वसंतोत्सव मधील संगीत सौभद्र

डिसेंबरच्या शेवटच्या आठवड्यात २०१८ सालच्या वसंतोत्सव हा प्रसिद्ध गायक वसंतराव देशपांडे यांच्या स्मरणार्थ चालणारा संगीत कार्यक्रम जाहीर झाला. गेली काही वर्षे मी तेथे जातोय. ह्यावर्षी मी जाऊ शकणार नव्हतो, त्यामुळे मी मनातून चरफडलो. माझे त्याच सुमारास कामानिमित्त पुण्याबाहेर प्रवासाचे बेत हाकले गेले होते. ह्या वर्षीचे वसंतविमर्श चर्चासत्र देखील हुकणार होते. तबला वादनाच्या घराण्याच्या परंपरेबाबत तबलावादक योगेश सामसी बोलणार होते. शुक्रवारी १९ जानेवारीला रात्री उशिरा मी परत पुण्यात आलो. त्याच दिवशी वसंतोत्सवाचा पहिला दिवस होता. दुसऱ्या दिवशी सकाळी मित्राचा निरोप आला की त्याच्याकडे एक तिकीट आहे, आणि मला येणार का अशी विचारणा केली. मी तत्काळ होकार भरला. त्या दिवशी संगीत सौभद्र या नाटकाचा प्रयोग रंगणार होता. वसंतराव देशपांडे यांनी संगीत नाटकं, नाट्यगीते या क्षेत्रात भरीव काम केले असल्यामुळे, वसंतोत्सव मध्ये संगीत नाटकाचे प्रयोग होत असतात. मला नाटकांची आवड तशी उशीरच लागली. कुठल्याही विषयाची आवड लागली की मी त्या विषयाच्या इतिहासात शिरतो, आधी काय झाले आहे हे अभ्यासण्याचा प्रयत्न करतो. तसेच नाटकांविषयी देखील झाले. त्यामुळे बरीचशी जुनी संगीत नाटके परत परत नवनव्या संचात, रूपात सादर केली जाणारी, पाहिली गेली होती. पण हे नाटक निसटले होते.

image

संगीत सौभद्र ह्या संगीत नाटकाचे लेखक अण्णासाहेब किर्लोस्कर. ह्यांनी संगीत शाकुंतल हे नाटक लिहून किर्लोस्कर संगीत नाटक मंडळी स्थापन केली. त्यांचा जन्म योगायोगाने विष्णुदास भावे यांनी संगीत सीता स्वयंवर हे संगीत नाटक सादर करून मराठी नाटकांची परंपरा ज्या वर्षी महाराष्ट्रात सुरु केली, त्याच वर्षी म्हणजे १८४३ साली झाला. त्याला होऊन ३०-४० वर्षे झाली होती. त्या युगात अर्थातच सुरुवातीची नाटके ही संगीत नाटके होती. संगीत शाकुंतल हे आता सादर होत नाही, त्यामुळे मी पाहिलेले नाही. शाकुंतल हे कालिदासाचे संस्कृत नाटक. लोक परंपरेवर आधारित लोकशाकुंतल हे कन्नड नाटक मी नुकतेच पहिले होते. संगीत सौभद्र हे किर्लोस्कर यांनी लिहिलेले आणि सादर केलेले दुसरे संगीत नाटक. अतिशय प्रसिद्धही झाले होते. मराठी नाटकांच्या इतिहासाबद्दल, त्यातही संगीत नाटक, नाटक मंडळी, कन्नड-मराठी रंगभूमीमधील देवाण-घेवाण याबद्दल माझ्या अमीरबाई कर्नाटकी या पुस्तकाच्या अनुवादामुळे बरेच जाणता आले. त्याबद्दल मी बरेच लेख देखील लिहिले आहेत. ह्या सर्व पार्श्वभूमी मुळे वसंतोत्सव मधील संगीत सौभद्रच्या प्रयोगाबाबत उत्सुकता होती.

संगीत नाटकं पूर्वीच्या काळी रात्रभर चालत असत. अर्थात वसंतोत्सवमध्ये ते शक्य नव्हते. त्यामळे तीन तासात ते बसले पाहिजे, आणि तसे ते त्यांनी बसवले आहे. ह्या नाटकात प्रसिद्ध गायक राहुल देशपांडे, आनंद भाटे यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत. त्यांनी केलेले नाट्यगीतांचे गायन हेच अर्थात मोठे आकर्षण होते. आम्हाला कार्यक्रम स्थळी पोहोचायला थोडासा उशीरच झाला होता. आतमध्ये जाण्यासाठी रसिक रांगेत उभे होते आणि रांग बरीच मोठी आणि लांबवर पसरली होती. नाटकांना प्रेक्षक कमी होत आहेत, त्यातही संगीत नाटकांना तर त्याहून कमी झाले आहेत असे चित्र सध्या आहे. त्या पार्श्वभूमीवर ही गर्दी तशी अनपेक्षित होती. १८८२ मध्ये या नाटकाचा पहिला प्रयोग झाला. तेव्हापासून विविध काळात विविध कलाकारांनी हे नाटक सादर केले आहे(जसे दिनानाथ मंगेशकर, स्वरराज छोटा गंधर्व, जयमाला शिलेदार). वयाच्या साठ-सत्तरीच्या पुढील रसिकांपैकी बऱ्याचश्या रसिकांनी १९६०-७० मध्ये झालेले प्रयोग पाहिलेले असणार. त्यामुळे झालेली ही गर्दी प्रामुख्याने स्मरणरंजन, पुन:प्रत्ययाचा आनंद यासाठीच होती हे उघड होते. माझ्यासारखे प्रेक्षक जे प्रथमच हे नाटक पाहणार होते, आणि इतर सध्याच्या पिढीतील प्रेक्षक ते उत्सुकतेपोटीच आले होते.

नाटकाचे कथानक प्रसिद्ध आहेच. महाभारतातील पांडवांपैकी अर्जुन आणि कृष्णाची बहिण सुभद्रा यांच्या विवाहाची कथा. कथा कसली, तो एक फार्सच म्हणावा असा आहे. टिपिकल हिंदी सिनेमात शोभण्यासारखी अशीच. माझ्याकडे १९६३ मध्ये प्रसिद्ध झालेले संगीत सौभद्र नाटकाची संहिता असलेले पुस्तक आहे. त्याला अर्थातच किर्लोस्कर यांची छोटीशी प्रस्तावना आहे, तसेच प्रसिद्ध लेखक, समीक्षक भीमराव कुलकर्णी यांचा देखील ‘सौभाद्राचा अभ्यास’ या नावाचा एक निबंध आहे. त्यांनी नाटकाच्या कथेचे मूळ स्फुर्तीस्थान काय असावे याबद्दल सांगितले आहे. ही कथा वेगवेगळया रूपात महाभारतात, भागवतात, तसेच इतर प्राकृतग्रंथातून, तसेच मोरोपंतांच्या आर्यामध्ये देखील येते. त्यांनी या निबंधातून नाटकाची समीक्षा ना सी फडके, गंगाधर गाडगीळ यांनी कशी केली याचा देखील आढावा घेतला आहे. तसेच नाटकात रंजकता, रहस्यमयता, कथानक आणि नाट्यपदांचा संबंध आणि इतर अनेक गोष्टी ज्यामुळे हे नाटक कसे एक मैलाचा दगड होऊन बसले याची चर्चा केली आहे. हा निबंध मुळातून वाचण्यासारखा आहे.

image

असो. तर आम्ही आत सभामंडपात जाऊन स्थानापन्न होई पर्यंत तिसरी घंटा होऊन गेली होती, आणि नांदी सुरु झाली होती. त्या नांदीच्या योगे प्रेक्षकांना आजच्या नाटकाचे प्रयोजन, म्हणजे सुभद्रेचा विवाह, याचे सुतोवाच झाले. राहुल देशपांडे नारद, तर आनंद भाटे कृष्ण झाले होते, तर अर्जुन अस्ताद काळे नावाच्या नटाने साकारला होता. बाकीची पात्रे जसे की सुभद्रा, बलराम, रुक्मिणी कोणी साकारले होते ते समजले नाही.  संगीत नाटकांत पूर्वी ऑर्गन वापरला जात असे. सुदैवाने अजूनही काही जण ऑर्गन, त्या पद्धतीने वाजवणारे आहेत, त्यापैकी प्रसिद्ध आणि अभ्यासू वादक राजीव परांजपे हे एक. ते साथीला ह्या नाटकात होते. नांदीनंतर अर्जुन, जो संन्याश्याच्या रुपात आहे, त्याने प्रवेश केला. कारण अर्थात उघड आहे, सुभद्रेचा विवाह त्याच्याबरोबर न ठरवता, तर तो दुर्योधनाबरोबर बलरामाने ठरवले होते, त्यामुळे त्याचा प्रेमविरह झाला होता! नारदमुनी परमेश्वराचे गुणगान ‘राधाधर मधूमिलिंद’ या प्रसिद्ध गीताद्वारे गायन करत अवतरतात. कळलाव्या नारदाला कृष्णाचे कारस्थान माहिती असल्यामुळे ते अर्जुनाला आशा न सोडण्याचा सल्ला देतो. अर्जुनाचा सुभद्रेचे अपहरण केलेल्या राक्षसाबरोबर हातापायी होऊन, सुभद्रा आणि अर्जुन यांची भेट होते. मग पुढे कृष्णाचे बलरामाची समजूत काढणे, संन्याशी अर्जुनाचे सुभद्रेच्या महालात मुक्काम करणे, तसेच कृष्ण आणि रुक्मिणी यांतील रुसवा फुगवा हे सर्व कथानकात येते. ‘प्रिये पहा’ हे नाट्यपद कृष्णाचे रुक्मिणी सोबत प्रेमालाप करतानाचे आनंद भाटे यांनी छान गायले. पण त्याचा अभिनय यथातथाच आहे असे म्हणावे लागेल. त्यानेच म्हटलेले ‘कोण तुजसम सांग’ हे नाट्यपद देखील जोरदार झाले. अशी अनेक नाट्यपदे एकामागून एक येत गेली, प्रेक्षकांच्या वाहवा मिळवत कथानक हळू हळू पुढे सरकत गेले आणि शेवट अर्थातच, आणि अपेक्षेप्रमाणे गोड होतो.

