गोहराबाई कर्नाटकी -शंभरी गाठलेली गायक-नटी

मी गोहराबाई कर्नाटकी यांच्या वरील २००९ मधील मूळ कन्नड लेख, जो डॉक्टर रहमत तरीकेरी यांनी लिहिला होता. त्याचा २००९ मध्येच अनुवाद केला होता तो आज मी येथे देत आहे.

अपूर्व नाट्य अभिनेत्री, गायिका गोहराबाई कर्नाटकी यांच्या निधनानंतरसुद्धा, त्यांना त्यांच्या
प्रतिभेनुसार गौरव प्राप्त झाला नाही. गोहराबाई (१९१०-१९६७) ह्यांचे हे जन्मशताब्दी वर्ष
आहे; तर त्यांची आठवण ही कोणास राहिलेली दिसत नाही.

बेळगीच्या भगिनी
अमीरबाई कर्नाटकी आणि गोहराबाई कर्नाटकी या दोघी बहिणी विसाव्या शतकाच्या
सुरुवातीला नावाजलेल्या गायक-नट्या होत्या. मी अमीरबाई ह्यांचे जीवनचरित्र लिहिले होते.
त्यासाठी मी त्यांचा परिचय असलेल्या व्यक्तींकडे शोध घेत बेलाडी, धारवाड, हुबळी, विजापूर,
पुणे आणि मुंबईपर्यंत गेलो होतो. मुंबईमध्ये अमीरबाईंच्या गायकीचे अभ्यासक आणि
हिंदुस्तानी संगीताचे जाणकार प्रकाश सी बुरडे ह्यांच्याबरोबर चर्चा करायची होती. ते
अमीरबाईंबद्दल आत्मीयतेने बोलले. गोहराबाईंबद्दल बोलताना मात्र त्यांची जीभ कडवट
झाली. गोहराबाईंबद्दल काही मराठी लोकांत अनादर दिसून आला होता. मी प्रकाश यांना परत
परत विचारले असता त्यांनी लिहिलेले लेख मला वाचायला दिले. त्याचा शेवटचा भाग असा
होता:

goharabai on right side with amirbai

गोहरबाई आणि अमीरबाई कर्नाटकी

‘प्रतिगंधर्व अशी प्रसिद्धी मिळालेल्या गोहराबाईंना प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहिलेल्या आणि
ऐकलेल्या बालगंधर्वांच्या प्रेक्षकांनी आणि हितचिंतकांनी, गोहराबाईंकडे पूर्ण दुर्लक्ष का केले
असावे? गोहराबाई कर्नाटकच्या होत्या म्हणून की मुस्लिम होत्या म्हणून? की त्यांनी अमाप
कीर्ती मिळवून, चित्रपटांत भूमिका करून, दिवसरात्र बालगंधर्वांच्या बरोबर तीस वर्षे
सावलीसारखी सोबत केली म्हणून?’
बुरडे स्वत: कन्नड आहेत(ते नुकतेच मरण पावले). त्यांनी प्रगट केलेली व्यथाश मला बोचून गेली. कन्नड रंगभूमीवरून आलेल्या कलाकारांनी मराठी रंगभूमीवर आपले जीवन अर्पण करूनसुद्धा त्यांना मराठी
लोकांनी आपलेसे का केले नाही, याचे मला कुतूहल वाटू लागले. गतकाळाचा शोध घेता घेता,
तत्कालीन सामाजिक परिस्थिती आणि रंगभूमी यांचे अवलोकन केले असता, किती प्रतिकूल
परिस्थितीमध्ये, गोहराबाई यांची प्रतिभा, त्यांची महत्त्वाकांक्षा, हट्ट समजून घेतले गेले?
महादेवीअक्का यांच्याप्रमाणे, स्वतःच्या इच्छेनुसार जीवन जगण्यासाठी परिस्थितीचा सामना
करण्यामध्ये गोहराबाईंचे आयुष्य खर्ची झाले. त्यांच्या ह्या स्वभावामुळे गोहराबाईंनी एकेवेळ
कीर्ती भोगली पण नंतर त्यांना वाईट दिवस पाहवे लागले!

अनेक गोहर
गोहर नावाच्या अनेक जणी कलाक्षेत्रात होऊन गेल्या आहेत. उदाहरणार्थ, म्हैसूर दरबारात
हिंदुस्तानी संगीत गाणारी कोलकात्याची गोहरजान(१८७३-१९३०); पारशी रंगभूमीवरील कलाकार

गोहरजान; मुंबईच्या रणजित फिल्म्स स्टुडिओच्या गायक-नटी गोहर ह्या पहिल्या आणि
गोहराबाई कर्नाटकी हे नाव सांगणा-या कर्नाटकाची कन्या त्याच. या गोहराबाई केवळ रंगभूमी
कलाकार नव्हत्या तर हिंदुस्तानी पद्धतीच्या संगीत-गायक कलाकारही होत्या. त्या अमीरबाई
ह्यांच्यासारख्या सुंदर नव्हत्या, पण तीक्ष्ण कटाक्ष असलेले डोळे हे त्यांचे आकर्षण होते. ह्या
दोन बेलागी भगिनींपैकी अमीरबाई अधिक प्रसिद्धी पावल्या, कारण त्या चित्रपटासारख्या
प्रभावी आणि प्रसिद्ध माध्यमात काम करत होत्या. उलट, गोहराबाई चित्रपटांइतके प्रभावी
माध्यम नसलेल्या प्रादेशिक रंगभूमीमध्ये गुरफटून गेल्या. आणि मराठी रंगभूमीवर दंतकथा
झालेल्या नारायण राजहंस ऊर्फ बालगंधर्व ह्यांच्यावर बसलेले त्यांचे प्रेम. बालगंधर्वांचे
अनुकरण करून, गंधर्व कंपनीमध्ये शिरून, शेवटी, त्या बालगंधर्वांच्या जीवनसाथी बनल्या.
त्यामुळे त्यांच्या जीवनात अनेक रोमांचकारी घटना घडल्या; तसेच, अनेक अपमानित करणारे,
दुःखी करणारे प्रसंग येऊन गेले. ती आणखी दुसरीच शोकात्म कथा आहे.

कलेसाठी पूरक परिसर
त्या काळच्या मुंबई प्रांताचा भाग असलेल्या विजापूर जिल्ह्यातील बेलागीमध्ये गोहराबाई
जन्मल्या. त्यांचे वडील हसैनसाब बेलागी स्वतः रंगभूमी कलाकार होते. त्यांची स्वतःची नाटक
कंपनी होती. ती फार काळ चालली नाही. नाट्यसंगीतात चांगले नाव कमावलेले बेऊरचे
बादशाह मास्तर हे गोहराबाईंचे सख्खे मामा होते. ज्येष्ठ रंगभूमी कलाकार येलागी बाळप्पा
बादशाह मास्तरांचे शिष्य. त्या वेळच्या प्रभावशाली असलेल्या बुवा बादशाह मास्तर यांनी
त्यांच्या भाचीला शिक्षण दिले असण्याची शक्यता आहे. गोहराबाई बेलागीच्या कलाक्षेत्रात
प्रसिद्धी पावण्यासाठी अजून एक कारण असे, की त्यावेळी विजापूरच्या आसपास रंगभूमी
बहराला आलेली होती. शिव्मुर्थी कान्बुर्गी मठ, गरुड सदाशिवराव, शिर्हत्ती व्यीन्कोबाराई,
वामनराव ह्यांच्यासारखे लोक त्यांच्या त्यांच्या नाटक कंपन्यांमधून सर्वत्र पसरले होते. त्या
बरोबर विजापूरच्या लोकरंगभूमीवर जन्म पावलेल्या कृष्ण-पारिजात मध्ये बहुतांशी मुस्लिम
कलाकार काम करत होते. लोककवी आणि गायक तालेवादादा नबी त्यांच्या राधेच्या
नाटकामुळे ख्यातनाम झाले होते. पुढे कृष्ण-पारिजात च्या गाण्यांसाठी अप्पालाल नंदाघर
आले. बेलागीच्या भगिनींच्या गाण्याच्या प्रभावाखाली सर्वं कलाकार गात होते.

