वर्षात कितीतरी संक्रमणातून गेला आहे. १९९१ मध्ये त्याची शकले झाली आणि साम्यावादाकडून लोकशाहीकडे स्थित्यंतर झाले. पण १९१७च्या राज्यक्रांती मुळे कम्युनिस्ट विचारसरणीचा झपाट्याने प्रसार झाला, ह्या आकर्षणातून भारतातून देखील बरेच लोक ५०-६० वर्षापूर्वी रशियाला जाऊन आले. त्यातील काहीजणांनी आपले अनुभव पुस्तकातून मांडले आहेत. या चित्रपटातून त्याकाळच्या सोविएत रशियाचे Sergei Eisenstein ने केलेले चित्रण आपल्याला पाहायला मिळते, तसेच या पुस्तकांतून देखील ते पाहायला मिळते. मी ह्या ब्लॉगवर पूर्वी अश्या दोन पुस्तकांबद्दल लिहिले आहे, ते येथे(अनंत काणेकर) आणि येथे(अण्णाभाऊ साठे) पाहता येईल.



Since last few years cinemas of Iran are making waves in the film industry. I have been hearing, reading about their presence in every major film festival in India. I also got to witness, first hand, the charm they have produced in the film appreciation course which I was part of recently. A famous movie titled A Separation was screened and discussion took place as well in that workshop. This was directed by Asghar Farhadi. The other famous name of cinema of Iran includes Majid Majidi, whose film The Children of Heaven was also screened there. Both these created a different kind of impression in my mind about cinema of Iran. This was exactly the reason why I sat down in front of the television when I noticed that it was about to show a film titled Rosewater, which I initially thought would be cinema of Iran. Though technically it is not a film of Iran, in the sense that it is not directed by director from Iran, the subject seemed related to Iran per synopsis. It is actually an American film, but it is about certain events in Iran.

And I was happy in the end that I sat through it. I even had skipped attending flag hoisting ceremony, which I make it a point to attend on both occasions of the year. This time it was flag hoisting on the occasion of Republic Day celebrations. The movie made me spellbound and kept me to the edge of my seat. Yes, it is survival movie, no doubt. I feel the reason for that was the powerful story, which is real-life story of journalist of Iranian origin, named Maziar Bahari. The film begins with young Maziar visiting mosque in Iran. The tradition there is that every devotee is sprinkled with rose water upon entry. This was interesting, I was thinking, while watching. Like many households, at my home, also we have गुलाबदाणी(rose water sprinkler) and have a tradition of sprinkling it on guests during religious and other functions. The history tells that this custom came to India via Mughal who borrowed it from Iran(then Persia). Anyways, the movie then shows briefly the process of making rose water. And then it flashes ahead into shot where Maziar gets arrested from his mother’s home in Iran.


The story unfolds slowly in front of us. The narration tells us that Maziar’s father and sister had been involved in activities related to protests against Iran’s government. Maziar himself is living in London, with his wife who is pregnant. He is journalist for American magazine Newsweek. He leaves for Iran on an assignment, to cover general election which are taking place in 2009. Returning to Iran, meeting his mother, he certainly gets nostalgic. He goes around city of Tehran with help of local taxi driver, talking to people about the emotions around election. He also goes shooting, filming various events, taking places during that time.

The filming of this part in the movie where he going around in the city gives nice exposure to Tehran, its people. He also ends up being part of satire show where he makes comments which are against Iran’s government. This and a filming of killing at a protest lands him in trouble. Suddenly, film comes to the scene where he is being arrested at his home. That is where the turning point of the film is. Iran’s government’s paranoid agency is suspecting him to be a spy. He is then interrogated, put into the jail for more than 100 days, also blind folded. The film shows details of his harassment, interrogation. The pain of the hopeless situation he goes through is quite gripping. It recounts how he battles these things. The title of the film comes from fragrance applied by interrogator which seems to be similar to rose water, that had become identity for Maziar who is blind folded.

The underlying theme is, of course, press freedom. And also how Iran is viewed by western world, and also vice versa. Many scenes depict these themes, and also referring to real life clippings such as Hillary Clinton”s appeal to release him. Most of the movie is pretty serious, but at time one sees Hot Shots(Charlie Sheen starred parody movie) like treatment of parody and comedy. Not sure if this was part of original memoir or was included in the script later. One such example, about a story Maziar tells to interrogator about sexual massage and how he is addicted to it. And that is the reason for his frequent trips to New Jersey(city of Fort Lee), and then laughs at the whole thing. I believe similar movies are there involving Iraq’s supremo Saddam Hussein. I am sure in the future, we will see parody movies around relation between Trump and North Korea leader Kim.

Anyways, this movie brings forth Iran’s political image which is one thing. Many of the famous cinemas of Iran, which I mentioned at the beginning, cover social aspects of Iran. I don’t remember any similar survival/captive stories filmed as movies in India. Not sure why we, in India, don’t have movies on some of the famous captivities such as Kannada superstar Rajkumar’s capture by brigand Veerappan or capture of Marathi forest officer and researcher in Arunachal Pradesh by Bodo terrorists.