हे तसे पाच अंकी नाटक, दोन अंकात सादर केले. वसंतोत्सव मधील रंगमंच प्रत्येक वर्षी वेगळी असतो, आणि अतिशय आकर्षक असतो. ह्या वर्षी देखील तो देखणा असा होता, प्रकाशयोजना देखील चांगली होती. रंगमंच खुला असल्यामुळे दोन प्रवेशांच्या दरम्यानचे नेपथ्य प्रेक्षकांसमोरच बदलत होते. आम्ही दोघे मित्र नाटक पाहत, नाट्यगीतं ऐकत, संपूर्ण वेळ तेथे हजर होतो. माझ्या डोळ्यासमोर सारखे त्याकाळी हे नाटक कसे सादर होत असावे आणि प्रेक्षक कसा त्याचा आस्वाद घेत असावेत, त्याची मनातून कल्पना करत होतो. एकूणच त्यादिवशीची शनिवार संध्याकाळ या नाटकाच्या निमित्ताने  कारणी लागले असे वाटले.

Advertisements

नाट्यत्रयी वाडा चिरेबंदी, भाग#३

प्रसिद्ध नाटककार महेश एलकुंचवार यांची वाडा चिरेबंदी ही तीन नाटकांची मालिका आहे, तिचा नुकताच अनुभव मी घेऊन आलो. चंद्रकांत कुलकर्णी यांनी ती दिग्दर्शित केली आहे. हा असा सलग तीन नाटकांचा प्रयोग ते दुसऱ्यांदा करत आहेत. १९९४ मध्ये तो प्रथम त्यांनी रंगभूमीवर आणला. वाडा चिरेबंदी आणि मग्न तळ्याकाठी ही पहिली दोन नाटके, त्याबद्दल लिहिले आहेच. आज ह्या त्रिनाट्यधारेतील तिसरे आणि शेवटचे नाटक युगान्त, याबद्दल लिहायचे आहे. दुपार पासून पाहिली दोन नाटके पाहून शारीरिक आणि मानसिक शिणवटा आला होता. रात्रीचे ८.३० वाजले होते. युगान्त सुरु होण्यास अजून एक तासभर होता. जेवलो आणि जंगली महाराज रस्त्यावर शीतल गारव्यात फिरून आलो. थंडीच्या दिवसांत रस्त्यांवरून रात्री गवळी मसाला दुधाचे ठेले सुरु करतात, अश्याच एकाचा आस्वाद घेऊन ताजातवाना होऊन, युगान्त साठी सज्ज झालो. पूर्वीच्या काळी संगीत नाटकं, तसेच लोकनाट्य ही रात्रभर चालत, ती कलाकार कशी करत आणि प्रेक्षक कशी पाहत ह्याचे आश्चर्य आज वाटते. मी असेही वाचले होते की महाभारत ह्या महाकाव्याचा नाटक या स्वरूपात Peter Brook हे सलग १२ तास असा प्रयोग करत असत.

या तिसऱ्या नाटकाचे नाव युगान्त असे आहे. मोठा वजनदार, गुढ अर्थ असलेला शब्द, ह्या धरणगावच्या देशपांड्यांच्या कहाणीच्या संदर्भात का वापरला असावा हा प्रश्न पडतो. युगान्त तशी ती एकांकिका आहेच, जवळ जवळ दीड तास. पडदा उघडला, आणि समोरचे दृश्य(तसेच सोबतचे भयाण पार्श्वसंगीत) पाहून धक्काच बसला. वाडा पार कोसळला आहे, दुर्दशा झाली आहे. एखाद्या पडीक स्थानाचे स्वरूप आले आहे. स्वयंपाकघरात एखाद्या झोपडीमध्ये असतात तशी भांडी मांडून ठेवली आहेत. अशा वाड्यात आपला स्वीडन-निवासी(पूर्वी अमेरीकेत होता) अभय प्रवेश करतो. त्याची वाहिनी एकटीच घरी असते. त्यांच्या बोलण्यातून कळते की गेली आठ वर्षे त्या भागात पाऊस झाला नाही. पाण्याचे दुर्भिक्ष आहे, अवर्षण आहे, भयानक उन आहे. रस्ता नाही, गावात यायला पाच मैल अलीकडे बसमधून उतरून चालत यावे लागते. गावातले लोक गाव सोडून निघून गेले आहेत(गावाला एक प्रकारे ghost town चे स्वरूप आले आहे, जे अमेरिकेत gold rush च्या वेळेस झाले होते, पण त्याची कारणे वेगळी होती, मी अशी एक-दोन पाहिली होती). पण पराग, त्याची बायको, आणि त्यांचा लहान मुलगा हे अजूनही तेथेच आहेत.

त्या दोघांच्या आजीचे निधन झाले असते, अभय त्यासाठीच भेटायला म्हणून आलेला असतो. पण हे असे आठ वर्षात गावाची एवढी वाईट परिस्थिती व्हावी हे पटत नाही. आजीचे श्राद्धकर्म करायला सुद्धा पाणी नाही, म्हणून पराग काशीला गेलेला असतो. तो ही थोड्याच वेळात वाड्यावर अवतरतो. पहिल्या दोन नाटकात जशी समृद्धी होती, घर भरलेले, खाऊन पिऊन सुखी होते, तशी परिस्थिती अजिबात नव्हती. अवर्षणामुळे पीक पाणी जवळ जवळ नाहीच, गावात राहणारे कोणी नाही, जे आहेत ते देखील हळू हळू मरणपंथाला लागले आहेत. अशा वेळेस पराग आणि अभय यांची भेट होते. त्या दोघांचे भावनिक अनुबंध असलेले गावातील ते तळे देखील पार सुकून, आटून गेले आहे. पराग मध्ये पूर्णपणे बदल झाला आहे. तो प्रामाणिकपणे  आहे ती परिस्थिती स्वीकारून त्याच गावात राहत आहे. त्याच्यामध्ये हा बदल कशामुळे झाला हे समजत नाही, दुसऱ्या नाटकाच्या शेवटी परागला तुरुंगवास होतो(आणि त्यामुळे आत्मपरीक्षण, प्रायश्चित्त वगैरे झाले असावे की काय) हे खरे असले तरी, तो एवढा संतासारखा वागू लागणे, त्याची बायको देखील तशीच,  हे वास्तवाला धरून मला तरी वाटत नाही.

हे नाटक पाहताना आपण काय पाहतो आहे असे वाटत राहिले मला. तीन पात्रे, आणि पराग/नंदिनी यांचे मूल. भास्करचे निधन झाले आहे, त्याची पत्नी(वाहिनी) मुलीच्या घरी राहत असते. प्रामुख्याने संवाद हा पराग आणि अभय यांत जे स्मरणरंजन आहे, चिंतन आहे, loud thinking आहे. एकमेकांत झालेले बदल सांगणारे आहे. आणि हे सगळे प्रतीकात्मक, तात्विक अविष्कार असल्यासारखे वाटू लागते. अभय गावातील भयानक दृश्य, परिस्थिती, मृत्यूचे दर्शन पाहून भयचकित होतो. ह्या त्यांच्या बोलण्यातून असे समजते की अमेरिकेत राहून देखील अभय आपल्या कामात, संसारात सुखी-समाधानी नाही. तर पराग ह्या असल्या वैराण गावात राहून, सर्वांना मदत करत, अध्यात्मिक विचारांचा हा अतिशय तृप्त आहे असे दिसते. का हा असा विरोधाभास?  तर असे हे beginning of an end , अर्थात युगान्त, हे नाटक आहे. नाटक संपता संपता, अभय परत स्वीडनला जातो, पराग आणि त्याचे कुटुंब गावातच राहतात, अर्थातच अत्यंत हलाखीची परिस्थितीशी झगडत राहावे लागणार, हे उघड आहे. दिवस उगवतो, मावळतो, महिने, वर्षे सरतात, वय वाढत जाते, आपण का जगतो आहोत, जन्म, मृत्यू बद्दल मुलभूत प्रश्न पडतात, बोलतात. हे असे सगळे प्रश्न त्या दोघांना पडतात. त्याबद्दल ते बोलतात. ह्या पातळीवर ते येण्याचा त्यांचा प्रवास कसा झालाहे समजत नाही. अशी पातळी गाठायला कित्येकांनी किती कष्ट केले आपल्याला माहिती असते.

अजून एक मुद्दा. बऱ्याच वेळेस असे होते की मूळ नाट्यसंहितेतील बारकावे, तपशील हे नाटकाचा प्रयोग पाहताना जाणवतातच असे नाही. ह्या महत्वाच्या नाट्यत्रयी बद्दल आहे नक्कीच झाले असणार, नाटककारने(अर्थात महेश एलकुंचवारांनी) असे तपशील जागोजागी सुचन म्हणून नमुद केले असणार, त्यातील काही उमगले असेलही, पण बरेच काही निसटले असेलही. त्यामुळे ह्या तीनही नाटकांची मूळ संहिता वाचायला हवी असे वाटू लागले आहे, हे मात्र नक्की.

नाटक संपता संपता रात्रीचे अकरा वाजून गेले होते. सगळे कलाकार एकत्र जमा झाले, आणि त्यांनी प्रेक्षकांचे , टाळ्यांच्या कडकडाटात, अभिवादन स्वीकारले. व्यावसायिक नाटकांना असे करत नाहीत खरे तर, प्रायोगिक नाटकांना नक्कीच करतात. असो. एक नाट्य-यज्ञ पार पडला होता, जो दुपारपासून चालू होता. मनात काय चालू होते, काय वाटत होते, हे सांगणे अवघड आहे. बहुधा काहीच चालू नव्हते, कारण प्रचंड शारीरिक आणि मानसिक थकवा. पण राहून राहून माझ्या आजोळची(निंबाळ) आठवण येत होती; ३५-४० वर्षांपूर्वीचे तेथील गजबजाट, माणसे, त्यांचे संवाद हे सर्व मनात येत होते, हे मात्र नक्कीच. तश्याच अवस्थेत मी माझ्या वाड्याकडे(म्हणजे पुण्यातल्या घराकडे!) प्रस्थान केले.