कन्नड रंगभूमी
अशा परिसरामध्ये गोहराबाईंचा ठसा उमटत गेला. गोहराबाईंचे कलाजीवनसुद्धा त्यांच्या
भगिनी अमीरबाई ह्यांच्याप्रमाणे, कन्नड रंगभूमीपासून सुरू झाले. गोहराबाईंनी गदगच्या
यारासी भाराम्प्पा ह्यांच्या वाणिविलास संगीत नाटक मंडळीमध्ये गायक-नटी म्हणून आपले
जीवन सुरू केले. वाणिविलास कंपनीच्या कित्तूर रुद्रम्मा नाटकात त्या रुद्रम्माची भूमिका
करत. त्या नंतर त्यांनी कुंदगोळ हणमंतराय यांच्या कंपनीमध्ये सुद्धा काम केले असावे.
गोहर यांचा अभिनय पाहिलेले हुबळीचे ज्येष्ठ अभिनेते वसंत कुलकर्णी यांच्याप्रमाणे कुंदगोळ
केव्हाही गोहर यांनाच नाटकात घ्यायचे. त्यांच्या वरप्रदान नाटकातील ललिता या पात्रामुळे
त्यांची ओळख झाली. विजयनगर राज्याची कथावस्तू असलेल्या वरप्रदान नाटकात ललिताचे

पात्र गोध्चारिणीचे होते. गोहर ह्यांचा त्या वेळेस रंगभूमीवर काम करणा-या मल्लिकार्जुन
मन्सूर आणि बसवराज मन्सूर ह्यांच्याबरोबर परिचय होता. त्यांनी बसवराज मन्सूर यांच्या
कलाप्रकाश नाट्यसंघ कंपनी मध्येसुद्धा काम केल्याचे दिसून येते. म्हैसूरच्या पद्मा श्रीराम
ह्यांच्या आठवणीप्रमाणे, गोकाकच्या एका कंपनीच्या मानमती नाटकात गोहरने मानमतीचे
काम केले होते. त्या मोठ्या आवाजात संवाद म्हणायच्या.

कन्नड नाट्यगीते
त्यांचे रंगभूमीवरील काम पाहिलेले कोणी राहिलेले नाही. आढळतात ती फक्त त्यांनी गायलेली
रंगभूमीवरील गाणी. कित्तूर रुद्रम्मा नाटकातल्या ‘ना पेलुवे निनोगोडूपाया तारावाल्ली नेनागे
अपमान मारुली आत्महत्यीडू महापाप्वे’ ह्यासारखे गीत हे त्यातलेच. एचएमव्ही कंपनीने
काढलेले, ७८ आरपीएम मुद्रिकेमध्ये असलेले त्यांचे गीत लोकप्रिय झाले होते. हे गीत त्यांच्या
गायकीची साक्ष आहे. गोहर कन्नड नाट्यगीते अदभुत रीतीने गायच्या. गोहर यांनी
कन्नडमध्ये अजून कितीतरी गीते गायली असण्याची शक्यता आहे. त्या बालगंधर्वांच्या
शैलीमध्ये गायच्या.

मराठी रंगभूमीशी संपर्क
उत्तर कर्नाटकात त्या वेळेला मराठी रंगभूमीचे आकर्षण होते. ह्यास अनेक कारणे होती:
१. विजापूर जिल्ह्यापर्यंतचा भाग त्या वेळी मुंबई प्रांतात सामील होता. त्यास मुंबई-कर्नाटक
असे म्हटले जायचे. (काही जण त्यास दक्षिण महाराष्ट्र असे म्हणतात). ह्यामुळे उत्तर
कर्नाटकातील नाट्यकलाकार, चित्रपट कलाकार, संगीतकार, अभ्यासक यांचा जास्त संपर्क
पूर्वीच्या म्हैसूर राज्याच्या ऐवजी पुणे, नाशिक, कोल्हापूर यांसारख्या गावांबरोबर सहज येई.
गंगुबाई हनगल, भीमसेन जोशी, मल्लिकार्जुन मन्सूर, बसवराज राजगुरू, कुमार गंधर्व
ह्यांच्यासारखे हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायकही विजापूर परिसरात उत्कर्ष पावले आणि ते जास्तीत
जास्त कार्यक्रम त्याच भागात करत होते. कन्नड भाषेतील चित्रपट म्हैसूर-कर्नाटकात तयार
होत परंतु त्यांचे केंद्र मात्र मद्रास आणि कोईमतूर या ठिकाणी होते. म्हैसूरचे चित्रपट आणि
नाटक या क्षेत्रामध्ये कर्नाटक शास्त्रीय संगीत प्रभावी होते, तिथे हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायकांना
जास्त संधी नव्हत्या. उत्तर कर्नाटकातील हिंदू-मुस्लिम संस्कृतीमधून तयार झालेल्या, संगीत
रंगभूमी आणि लोकसंगीतातून तयार झालेल्या इथल्या कलाकारांचे दक्षिण कर्नाटकातील
रंगभूमी आणि चित्रपटांबरोबर एवढे जमले नाही, त्यामुळे हे कलाकार त्यांची सांस्कृतिक आणि
भाषिक जवळीक असलेल्या हिंदी-मराठी नाटक-चित्रपटांकडे आकर्षले गेले. त्यामुळेच ह्या
भागातल्या व्ही. शांताराम, शांता हुबळीकर, लीला चिटणीस, सुमन कल्याणपूर, लीना
चंदावरकर यांसारख्या प्रतिभावान कलाकारांनी मुंबईकडे धाव घेतली. तीच वाट बेलागीच्या
भगिनींनी चोखाळली.
२. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात उत्तर कर्नाटकातील नाटक कंपन्या मराठी नाटक कंपन्यांकडे
पाहून उत्कर्ष पावल्या. स्वतः गोहरबाई काम करत असलेली यारासी भाराम्प्पाअन्च्यी कंपनी

मराठी नाटके कन्नडमध्ये अनुवाद करून बसवत असे. त्याच काळात वामनरावांची विश्वदर्श
कंपनीसुद्धा मराठी नाटकांचे अनुवाद करून प्रयोग बसवत होती. त्यामुळे मराठी रंगभूमीच्या
गाण्यांच्या धाटणीवर कन्नड नाट्यगीते गाणे ही बाब सर्वसामान्य समजली जाई.
त्याचबरोबर, मराठी नाटक कंपन्या विजापूर, बेळगाव, हुबळी-धारवाड या भागात दौरे
करायच्या. त्यांचासुद्धा दीर्घ इतिहास आहे. तो एकोणिसाव्या शतकात किर्लोस्कर
कंपनीपासून आरंभ झाला. अण्णासाहेब किर्लोस्कर मूळचे कर्नाटकाचे. त्यांनी मराठी रंगभूमी
निर्माण केली कर्नाटकात, तीच मुळी कन्नड रंगभूमीच्या प्रभावामुळे. त्यांची कंपनी उत्तर
कर्नाटकात मुक्काम ठोकून असे. इतर मराठी नाटक कंपन्यासुद्धा तिथे मुक्काम करायच्या.
पुढे, बालगंधर्वांची नाटक कंपनीही त्या भागात दौ-यावर येत असे. ह्या नाटक कंपन्या मराठी
तसेच कन्नड भाषिकांमध्ये सुद्धा लोकप्रिय होत्या. गंधर्व कंपनीचे हुबळीच्या सिद्धारूढ
मठाबरोबर जवळचे संबंध होते. सुरुवातीच्या कन्नड नाटककारांपैकी रामचंद्र यांचे ‘जेथे पाहवे
तेथे मराठी कलाकारांचे अस्तित्त्व होते’ हे मराठी रंगभूमीच्या सांस्कृतिक प्रभावाबद्दलचे वाक्य
या गोष्टीचे प्रमाण आहे. गोहर ह्यांच्यासारख्या स्थानिक प्रतिभावंत कलाकाराचा मराठी
रंगभूमीवरील प्रवेश या परिस्थितीमध्ये झाला.

चित्रपट कलाकार गोहर
गोहर यांनी मराठी नाटक कंपनीमध्ये जाण्यापूर्वी हिंदी चित्रपटांमधून काम केले.
त्या १९३२च्या सुमारास मुंबईला गेल्या. गोहरयांना चित्रपटांमधून काम करायला सांगणारे होते
कृष्णराव चोणकर. ते गंधर्व नाटक कंपनीमध्ये नट होते. कृष्णराव चोणकर यांनी गोहरयांना
चित्रपटविश्वाची नुसती ओळख करून दिली नाही तर त्यांनी स्वतः तिच्याबरोबर काम केले.
शारदा फिल्म्स कंपनीचा रास्विलास हा गोहर यांचा पहिला चित्रपट. गोहर यांनी नानुभाई
वकील यांनी दिग्दर्शन केलेल्या चित्रपटांमधून अधिक काम केले. त्यांचा उल्लेख त्या वेळेला
महिन्याला तीनशे रुपये मिळवणारी गाणारी नटी असा आढळतो. त्यांनी सुमारे पंधरा
चित्रपटांमधून काम केले. उदाहरणार्थ, रास्विलास(१९३३), राम्भारांनी(१९३३), गरीब का
प्यार(१९३५), बुर्खावली(१९३६), गीला निशान(१९३७), सिंहलद्वीप की सुंदरी(१९३७),
गुरुघांटाल, काला भूत, कुलदीपक, तारणहार. हे चित्रपट फार महत्त्वाचे नाहीत. त्यानंतर
बालगंधर्व यांच्याकडे आकृष्ट झाल्यामुळे गोहर यांनी चित्रपटसृष्टीला राम-राम केला आणि
मराठी रंगभूमीवर प्रवेश केला.