The Reader

नुकतेच मावळलेले २०१७ हे वर्ष म्हणजे रशियातील क्रांती होऊन १०० वर्षे झाल्याचे तसेच दुसऱ्या जागतिक युद्धाला ७५ वर्षे झालेले वर्ष. या दोन्ही किती महत्वाच्या, जग बदलून टाकणाऱ्या घटना आहेत. काही दिवसांपूर्वी मी Sergei Eisenstein या प्रसिद्ध फिल्ममेकरने बनवलेला ऑक्टोबर हा सिनेमा पहिला, जो रशियातील राज्यक्रांती वर आधारित आहे. मी भाग घेतलेल्या चित्रपट रसास्वाद शिबिरात याबद्दल तसेच ह्या फिल्ममेकर बद्दल बरेच काही बोलले गेले होते. त्याबद्दल लिहायचे आहे केव्हातरी. आजच्या ह्या ब्लॉग मध्ये दुसरे जागतिक युद्धाशी निगडीत तितकीच महत्वाच्या घटनेबाबत लिहायचे आहे. ती म्हणजे ज्यु लोकांवर झालेल्या अत्याचार. मी याच विषयाशी संबंधित एक सिनेमा पहिला, तसेच एक बरेच प्रसिद्ध असलेले पुस्तक देखील वाचले. तसे पहिले ते दुसरे महायुद्ध, हिटलर, ज्यु लोकांवरील अत्याचार या विषयावर बरीच पुस्तके(holocaust literature), सिनेमे निघाले आहेत, अजूनही निघताहेत.

मी पाहिलेला सिनेमाचे नाव The Reader, आणि पुस्तकाचे नाव Man’s Search for Meaning. दोन्ही नावांवरून विषयाची कल्पना अजिबात आहे, आणि तीच मजा आहे. The Reader हा सिनेमा कथा सांगतो ती एका लिहिता वाचता न येणाऱ्या, अशिक्षित अश्या स्त्रीची(हाना तिचे नाव). सुप्रसिद्ध चित्रपट Titanic मधील अभिनेत्री केट विन्सलेट हीने ही भूमिका केली आहे. हा चित्रपट आहे  दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळातील, जर्मनीतील. ही सामान्य स्त्री, ट्राम मध्ये कंडक्टर म्हणून काम करत असते. एकटी, अलिप्त अशी राहणारी हाना, गावातील एका तरुण ओळखीचा असतो आणि त्याला माहीत असते की हानाला लिहिता वाचता येत नाही ते. पण हानाला त्या गोष्टीचा न्यूनगंड असतो. पुढे आपला अशिक्षितपणा उघड होऊ नये या कारणास्तव, ती, जर्मनीने ज्यु लोकांवर अत्याचार करण्यासाठी तयार केलेल्या कारागृहात(Auschwitz Concentration Camp) सुरक्षा रक्षकाची नोकरी करू लागते. आणि चित्रपट वेगळीच दिशा धरतो.

जर्मनीचा ह्या दुसऱ्या महायुद्धामध्ये पराभव झाल्यानंतर मित्र देशांनी पराभूत जर्मनी देशाची जडणघडण कशी होईल, holocaust मध्ये सहभागी असणाऱ्यांचे काय करायचे याबद्दल घडामोडी सुरु झाल्या. ज्यु अत्याचाराशी संबधित व्यक्तींवर खटले भरून त्यांना शिक्षा देण्याची कारवाई सुरु होते. तिच्या ओळखीचा तरुण, जो पुढे Heidelberg Law School मध्ये कायद्याचे शिक्षण घेत असतो. त्यावेळेस त्याला एक court trial बघायला मिळते, ज्यात ३०० ज्यु स्त्रियांच्या जळून मृत्युमुखी पडल्याला काही स्त्रियांवर आरोप ठेवलेला असतो, त्याची सुनावणी असते. त्यावेळचे काही प्रसंग महायुद्धानंतरच्या जर्मन समाजाच्या आजी, माजी पिढीच्या, त्यावेळी झालेल्या अत्याचाराच्या विषयी असलेला मनोभाव दर्शवते. ह्या सुनावणीत एक तरुण ज्यु मुलगी ही प्रमुख साक्षीदार असते. ती आणि तिची आई हे ह्या अत्याचारामधून बचावलेले असतात, आणि त्याबद्दल तिने लिहून ठेवलेले असते. सुनावणीच्या वेळेस हाना असे सांगते, कॅम्पमधील सुरक्षा रक्षक कोठल्याही दहा कैद्यांना निवडून त्यांना मृत्युमुखी दिले जायचे, आणि असे करण्याचे कारण कॅम्प मधील अपुरी जागा. हाना दुर्बल व्यक्तींना निवडून, त्यांच्याकडून ती पुस्तके वाचवून घेत असे. तिच्या विरुद्ध आणखी एक आरोप असा असतो. मित्र देशांकडून युद्धात चुकून एका चर्चवर बॉम्ब पडून, लागलेल्या आगीत, आत असलेल्या, वर नमूद केल्या प्रमाणे, ३०० व्यक्ती रात्रीच्या वेळेस, बाहेर पडण्यासाठी दरवाजे न उघडल्याने, मृत्युमुखी पडतात. आरोप असा असतो की एक सुरक्षा रक्षक म्हणून हाना त्यांना बाहेर जाऊन देऊन वाचवू शकली असती. दरवाजे न उघडण्यासंबधित आदेशावर तिची सही असते असा पुरावा असतो. ती त्याचा इन्कार करते, पण स्वतःची नमुना सही देण्यासी नकार देते(इथे परत ती आपला अशिक्षितपणा ती लपवते). तिच्या ओळखीच्या तरुणाला हे कोर्टात हानाबद्दल आणि तिच्यावरील आरोपांबद्दल   समजते आणि त्याला धक्का बसतो.