 

नाट्यत्रयी वाडा चिरेबंदी, भाग#२

मी वाडा चिरेबंदी या नाट्यत्रयीच्या जगावेगळ्या अनवट अश्या नाट्यानुभावाविषयी बद्दल लिहितो आहे. पहिला भाग, जो वाडा चिरेबंदी या पहिल्या नाटकाबद्दल आहे, तो येथे वाचू शकता. हा दुसरा भाग हा ह्या नाट्यत्रयी मधील दुसरे नाटक ‘मग्न तळ्याकाठी’ यावर आहे. पहिले नाटक दुपारी १ वाजता सुरु झाले होते. ते संपेपर्यंत ४ वाजून गेले होते. आधीच्या नाटकात सुधीर आणि त्याची कोकणस्थ बायको परत मुंबईस गेले असतात, पण कित्येक प्रश्न अनुत्तरीत ठेऊन. भास्करच्या मुलाला, पराग, जो teenage turmoil म्हणतात तश्या अवस्थेतून जाणारा, सैरभैर झालेला, त्याला मुंबईला जायचे असते. पण सुधीर त्याला मनाई करतो, म्हणून तो खट्टू होऊन गेलेला असतो. आता पुढे काय काय होणार असा विचार करत, साधारण तासाभरानंतरच्या विश्रांती नंतर साधारण पाचच्या सुमारास, ‘मग्न तळ्याकाठी’च्या प्रयोगाला येऊन बसलो. मग्न तळ्याकाठी? म्हणजे काय? मग्न की भग्न? असे प्रश्न मनास सतावत होते.

पडदा उघडला जातो. जवळ जवळ दहा वर्षे ओसरलेली असतात, आता, तात्यांचे निधन होऊन. प्रथम दर्शनात, वाड्यात झालेले बदल नेपथ्याद्वारे दिसत आहेत. वाड्यात दिवे आले आहेत, चुन्याने सारवलेल्या भिंती जाऊन रंगाने रंगलेल्या भिंती दिसतात, लाकडी छप्पर तसेच आहे, महिरप, आणि खुंट अजून आहेत. काळाचे स्थित्यंतर दिसते आहे. भास्करने आता पन्नाशी ओलांडलेली आहे, पण त्याचा पोशाख पूर्वी होता तसाच आहे. लहानपणचा सैरभैर झालेला पराग, आता मोठा होऊन, कुसंगत, वाईट मार्गाला लागलेला असतो. चिन्मय मांडलेकर याने तो ह्या नाटकात साकारलेला आहे. त्याचा प्रवेशच टाळ्या आणि शिट्या घेऊन जातो. तात्यांच्या वयोवृद्ध आईचे निधन होऊन गेले आहे. सुधीर आणि त्याची बायको, आणि त्यांचा मुलगा अभय, गावी येतात. अभय शिकून अमेरिकेत राहून, काही काळासाठी भारतात परत आला आहे.  देशपांडे कुटुंबात, आता वाड्यात, पुढच्या पिढीत काय होणार आहे, हाच ह्या नाटकाचा मुख्य विषय असणार आहे हे उमजू लागते. चिरेबंदी वाडा आणखीन ढासळणार आहे, हे तर उघड आहे.

परागच्या काळ्या कृत्यांमुळे घरात(म्हणजे वाड्यात) पैसा येत असतो. पण त्याचे आणि वडिलांचे(म्हणजे भास्कर) पटत नाही. तसे पहिले तर अभय आणि सुधीर यांच्यातही दुरावा आहेच. अभयचे काम सिद्धार्थ चांदेकर याने केले आहे. परागचा आणि त्याची बहिण, नंदिनी, या दोघांचे विवाह एकाच दिवशी होणार असतात. त्यासाठीच सुधीर पती पत्नी आले असतात. पहिली नाटकात भास्करच्या तोंडी एक वाक्य आहे, ”निदान मरणाला तोरणाला आपण एकत्र यायला हवं’, हे अगदी वैशिष्ठ्यपूर्ण आहे. वाड्यावर शुभकार्य असते. तयारीची लगबग सुरु आहे. त्यातच अभय आणि पराग या दोन चुलत-भावंडात सुरुवातीला असलेला दुरावा, हळूहळू कमी होतो. लहानपणी गावातल्या तळ्यात पोहायला शिकल्याची रम्य आठवण त्या दोघात असते. आणि नंतर हेच तळे मग नाटकातील मुख्य पात्र बनते. नंदिनीचा विवाह होऊन ती सासरी जाते, आणि परागचा विवाह होऊन त्याची बायको अंजली वाड्यावर येते. तिच्यामुळे आणि अभयमुळे देखील परागच्या मनोवृत्तीत हळू हळू बदल व्हायला लागतो. पण पोलीसांच्या जाळ्यात पराग शेवटी अडकतोच, आणि त्याला अटक होते, तसेच अभयही परत अमेरिकेत त्याच्या संशोधनाच्या कामाकरिता निघून जातो. आणि नाटक संपते.

पराग आणि अभय यांच्यातील जवळीक, एकमेकांना समजून घेणे, सुख-दुःख सांगणे हे सर्व काही हलक्या फुलक्या प्रसंगातून दिसते. पण मध्येच हे तळे, आणि रात्री-अपरात्री त्याच्या काठी बसून गंभीर चर्चा, तत्वचिंतन म्हणजे जरा जास्तच होते असे मला वाटले. परागचे परिवर्तन हे त्याच्या बायकोने ज्या प्रकारे केले हेही थोडे अवास्तव वाटते. पहिल्या भागात जसे सुधीरच्या बायकोचे कोकणस्थ असणे हा प्रकार त्यांच्या मधील खटकेबाज संवादामधून अधून मधून हशा मिळवते, तसे ह्या भागात विदर्भाचे मागासलेपण, उर्वरित महाराष्ट्राने विदर्भावर केलेला अन्याय वगैरे गोष्टी प्रेक्षकांची वाहवा मिळवतात. कारण साहजिकच आहे. हा राजकारणाचा सर्वश्रुत विषय आहे. सुधीर जेव्हा मुंबईहून येतो आणि आल्यावर म्हणतो की येथील रस्ते किती खराब आहेत, पुण्या-मुंबईचे रस्ते कसे चांगले आहेत. त्याला उत्तर म्हणून, भास्कर म्हणतो की पुण्या-मुंबईचे रस्ते विदर्भाच्या पैशांवर बांधले गेले आहेत. पण सुधीर सारख्या मुंबईत राहणाऱ्या माणसाला आपल्या गावाकडची, वाड्याची ओढ, माणसांची ओढ कायम आहे. हेही खरेच आहे. आजकालच्या पिढीला हे अशक्य आहे, म्हणूनच की काय कृषीपर्यटन वगैरे सारख्या गोष्टी वाढीस लागल्या आहे की काय असे वाटू लागते.

image

आता थोडेसे गावातल्या तळ्याबद्दल. एका बाजूला दोन भावंडांच्या मनात ह्या तळ्याबद्दल स्मरणरंजन आहेच, हे खरे आहे. पण ते त्यांच्या चिंतनाचे एक ठिकाण म्हणून दाखवले आहे. दोघेही एकमेकांच्या जीवनातील सद्यपरिस्थिती बद्दल ह्या तळ्याकाठी विचारमंथन करतात(स्वतःमध्ये मग्न होतात, आत्मपरीक्षण करतात). एका अर्थाने हे तळे म्हणजे माणसाचे मन, आत्मा असे काहीसे प्रतीकात्मक सूचीत केले आहे असे वाटते. आपल्या मुलांच्या, नातवंडांची मानसिक अस्वस्था पाहून तात्यांची पत्नी त्यांना म्हणते की, ते तळे तुझ्यातच आहे, ते तळे म्हणजे तूच आहेस. त्यात डोकावून पहिले पाहिजे, म्हणजे प्रतिबिंब दिसेल.

पण एकुणात, हे नाटक, किंवा वाड्याचा पुढचा भाग पहिल्या भागासारखा प्रभावी मला वाटला नाही. धरणगावच्या देशपांडे कुटुंबातील पुढील पिढीच्या सदस्यांची आयुष्ये पुढे सरकली इतकेच. वाडा अजून विशेष काही ढासळला नाही, तो नक्कीच बदलला, काळाप्रमाणे, माणसे, त्यांच्या मनोवृत्ती नक्कीच बदलल्या. पण तो काळाचा महीमा म्हणावा लागेल. समाज व्यवस्थादेखील बदलली आहे-गावातील बारा बलुतेदार हे वाड्यावर काही कार्य असेल तर अचानक उगवतात, इतर वेळी ते नामशेष झाले आहेत, वाड्याची सनातन प्रतिष्ठा, मान ही गोष्ट हळूहळू कालबाह्य होते आहे, एकत्र कुटुंबाचे अनिवार्य विघटन सुरु झाले. हे त्या काळाचे वैशिष्ट्यच म्हणावे लागेल. आतापर्यंतच्या या दोन नाटकांच्या सलग अनुभवामुळे, एखादी महाकादंबरी वाचल्या सारखे वाटू लागले आहे. पुढे आता काय, यांचे तसे पहिले तर सुचन झाले आहे. नंदिनीच्या पोटात देशपांड्यांचा वंशज वाढतो आहे. पुढची पिढी येऊ घातली आहे. आता धरणगावात आणखीन काय होणार?

 

नाट्यत्रयी वाडा चिरेबंदी, भाग#१

मी नाटकवेडा माणूस आहे. म्हणजे नाटकं पाहायला आवडतात, नाटकं करायला नाही! ह्या ब्लॉग वर मी बऱ्याच नाटकांबद्दल लिहिले आहे. त्यातही मला जुन्या काळातील, म्हणजे १९७० ते १९९० मध्ये रंगमंचावर आलेल्या नाटकांचे पुन्हा आजच्या काळात केलेले प्रयोग पाहायला आवडतात. मराठी नाटकांच्या बाबतीत हा तसा पहिला तर सुवर्णकाळ होता. काही वर्षांपूर्वी दूरचित्रवाणी वाह्निन्यांच्या गर्दीत एक दोन मराठी वाहिन्या होत्या त्या अशी जुनी नाटकं दाखवत असत. वाडा चिरेबंदी हे नाटक जुने आणि बरेच प्रसिद्ध आहे. प्रसिद् नाटककार महेश एलकुंचवार यांनी ते लिहिले आहे. त्यांचे एक नाटक वासांसि जीर्णानि खूप पूर्वी मी पहिले होते, त्यात डॉ. श्रीराम लागू यांनी प्रमुख भूमिका केली होती. त्यांची एकदोन पुस्तके जसे मौनराग, पश्चिमप्रभा, सप्तक ही देखील वाचली होती, तसेच नुकतेच त्यांनी Henry Miller(The Time of the Assassins)चे अनुवाद केलेले विनाशवेळा हे देखील वाचले होते. पण इतर प्रसिद्ध नाटकं जसे गार्बो, पार्टी पाहायचे राहून गेले आहे.