गोहर गायिका झाल्या
गोहर लहानपणापासून बालगंधर्वांच्या गायनाकडे आकर्षल्या गेल्या होत्या. विजापूरमध्ये जेव्हा
गंधर्व कंपनी मुक्काम करत असे, तेव्हा गंधर्वांची गाणी ऐकून त्यांच्या मनात बालगंधंर्वांबद्दल
सुप्त आकर्षण होऊ लागले. त्यावेळेला बालगंधर्वांच्या गाण्यांच्या ध्वनिमुद्रिका कोलंबिया
कंपनीने काढल्या. गोहर त्या ऐकून त्यांच्या शैलीत गाण्याचे शिकल्या. अनागी बालप्पासुद्धा
म्हणतात, की गोहर बालगंधर्वांचे अनुकरण करून गायच्या. त्यामुळे मराठी लोकांनी त्यांना
प्रतिगंधर्व असे नामाभिधान देऊन टाकले होते. पुढे, त्यांच्या गाण्याच्या ध्वनिमुद्रिका

एचएमव्ही कंपनीने काढल्या. त्यांचे 'वैकुण्गचार्या' नावाचे सुरुवातीचे नाट्यगीत प्रसिद्ध
झाले होते. गोहर यांनी मराठी, बंगालीमध्ये गायलेली पट्टी खूप जास्त असे.

गंधर्वांप्रती वेड
पुढे, गोहर यांच्या जीवनातील मुख्य ध्येय गंधर्व कंपनीमध्ये जाणे हेच झाले. त्यासाठी त्यांनी
केलेले प्रयत्न कुतूहल जागवणारे आहेत. त्या १९३२-३४च्या अवधीत दररोज रात्री गंधर्व
कंपनीच्या नाटकांना जाऊन पहिल्या रांगेत बसायच्या. नाटकांच्या मध्यंतरात गंधर्वांची भेट
घेण्याचा प्रयत्न करायच्या. शेवटी, त्या गंधर्व कंपनीत शिरल्या. त्या गंधर्व कंपनीत कशा
शिरल्या याबद्दल वेगवेगळे मतप्रवाह आहेत:
१. विजापूरमध्ये त्यांचा मुक्काम सोडण्याआधी बालगंधर्वांनी गोहर यांची प्रतिभा ओळखून,
त्यांना कंपनीमध्ये बोलावून घेतले.
२. विजापूरच्या प्रसिद्ध सर्कस आणि नाटक कंपनीचे मालक, त्रिपुरसुंदरी टॉकिजचे छत्रे यांनी
स्वतःच्या गावातील मुलीला मुंबईच्या चित्रपटसृष्टीमध्ये जाण्यासाठी ओळख करून दिली.
३. स्वतः कलाकार असलेल्या आणि नाटक कंपन्यांमध्ये मध्यस्थी करणा-या चाफेकर नावाच्या
गृहस्थांनी, १९२८ मध्ये किर्लोस्कर कंपनी विजापूरमध्ये असताना पेटी वाजवणा-या गोहरयांना
पाहिले व त्यांनी गोहर यांची गंधर्व कंपनीमध्ये ओळख करून दिली. चाफेकर गोहर यांच्या
घरी गेल्यावर, गोहरनी बालगंधर्वांची गाणी हुबेहूब आवाजात म्हटलेली ऐकून चकित झाल्याचे
त्यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात लिहिले आहे. त्यांनी गोहर यांना गंधर्वांची भेट घालून देण्याचा
शब्द दिला.
४. बालगंधर्वांच्या आईने स्वतः गोहर यांचे अभंग त्यांच्या मुलाच्या कानावरून जातील अशी
व्यवस्था केली.

गंधर्व-गोहर जोडी
बालगंधर्वांना आपले जीवनसाथी बनवावे अशी सुप्त इच्छा गोहर यांच्या मनात ब-याच
काळापासून असावी असे दिसते. ते गोहरयांच्यापेक्षा तेवीस वर्षांनी मोठे होते, मधुमेहाने त्रस्त
होते. तरीपण गोहर आणि बालगंधर्व यांच्यामध्ये प्रेम अंकुरले. गंधर्व कंपनीच्या बिकट
परिस्थितीने त्यांना आणखी जवळ आणले. त्या वेळेला बालगंधर्वांनी 'संत एकनाथ' हा चित्रपट
काढून हात पोळून घेतले होते. मुंबईनंतर बालगंधर्वांची कंपनी पुणे, मिरज, कोल्हापूर येथे
गेली. कंपनी कर्जाखाली दबून गेली होती. कलाकार कंपनी सोडून जात होते. अशा कष्टमय
परिस्थितीत(१९३७) बालगंधर्व त्यांची चाहती असलेल्या गोहर ह्यांच्या घरी गेले. ह्या भेटीला
बालगंधर्वांचे चरित्रकार वेगळा रंग देतात. पण गोहर यांच्या जीवनातील ही अपूर्व घटना होती.
त्यांनी बालगंधर्वांना हात देऊन कंपनीची दिवाळखोरी कमी करायला मदत केली. ती दोघे
१९३८ मध्ये एकत्र राहू लागली होती. कलाकार कंपनी सोडून जात असताना ती
वाचवण्यासाठी किंवा त्यांना पैसे देणे आहेत म्हणून, कंपनीच्या मालकांनी त्यांच्याबरोबर
विवाह केला. ही त्या काळी रीतीची गोष्ट मानली जाई. पण बालगंधर्व-गोहर प्रेमसंबंध म्हणजे

हे विशिष्ट प्रकरण होते. त्या दोघांमध्ये अतुट असा प्रेमबंध निर्माण झाला होता. बालगंधर्व
यांच्या पत्नी निधन पावल्यानंतर(१९५१) त्यांनी गोहर यांच्याबरोबर कायदेशीर रीतीने विवाह
केला. त्या वेळेला गोहर यांचे वय चाळीस होते आणि बालगंधर्वांचे वय त्रेसष्ट. पुढे गोहर यांनी
त्यांचे पूर्ण आयुष्य गंधर्वांच्या प्रती वेचले. रंगभूमीवर त्यांची जोडी नापसंत ठरली.
बालगंधर्वांबरोबर विवाह झाल्यानंतर, गोहर यांनी इतर नायकांबरोबर काम केले नाही.
त्यानंतर, काही दिवसांतच गोहर आणि गंधर्व यांचे कष्टाचे दिवस सुरू झाले. गंधर्वांचे वजन
वाढून, ते स्त्रीपात्र रंगवण्यात असमर्थ ठरू लागले. त्यामुळे गोहर त्यांच्या भूमिका साकारू
लागल्या. तेव्हा संपूर्ण महाराष्ट्रात गंधर्वांसारखे गाणारी गोहर एकट्याच होत्या. तरीपण कंपनीचे दिवाळे निघाले.
कंपनीचे १९५३ हे शेवटचे वर्ष ठरले. कंपनी पूर्णपणे बंद पडली. त्यानंतर गोहर आणि
बालगंधर्व वेगवेगळ्या ठिकाणी नाट्यगीते गाऊ लागले. गंधर्व कालांतराने आजारी पडले आणि
अंथरुणाला खिळून गेले. ते मधुमेही होतेच, त्यांना हृदयविकाराचा सौम्य झटका येऊन गेला.
तेव्हा गोहर गंधर्वांची काळजी घेऊ लागल्या. हुबळीचे बिलंकर त्यांच्या आठवणी सांगत: 'मी
गोहरना १९४८ मध्ये पाहिले. मुंबईमध्ये असताना मी त्यांच्याकडे जात असे. तेव्हा त्यांना बरे
नसे. त्यांना अस्थमाचा त्रास होता. त्या वेळेला आम्ही बालगंधर्वांचा कार्यक्रम कोयनानगरमध्ये
करून त्यांना पाचशे रुपये जमा करून दिले. तेवढ्यात चिपळूणमधील परशुराम मंदिराचे पुजारी
आले. ते म्हणाले, की त्यांच्या मुलाचे लग्न आहे, त्यासाठी काही मदत करावी. तेव्हा गोहर
यांनी ते पैसे त्यांना देऊन टाकले! आणि त्या मुंबईला रिकाम्या हातानी परत गेल्या. हे
आम्हाला नंतर कळले. त्यानंतर आम्ही कोयनानगर-चिपळूणमध्ये बालगंधर्वांचे चार-पाच
कार्यक्रम करून, गोहर-गंधर्वांना बोलावून त्यांना दोन हजार रुपये रोख दिले. तेव्हा गोहर
म्हणाल्या: 'बिलंकर, ह्या वेळेला रक्कम आमच्या हातात देऊ नका. किराणा दुकानदाराला
शंभर रुपये, औषध दुकानदाराला पाचशे रुपये देऊन टाका'. आम्ही गंधर्वांना त्यांच्या
मुंबईमधील घरी पोचवून, खाली असलेल्या दुकानदाराला पैसे दिले. बालगंधर्व आणि गोहर
खूप उदार होते. कसेही पैसे खर्च करायचे.