ह्या नाझी अत्याचारामधून बचावलेल्या त्या तरुण ज्यु मुलीची साक्ष निर्णायक ठरून हानाला जन्मठेपेची शिक्षा जाहीर केली जाते. त्यावेळेस ही खटल्याचा वेळेस ती आपला अशिक्षितपणा जाहीर न होऊ देता, आपला बचाव न करता, ती शिक्षा स्वीकारते. हा तरुण हानाला ती तुरुंगात असताना वाचायला शिकण्यासाठी मदत करतो, ती तसे शिकते देखील. पुढे कित्येक वर्षे तुरुंगात राहून, पुस्तके वाचल्यामुळे की काय, तीला आपल्या कृत्याची जाणीव होते, आणि त्यामुळेच की काय हाना आत्महत्या करते. लिहिता वाचता येत नसल्यामुळे हानाची होणारी मनाची घालमेल, न्यूनगंड इत्यादी गोष्टी ह्या भूमिकेत केट विन्स्लेट हिने हे सर्व छान अभिनित केले आहेत. हा सिनेमा अर्थात नाझी अत्याचाराच्या प्रत्यक्ष अनुभव कथनाचे चित्रण करत नाही अथवा त्यावर आधारित नाही. तो त्याचा विषय नाही, पण तो काळ, त्याची पार्श्वभूमी नक्कीच, त्यातून गेलेल्या, संबंधित व्यक्तींच्या मनात खोलवर काय होते आहे याचे चित्रण नक्कीच. त्याकाळातील एका महिलेच्या मानसिकतेचे, मनाचे, आपल्या अशिक्षित असणाबाद्द्लचे न्यूनगंड, त्यामुळे होणारी मानसिक आंदोलने, वर्तवणूक समस्या दर्शवणारा हा चित्रपट आहे. ह्या सर्वातून बचावलेल्या, अमेरिकेत रहात असलेल्या, आणि त्या अनुभवांवर पुस्तक लिहिणाऱ्या महिलेबद्दल देखील आपल्याला समजते. असे असले तरी आपल्याला दुसरे महायुद्ध, १९४५ च्या आसपासचे जर्मनी, तेथील concentration camps, युद्धानंतरची court trials ह्याचे चित्रण दिसते. हा असा गुंतागुंतीचा चित्रपट बऱ्याच अश्या मोठा कालपटावर घडतो. Flashback सारखी विविध तंत्रे वापरली गेली आहेत. मी अमेरिकेत भेट दिलेल्या आणि पाहिलेल्या ज्यु लोकांच्या इतिहासाबद्दलचे एक संग्रहालयाबद्दल पूर्वी लिहिले होते.

Man’s Search for Meaning हे पुस्तक तर प्रत्यक्ष ह्या अत्याचारांच्या अनुभवातून गेलेल्या एका व्यक्तीचे अनुभव कथन आहे. तेही वर उल्लेख केलेल्या Auschwitz Concentration Camp चे अनुभव. त्यातच लेखक मानसोपचार तज्ञ आहेत. आणि त्यामुळे हे पुस्तक अत्याचारांच्या अनुभवाहून बरेच अधिक आहे. त्याबद्दल नंतर कधीतरी.

Charlie Chaplin

The Little Fellow

मी सहसा रस्त्याच्या कडेला बसणाऱ्या पुस्तक विक्रेत्यांकडून, पुस्तकं विकत घेत नाही. कारण उघड आहे. बहुतेक वेळेला ती पुस्तके नकली(pirated) ही असतात. पण मी ती पुस्तकं जरूर पाहतो, चाळतो. न जाणो एखादे वेगळेच पुस्तक हाती लागावे. परवा असेच झाले. एका पुस्तकवाल्याकडे रस्त्यावर ठेवलेली पुस्तके पाहत होतो. एका पुस्तकावर माझी नजर रोखली गेली. उचलून घेतले तर ते चार्ली चॅप्लीनचे चरित्र. पुस्तक जुने होते, १९५२ मधील. त्याचे नाव होते The Little Fellow, लेखक आहेत Peter Cotes, Thelma Niklaus. मी मराठीतील चार्ली चॅप्लीनचे चरित्र हसरे दुःख(भा. द. खेर यांचे) हे पूर्वी वाचले होते. अजून कुठली चरित्रे मी पाहिली/वाचली नव्हती. उत्सुकतेने मी ते चाळले आणि तत्काळ विकत घेतले(फक्त शंभर रुपये). त्या पुस्तकाबद्दल येथे थोडेसे.