वाडा चिरेबंदीबद्दल कित्येक वर्षांपासून ऐकत होतो. पण त्याचे प्रयोग बंद झाले होते. ह्या नाटकानंतर त्यांनी आणखी दोन नाटके, जी वाडा चिरेबंदी नाटकाचे पुढचे भाग अशा स्वरूपात लिहिले. दिवाळी पासूनच वाडा चिरेबंदी नाटकाची जाहिरात पाहत होतो. त्यातही ती जाहिरात या तीनही नाटकांचे सलग एकामागे एक असे प्रयोग. हे मला नवीनच होते. एखाद्या नाटकाची नाट्यत्रयी अथवा त्रिनाट्यधारा(trilogy) अशा स्वरूपात प्रयोग असा प्रकार कधी मी ऐकला नव्हता. चित्रपटांची trilogy असतात.  जसे सत्यजित राय यांची Apu Trilogy, ज्याच्या बद्दल मी नुकतेच चित्रपट रसास्वाद शिबिरात ऐकले होते. मी मग पुढचा मागचा जास्त विचार न करता ह्या नाट्यत्रयीचा अनुभव घेण्यासाठी तिकिटे राखून ठेवली.

नाटकाच्या जाहिराती पाहून मला राहून राहून जयवंत दळवी यांच्या बॅरिस्टर या नाटकाची आठवण येत होती. जुन्या, पारंपारिक घरात घडणारे नाट्य असे स्वरूप असणार असे मनात चित्र तयार होत होते. एकाच विषयावरची तीन नाटकं सलग पाहायची म्हणजे शारीरिक आणि मानसिक तयारीची कसोटीच होती. तसे करणे म्हणजे एखादी महाकादंबरी एका बैठकीत वाचून काढण्यासारखे होते. त्यातच दिवाळीच्या सुमारास जुन्या पुस्तकवाल्याकडे डॉ. कमलेश यांनी १९९४ मध्ये संपादित केलेले ह्या नाट्यत्रयीवरील पुस्तक सापडले.  मागील रविवारी मी ह्या नाट्यत्रयीचा (महा)अनुभव घेऊन आलो, त्याबद्दल येथे लिहावे म्हणून आज बसलो आहे.

image

नाट्यत्रयी मधील पहिले नाटक वाडा चिरेबंदी हे नाटक पाहताना मला राहून राहून माझ्या आजोळची, आजी, मामा, तेथील वातावरण, याचीच प्रकर्षाने आठवण येत होती. वाडा चिरेबंदी हे नाटक काय आहे? ही आहे कहाणी खेडेगावातील एका ब्राम्हण, पण शेतजमीन असलेल्या, कुटुंबाची. धरणगाव नावाच्या विदर्भातील एका गावातील देशपांडे नावाच्या वतनदाराच्या वाड्यात घडलेले हे नाटक. बऱ्याच दिवसात मस्त वऱ्हाडी बोली ऐकू आली. हे नाटक घडते ते पाच दिवसाच्या कालावधीत. कुटुंबप्रमुख, तात्या, यांचे निधन झालेले असते, चार-पाच दिवस झालेले असतात; घरात(वाड्यात) सुतक असते. मुंबई वरून त्यांचा एक मुलगा आणि त्याची पत्नी येतात, आणि दशक्रिया विधी होऊन, ते परत मुंबईस निघेपर्यंत जे त्या भावंडामध्ये, आणि इतर सदस्यांमध्ये आपापसात जे काही होते, त्याचे दर्शन होते. हे नाटक घडते तो काळ अर्थातच आजचा नाही. तो आहे, खाजगीकारण, उदारीकरण आणि जागतिकीकरण(खाऊजा) यांचे भारतात वारे वाहू लागण्याच्या पूर्वीचा.  प्रसिद्ध नाट्यदिग्दर्शक विजया मेहता यांनी त्यांच्या झिम्मा आत्मचरित्रात्मक पुस्तकात या नाटकासंबंधी लिहून ठेवले आहे. त्या महेश एलकुंचवार यांच्या वऱ्हाडातील घरी गेल्या होत्या, त्यांचा असाच मोठा वाडा होता, आणि इतर वातावरण तसेच होते. त्यामुळे या नाटकाच्या कल्पनेची बीजे तिथेच असावीत असे त्यांना वाटते.

तात्यांच्या निधनाने हा चिरेबंदी वाडा आता ढासळू पाहोत आहे. कारण काहीही असो, जवळ जवळ हेच प्रारक्त आहे त्या काळातील कुटुंबांचे. जुने जाऊन, नष्ट होऊन, नवीन निर्माण होण्याची प्रक्रिया ही अव्याहत चालूच असते. माझ्या आजोळी देखील असेच झाले. आम्ही देखील देखील गावातील शेतजमीन असणारे, कुळांकरावी ती कसून घेऊन त्यावर उपजीविका. नव्या जमान्याच्या रेट्यात सर्व जण इतस्तः पांगले, नवीन कुटुंबे थाटली गेली. वाड्यात जे कोणी राहत, त्यांनी कसे बसे जिवंत असे पर्यंत निभावून नेले, आत्ता तेथे कोणी राहत नाही, तो आता हळू हळू नष्ट होत जातो आहे. पण ह्या नाटकात मुल्यांची देखील ढासळ नाटककराने चित्रित केली आहे. तात्यांचा ज्येष्ठ पुत्र भास्कर घराची जी काही इस्टेट आहे ती आपल्याकडे ठेवू पाहत आहे. दुसरा पुत्र सुधीर हा मुंबईला जाऊन आपला वेगळा संसार थाटला आहे. पण त्याला देखील इस्टेटमध्ये वाटा हवा आहे. अजून दोन भावंडे, जी वाड्यात राहत आहे, त्यांचे आयुष्य दिशाहीन झाले आहे. तात्यांच्या सुतक काळात इस्टेट, तसेच श्राद्ध-खर्च कसा करायचा यावर कलह चालू आहे. सगळेच कसे अप्पलपोटे. माझ्या आजोळी एक दोन जण होते ते समंजस होते, आणि हा ऱ्हास थोपू पाहत होते. नाटककाराने हे असे दर्शवले असते, तर, आशेचा किरण असतो असे दाखवता आले असते. निवेदिता जोशी यांची वहिनी, वैभव मंगले याने साकारलेला भास्कर, आणि प्रसाद ओकने सादर केलेला सुधीर छानच. सर्वांचा अभिनय, ट्युनिंग मस्त जुळून आले आहे. वेशभूषा, नेपथ्य उत्तमच, अगदी त्या काळात(४०-५० वर्षांपूर्वीचा) घेऊन जाणारा. अगदी दारात बाहेरून आल्यावर पाय धुण्यासाठी दगडी टाकी देखील दर्शवली आहे, अगदी अशीच व्यवस्था माझ्या आजोळी देखील होती. एक मात्र राहिले, ते म्हणजे जुन्या काळातील रेडियो, जो माझ्या मामाकडे असे, आणि तो कायम धेऊन बसे, वाड्यात दिवे अर्थात नाही(कंदील लावण्याचा कार्यक्रम संध्याकाळी असतो).

ही नाट्यत्रयी साकार झाली पुण्यातील बालगंधर्व रंगमंदिरात. तुडुंब गर्दी होती. बऱ्याच दिवसानंतर अशी गर्दी नाटकाला पाहायला मिळाली. ह्या नाट्यत्रयी बद्दल विविध लेख असणारे एक पुस्तक ज्याचे नाव आहे दायाद(त्याचे नुकतेच प्रकाशन झाले होते), त्याबद्दल थोडेसे नाट्यदिग्दर्शक चंद्रकांत कुलकर्णी बोलले. ते म्हणाले, दायाद म्हणजे वारसा, जो महेश एलकुंचवार यांचा आवडता शब्द आहे. एका पिढी काढून पुढच्या पिढीकडे तो जायला हवा, आणि वारसा कोणता तर, फक्त सांपत्तिक नव्हे, तर विचारांचा देखील. वर म्हटल्या प्रमाणे डॉ. कमलेश यांचे पुस्तक याचं स्वरूपाचे आहे, पण त्याचा उल्लेख नाही झाला.

असो. धरणगावच्या ह्या चिरेबंदी वाड्यात पुढे काय मांडून ठेवले आहे, हे पुढच्या नाटकात पाहायला मिळते, ज्याचे नाव, जरा कोड्यात टाकणारे आहे-मग्न तळ्याकाठी. त्याबद्दल पुढच्या भागात, तेही लवकरच!

गोहराबाई कर्नाटकी -शंभरी गाठलेली गायक-नटी

मी गोहराबाई कर्नाटकी यांच्या वरील २००९ मधील मूळ कन्नड लेख, जो डॉक्टर रहमत तरीकेरी यांनी लिहिला होता. त्याचा २००९ मध्येच अनुवाद केला होता तो आज मी येथे देत आहे.

अपूर्व नाट्य अभिनेत्री, गायिका गोहराबाई कर्नाटकी यांच्या निधनानंतरसुद्धा, त्यांना त्यांच्या
प्रतिभेनुसार गौरव प्राप्त झाला नाही. गोहराबाई (१९१०-१९६७) ह्यांचे हे जन्मशताब्दी वर्ष
आहे; तर त्यांची आठवण ही कोणास राहिलेली दिसत नाही.