शेवटचे दिवस
बालगंधर्व त्यांच्या शेवटच्या दिवसांत शारीरिक व मानसिक रीत्या पूर्णपणे गोहर यांच्यावर
अवलंबून होते. ते गोहरना प्रेमाने 'बाबा' अशी हाक मारत. कोणी आले की म्हणत, 'बाबा,
आले बरं का'. गोहरंना अस्थमाचा त्रास होता. तरी त्या बालगंधर्वांची अपार सेवा करत.
त्यातच त्या दमून गेल्या. त्या १९६४ मध्ये निधन पावल्या. त्या वेळेस त्यांचे वय ५३-५४
होते. त्यांना माहिया येथील कब्रस्तानात दफन केले गेले. त्या वेळी गंधर्वांनी खूप आक्रोश
केला. त्यांना गोहर यांच्या निधनाचा मोठा धक्का बसला. पुढे गोहर यांची मानलेली मुलगी
अशाम्माने गंधर्वांचा सांभाळ केला. बालगंधर्वांचे निधन गोहर गेल्यानंतर तीन वर्षातच झाले.

मराठी लोकांचा कठोरपणा

बालगंधर्व ह्यांनी मुस्लिम धर्म स्वीकारला होता अशी अफवा उठून ते मरण पावल्यानंतर
त्यांच्या अंत्यसंस्काराच्या वेळी गोंधळ निर्माण करण्याचे कारस्थान काही जणांनी रचले होते.
बालगंधर्व गोहरयांच्याबरोबर राहिल्याचे त्या काळच्या कर्मठ लोकांना सहन झाले नाही.
गंधर्वांच्या पत्नीचे आकस्मिक निधन होण्यास गोहर-गंधर्व यांचे प्रेमप्रकरण कारणीभूत झाले
असे ते लोक मानत. चालण्याची शक्ती नसलेले गंधर्व यांचे गोहर यांनी गावोगावी फिरून,
त्यांच्यासारखे गाऊन पैसे कमवल्याचा काही लोक त्यांच्यावर आरोप ठेवतात. मराठी
रंगभूमीच्या चरित्रकारांपैकी काही जणांनी 'गंधर्वांच्या पत्नीचे हृदय पुरुषाचे आणि गोहरच्या
पतीचे हृदय स्त्रीचे' होते असे नमूद करून ठेवले आहे. बालगंधर्व ही मराठी लोकांची अस्मिता
बनली. गोहरनी गंधर्वांना त्यांच्यापासून हिरावून घेतले अशी त्यांची भावना झाली होती. लोक
गोहर-गंधर्वांची प्रीती समजून घेऊ शकले नाहीत की ‘स्वतःच्या प्रिय व्यक्ती’वर लोकांनी
दाखवलेला अधिकार गोहरला सहन झाला नाही! गंधर्वांना १९६४ मध्ये पद्मभूषण जाहीर
करण्यात आले, त्या वेळेला गोहर समारंभास उपस्थित राहणार नाहीत याची दक्षता घेण्यात
आली होती. गंधर्वांच्या जन्मशताब्दी उत्सवाच्या वेळेला(१९८८) प्रकाशित झालेले लेखन आणि
इतर साहित्य यांमध्ये सुद्धा गोहरबद्दल गरळ ओकले गेले आहे. 'गोहरचे मायाजाल' अशा
एका लेखात गोहरयांना खलनायिका ठरवण्यात आले आहे.

कलावंतांचे जीवन
गोहर-बालगंधर्व यांच्या संबंधाचे स्वरूप कसे असेल हे सांगणे कठीण आहे. त्यांच्या दोघांच्या
फोटोमध्ये कोट घातलेल्या आणि डोक्याला फेटा गुंडाळलेल्या पुरुषी वेशामध्ये गोहराबाई आहेत
आणि बाजूला बालगंधर्व स्त्रीवेशामध्ये आहेत. गोहर-बालगंधर्व संबंध दैहिक, प्रेमिक की
कलात्मक होते हे सांगणे कठीण आहे. ते आपल्या समाजामध्ये प्रचलित असलेले आध्यात्मिक
असावेत. कोलकात्याची गोहरजान, बेंगलुरूची नाग्रत्नाम्मा, बेलागीच्या अमीरबाई आणि
गोहराबाई, शांता हुबळीकर ह्या कलाकारांचे जीवन पाहिले तर असे दिसेल, की त्यांचे जीवन
अतिशय कष्टदायी होते. हे कलाकार आपले जीवन धर्मातीत रीतीने जगत असतात, त्यांची
कला भाषांतीत माध्यमामधून व्यक्त होत असते. ती प्रांत, सीमा ओलांडून सर्वदूर
रसिकांपर्यंत पोचलेली असते. तरीपण त्यांना पाहणा-या समाजाचा दृष्टिकोन संकुचित असतो.
ते जिवंत असताना त्यांना प्रेम देण्यासाठी काहीही करतील, त्यांच्या मृत्युप्रश्चात त्यांना
महात्मापद देण्यास तयार असतील, पण गोहरबाईंच्या वाट्याला हे सुख आले नाही. त्यांच्या
मृत्यूची वार्तासुद्धा कळली नाही. त्या कर्नाटकच्या असून, मराठी रंगभूमीवर काम केले हे
कर्नाटकाचे लोक विसरले आहेत. गोहर यांनी कलेला किंवा प्रेमाला दिलेली ही आहुती आहे
असेचं म्हणावे लागेल.
– डॉक्टर रहमत तरीकेरी

Advertisements

The man who had sugar

As children we had recited a poem which begins as “Johnny, Johnny..Yes, Papa, eating sugar? No, Papa!”. I know, the title of the blog is “The man who had sugar”, not the boy. But fun apart, the title is the translation of the name of a new Marathi play called Sakhar Khallela Manus(साखर खाल्लेला माणूस). Today as well I getting to write a blog on this play which I watched over the weekend at, no other than, Pune’s iconic, historic theater called Balgandharva Rangmandir. I got to watch a play at this theater after quite some time. I used to watch plays very regularly there in the past. Recently this theater celebrating its 50th year. The foundation stone was put by none other than Balgandharva himself. There was a 5 day celebration arranged last month, which I could not visit; hence I felt nostalgic, after visiting it.

So this play is starred by famous theater artist Prashant Damle and Shubhangi Gokhale. Both are my favorite actors. I don”t think I watched Shubhangi Gokhale on stage in the past; she has not done much of work on stage. But I have watched Prashant Damle many times in the past. I have also watched him during his Limca record performance of acting in 5 plays on a single day few years back. BTW, he has his own website, and in fact, I booked tickets for this play on that website itself. This play was launched last year. In fact, it also just made a trip to London recently. The play is advertised as sugar coated black comedy. The play is neither sugar coated nor black comedy. It is certainly a comedy-how can it not be a comedy, when you have Prashant Damle in it. But is a comic treatment of a middle aged person who is detected diabetes. The popular notion is that one should reduce sugar intake, in general, especially, when diabetes is detected. This is certainly knee jerk reaction.

I remembered watching a play(वाजे पाऊल आपुले) long time back, on a similar theme. That play had handled a case of middle aged person getting heart disease, and how he deals with it. I believe it was staged by Pune’s old troupe called Progressive Dramatic Association and main lead was Dilip Vengurlekar. It was written(actually adapted from English play Send Me No Flowers by Norman Barasch and Caroll Moore) by famous Marathi author Vishram Bedekar. Sakhar Khallela Manus is a play of a higher middle class family, where middle aged husband, who is senior executive in a private insurance company, is detected diabetes one day. Then his ever-caring wife and others in the family get onto a roller-coaster ride with hyper, and over-reaction and make his life miserable. The play brings waves of laughter from the audience throughout, as many in audience are able to relate to the situation.

image

साखर खाल्लेला माणूस(Image courtesy: Internet)

Prashant Damle is master in creating humor due to his actions, synchronized dialog delivery which is perfectly timed. He has full scope for doing all these while playing a character in this play. His co-star Shubhangi Gokhale also supports him well. It is a fast moving play, hardly any breather. The love affair of the couple’s daughter is another side theme of this play. The over-possessive father and his relation with the daughter is also nicely portrayed. The audience is stuck to the chair due to humor created in every scene and energetic given-n-take among the actors. Prashant who loves singing, has sung in this play too. One minor error which I could notice was that, he recites slogan statement of Life Insurance Corporation of India(LIC, जिदंगी के साथ भी, जिंदगी के बाद भी) in the course of a dialog, while he is not with LIC, but with some private insurance company.