अचानक एक दिवस मला दूरचित्रवाणीवर चॅप्लीन नावाचा सिनेमा(docu-drama) हे पुस्तक वाचताना पाहायला मिळाला. हा सिनेमा त्याच्या आयुष्यातील वैयक्तिक घटनांवर, प्रसंगांवर आधारित आहे. Richard Attenborough चा हा सिनेमा चार्ली चॅप्लीनच्या My Autobiography ह्या पुस्तकावर, आणि Chaplin: His life and art ह्या David Robinson च्या पुस्तकावर आधारित आहे. त्यामुळे एका बाजूला हे पुस्तक वाचतोय, आणि मध्येच हा सिनेमा पाहायला मिळतोय हा दुर्मिळ योग जमून आला. आपल्या सर्वांप्रमाणे मीही चार्ली चॅप्लीनचे सिनेमे कित्येक वर्षांपासून परत परत पाहतो. आजकाल युट्यूबमुळे चांगली सोय झाली आहे. चित्रपटाच्या इतिहासातील सुरुवातीच्या दिवसात त्याने निर्माण केलेले, काम केलेले हे सिनेमे अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. हसवता हसवता डोळ्यातून पाणी आणणारे, जीवनातील विदारक सत्य मांडण्याचे त्याचे कसब हे वेगळेच होते. पण त्याचे स्वतःचे आयुष्य, त्याचा जीवनपट वाचला तर तो माणूस म्हणून कसा होता, कसा घडला हे समजते.

चार्ली चॅप्लीन ह्या विषयावर साहजिकच कित्येक पुस्तकं आहेत(ह्या पुस्तकात देखील परिशिष्टात यादी आहे). The Little Fellow ह्या पुस्तकाचे एक वैशिष्ट्य असे आहे की प्रसिद्ध लेखक W. Somerset Maugham याने लिहिलेला लेख(A Writer’s Notebook पुस्तकातील) प्रस्तावना म्हणून यात दिले गेले आहे. चार्ली चॅप्लीन गरिबीच्या दिवसांच्या बाबत असलेला एकूण दृष्टीकोनाबद्द्ल Somerset Maugham लिहितो: One night I walked with him in Los Angeles and presently our steps took us into poorest quarter of the city. There were sordid tenement houses, shabby, gaudy shops in which are sold various goods that the poor by from day to day. His face lit up and buoyant tone into his voice as he exclaimed, ‘Say, this is the real life, isn’t it? All the rest is just sham’. इंग्लंड मधील अत्यंत गलीच्छ वस्तीतील गरीबीतील दिवस, आईचा मानसिक आजार, वडिलांचा अकाली मृत्यू ह्या सर्व गोष्टी त्याच्यावर एकामागून एक आघात करत गेल्या. याबद्दल या पुस्तकात देखील आले आहे.

हे पुस्तक दोन भागात विभागलेले आहे. पहिला भाग त्याचे आयुष्य आणि दुसरे त्याच्या चित्रपटाविषयी लेख असलेले आहे. पुस्तकात बरीच छायाचित्रे तर आहेतच. आणखीन एक वैशिष्ट्य असे की त्याने लिहिलेल्या काही लेखांचे संकलन देखील दिले आहे. त्यातील एक लेख आहे तो त्याच्या चित्रपटातील वेशभूषेवर. त्याची ती मिशी, त्याचा ती ढगळ विजार याबद्दल त्याने लिहिले आहे. अजून एक लेख आहे तो त्याचे तोंडी असलेले The Great Dictator या सिनेमातील ते प्रसिद्ध भाषण(तो त्याचा पहिला बोलपट होता). पुस्तकाच्या पहिल्या भागाच्या पहिल्या लेखात Background to Genius मध्ये, पहिलेच वाक्य चार्ली चॅप्लीन आणि चित्रपट यांचे नाते सांगणारे आहे. १८८९ साली त्याचा जन्म झाला, आणि त्याच वर्षी प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ एडिसनने kinetoscope नावाचे यंत्र, ज्याला, ज्याला motion picture camera चा पूर्वज म्हणतात, त्याचा शोध लावला(त्या आधी magic lantern होते). साधारण शंभर वर्षांपूर्वी चार्ली चॅप्लीन याची चित्रपट कारकीर्द सुरु झाली. त्याच सुमारास अमेरिकेत हॉलीवूड मध्ये चित्रपट उद्योग सुरु झाला होता. इंग्लंड वरून अमेरिकेत तो चित्रपटातून काम करण्यास धडकला. आणि बाकीचा सर्वांना माहिती असलेला इतिहास आहे.