बेळगीच्या भगिनी
अमीरबाई कर्नाटकी आणि गोहराबाई कर्नाटकी या दोघी बहिणी विसाव्या शतकाच्या
सुरुवातीला नावाजलेल्या गायक-नट्या होत्या. मी अमीरबाई ह्यांचे जीवनचरित्र लिहिले होते.
त्यासाठी मी त्यांचा परिचय असलेल्या व्यक्तींकडे शोध घेत बेलाडी, धारवाड, हुबळी, विजापूर,
पुणे आणि मुंबईपर्यंत गेलो होतो. मुंबईमध्ये अमीरबाईंच्या गायकीचे अभ्यासक आणि
हिंदुस्तानी संगीताचे जाणकार प्रकाश सी बुरडे ह्यांच्याबरोबर चर्चा करायची होती. ते
अमीरबाईंबद्दल आत्मीयतेने बोलले. गोहराबाईंबद्दल बोलताना मात्र त्यांची जीभ कडवट
झाली. गोहराबाईंबद्दल काही मराठी लोकांत अनादर दिसून आला होता. मी प्रकाश यांना परत
परत विचारले असता त्यांनी लिहिलेले लेख मला वाचायला दिले. त्याचा शेवटचा भाग असा
होता:

goharabai on right side with amirbai

गोहरबाई आणि अमीरबाई कर्नाटकी

‘प्रतिगंधर्व अशी प्रसिद्धी मिळालेल्या गोहराबाईंना प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहिलेल्या आणि
ऐकलेल्या बालगंधर्वांच्या प्रेक्षकांनी आणि हितचिंतकांनी, गोहराबाईंकडे पूर्ण दुर्लक्ष का केले
असावे? गोहराबाई कर्नाटकच्या होत्या म्हणून की मुस्लिम होत्या म्हणून? की त्यांनी अमाप
कीर्ती मिळवून, चित्रपटांत भूमिका करून, दिवसरात्र बालगंधर्वांच्या बरोबर तीस वर्षे
सावलीसारखी सोबत केली म्हणून?’
बुरडे स्वत: कन्नड आहेत(ते नुकतेच मरण पावले). त्यांनी प्रगट केलेली व्यथाश मला बोचून गेली. कन्नड रंगभूमीवरून आलेल्या कलाकारांनी मराठी रंगभूमीवर आपले जीवन अर्पण करूनसुद्धा त्यांना मराठी
लोकांनी आपलेसे का केले नाही, याचे मला कुतूहल वाटू लागले. गतकाळाचा शोध घेता घेता,
तत्कालीन सामाजिक परिस्थिती आणि रंगभूमी यांचे अवलोकन केले असता, किती प्रतिकूल
परिस्थितीमध्ये, गोहराबाई यांची प्रतिभा, त्यांची महत्त्वाकांक्षा, हट्ट समजून घेतले गेले?
महादेवीअक्का यांच्याप्रमाणे, स्वतःच्या इच्छेनुसार जीवन जगण्यासाठी परिस्थितीचा सामना
करण्यामध्ये गोहराबाईंचे आयुष्य खर्ची झाले. त्यांच्या ह्या स्वभावामुळे गोहराबाईंनी एकेवेळ
कीर्ती भोगली पण नंतर त्यांना वाईट दिवस पाहवे लागले!

अनेक गोहर
गोहर नावाच्या अनेक जणी कलाक्षेत्रात होऊन गेल्या आहेत. उदाहरणार्थ, म्हैसूर दरबारात
हिंदुस्तानी संगीत गाणारी कोलकात्याची गोहरजान(१८७३-१९३०); पारशी रंगभूमीवरील कलाकार

गोहरजान; मुंबईच्या रणजित फिल्म्स स्टुडिओच्या गायक-नटी गोहर ह्या पहिल्या आणि
गोहराबाई कर्नाटकी हे नाव सांगणा-या कर्नाटकाची कन्या त्याच. या गोहराबाई केवळ रंगभूमी
कलाकार नव्हत्या तर हिंदुस्तानी पद्धतीच्या संगीत-गायक कलाकारही होत्या. त्या अमीरबाई
ह्यांच्यासारख्या सुंदर नव्हत्या, पण तीक्ष्ण कटाक्ष असलेले डोळे हे त्यांचे आकर्षण होते. ह्या
दोन बेलागी भगिनींपैकी अमीरबाई अधिक प्रसिद्धी पावल्या, कारण त्या चित्रपटासारख्या
प्रभावी आणि प्रसिद्ध माध्यमात काम करत होत्या. उलट, गोहराबाई चित्रपटांइतके प्रभावी
माध्यम नसलेल्या प्रादेशिक रंगभूमीमध्ये गुरफटून गेल्या. आणि मराठी रंगभूमीवर दंतकथा
झालेल्या नारायण राजहंस ऊर्फ बालगंधर्व ह्यांच्यावर बसलेले त्यांचे प्रेम. बालगंधर्वांचे
अनुकरण करून, गंधर्व कंपनीमध्ये शिरून, शेवटी, त्या बालगंधर्वांच्या जीवनसाथी बनल्या.
त्यामुळे त्यांच्या जीवनात अनेक रोमांचकारी घटना घडल्या; तसेच, अनेक अपमानित करणारे,
दुःखी करणारे प्रसंग येऊन गेले. ती आणखी दुसरीच शोकात्म कथा आहे.

कलेसाठी पूरक परिसर
त्या काळच्या मुंबई प्रांताचा भाग असलेल्या विजापूर जिल्ह्यातील बेलागीमध्ये गोहराबाई
जन्मल्या. त्यांचे वडील हसैनसाब बेलागी स्वतः रंगभूमी कलाकार होते. त्यांची स्वतःची नाटक
कंपनी होती. ती फार काळ चालली नाही. नाट्यसंगीतात चांगले नाव कमावलेले बेऊरचे
बादशाह मास्तर हे गोहराबाईंचे सख्खे मामा होते. ज्येष्ठ रंगभूमी कलाकार येलागी बाळप्पा
बादशाह मास्तरांचे शिष्य. त्या वेळच्या प्रभावशाली असलेल्या बुवा बादशाह मास्तर यांनी
त्यांच्या भाचीला शिक्षण दिले असण्याची शक्यता आहे. गोहराबाई बेलागीच्या कलाक्षेत्रात
प्रसिद्धी पावण्यासाठी अजून एक कारण असे, की त्यावेळी विजापूरच्या आसपास रंगभूमी
बहराला आलेली होती. शिव्मुर्थी कान्बुर्गी मठ, गरुड सदाशिवराव, शिर्हत्ती व्यीन्कोबाराई,
वामनराव ह्यांच्यासारखे लोक त्यांच्या त्यांच्या नाटक कंपन्यांमधून सर्वत्र पसरले होते. त्या
बरोबर विजापूरच्या लोकरंगभूमीवर जन्म पावलेल्या कृष्ण-पारिजात मध्ये बहुतांशी मुस्लिम
कलाकार काम करत होते. लोककवी आणि गायक तालेवादादा नबी त्यांच्या राधेच्या
नाटकामुळे ख्यातनाम झाले होते. पुढे कृष्ण-पारिजात च्या गाण्यांसाठी अप्पालाल नंदाघर
आले. बेलागीच्या भगिनींच्या गाण्याच्या प्रभावाखाली सर्वं कलाकार गात होते.

कन्नड रंगभूमी
अशा परिसरामध्ये गोहराबाईंचा ठसा उमटत गेला. गोहराबाईंचे कलाजीवनसुद्धा त्यांच्या
भगिनी अमीरबाई ह्यांच्याप्रमाणे, कन्नड रंगभूमीपासून सुरू झाले. गोहराबाईंनी गदगच्या
यारासी भाराम्प्पा ह्यांच्या वाणिविलास संगीत नाटक मंडळीमध्ये गायक-नटी म्हणून आपले
जीवन सुरू केले. वाणिविलास कंपनीच्या कित्तूर रुद्रम्मा नाटकात त्या रुद्रम्माची भूमिका
करत. त्या नंतर त्यांनी कुंदगोळ हणमंतराय यांच्या कंपनीमध्ये सुद्धा काम केले असावे.
गोहर यांचा अभिनय पाहिलेले हुबळीचे ज्येष्ठ अभिनेते वसंत कुलकर्णी यांच्याप्रमाणे कुंदगोळ
केव्हाही गोहर यांनाच नाटकात घ्यायचे. त्यांच्या वरप्रदान नाटकातील ललिता या पात्रामुळे
त्यांची ओळख झाली. विजयनगर राज्याची कथावस्तू असलेल्या वरप्रदान नाटकात ललिताचे

पात्र गोध्चारिणीचे होते. गोहर ह्यांचा त्या वेळेस रंगभूमीवर काम करणा-या मल्लिकार्जुन
मन्सूर आणि बसवराज मन्सूर ह्यांच्याबरोबर परिचय होता. त्यांनी बसवराज मन्सूर यांच्या
कलाप्रकाश नाट्यसंघ कंपनी मध्येसुद्धा काम केल्याचे दिसून येते. म्हैसूरच्या पद्मा श्रीराम
ह्यांच्या आठवणीप्रमाणे, गोकाकच्या एका कंपनीच्या मानमती नाटकात गोहरने मानमतीचे
काम केले होते. त्या मोठ्या आवाजात संवाद म्हणायच्या.

कन्नड नाट्यगीते
त्यांचे रंगभूमीवरील काम पाहिलेले कोणी राहिलेले नाही. आढळतात ती फक्त त्यांनी गायलेली
रंगभूमीवरील गाणी. कित्तूर रुद्रम्मा नाटकातल्या ‘ना पेलुवे निनोगोडूपाया तारावाल्ली नेनागे
अपमान मारुली आत्महत्यीडू महापाप्वे’ ह्यासारखे गीत हे त्यातलेच. एचएमव्ही कंपनीने
काढलेले, ७८ आरपीएम मुद्रिकेमध्ये असलेले त्यांचे गीत लोकप्रिय झाले होते. हे गीत त्यांच्या
गायकीची साक्ष आहे. गोहर कन्नड नाट्यगीते अदभुत रीतीने गायच्या. गोहर यांनी
कन्नडमध्ये अजून कितीतरी गीते गायली असण्याची शक्यता आहे. त्या बालगंधर्वांच्या
शैलीमध्ये गायच्या.