We also took opportunity to walk around recently renovated and beautified section of the J M Road near the theater. The whole day it was raining. The late evening walk by this new wet road was pleasant. The renovated section is quite spaced and done beautifully. Hope it remains that way. Anyways, coming back to the play. I had written a blog about Prashant’s another play sometime back(कार्टी काळजात घुसली). You might be interested in looking to other blogs by me on the theater here.

लोक शाकुंतल

गेला महिना-दीड महिना तीव्र उन्हामुळे, पुण्यात(तसेच इतर ठिकाणी देखील) राहणारा मी अगदी हैराण झालो होतो. काही दिवसांपूर्वी बंगळूरूला जाण्याची संधी मला मिळाली. मी पूर्वी कित्येकदा बंगळुरूला गेलो आहे पण तरीसुद्धा मी मनातून सुखावून गेलो. पहिले कारण असे, तेथील हवामान, इतक्या प्रमाणात शहरीकारण होवूनही बरेच सुखावह असते. तेथील वैशिष्ट्य म्हणजे, बहुतेक वेळेला संध्याकाळी पावसाच्या सरी काही काळ पडून हवेत हवाहवासा थंडावा येतो. दुसरे कारण मला कन्नड नाटकांचा आस्वाद घेण्याची पर्वणी मिळणार होती. पुणे विमानतळावरू विमानाने उड्डाण केले आणि सहज खिडीकीतून खाली पहिले तर, लोहगाव, खराडी ह्या खडकाळ, वैराण, बिलकुल हिरवाई नसलेला प्रदेश नजरेस पडतो. नाही म्हणायला मुळा-मुठा नदी दिसते, ती वरून स्वच्छ, छानच दिसते, पण आपल्याला सर्वांना माहिती असते, की जशी दिसते तशी ती नदी मुळीच नाही. या उलट, जसे जसे विमान बंगळूरूच्या केम्पेगौडा विमानतळाच्या जवळ येते, त्यावर घिरट्या मारते, आणि तुम्ही खाली पहिले तर, छान हिरवाई, नारळाच्या बागा दिसतील, आखीव, रेखीव, शेती दिसेल. आणि मनाशीच आपण म्हणतो की वा! आली की ही गार्डन सिटी!

बंगळुरूमधील काही दिवसांच्या मुक्कामाच्या शेवटल्या टप्प्यावर आलो तेव्हा कुठे नाटक पाहण्याबद्दल वगैरे बद्दल जुळवाजुळव करण्यास सुरुवात केली. पण त्याआधी सिनेमा पाहायची टूम निघाली. सचिन पाहावा की बाहुबली २, ही काथ्याकूट करण्यात २-३ दिवस गेले आणि शेवटी कटाप्पाने बाहुबलीला पहिल्या भागात का मारले हे अजून जाणून घ्यावयाचे असल्यामुळे तोच सिनेमा पाहायचे ठरले आणि पाहिला देखील. आता काही मी त्या सिनेमाबद्दल काही लिहीत नाही, नाही तर जुने ते जुने गुऱ्हाळ ठरायचे. परत नाटकाचे ठरवण्याच्या उद्योगाला लागलो. वर्तमानपत्रात पहिले, तर ७-८ नाटके त्या वीकएंडला होणार होती(शिखंडी, सुयोधन सारखी कन्नड प्रायोगिक नाटकं, The Cut सारखे इंग्रजी नाटक). बंगळूरमध्ये कन्नड व्यावसायिक नाटक असे नाहीच, पण प्रायोगिक नाटकं बरीच, आणि ती प्रामुख्याने वीकएंडला. त्यातील बरीच इंग्रजी नाटके होती. काही कन्नड नाटके होती. पण मला माझ्या सोयीनुसार जाता येण्याजोगे एकच नाटक होते ते म्हणजे लोक शाकुंतल. हे नाटक प्रसिद्ध नाटककार के. व्ही. सुब्बण्णा, ज्यांनी निनासम ही संस्था सुरु केली होती, त्यांनी लिहिले आहे. लोक रंगभूमी जागृत ठेवण्याचे त्यांचे कार्य मी जाणून होतो. त्यातच शाकुंतल नाटकाचे लोक रंगभूमीवरील सादरीकरण कसे असेल ह्याची मला उत्सुकता लागली. सकाळीच BookMyShow वर तिकीट राखून ठेवले. आधुनिक मराठी रंगभूमीची ज्या संगीत शाकुंतल नाटकाने झाली, त्याचा मी लोक रंगभूमीवरील कन्नड भाषेतील अवतार पाहणार होतो!

आणि मी संध्याकाळी निघालो. नाट्यगृह होते बंगळूरुच्या मध्यवर्ती भागात, जवळ जवळ १२-१५ किलोमीटर लांब. मला धडकीच भरली होती. वाहतूक-कोंडीमुळे, गर्दीमुळे, तेथे जाई पर्यंत माझा अर्धा जीव जायचा. त्यातच संध्याकाळी पाऊस पडतो, आणि तो त्यादिवशी देखील पडलाच. कसाबसा वेळेवर नाटकाला पोहोचलो. थोडीफार गर्दी दिसत होती. प्रवेशद्वाराजवळ नाटकाशी संबंधित असलेले काही लोक तिकीट वाटप करत बसले होते. त्यातील एक-दोन जण परिचयाचे निघाले, निनासममध्ये ओळख झाली होती. नाट्यगृह आणि आसपासचा परिसर सुंदर, झाडी असलेला होता. नाट्यगृहाचे नाव गुरुनानक भवन.

त्याच परिसरात National School of Dramaच्या बेंगळुरू शाखेचे शहरातील केंद्र आहे(प्रमुख केंद्र हे बेंगळुरू विद्यापीठाच्या परिसरात आहे). लोक शकुंतल हे नाटक अंतरंग संस्थेने बसवले आहे, आणि दिग्दर्शन केले आहे प्रसिद्ध नाट्य-दिग्दर्शक चिदंबरराव जम्बे यांनी. कर्नाटकातील सुप्रसिद्ध नाट्य-संस्था रंगायन याचे ते संचालक देखील होते. ही संस्था मैसुरू येथे आहे. निनासम संस्थेचे जवळ जवळ २२ वर्षे प्रमुख देखील होते. या सर्वामुळे, एकूणच कालिदासाच्या संस्कृत ‘अभिज्ञान शाकुंतल’ नाटकाच्या ह्या कन्नड नाट्य-प्रयोगाला एक वेगळेच वजन प्राप्त झाले होते.

काहीही सूचना, घोषणा न करता नाटक सुरु झाले, पडदा देखील नव्हता. रंगमंचावर नेपथ्य अगदी माफकच होते. दुष्यंत राजा सैनिकांबरोबर शिकारीला गेला आहे हे पहिले दृश्य होते. दोन काठ्यांनी आणलेला धनुष्य-बाणाचा आभास, एका स्त्री-कलाकाराने केलेली हरिणाची भूमिका हे छान वाटले. दुष्यंत राजा अगदीच मामुली वाटला. लोक-संगीत, यक्षगान नृत्याविष्कारावर आधारित हा नाट्य-प्रयोग नटला आहे. रंगमंचाच्या मध्यभागी दोन वादक(एक पेटी-वादक, आणि एक ढोलकवाला) होते, आणि एक गायक, जो सूत्रधार देखील होता. दुष्यंत-शकुंतला यांची कथा प्रसिद्धच आहे, ती काही सांगत बसत नाही. पण ह्या एक तास पन्नास मिनिटांच्या दीर्घ एकांकीच्या प्रयोगात मला विशेष मजा आली नाही. प्रयोग तसा रुक्षच वाटला. शकुंतलेची भूमिका करणाऱ्या अभिनेत्रीने थोडीसी जान आणली आहे. कन्नड भाषा, तिचा वेगळा बाज, वेगवेगळे शब्द ऐकताना तसे छान वाटले. पण एकूणच ह्या नाटकात जे नाट्य आहे, राग, प्रेम, पश्चाताप इत्यादी भावनेचे प्रदर्शन आहे, जे अगदी कमीच वाटले. प्रयोग संपल्यानंतर सर्व कलाकारांची ओळख करण्यात आली, तसेच ह्या नाटकाचा पुढील प्रयोग पाहण्यासाठी आप्तेष्टांना घेवून येण्याचे आवाहन करण्यात आले.