चार्ली चॅप्लीन आणि वादविवाद हे सुद्धा समीकरण होतेच, त्याबद्दल ही पुस्तकात आले आहे. त्याच्या वैयक्तिक आयुष्यात अनेक स्त्रिया आल्या, अनेक विवाह झाले, मोडले, हे तर आहेच. पण इतर गोष्टी देखील आहेतच. जसे की जेव्हा १९१७ मध्ये पहिल्या महायुद्धात जेव्हा अमेरिकेने भाग घेतला, तेव्हा, सैन्यात भरती होण्याची लाट आली होती. असा प्रवाद पसरला होता की चार्ली चॅप्लीनने सैन्यात जाण्यापासून टाळले. पण वस्तुस्थिती तशी नव्हती असे ह्या पुस्तकात नमूद केले आहे, तर त्याची निवड सैन्यात झाली नाही. दुसरे म्हणजे १९५२ मध्ये त्याच्यावर कम्युनिस्ट पक्षाचा सदस्य आहे असा आरोप झाला आणि त्याला अमेरिकेच्या बाहेर काढले गेले. आणि तो परत अमेरिकेत कधीच गेला नाही. अमेरिका आणि कम्युनिस्ट पक्ष  आणि हॉलीवूड चित्रपट व्यवसायातील लोकांचे त्या पक्षाशी असलेले संबंध या विषयावर मी पूर्वी एक सिनेमा पहिला होता आणि त्यावर लिहिले देखील होते.

जरी हे पुस्तक  त्याचे जीवन आणि आणि कार्य अश्या दोन विभागात असले तरी, विशेष असा फरक नाहीच कारण थोड्या फरकाने त्याचे त्याचे कार्य हेच त्याचे जीवन आहे हे होय. दुसऱ्या भागातील एक लेख/प्रकरण ज्याचे नाव आहे Chaplin at Work, त्यात त्याने चित्रपट सृष्टीला दिलेल्या योगदानाबद्दल असे लिहिले आहे, ‘His contribution to film is immeasurable. Of the pioneers in America, he was the first true creator in the new medium; and the only one to apply , from the beginning, film technique to film craft….With him, the silent film reached its peak’. मला वाटते हेच जाणून घेण्यासाठी, त्याचे आयुष्य जाणून घेण्यासाठी, हे पुस्तक वाचले पाहिजे.

Dance of the wind

मी आजारी असल्यामुळे ऑफिसला दांडी मरून घरीच राहिलो होतो. अशा वेळी झोपून झोपून तरी किती झोपणार? लहानपणी आम्ही राहत असलेल्या घरी पावसाच्या पाण्यामुळे भिंतीवरती ओल चढून विविध आकार तयार होत असत. आजारी पडल्यावर, पलंगावर पडल्या पडल्या ते आकार पाहून मनात विविध प्रतिमा तयार होत आणि मनोरंजन होत असे! आता अशी परिस्थिती नव्हती. हाताशी पुस्तकं, किंवा टीव्हीचा रिमोट असतो. त्या दिवशी सकाळी सकाळी टीव्ही लावला, आणि एके ठिकाणी नुकताच सुरु झालेला सिनेमा होता. तो होता हिंदी सिनेमा, आणि त्यात किटू गिडवानी दृष्टीस पडली, पण सिनेमाचे नाव तर इंग्रजी दिसत होते(Dance of the wind) जे वेगळेच होते-Dance of the wind, म्हणजे काय? म्हटले जरा पाहुयात. पण प्रत्यक्षात, तो संपूर्ण पाहून मगच उठलो.

किटू गिडवानीला किती दिवसांनी पहिले होते. हो, तीच ती, दूरदर्शन मालिकांमधून काम करणारी. नंतर खूप अशी तीला सिनेमात पाहिलेले आठवत नाही. गोविंद निहलानी यांच्या रुक्मावती की हवेली मध्ये होती. Dance of the wind समोर चालू होता, काहीतरी गंभीर दृश्य चालू होते. किटू गिडवानीचीच प्रमुख भूमिका होती. ती एक गायिका होती त्यात, तेही तिचा आवाज गमावलेली. ही गायिका(नाव पल्लवी) म्हणजे भारतीय शास्त्रीय संगीत गाणारी गायिका. गुरुकडे(जी तिची आईच असते) समोरासमोर बसून गाण्याचे धडे ही गायिका घेते आहे, त्यातील विविध बारकावे घोटून घेणे चालू आहे. आपल्या भारतीय संगीत शिक्षणाचे, तालमीची वैशिष्ट्ये दर्शवाणारी ती दृश्ये. गुरु आपल्या शिष्याला मृत्यू जवळ आल्याची, चाहूल झाल्याची सूचना देते. एका जाहीर संगीत कार्यक्रमात, गाणे सुरु करण्यापूर्वी जे काही क्षण असतात, ते छान दाखवले आहे. पण तेथे गायिकेचा आवाज लागत नाही, कारण, आपल्याला असे समजते की गुरूच्या मृत्यूमुळे भावविवश झाल्यामुळे असे झाले असावे.