मराठी रंगभूमीशी संपर्क
उत्तर कर्नाटकात त्या वेळेला मराठी रंगभूमीचे आकर्षण होते. ह्यास अनेक कारणे होती:
१. विजापूर जिल्ह्यापर्यंतचा भाग त्या वेळी मुंबई प्रांतात सामील होता. त्यास मुंबई-कर्नाटक
असे म्हटले जायचे. (काही जण त्यास दक्षिण महाराष्ट्र असे म्हणतात). ह्यामुळे उत्तर
कर्नाटकातील नाट्यकलाकार, चित्रपट कलाकार, संगीतकार, अभ्यासक यांचा जास्त संपर्क
पूर्वीच्या म्हैसूर राज्याच्या ऐवजी पुणे, नाशिक, कोल्हापूर यांसारख्या गावांबरोबर सहज येई.
गंगुबाई हनगल, भीमसेन जोशी, मल्लिकार्जुन मन्सूर, बसवराज राजगुरू, कुमार गंधर्व
ह्यांच्यासारखे हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायकही विजापूर परिसरात उत्कर्ष पावले आणि ते जास्तीत
जास्त कार्यक्रम त्याच भागात करत होते. कन्नड भाषेतील चित्रपट म्हैसूर-कर्नाटकात तयार
होत परंतु त्यांचे केंद्र मात्र मद्रास आणि कोईमतूर या ठिकाणी होते. म्हैसूरचे चित्रपट आणि
नाटक या क्षेत्रामध्ये कर्नाटक शास्त्रीय संगीत प्रभावी होते, तिथे हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायकांना
जास्त संधी नव्हत्या. उत्तर कर्नाटकातील हिंदू-मुस्लिम संस्कृतीमधून तयार झालेल्या, संगीत
रंगभूमी आणि लोकसंगीतातून तयार झालेल्या इथल्या कलाकारांचे दक्षिण कर्नाटकातील
रंगभूमी आणि चित्रपटांबरोबर एवढे जमले नाही, त्यामुळे हे कलाकार त्यांची सांस्कृतिक आणि
भाषिक जवळीक असलेल्या हिंदी-मराठी नाटक-चित्रपटांकडे आकर्षले गेले. त्यामुळेच ह्या
भागातल्या व्ही. शांताराम, शांता हुबळीकर, लीला चिटणीस, सुमन कल्याणपूर, लीना
चंदावरकर यांसारख्या प्रतिभावान कलाकारांनी मुंबईकडे धाव घेतली. तीच वाट बेलागीच्या
भगिनींनी चोखाळली.
२. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात उत्तर कर्नाटकातील नाटक कंपन्या मराठी नाटक कंपन्यांकडे
पाहून उत्कर्ष पावल्या. स्वतः गोहरबाई काम करत असलेली यारासी भाराम्प्पाअन्च्यी कंपनी

मराठी नाटके कन्नडमध्ये अनुवाद करून बसवत असे. त्याच काळात वामनरावांची विश्वदर्श
कंपनीसुद्धा मराठी नाटकांचे अनुवाद करून प्रयोग बसवत होती. त्यामुळे मराठी रंगभूमीच्या
गाण्यांच्या धाटणीवर कन्नड नाट्यगीते गाणे ही बाब सर्वसामान्य समजली जाई.
त्याचबरोबर, मराठी नाटक कंपन्या विजापूर, बेळगाव, हुबळी-धारवाड या भागात दौरे
करायच्या. त्यांचासुद्धा दीर्घ इतिहास आहे. तो एकोणिसाव्या शतकात किर्लोस्कर
कंपनीपासून आरंभ झाला. अण्णासाहेब किर्लोस्कर मूळचे कर्नाटकाचे. त्यांनी मराठी रंगभूमी
निर्माण केली कर्नाटकात, तीच मुळी कन्नड रंगभूमीच्या प्रभावामुळे. त्यांची कंपनी उत्तर
कर्नाटकात मुक्काम ठोकून असे. इतर मराठी नाटक कंपन्यासुद्धा तिथे मुक्काम करायच्या.
पुढे, बालगंधर्वांची नाटक कंपनीही त्या भागात दौ-यावर येत असे. ह्या नाटक कंपन्या मराठी
तसेच कन्नड भाषिकांमध्ये सुद्धा लोकप्रिय होत्या. गंधर्व कंपनीचे हुबळीच्या सिद्धारूढ
मठाबरोबर जवळचे संबंध होते. सुरुवातीच्या कन्नड नाटककारांपैकी रामचंद्र यांचे ‘जेथे पाहवे
तेथे मराठी कलाकारांचे अस्तित्त्व होते’ हे मराठी रंगभूमीच्या सांस्कृतिक प्रभावाबद्दलचे वाक्य
या गोष्टीचे प्रमाण आहे. गोहर ह्यांच्यासारख्या स्थानिक प्रतिभावंत कलाकाराचा मराठी
रंगभूमीवरील प्रवेश या परिस्थितीमध्ये झाला.

चित्रपट कलाकार गोहर
गोहर यांनी मराठी नाटक कंपनीमध्ये जाण्यापूर्वी हिंदी चित्रपटांमधून काम केले.
त्या १९३२च्या सुमारास मुंबईला गेल्या. गोहरयांना चित्रपटांमधून काम करायला सांगणारे होते
कृष्णराव चोणकर. ते गंधर्व नाटक कंपनीमध्ये नट होते. कृष्णराव चोणकर यांनी गोहरयांना
चित्रपटविश्वाची नुसती ओळख करून दिली नाही तर त्यांनी स्वतः तिच्याबरोबर काम केले.
शारदा फिल्म्स कंपनीचा रास्विलास हा गोहर यांचा पहिला चित्रपट. गोहर यांनी नानुभाई
वकील यांनी दिग्दर्शन केलेल्या चित्रपटांमधून अधिक काम केले. त्यांचा उल्लेख त्या वेळेला
महिन्याला तीनशे रुपये मिळवणारी गाणारी नटी असा आढळतो. त्यांनी सुमारे पंधरा
चित्रपटांमधून काम केले. उदाहरणार्थ, रास्विलास(१९३३), राम्भारांनी(१९३३), गरीब का
प्यार(१९३५), बुर्खावली(१९३६), गीला निशान(१९३७), सिंहलद्वीप की सुंदरी(१९३७),
गुरुघांटाल, काला भूत, कुलदीपक, तारणहार. हे चित्रपट फार महत्त्वाचे नाहीत. त्यानंतर
बालगंधर्व यांच्याकडे आकृष्ट झाल्यामुळे गोहर यांनी चित्रपटसृष्टीला राम-राम केला आणि
मराठी रंगभूमीवर प्रवेश केला.

गोहर गायिका झाल्या
गोहर लहानपणापासून बालगंधर्वांच्या गायनाकडे आकर्षल्या गेल्या होत्या. विजापूरमध्ये जेव्हा
गंधर्व कंपनी मुक्काम करत असे, तेव्हा गंधर्वांची गाणी ऐकून त्यांच्या मनात बालगंधंर्वांबद्दल
सुप्त आकर्षण होऊ लागले. त्यावेळेला बालगंधर्वांच्या गाण्यांच्या ध्वनिमुद्रिका कोलंबिया
कंपनीने काढल्या. गोहर त्या ऐकून त्यांच्या शैलीत गाण्याचे शिकल्या. अनागी बालप्पासुद्धा
म्हणतात, की गोहर बालगंधर्वांचे अनुकरण करून गायच्या. त्यामुळे मराठी लोकांनी त्यांना
प्रतिगंधर्व असे नामाभिधान देऊन टाकले होते. पुढे, त्यांच्या गाण्याच्या ध्वनिमुद्रिका

एचएमव्ही कंपनीने काढल्या. त्यांचे 'वैकुण्गचार्या' नावाचे सुरुवातीचे नाट्यगीत प्रसिद्ध
झाले होते. गोहर यांनी मराठी, बंगालीमध्ये गायलेली पट्टी खूप जास्त असे.

गंधर्वांप्रती वेड
पुढे, गोहर यांच्या जीवनातील मुख्य ध्येय गंधर्व कंपनीमध्ये जाणे हेच झाले. त्यासाठी त्यांनी
केलेले प्रयत्न कुतूहल जागवणारे आहेत. त्या १९३२-३४च्या अवधीत दररोज रात्री गंधर्व
कंपनीच्या नाटकांना जाऊन पहिल्या रांगेत बसायच्या. नाटकांच्या मध्यंतरात गंधर्वांची भेट
घेण्याचा प्रयत्न करायच्या. शेवटी, त्या गंधर्व कंपनीत शिरल्या. त्या गंधर्व कंपनीत कशा
शिरल्या याबद्दल वेगवेगळे मतप्रवाह आहेत:
१. विजापूरमध्ये त्यांचा मुक्काम सोडण्याआधी बालगंधर्वांनी गोहर यांची प्रतिभा ओळखून,
त्यांना कंपनीमध्ये बोलावून घेतले.
२. विजापूरच्या प्रसिद्ध सर्कस आणि नाटक कंपनीचे मालक, त्रिपुरसुंदरी टॉकिजचे छत्रे यांनी
स्वतःच्या गावातील मुलीला मुंबईच्या चित्रपटसृष्टीमध्ये जाण्यासाठी ओळख करून दिली.
३. स्वतः कलाकार असलेल्या आणि नाटक कंपन्यांमध्ये मध्यस्थी करणा-या चाफेकर नावाच्या
गृहस्थांनी, १९२८ मध्ये किर्लोस्कर कंपनी विजापूरमध्ये असताना पेटी वाजवणा-या गोहरयांना
पाहिले व त्यांनी गोहर यांची गंधर्व कंपनीमध्ये ओळख करून दिली. चाफेकर गोहर यांच्या
घरी गेल्यावर, गोहरनी बालगंधर्वांची गाणी हुबेहूब आवाजात म्हटलेली ऐकून चकित झाल्याचे
त्यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात लिहिले आहे. त्यांनी गोहर यांना गंधर्वांची भेट घालून देण्याचा
शब्द दिला.
४. बालगंधर्वांच्या आईने स्वतः गोहर यांचे अभंग त्यांच्या मुलाच्या कानावरून जातील अशी
व्यवस्था केली.