असो. काही दिवसातच आषाढ मास सुरु होईल. त्याचा पहिला दिवस हा कालिदास दिन म्हणून साजरा केला जातो.  त्या निमित्ताने हा वेगळा प्रयोग पाहिल्याचे समाधान मिळाले. प्रयोग संपल्यानंतर रात्री परत घरी जायचा प्रश्न होता. पाऊस अजून पडतच होता. मनाचा हिय्या करून, हे नाटक पाहून बंगळूरू भेटीचे सार्थक झाले असे मनाची समजूत घालून परतीचा प्रवास मी सुरु केला. वर सुरुवातीला म्हटले खरे की बंगळूरू मध्ये पाऊस पाडून हवा छान होते वगैरे, पण बऱ्याचदा असे होते की पाऊस थोडाफार पडतो संध्याकाळी, पण तो घरी परतणाऱ्या लोकांना काळ वाटतो, कारण, पावसामुळे जमणारे पाणी, जोराच्या वाऱ्यामुळे पडणारी झाडे, फांद्या, यामुळे होणारी वाहतुकीची कोंडी!

Ninasam Culture Course-Part#2

गेल्या ऑक्टोबर(म्हणजे २०१६) मध्ये कर्नाटकातील सागर जिल्ह्यातील हेग्गोडू येथे निनासम नावाच्या प्रसिद्ध संस्थेत मी संस्कृती शिबिरात भाग घ्यायला गेलो होतो. त्याबद्दल मी पूर्वी एक भाग ह्या ब्लॉगवर लिहिला आहे. आज दुसरा भाग सादर करत आहे. निनासम संस्कृती शिबीराचा(Ninasam Culture Course) भाग म्हणून दररोज(म्हणजे पाचही दिवशी) संध्याकाळी एक नाटक असे. एके दिवशी नाटकाबरोबर भक्ति संगीताचा कार्यक्रम देखील होता. हे सर्व कार्यक्रम शिवराम कारंथ नाट्यगृहात होत असत. शिवाय ते आम्हा शिबिरार्थींना, तसेच इतर नागरिकांना देखील खुले होते. ह्याशिवाय, मुख्य शिबिराचा भाग म्हणून दोन नाटकांचे प्रयोग देखील होते. हे प्रयोग मुख्य सभागृहात(जे खरे पहिले तर Intimate Theater आहे) झाले. ही सर्व नाटकं कन्नड भाषेत होती. ह्या ब्लॉग मध्ये त्या नाटकांबद्दल लिहायचे आहे

ऑक्टोबर ८ च्या संध्याकाळी कालंदुगेय कथे(ಕಾಲಂದುಗೆಯ ಕಥೆ, अर्थ पैंजणीची कथा) या नावाचे शिलाप्पदिकारम (Silappadikaramतमिळ भाषेतील प्राचीन महाकाव्यावर आधारित निनासमच्या नाट्य-मंडळीचे (Ninasam Tirugata) नाटक होते. एका स्त्रीच्या पायातील पैंजण हा नाटकाचा विषय, म्हणजेच नायक(कोवल) आणि नायिका(कण्णगी) यांच्यामधील प्रेमात या पैंजणाची भूमिका म्हणजे हे नाटक. प्रसिद्ध कन्नड कवी आणि नाटककार एच. एस. शिवप्रकाश यांनी हे नाटक रचले आहे. वेगवेगळया गाण्यांनी, कर्नाटकातील हरिदास यांची पदे यांनी युक्त असे हे तीन एक तासांचे संगीत नाटक आहे. 

ऑक्टोबर ९ च्या संध्याकाळी अत्त दरी इत्त पुली(ಅತ್ತ ದರಿ ಇತ್ತ ಪುಲಿ, इकडे आड तिकडे विहीर या अर्थाने) हे हेसनाम तोम्बा यांनी दिग्दर्शित केलेले नाटक होते. हेसनाम तोम्बा(Heisnam Tomba) हे प्रसिद्ध मणिपूर नाट्यकर्मी हेसनाम कन्हयालाल(Heisnam Kanhailal) यांचे चिरंजीव. योगायोग असा की हेसनाम कान्हयालाल यांचे एक-दोन दिवसांपूर्वीच(ऑक्टोबर ६) निधन झाले होते. हे नाटक म्हणजे मणिपूर(किंवा एकूणच ईशान्य भारतात) मध्ये भारतीय सेनेद्वारे केल्या गेलेल्या तथाकथित अत्याचारावर भाष्य करते. भारतीय सैन्याला त्या भागात विशेषाधिकार(AFSPA) दिले गेले आहेत, त्याचा गैरवापर होत आहे आहे अश्या बातम्या येत असतात. पण सामान्य जनतेला काय भोगावे लागते आहे, हे नाटकातून अतिशय प्रभावीपणे दाखवले आहे.

CC16_Poster

ऑक्टोबर १० च्या संध्याकाळी मालती माधव हे अतिशय हलके फुलके संगीत नाटक होते. भवभूतीच्या याच नावाच्या संस्कृत नाटकाचे कन्नड रुपांतर म्हणजे हे नाटक. याचे वैशिष्ट्य म्हणजे असे की हेग्गोडू गावातील अनेकजण यात भूमिका करत होते. नाटक संपल्यानंतर त्यांच्याशी बोलताना त्यांच्या चेहऱ्यावरील आनंद, या आणि आसपासच्या गावातील निनासमच्या नाट्यचळवळ बद्दल बरेच काही सांगून गेले.

ऑक्टोबर ११ च्या संध्याकाळी सुरुवातीला बिन्दुमालिनी या दक्षिण भारतातील गायिकेची भक्ति संगीत मैफिल झाली. त्यांचे कबीर, आणि सुफी संगीत आणि इतर भक्ति संगीतात त्यांनी श्रोत्यांना न्हावून टाकले. त्या नंतर अक्षयाम्बर ह्या नाटकाचा प्रयोग, बंगळूरूच्या ड्रामानॉन(Dramanon) या संस्थेद्वारे सादर केला गेला. हा मला अतिशय भावाला. कर्नाटकातील यक्षगान कला-परंपरा, त्यातील कलाकारांची मनस्थिती, आणि आजचा युवक यातील संघर्ष यात सादर केला गेला.

ऑक्टोबर १२ च्या संध्याकाळी शेक्सपियर मनेगे बंदा(ಶೇಕ್ಸಪಿಯರ ಮನೆಗೆ ಬಂದಾ, अर्थ शेक्सपियर येती घरा) ह्या नाटकाचा प्रयोग होता. हे नाटक म्हणजे शेक्सपियर वरील नाटककाराचे असलेले प्रेम/आदर दर्शवायचा एक प्रयत्न. एका दृष्टीने पहिले तर ती एक प्रकारची जिवंत डॉक्युमेंटरीच म्हणावी लागेल. त्याच्या वेगवेगळया नाटकांची चर्चा, त्यातील प्रसंग आणि पात्रे याचे सादरीकरण, असे एकमेकात गुंफून एक संगीतमय कार्यक्रम होता तो. शेक्सपियरचा एकूण प्रभाव आणि त्याच्यावरील प्रेमच म्हणजे हे नाटक. गेल्यावर्षी त्याची ४००वी जयंती साजरी करण्यात आली. त्यावर मी एक ब्लॉग लिहिला होता.

सुरुवातीला म्हटल्याप्रमाणे, या दररोज संध्याकाळच्या नाटकांच्या मेजवानीव्यतिरिक्त मुख्य कार्यक्रमांतर्गत देखील दोन आगळे वेगळे नाट्य-प्रयोग पाहायला मिळाले. त्यातील एक होता मुंबईच्या सुनील शानबाग यांच्या तमाशा थिएटर प्रस्तुत Blank Page हे नाटक. हे नाटक म्हणजे विविध भाषांतील कवितांचे नाट्यीकरण होते. मराठी, काश्मिरी, हिंदी कविता त्यात होत्या. नामदेव ढसाळ यांची एक कविता देखील होती. आणि दुसरे नाटक होते ओदिरी(ಓದಿರಿ) हे बहुचर्चित, आणि वादग्रस्त नाटक जे मुस्लीम धर्मातील काही सुधारणा याविषयी भाष्य करते. आणि वाद जो निर्माण झाला आहे तो मुहम्मद पैगंबर याचे या नाटकात केले गेलेले प्रतीमाकरण यामुळे.

एकुणात निनासम हे नाट्यक्षेत्रात काम करत असल्यामुळे, असा नाटकांचा उत्सव हे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. त्यामुळे मनसोक्त नाटकं पाहण्याचा, त्यांचा आस्वाद घेण्याचा येथे योग आला आणि धमाल आली.