Kitu Gidwani, Dance of the Wind


Kitu Gidwani, Dance of the Wind

पुढे काही कारणाने, तिचा आवाज पूर्णपणे जातो, कारकीर्द उध्वस्त होते-गाता येत नाही, गाणे शिकवता येत नाही. मानसिक रित्या खच्चीकरण होते, तिची तळमळ, हा सगळं प्रवास किटू गिडवानीने छान रंगवला आहे. ओघाने येणारी गाणी, विविध धून, प्रसंगानुरूप हे सर्व एक छान दृक्‌श्राव्य अनुभूती देतात. ह्या गायिकेला आपला आवाज परत गवसतो हे नंतरच्या ६०-७० मिनिटात उलगडते. चित्रपटाला एक अध्यात्माची, दैवी चमत्काराची किनार आहे. शास्त्रीय संगीत आणि अध्यात्म यांचा घनिष्ट संबंध आहे, हे मान्य. पण चित्रपटात येणारी लहान मुलगी, तारा, आणि तिचे गाणे, तिचा वावर हे का आणि कसे सांगता येत नाही. ही गायिका आपल्या आईच्या गुरुकडे, जे अर्थात अतिशय वयोवृद्ध असतात, त्यांचा शोध घेत त्यांना भेटते. त्यांचा देखील आवाज नसतो. पालवीची त्यांच्याकडून गंडा बांधून घेऊन शिकण्याची इच्छा ते धुडकावून लावतात. पण त्यांच्या आणि त्या लहानग्या मुलीच्या सान्निध्यात तीला आपला हरवलेला आवाज गवसतो अशी ही कथा आहे. तर सकाळी सकाळी हा असा शास्त्रीय गाण्यांच्या धुनानी भरपूर, असा, अध्यात्मिक अनुभव देणारा, आणि बऱ्याच वर्षांनी किटू गिडवानीला पाहिल्यामुळे, एकदम मस्त वाटले. इतक्यातच जुन्या काळातील प्रसिद्ध गायिका गिरिजा देवी यांचे निधन झाले, त्यामुळे मौखिक गुरु-शिष्य परंपरेने शिकलेल्या, शिकवण्याऱ्या त्या होत्या. शेवटी Dance of the wind या नावाबद्दल. काय असावा अर्थ याचा? मला वाटते, की बागडणारा वारा, जसा स्वछंदी असतो, आणि त्यामुळेच त्याचे गाणे होते, असा तर संदेश द्यायचा नसावा? इंटरनेट वर या चित्रपटाच्या दिग्दर्शकाची(राजन खोसा) एक साईट आहे, त्यात त्यांनी ह्या चित्रपटाची पडद्यामागची कहाणी नमूद केली आहे. ती छान आहे वाचायला. त्यात त्यांनी लिहिले आहे, की शुभा मुदगल यांना ह्या चित्रपटाच्या कथेत आपली स्वतःची कहाणी दिसली.

असो. बराच जुना, म्हणजे, १९९७ मधील हा सिनेमा आहे. प्रसिद्ध गायिका शुभा मुदगल यांचे पार्श्वसंगीत आहे. हा बहुतेक पाश्चिमात्य देशातील लोकांसाठी बनवला गेला असलेला सिनेमा असला पाहिजे. चित्रपटाच्या शेवटी येणाऱ्या श्रेयनामावलीतून समजते की जर्मन संस्था, भारतातील NFDC, आणि इतर काही संस्थांनी मिळून हा सिनेमा बनवला आहे. शास्त्रीय संगीत परंपरेवर हिंदी आणि इतर भारतीय भाषेत तसे बरेच सिनेमे आहेत. हा थोडासा वेगळाच म्हटला पाहिजे. मध्यंतरी मी माझ्या एका मित्राने एक लघुपट बनवला होता, त्याचा विषय सुद्धा गाणे हाच होता, एका वृद्धाच्या जीवनात एकाकी पण आल्यामुळे, जीवन संपवण्याचा निर्णय तो बदलतो, का तर, त्याचे गाणे ऐकून रस्त्यावरील एक लहानगी त्याच्या पित्याबरोबर गाणे शिकायला येते. त्याबद्दल मी लिहिन कधीतरी.