गंधर्व-गोहर जोडी
बालगंधर्वांना आपले जीवनसाथी बनवावे अशी सुप्त इच्छा गोहर यांच्या मनात ब-याच
काळापासून असावी असे दिसते. ते गोहरयांच्यापेक्षा तेवीस वर्षांनी मोठे होते, मधुमेहाने त्रस्त
होते. तरीपण गोहर आणि बालगंधर्व यांच्यामध्ये प्रेम अंकुरले. गंधर्व कंपनीच्या बिकट
परिस्थितीने त्यांना आणखी जवळ आणले. त्या वेळेला बालगंधर्वांनी 'संत एकनाथ' हा चित्रपट
काढून हात पोळून घेतले होते. मुंबईनंतर बालगंधर्वांची कंपनी पुणे, मिरज, कोल्हापूर येथे
गेली. कंपनी कर्जाखाली दबून गेली होती. कलाकार कंपनी सोडून जात होते. अशा कष्टमय
परिस्थितीत(१९३७) बालगंधर्व त्यांची चाहती असलेल्या गोहर ह्यांच्या घरी गेले. ह्या भेटीला
बालगंधर्वांचे चरित्रकार वेगळा रंग देतात. पण गोहर यांच्या जीवनातील ही अपूर्व घटना होती.
त्यांनी बालगंधर्वांना हात देऊन कंपनीची दिवाळखोरी कमी करायला मदत केली. ती दोघे
१९३८ मध्ये एकत्र राहू लागली होती. कलाकार कंपनी सोडून जात असताना ती
वाचवण्यासाठी किंवा त्यांना पैसे देणे आहेत म्हणून, कंपनीच्या मालकांनी त्यांच्याबरोबर
विवाह केला. ही त्या काळी रीतीची गोष्ट मानली जाई. पण बालगंधर्व-गोहर प्रेमसंबंध म्हणजे

हे विशिष्ट प्रकरण होते. त्या दोघांमध्ये अतुट असा प्रेमबंध निर्माण झाला होता. बालगंधर्व
यांच्या पत्नी निधन पावल्यानंतर(१९५१) त्यांनी गोहर यांच्याबरोबर कायदेशीर रीतीने विवाह
केला. त्या वेळेला गोहर यांचे वय चाळीस होते आणि बालगंधर्वांचे वय त्रेसष्ट. पुढे गोहर यांनी
त्यांचे पूर्ण आयुष्य गंधर्वांच्या प्रती वेचले. रंगभूमीवर त्यांची जोडी नापसंत ठरली.
बालगंधर्वांबरोबर विवाह झाल्यानंतर, गोहर यांनी इतर नायकांबरोबर काम केले नाही.
त्यानंतर, काही दिवसांतच गोहर आणि गंधर्व यांचे कष्टाचे दिवस सुरू झाले. गंधर्वांचे वजन
वाढून, ते स्त्रीपात्र रंगवण्यात असमर्थ ठरू लागले. त्यामुळे गोहर त्यांच्या भूमिका साकारू
लागल्या. तेव्हा संपूर्ण महाराष्ट्रात गंधर्वांसारखे गाणारी गोहर एकट्याच होत्या. तरीपण कंपनीचे दिवाळे निघाले.
कंपनीचे १९५३ हे शेवटचे वर्ष ठरले. कंपनी पूर्णपणे बंद पडली. त्यानंतर गोहर आणि
बालगंधर्व वेगवेगळ्या ठिकाणी नाट्यगीते गाऊ लागले. गंधर्व कालांतराने आजारी पडले आणि
अंथरुणाला खिळून गेले. ते मधुमेही होतेच, त्यांना हृदयविकाराचा सौम्य झटका येऊन गेला.
तेव्हा गोहर गंधर्वांची काळजी घेऊ लागल्या. हुबळीचे बिलंकर त्यांच्या आठवणी सांगत: 'मी
गोहरना १९४८ मध्ये पाहिले. मुंबईमध्ये असताना मी त्यांच्याकडे जात असे. तेव्हा त्यांना बरे
नसे. त्यांना अस्थमाचा त्रास होता. त्या वेळेला आम्ही बालगंधर्वांचा कार्यक्रम कोयनानगरमध्ये
करून त्यांना पाचशे रुपये जमा करून दिले. तेवढ्यात चिपळूणमधील परशुराम मंदिराचे पुजारी
आले. ते म्हणाले, की त्यांच्या मुलाचे लग्न आहे, त्यासाठी काही मदत करावी. तेव्हा गोहर
यांनी ते पैसे त्यांना देऊन टाकले! आणि त्या मुंबईला रिकाम्या हातानी परत गेल्या. हे
आम्हाला नंतर कळले. त्यानंतर आम्ही कोयनानगर-चिपळूणमध्ये बालगंधर्वांचे चार-पाच
कार्यक्रम करून, गोहर-गंधर्वांना बोलावून त्यांना दोन हजार रुपये रोख दिले. तेव्हा गोहर
म्हणाल्या: 'बिलंकर, ह्या वेळेला रक्कम आमच्या हातात देऊ नका. किराणा दुकानदाराला
शंभर रुपये, औषध दुकानदाराला पाचशे रुपये देऊन टाका'. आम्ही गंधर्वांना त्यांच्या
मुंबईमधील घरी पोचवून, खाली असलेल्या दुकानदाराला पैसे दिले. बालगंधर्व आणि गोहर
खूप उदार होते. कसेही पैसे खर्च करायचे.

शेवटचे दिवस
बालगंधर्व त्यांच्या शेवटच्या दिवसांत शारीरिक व मानसिक रीत्या पूर्णपणे गोहर यांच्यावर
अवलंबून होते. ते गोहरना प्रेमाने 'बाबा' अशी हाक मारत. कोणी आले की म्हणत, 'बाबा,
आले बरं का'. गोहरंना अस्थमाचा त्रास होता. तरी त्या बालगंधर्वांची अपार सेवा करत.
त्यातच त्या दमून गेल्या. त्या १९६४ मध्ये निधन पावल्या. त्या वेळेस त्यांचे वय ५३-५४
होते. त्यांना माहिया येथील कब्रस्तानात दफन केले गेले. त्या वेळी गंधर्वांनी खूप आक्रोश
केला. त्यांना गोहर यांच्या निधनाचा मोठा धक्का बसला. पुढे गोहर यांची मानलेली मुलगी
अशाम्माने गंधर्वांचा सांभाळ केला. बालगंधर्वांचे निधन गोहर गेल्यानंतर तीन वर्षातच झाले.

मराठी लोकांचा कठोरपणा

बालगंधर्व ह्यांनी मुस्लिम धर्म स्वीकारला होता अशी अफवा उठून ते मरण पावल्यानंतर
त्यांच्या अंत्यसंस्काराच्या वेळी गोंधळ निर्माण करण्याचे कारस्थान काही जणांनी रचले होते.
बालगंधर्व गोहरयांच्याबरोबर राहिल्याचे त्या काळच्या कर्मठ लोकांना सहन झाले नाही.
गंधर्वांच्या पत्नीचे आकस्मिक निधन होण्यास गोहर-गंधर्व यांचे प्रेमप्रकरण कारणीभूत झाले
असे ते लोक मानत. चालण्याची शक्ती नसलेले गंधर्व यांचे गोहर यांनी गावोगावी फिरून,
त्यांच्यासारखे गाऊन पैसे कमवल्याचा काही लोक त्यांच्यावर आरोप ठेवतात. मराठी
रंगभूमीच्या चरित्रकारांपैकी काही जणांनी 'गंधर्वांच्या पत्नीचे हृदय पुरुषाचे आणि गोहरच्या
पतीचे हृदय स्त्रीचे' होते असे नमूद करून ठेवले आहे. बालगंधर्व ही मराठी लोकांची अस्मिता
बनली. गोहरनी गंधर्वांना त्यांच्यापासून हिरावून घेतले अशी त्यांची भावना झाली होती. लोक
गोहर-गंधर्वांची प्रीती समजून घेऊ शकले नाहीत की ‘स्वतःच्या प्रिय व्यक्ती’वर लोकांनी
दाखवलेला अधिकार गोहरला सहन झाला नाही! गंधर्वांना १९६४ मध्ये पद्मभूषण जाहीर
करण्यात आले, त्या वेळेला गोहर समारंभास उपस्थित राहणार नाहीत याची दक्षता घेण्यात
आली होती. गंधर्वांच्या जन्मशताब्दी उत्सवाच्या वेळेला(१९८८) प्रकाशित झालेले लेखन आणि
इतर साहित्य यांमध्ये सुद्धा गोहरबद्दल गरळ ओकले गेले आहे. 'गोहरचे मायाजाल' अशा
एका लेखात गोहरयांना खलनायिका ठरवण्यात आले आहे.

कलावंतांचे जीवन
गोहर-बालगंधर्व यांच्या संबंधाचे स्वरूप कसे असेल हे सांगणे कठीण आहे. त्यांच्या दोघांच्या
फोटोमध्ये कोट घातलेल्या आणि डोक्याला फेटा गुंडाळलेल्या पुरुषी वेशामध्ये गोहराबाई आहेत
आणि बाजूला बालगंधर्व स्त्रीवेशामध्ये आहेत. गोहर-बालगंधर्व संबंध दैहिक, प्रेमिक की
कलात्मक होते हे सांगणे कठीण आहे. ते आपल्या समाजामध्ये प्रचलित असलेले आध्यात्मिक
असावेत. कोलकात्याची गोहरजान, बेंगलुरूची नाग्रत्नाम्मा, बेलागीच्या अमीरबाई आणि
गोहराबाई, शांता हुबळीकर ह्या कलाकारांचे जीवन पाहिले तर असे दिसेल, की त्यांचे जीवन
अतिशय कष्टदायी होते. हे कलाकार आपले जीवन धर्मातीत रीतीने जगत असतात, त्यांची
कला भाषांतीत माध्यमामधून व्यक्त होत असते. ती प्रांत, सीमा ओलांडून सर्वदूर
रसिकांपर्यंत पोचलेली असते. तरीपण त्यांना पाहणा-या समाजाचा दृष्टिकोन संकुचित असतो.
ते जिवंत असताना त्यांना प्रेम देण्यासाठी काहीही करतील, त्यांच्या मृत्युप्रश्चात त्यांना
महात्मापद देण्यास तयार असतील, पण गोहरबाईंच्या वाट्याला हे सुख आले नाही. त्यांच्या
मृत्यूची वार्तासुद्धा कळली नाही. त्या कर्नाटकच्या असून, मराठी रंगभूमीवर काम केले हे
कर्नाटकाचे लोक विसरले आहेत. गोहर यांनी कलेला किंवा प्रेमाला दिलेली ही आहुती आहे
असेचं म्हणावे लागेल.
– डॉक्टर रहमत तरीकेरी

The man who had sugar

As children we had recited a poem which begins as “Johnny, Johnny..Yes, Papa, eating sugar? No, Papa!”. I know, the title of the blog is “The man who had sugar”, not the boy. But fun apart, the title is the translation of the name of a new Marathi play called Sakhar Khallela Manus(साखर खाल्लेला माणूस). Today as well I getting to write a blog on this play which I watched over the weekend at, no other than, Pune’s iconic, historic theater called Balgandharva Rangmandir. I got to watch a play at this theater after quite some time. I used to watch plays very regularly there in the past. Recently this theater celebrating its 50th year. The foundation stone was put by none other than Balgandharva himself. There was a 5 day celebration arranged last month, which I could not visit; hence I felt nostalgic, after visiting it.