Sistas the Musical:An off-Broadway Show

I visited Philadelphia last month(February). I braved to pay visit to New York amidst chilly(and to certain extent rainy) weather one of the weekends. This was my second visit to New York. You can never have enough of New York-the true megalopolis which it is. New York is a 2 hour drive away from Philadelphia. I took a bus this time(instead of Amtrak)-MegaBus operated bus. I had booked a roof-top bus tour of New York downtown before hand which ended early in the afternoon.

After the usual roof-top bus tour, I set loose to loiter around Broadway, Times Square, Central Park etc. Initially, I was not planning to watch any Broadway or even Off-Broadway show, due to limited time, though it has been my dream for long. For example, I do want to watch The Phantom of the Opera or War Horse, on one of Broadway theaters. In the Times Square, I was walking past a TKTS Ticket Booth. My attention was caught by electronic board showing list of various plays going on that evening. TKTS Ticket Booth has become popular as they offer same day discounts to many shows. I noticed 4.30 pm show of Sistas the Musical, an off-Broadway show. I quickly bought the ticket for it, as it was not too expensive and also was ending in time for my return journey back to Philadelphia.

Off-Broadway theaters are smaller than those located in Broadway district in New York city. They are also host typically less expensive productions. Sistas the Musical was such a play. It was to take place on St Luke’s Theater on 308 W 46th Street, off Broadway Street, near Times Square. It was still drizzling, and was chilly, cloudy. The Times Square was lit all over. There were so many people moving helter-skelter. Even at TKTS Ticket Booth people were queued up to get hold of show of the evening of their interest. Everyone wanted to make most of their time that evening in New York no matter what.

I started walking down towards St Luke’s Church. The theater was in the basement of the church. It was another 10-15 minutes for the play to start. I took some photographs. I also saw counter having merchandise related to the play. I was expecting a playbill, but they did not have one-not sure why. But I got hold of card about the play. It said it was in its fifth year. The stage was open and setting was simple. An elderly lady came and sat besides me inside. She had some all the way from Connecticut. We chatted generally about the play, wondered how the play would be. Looks like hers was also first experience of an off-Broadway show. Soon the play started and we were immersed into saga which unfolded in front of us.

The play was about Black American and society at large. But it was also about love or shall we call it as infatuation. It was all women play, talking about women issues, their struggles, triumphs. It is musical show, hence almost everyone in the play sings. Many popular songs were used in the play. The play is also a down the memory lane” in a way as old grandma dies in a family, and family members discover old memories through various artifacts which has. This in turn tells history of black women, through 1930s. Their website covers various details history they referred to and also songs they selected for the show.

20170212_160515

Myself at the show

They play ended at around 6 pm on high note. It left mesmerizing feeling about universality of aspects related to family bond, position of women in society. I started walking towards MegaBus bus-stop far off from the theater. It was indeed a long walk, but was easy as I kept thinking about the experience I had gone just through, and also time I had spent in New York since morning. Philadelphia has similar theater culture, about which I have written here.

फिलाडेल्फिया मधील नाटकांचा रस्ता

मी गेल्या महिन्यात कार्यालयीन कामानिमित्त अमेरिकेतील पूर्व भागात असेलल्या ऐतिहासिक अशा फिलाडेल्फिया(Philadelphia) शहरी काही दिवस गेलो होतो. पूर्वीही एकदा २०१४ मध्ये गेलो होतो. त्यावेळच्या अनुभवांबद्दल लिहायचे राहून गेले आहे, एक नाममात्र अपवाद सोडून, आईस हॉकीचा सामना, ज्याबद्दल येथे लिहिले आहे. ह्या वेळेसही मला फिलाडेल्फियामध्ये भटकंती करायला बऱ्यापैकी सवड मिळाली. त्याबद्दल सविस्तर लिहीनच नंतर, पण येथे मी अनुभवलेल्या नाट्यसंस्कृती बद्दल लिहिणार आहे.

फिलाडेल्फियामधील ब्रॉड स्ट्रीट(Broad Street) नावाच्या रस्त्यावर, आणि त्याच्या आजूबाजूला असलेल्या रस्त्यांवर अनेक नाट्यगृहे आहेत. त्यातील बरीचशी १००-२०० वर्षे जुनी आहेत. तसा हा सर्व भागच ऐतिहासिक आहे. अमेरिकेच्या स्वातंत्र्यलढ्याच्या वेळेस, तसेच स्वातंत्र्य मिळण्याच्या वेळी ह्या शहरात बऱ्याच घडामोडी झाल्या आहेत आणि त्याची साक्ष देणारी अनेक इमारती, स्थळे, आता संग्रहालयांच्या रुपाने ठिकठिकाणी आहेत. फेब्रुवारी महिन्याच्या मध्यावर मी फिलाडेल्फिया शहरात पोहोचलो. एक-दोन दिवसांपूर्वीच बर्फवृष्टी होवून गेली होती(snow-fall ला बर्फवृष्टी हा शब्द कसातरी वाटतो, पण इलाज नाही). दुसऱ्या दिवशी शनिवार होता, सुटीचा वार होता, त्यामुळे मी हॉटेलबाहेर येवून ह्या रस्त्यांवरून भटकायला म्हणून बाहेर पडलो. हवा अतिशय थंड, बोचरी. कोवळे उन मधेच येई, परत गायब होई. हातात (म्हणजे खिश्यात असलेल्या हातात!) मोबाईलवर नकाशा होताच, तसेच हॉटेल मध्ये फिलाडेल्फिया शहराच्या पर्यटनस्थळांची माहिती देणारी पुस्तिका होतीच. ब्रॉड स्ट्रीट आणि त्याला आडवे छेदून जाणारे वॉलनट स्ट्रीट, चेस्टनट स्ट्रीट, मार्केट स्ट्रीट, आणि बरेच असे रस्ते होते. हे सगळे रस्ते पूर्वेकडे डेलावेअर नदीला जाऊन भिडतात. मी उभा आडवा तो भाग पालथा घातला. वाटेत फॉरेस्ट थिएटर, पर्ल थिएटर, विल्मा थिएटर, Academy of Music, Merriam Theater आणि इतर बरीच नाट्यगृहे होती. Merriam Theater मध्ये Shen Yun सारखा चीनच्या राजघराण्यावर आधारित प्रसिद्ध संगीत-नृत्य असलेल्या भव्यदिव्य असा कार्यक्रम होता.

तर अश्या ह्या भागात, त्यातील सर्वात जुने असे वॉलनट स्ट्रीट थिएटर नावाचे वॉलनट रस्त्यावर असलेले नाट्यगृह हे अमेरिकेतील सर्वात जुने, आणि चालू स्थितीतील नाट्यगृह आहे. हे नाट्यगृह अमेरिकेतील National Historic Landmark Building आहे. माझे फिलाडेल्फिया मधील वास्तव्य याच रस्त्यावर होते आणि ते अगदी हाकेच्या अंतरावर होते. अतिशय उत्सुकतेने मी तेथे गेलो. द गिफ्ट नावाचे नाटक काही दिवसातच तेथे येणार होते. त्याचा हिवाळा संपल्यानंतरचा पहिला प्रयोग होणार होता. त्याचे तिकीट ३० डॉलर देऊन मी काढले. नाट्यगृह काही भव्यदिव्य नव्हते. येवू घातलेल्या नाटकांचे पोस्टर्स लावले गेले होते. बाहेर एक छोटासा फलक लावला होता, त्यावे हे नाट्यगृह सर्वात जुने असल्याचे नमूद केले होते. नाट्यगृहाच्या दाराशी रस्त्यावर पूर्वी झालेल्या नाटकांची नावे असलेल्या विटा होत्या, ज्यात Wizard of Oz सारख्या नाटकाचे नाव होते.

द गिफ्ट नाटकाचा प्रयोग मी भारतात परतण्याच्या दोन दिवस आधी होता. माझी उत्सुकता ताणली गेली होती. नाटक मंगळवारी संध्याकाळी होते. परत मी थंडीत कुडकुडत चालत तेथे गेलो. तेथे गेल्यावर समजले की त्या इमारतीत तीन रंगमंच आहेत. एक मोठे आहे ज्याला ते Main Stage असे म्हणतात. दुसरे जे तिसऱ्या मजल्यावर होते, ते स्टुडीओ रंगमंच होते(Independence Studio on 3). अजून एक रंगमंच पाचव्या मजल्यावर होते. Main Stage वर प्रसिद्ध नाटके, संगीत नाटके, संगीताचे कार्यक्रम इत्यादी होतात. ५००-६०० प्रेक्षक बसतील एवढी मोठी जागा होती. स्टुडीओ रंगमंचाची प्रेक्षक क्षमता साधारण १०० होती. द गिफ्ट नाटक तेथे होते. तिकिटावर आसन संख्या नव्हती. तेथे गेल्यावर नाटकाची माहिती देणारी पुस्तिका देण्यात आली ज्याला ते playbill म्हणतात. हा प्रकार मला आवडला. नाट्यगृहाच्या दारात काही कर्मचारी उभे होते. त्यांच्याशी मी गप्पा सुरु केल्या. ओघात असे समजले की  वॉलनट स्ट्रीट थिएटर मध्ये नाट्यप्रशिक्षण वर्ग देखील चालतात. इंग्रजी एल आकारात आसनव्यवस्था होती. नाटकाचे नेपथ्य सुरेख होते. अगदी आपल्याकडे जसे प्रायोगिक रंगभूमीवर सारखी नाटके होतात, किंवा intimate theater सारखा सगळा माहौल होता.