सिनेमामय आठवडा, भाग#7

हा ब्लॉग माझ्या सिनेमामय आठवडा मालिकेतील सातवा भाग. Film Appreciation(रसास्वाद सिनेमाचा) शिबिराच्या अनुभवावर आधारित ही मालिका आहे. त्यातील आधीचे भाग येथे वाचायला मिळतील. आजचा दिवस शिबिराचा शेवटला दिवस. आठवडाभरानंतर आम्ही सिनेमाच्या, जे दृक्‌श्राव्य  माध्यम आहे, त्याच्या जगातून बाहेर येणार. पण खरंच बाहेर येणार का? कारण शिबिरातच कुणीतरी असे म्हटले होते की जसा मासा पाण्याने कायम वेढलेला असतो, तसे आजकाल आपण सर्व दृक्‌श्राव्य  माध्यमाने कायमचे वेढले गेलो आहोत, त्याबद्दल आता सजग राहणे ही काळाची गरज झाली आहे. असो. लोकप्रभाचे संपादक विनायक परब कालच निघून गेले होते. सकाळी नाश्त्याच्या वेळेस एक-दोन जण, जे अहमदनगर वरून आले होते, त्यांची भेट झाली. दोघेही mass communication विषयाचे विद्यार्थी होते. पण बोलण्यातून, एकूण अविर्भावातून, त्यांना सारखे अनिश्चित वाटत असणार असे समजत होते. तेही खरेच म्हणा, या अफाट जगात, सिनेमाच्या जगात, त्यांना काहीतरी करायचे होते, पण कसं काय होणार याची चिंता होती, हे नक्कीच.

आजचा पहिला वर्ग हा खुल्या गटचर्चेचा होता. ३-४ दिवसांपूर्वीच आम्हा सर्व शंभर एक शिबिरार्थींचे काही गट पडले होते. त्यांच्यात, आपापसात मुद्दे चर्चिले जाऊन ते त्या गटातील एकाने मांडायचे होते. शिबिराबद्द्ल प्रतिक्रिया, सूचना सांगणे अपेक्षित होते. तो चांगला तासभर रंगला. श्यामला वनारसे यांनी सुद्धा शिबिराच्या उद्देश्याच्या पुनरुच्चार करताना सांगितले की चित्रपटांविषयी बोलणे, प्रतिक्रिया देणे आणि रासास्वदाच्या दृष्टीने विचार करणे या वेगवेगळया गोष्टी आहेत. कलाव्यवहारात अनुभव, आस्वाद, समीक्षा, आणि सौंदर्यशास्त्र अश्या चढत्या पायऱ्या आहेत याची जाणीव करून दिली.

दुसरे सत्र होते ते प्रकाश मकदूम यांचे, जे National Film Archive of India(NFAI) चे संचालक आहेत. त्यांचा विषय NFAI बद्दलच होता. खरे तर ह्या संस्थेच्या कामामुळे आणि ती ज्या क्षेत्रात आहे, त्यामुळे चे नाव वृत्तपत्रांमधून कायम येत असते. मी आधीच्या ब्लॉग मध्ये म्हटल्याप्रमाणे, इंडियन एक्सप्रेसने NFAI च्या कारभारातील काही त्रुटींवर ५-६ भागाच्या लेखमालेतून बोट ठेवले होते. तर आदल्या दिवशीच अमेरिकेतील चित्रपट जतन, संवर्धन क्षेत्रातील दोन तज्ञ व्यक्ती(Milton ‘Milt Shefter, Rick Utley) NFAI ला भेट दिल्याची बातमी आली होती.

NFAI ती संस्था काय आहे, काय काम करते, तिचे महत्व काय, इतिहास काय हे प्रकाश मकदूम यांनी आपल्या व्याख्यानातून छान मांडले. १९६४ मध्ये स्थापन झालेली ही संस्था, चित्रपटांची रिळे जपून ठेवण्याचे काम करते. खरे तर ही संस्था सुरु होण्यास जवळ जवळ ५० वर्षे उशीर झाला, कारण भारतात चित्रपट सुरु होऊन तोपर्यत कित्येक सिनेमे आले होते, आणि त्यातील कित्येक कायमचे नाहीसे झाले आहेत. वारसा जतन आणि दस्तऐवजीकरणाची अनास्था ह्याची याही क्षेत्राला झळ पोहोचली. १९६४ पासून जरी ही संस्था काम करते आहे, कित्येक चित्रपट जपले गेले आहेत, तरी सुद्धा साऱ्या भारतात ही एकच संस्था आहे, आणि त्यामुळे तिच्या कामावर मर्यादा येतात. प्रकाश मकदूम यांनी  NFAI कडे असलेल्या खजिन्यापैकी काही नमुने आम्हाला दाखवण्यासाठी आणले होते. १९१९ मधील बिल्वमंगल हा चित्रपट, १९३५ मधील बंगाली देवदास, दुसऱ्या महायुद्धाचे जवळ जवळ ३० तासांचे असलेले चित्रीकरण,  Johnny Gorkha ही war film, इत्यादींची त्यांनी आम्हाला झलक दाखवली. फिल्म्स गोळा करण्यात येणाऱ्या अडचणी, फिल्म्स जतन करण्याच्या विविध पद्धती त्यांनी विषद केल्या. Henri Langlois असे म्हणून गेला आहे की, Best way to preserve film is to screen it, त्याची नक्कीच प्रचीती आली. NFAI ही संस्था खरे तर चित्रपट रसिकांसाठी, फिल्म सोसायटीच्या लोकांसाठी अतिशय जिव्हाळ्याचा विषय आहे. तिची वाटचाल, इतिहास आणि अडचणी याबद्दल थोडीशी माहिती मिळाली आणि त्याबद्दल आणखीनच आपुलकी वाटू लागली. नुसती चित्रपट रिळे नाही तर, चित्रपटांसंबंधित पोस्टर्स, पुस्तके, छायाचित्रे, आणि इतर गोष्टींचेही जतन केले जाते. माझ्या अमीरबाई कर्नाटकी पुस्तकासाठी अमीरबाईचे दुर्मिळ चित्र त्यांनी मला दिले जे मुखपृष्ठासाठी वापरले.