20170221_203400

The Gift नाटकात दोनच पात्रे होती. नाटकाचे लेखन Will Stutts यांनी केले आहे. आणि दोनच पात्रे निभावली आहेत Warren Kelley आणि Susan Riley Stevens या दोघांनी. आणि हे दोघेही रंगभूमीवरील प्रसिद्ध आणि ज्येष्ठ कलाकार आहेत. वॉरेन यांनी To Kill Mocking a Bird सारख्या नाटकातून कामे केली आहेत, तर सुसान यांनी A Streetcar Named Desire मधून काम केले आहे. हे नाटक म्हणजे दोन लेखक मित्रांमधील संवाद आहे, जो घडतो १९५९ मध्ये आलाबामा मधील घराच्या पोर्चमध्ये. इंग्रजी साहित्यात Truman Capote and Harper Lee दोघेही गतकाळातील प्रसिद्ध लेखक आहेत, आणि एकमेकांचे स्नेहीदेखील होते. Harper Lee यांच्या To Kill a Mocking Bird यांच्या प्रसिद्ध कादंबरी लेखनामध्ये Truman Capote यांचा वाटा असावा असा जो प्रवाद आहे, ह्यावर हे नाटक आधारित आहे. साधारण ९० मिनिटे लांबी असलेले हे नाटक मस्त वाटले, संवाद, सहज अभिनय, एकमेकातील द्वंद ह्यामुळे ते खिळवून ठेवते.

न्यूयॉर्क मधील ब्रॉडवे रस्ता नाटकांसाठी तसेच संगीत नाटक(Opera) कार्यक्रमांसाठी प्रसिद्ध आहे. तेथेही गेलो होतो. मला Broadway वर जमले नाही, पण Off-Broadway वर एक नाटक पाहायला जमले. त्याबद्दल देखील मी लिहिले आहे(Sistas the Musical). मराठीतील प्रसिद्ध नाट्यदिग्दर्शक विजय केंकरे यांनी लोकसत्ता मध्ये न्यूयॉर्क मधील ब्रॉडवे वर पाहिलेल्या नाटकांवरती एक लेखमाला काही वर्षांपूर्वी लिहिली होती, त्याचे पुस्तकही झाले होते, त्याची सतत आठवण होत होती.

नीनासम

नीनासम(NINASAM) म्हणजे नीलकंठेश्वर नाट्यसेवा संघ. ही प्रसिद्ध संस्था कर्नाटकातील शिमोगा(आताचे शिवमोग्गा) जिल्ह्यातील हेग्गोडू(Heggodu) या गावी आहे. कर्नाटकातील प्रसिद्ध नाट्यकर्मी के. व्ही. सुब्बण्णा, ह्यांनी  १९४९ मध्ये स्थापन केलेली ही नाट्यक्षेत्रात आणि इतर सांस्कृतिक क्षेत्रात कार्यरत आहे. त्यांना त्यांच्या ह्या क्षेत्रातील कामाबद्दल पद्मश्री तसेच Magsaysay पुरस्कार देखील मिळाले आहेत. माझ्या नाटकं, विशेषतः प्रायोगिक नाटकं पाहण्याच्या वेडामुळे, एकदा, १०-१२ वर्षांपूर्वी, मला प्रसाद वनारसे यांच्या Academy of Creative Education या संस्थेचे पत्रक मिळाले, त्यात ह्या संस्थेला भेट देण्याच्या कार्यक्रमाबद्दल नमूद केले होते.  मला ते वाचून एकंदर उत्सुकता वाटली होती. इंटरनेट वरून मी संस्थेची माहिती काढली, आणि समजले की ते ५ दिवसांची एक कार्यशाळा प्रत्येक वर्षी आयोजित करतात, ज्याचे नाव कल्चर कोर्स असे त्यांनी ठेवले आहे. त्यात आपल्या संस्कृतीबद्दल, वेगवेगळया कलाप्रकारांबद्दल एकूण मंथन होते, भारतभरातून वेगवेगळे लेखक, विचारवंत, कलाकार येवून मार्गदर्शन करतात, तसेच नाटकांचे प्रयोग, आणि संगीताचे कार्यक्रम होतात, त्यावर चर्चा होते. एक-दोनदा नाव नोंदवून देखील मला जाता आले नव्हते. आज तो योग येतो आहे. मी उद्यापासून(ऑक्टोबर ८) सुरु होणाऱ्या ह्या वर्षीच्या कार्यशाळेसाठी जात आहे. म्हणून त्याबद्दल थोडेसे लिहावे म्हणून बसलो आहे. परत आल्यानंतर यथासांग, पाचही दिवसांच्या कार्यक्रमांबद्दल लिहिणार आहे.

६०-७० वर्षांपूर्वी कर्नाटकातील सह्याद्रीच्या कुशीतील ह्या हेग्गोडू गावी गावकऱ्यांनी सुरु केलेली हौसेखातर सुरु केलेली  नाट्यचळवळ, म्हणजे आताची नीनासम. तिचा प्रवास मोठा रोचक आहे, आणि कर्नाटकातील नाट्यक्षेत्रात तिचे योगदान मोठे आहे. आपल्याकडे कशी कोकणातील खेड्यातून दशावतार आणि इतर सांस्कृतिक कलाप्रकार जोपासले गेले आहेत, तसेच हे म्हणावे लागेल. ग्रामीण मनोरंजन आणि कलाप्रकार हे संस्कृतीचे प्रमुख वाहक आहेत. संस्थेचा हळू हळू परीघ विस्तारून, इतर सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात देखील त्यांनी काम सुरु केले. नाट्यक्षेत्रात काम करण्यासाठी ज्यांना रस आहे त्यांच्यासाठी डिप्लोमा, तसेच उन्हाळी कार्यशाळा ते चालवतात. यक्षगान क्षेत्रात जसे शिवराम कारंथ यांनी जसे काम केले, तसेच हे काम आहे असे म्हणता येईल.

कल्चर कोर्स थोडासा, NFAI/FTII यांचा film appreciation कोर्स आहे तसा थोडासा आहे असे म्हणता येईल, जो फक्त चित्रपट कलेबद्दल निगडीत आहे. कल्चर कोर्सचा परीघ थोडा मोठा आहे. ही कार्यशाळा प्रामुख्याने कन्नड भाषेत आहे. मला कन्नड थोडीफार येत असल्यामुळे त्यामुळे मी तसा उत्साहित आहे. मला जसे जमेल तसे मी मराठी आणि कन्नड भाषा यांतील संबंधाबद्दल जाणून घेणार आहे आणि त्यावर लोकांशी सवांद साधणार आहे, पाहुयात कसे जमते. अमीरबाई कर्नाटकी पुस्तकाच्या भाषांतराचा अनुभव थोडासा पाठीशी आहेच. प्रत्येक वर्षी ह्या कार्यशाळेची एक प्रमुख संकल्पना(theme) असते. तशी ती ह्या वेळेस plurality अशी आहे. साधारण ४०-५० व्यक्ती ह्या कार्यशाळेसाठी  आमंत्रित केले गेल्या आहेत, त्यातील मला फक्त जावेद अख्तर आणि गणेश देवी यांचीच नावे माहिती आहेत.

प्रसाद वनारसे यांच्या पत्रकात ह्या संस्थेसंबंधी, तिच्या महत्तेसंबंधी लिहिताना, Theatre and The World by Rustom Bharucha ह्या पुस्तकातील उतारा उद्धृत केला होता. हो येथे देतो आणि थांबतो.

“Far away from New Delhi, where decisions about Indian culture are becoming increasingly centralized, there is a relatively unknown village called Heggoddu in Shimoga district of Karnataka. Secluded amongst paddy fields and areca nut plantations, this village is perhaps best known for an institution called NINASAM., which administers a theatre school, a repertory company, a film society, and a workshop unit that has spread threare and film culture to all 19 districts of Karnataka. If we had to choose a cultural center in India today, it would not, to my mind, be found in any major institutions in Delhi, Bombay, Calcutta, Madras or Bhopal, which continue to be isolated from the needs of our people. Rather I would locate this center in the village of Heggoddu, where one finds alternatives not only for Indian theatre but for the mobilization and growth of our culture at large”