मी पुण्यातील Indology मधील आद्य आणि नामवंत अश्या Bhandarkar Oriental Research Institute(BORI) संस्थेचा आजीव सदस्य आहे. तिचे एक काम म्हणजे प्राचीन भुर्जपत्रांचे(manuscripts) जतन, संवर्धन करणे हे आहे. भारत सरकारने National Mission for Manuscripts नावाचा उपक्रम सुरु केला त्यात ती भाग घेते. मला NFAI चे देखील काम तश्याच प्रकारचे, पण चित्रपटांसंबंधी, वाटले. ही संस्था सुद्धा National Film Heritage Mission च्या अंतर्गत चित्रपट जतन, संवर्धनाचे काम करते.

जेवणाची वेळ टळून गेली होती, तरी सुद्धा कळाले देखील नाही. भोजनादरम्यान पुणे विद्यापीठाचे राज्यशास्त्राचे प्राध्यापकांची ओळख झाली. माझा अवतार(दाढी वाढवलेली, अंगावर असलेला झब्बा) पाहून, त्यांना खरे वाटले नाही की मी सॉफ्टवेअर क्षेत्रात आहे, त्यांना वाटले की मी लेखक वगैरे आहे. मी म्हटले तेही खरेच आहे. मग मी माझे नेहमीचे पुराण लावले. अमीरबाई कर्नाटकी, कन्नड भाषांतर वगैरे. त्यांना कन्नड साहित्याबद्दल थोडीफार माहिती होती. त्यांनी एक लघुपट बनवलेला होता. कशाबद्दल होता ते विचारायचे राहून गेले.

दुपारचे जेवणानंतरचे पहिले सत्र हे संयुक्त सत्र होते. प्रसिद्ध दिग्दर्शक गोविंद निहलानी आले होते. त्यांचाच सिनेमा ‘ती आणि इतर’ आम्ही काल पहिला होता. त्यांच्याशी त्याबद्दल थेट संवाद करण्याची संधी होती. नंतर तसेच समारोपाचा छोटेखानी समारंभ होता. चित्रपटासंबंधी बरीच साधक बाधक चर्चा झाली. चित्रपटाचा विषय, मांडणी, चित्रीकरणाच्या वेळच्या कल्पना, काय आणि कसे मांडायचे होते यामागचे त्यांचे विचार हे समजले. शिबिरार्थीपैकी एक दाम्पत्य जे आले होते, चित्रपटात मांडला होता(आपल्या आसपास चालत असलेल्या अनैतिक गोष्टी, घटना, आणि त्याबद्दल आपली प्रतिक्रिया) त्यांनी अगदी तसाच अनुभव मांडला, आणि ते त्यातून कसे गेले हे सांगितले. चित्रपटाचा विष अगदी संवेदनशील होता, आणि समाज कसा मी आणि माझे असा विचार करून बोथट होत चालला आहे हे चित्रपटातून दर्शवले होते.

गोविंद निहलानी यांच्या हस्ते निवडक प्रातिनिधिक शिबिरार्थींना सहभागाचे प्रमाणपत्र देण्यात आले आणि दुपारी तीनला कार्यक्रम संपला. चहाची वेळ झाली होती. आभाळ दाटून आले होते. शिबिराचा भाग म्हणून FTII ला भेट घडणार होती. मी पूर्वीच दिवसभर FTII मध्ये भटकून आल्यामुळे मी परत गेलो नाही. माझ्या मनात दुसरेच विचार चालू होते. परवाच बातमी वाचली होती की पुण्यातील ऐन मोक्याच्या ठिकाणचे(डेक्कन जिमखान्यावरील) आणखीन एक पुस्तकाचे दुकान बंद होणार होते. त्याचे नाव बुकवर्ल्ड, आणि पुस्तकं कमी दरात विकली जाणार होती. मी कित्येक महिन्यातून त्या दुकानाला भेट दिली नव्हती. म्हटले तेथे जावे आणि जमले तर काही पुस्तके घेऊयात. बाहेर पाऊस पडत होता, गेल्या ६-७ दिवसांत काय ऐकले, काय पहिले याची याची उजळणी करत, मी दुकानात शिरलो.