So this play is starred by famous theater artist Prashant Damle and Shubhangi Gokhale. Both are my favorite actors. I don”t think I watched Shubhangi Gokhale on stage in the past; she has not done much of work on stage. But I have watched Prashant Damle many times in the past. I have also watched him during his Limca record performance of acting in 5 plays on a single day few years back. BTW, he has his own website, and in fact, I booked tickets for this play on that website itself. This play was launched last year. In fact, it also just made a trip to London recently. The play is advertised as sugar coated black comedy. The play is neither sugar coated nor black comedy. It is certainly a comedy-how can it not be a comedy, when you have Prashant Damle in it. But is a comic treatment of a middle aged person who is detected diabetes. The popular notion is that one should reduce sugar intake, in general, especially, when diabetes is detected. This is certainly knee jerk reaction.

I remembered watching a play(वाजे पाऊल आपुले) long time back, on a similar theme. That play had handled a case of middle aged person getting heart disease, and how he deals with it. I believe it was staged by Pune’s old troupe called Progressive Dramatic Association and main lead was Dilip Vengurlekar. It was written(actually adapted from English play Send Me No Flowers by Norman Barasch and Caroll Moore) by famous Marathi author Vishram Bedekar. Sakhar Khallela Manus is a play of a higher middle class family, where middle aged husband, who is senior executive in a private insurance company, is detected diabetes one day. Then his ever-caring wife and others in the family get onto a roller-coaster ride with hyper, and over-reaction and make his life miserable. The play brings waves of laughter from the audience throughout, as many in audience are able to relate to the situation.

image

साखर खाल्लेला माणूस(Image courtesy: Internet)

Prashant Damle is master in creating humor due to his actions, synchronized dialog delivery which is perfectly timed. He has full scope for doing all these while playing a character in this play. His co-star Shubhangi Gokhale also supports him well. It is a fast moving play, hardly any breather. The love affair of the couple’s daughter is another side theme of this play. The over-possessive father and his relation with the daughter is also nicely portrayed. The audience is stuck to the chair due to humor created in every scene and energetic given-n-take among the actors. Prashant who loves singing, has sung in this play too. One minor error which I could notice was that, he recites slogan statement of Life Insurance Corporation of India(LIC, जिदंगी के साथ भी, जिंदगी के बाद भी) in the course of a dialog, while he is not with LIC, but with some private insurance company.

We also took opportunity to walk around recently renovated and beautified section of the J M Road near the theater. The whole day it was raining. The late evening walk by this new wet road was pleasant. The renovated section is quite spaced and done beautifully. Hope it remains that way. Anyways, coming back to the play. I had written a blog about Prashant’s another play sometime back(कार्टी काळजात घुसली). You might be interested in looking to other blogs by me on the theater here.

लोक शाकुंतल

गेला महिना-दीड महिना तीव्र उन्हामुळे, पुण्यात(तसेच इतर ठिकाणी देखील) राहणारा मी अगदी हैराण झालो होतो. काही दिवसांपूर्वी बंगळूरूला जाण्याची संधी मला मिळाली. मी पूर्वी कित्येकदा बंगळुरूला गेलो आहे पण तरीसुद्धा मी मनातून सुखावून गेलो. पहिले कारण असे, तेथील हवामान, इतक्या प्रमाणात शहरीकारण होवूनही बरेच सुखावह असते. तेथील वैशिष्ट्य म्हणजे, बहुतेक वेळेला संध्याकाळी पावसाच्या सरी काही काळ पडून हवेत हवाहवासा थंडावा येतो. दुसरे कारण मला कन्नड नाटकांचा आस्वाद घेण्याची पर्वणी मिळणार होती. पुणे विमानतळावरू विमानाने उड्डाण केले आणि सहज खिडीकीतून खाली पहिले तर, लोहगाव, खराडी ह्या खडकाळ, वैराण, बिलकुल हिरवाई नसलेला प्रदेश नजरेस पडतो. नाही म्हणायला मुळा-मुठा नदी दिसते, ती वरून स्वच्छ, छानच दिसते, पण आपल्याला सर्वांना माहिती असते, की जशी दिसते तशी ती नदी मुळीच नाही. या उलट, जसे जसे विमान बंगळूरूच्या केम्पेगौडा विमानतळाच्या जवळ येते, त्यावर घिरट्या मारते, आणि तुम्ही खाली पहिले तर, छान हिरवाई, नारळाच्या बागा दिसतील, आखीव, रेखीव, शेती दिसेल. आणि मनाशीच आपण म्हणतो की वा! आली की ही गार्डन सिटी!

बंगळुरूमधील काही दिवसांच्या मुक्कामाच्या शेवटल्या टप्प्यावर आलो तेव्हा कुठे नाटक पाहण्याबद्दल वगैरे बद्दल जुळवाजुळव करण्यास सुरुवात केली. पण त्याआधी सिनेमा पाहायची टूम निघाली. सचिन पाहावा की बाहुबली २, ही काथ्याकूट करण्यात २-३ दिवस गेले आणि शेवटी कटाप्पाने बाहुबलीला पहिल्या भागात का मारले हे अजून जाणून घ्यावयाचे असल्यामुळे तोच सिनेमा पाहायचे ठरले आणि पाहिला देखील. आता काही मी त्या सिनेमाबद्दल काही लिहीत नाही, नाही तर जुने ते जुने गुऱ्हाळ ठरायचे. परत नाटकाचे ठरवण्याच्या उद्योगाला लागलो. वर्तमानपत्रात पहिले, तर ७-८ नाटके त्या वीकएंडला होणार होती(शिखंडी, सुयोधन सारखी कन्नड प्रायोगिक नाटकं, The Cut सारखे इंग्रजी नाटक). बंगळूरमध्ये कन्नड व्यावसायिक नाटक असे नाहीच, पण प्रायोगिक नाटकं बरीच, आणि ती प्रामुख्याने वीकएंडला. त्यातील बरीच इंग्रजी नाटके होती. काही कन्नड नाटके होती. पण मला माझ्या सोयीनुसार जाता येण्याजोगे एकच नाटक होते ते म्हणजे लोक शाकुंतल. हे नाटक प्रसिद्ध नाटककार के. व्ही. सुब्बण्णा, ज्यांनी निनासम ही संस्था सुरु केली होती, त्यांनी लिहिले आहे. लोक रंगभूमी जागृत ठेवण्याचे त्यांचे कार्य मी जाणून होतो. त्यातच शाकुंतल नाटकाचे लोक रंगभूमीवरील सादरीकरण कसे असेल ह्याची मला उत्सुकता लागली. सकाळीच BookMyShow वर तिकीट राखून ठेवले. आधुनिक मराठी रंगभूमीची ज्या संगीत शाकुंतल नाटकाने झाली, त्याचा मी लोक रंगभूमीवरील कन्नड भाषेतील अवतार पाहणार होतो!

आणि मी संध्याकाळी निघालो. नाट्यगृह होते बंगळूरुच्या मध्यवर्ती भागात, जवळ जवळ १२-१५ किलोमीटर लांब. मला धडकीच भरली होती. वाहतूक-कोंडीमुळे, गर्दीमुळे, तेथे जाई पर्यंत माझा अर्धा जीव जायचा. त्यातच संध्याकाळी पाऊस पडतो, आणि तो त्यादिवशी देखील पडलाच. कसाबसा वेळेवर नाटकाला पोहोचलो. थोडीफार गर्दी दिसत होती. प्रवेशद्वाराजवळ नाटकाशी संबंधित असलेले काही लोक तिकीट वाटप करत बसले होते. त्यातील एक-दोन जण परिचयाचे निघाले, निनासममध्ये ओळख झाली होती. नाट्यगृह आणि आसपासचा परिसर सुंदर, झाडी असलेला होता. नाट्यगृहाचे नाव गुरुनानक भवन.

त्याच परिसरात National School of Dramaच्या बेंगळुरू शाखेचे शहरातील केंद्र आहे(प्रमुख केंद्र हे बेंगळुरू विद्यापीठाच्या परिसरात आहे). लोक शकुंतल हे नाटक अंतरंग संस्थेने बसवले आहे, आणि दिग्दर्शन केले आहे प्रसिद्ध नाट्य-दिग्दर्शक चिदंबरराव जम्बे यांनी. कर्नाटकातील सुप्रसिद्ध नाट्य-संस्था रंगायन याचे ते संचालक देखील होते. ही संस्था मैसुरू येथे आहे. निनासम संस्थेचे जवळ जवळ २२ वर्षे प्रमुख देखील होते. या सर्वामुळे, एकूणच कालिदासाच्या संस्कृत ‘अभिज्ञान शाकुंतल’ नाटकाच्या ह्या कन्नड नाट्य-प्रयोगाला एक वेगळेच वजन प्राप्त झाले होते.

काहीही सूचना, घोषणा न करता नाटक सुरु झाले, पडदा देखील नव्हता. रंगमंचावर नेपथ्य अगदी माफकच होते. दुष्यंत राजा सैनिकांबरोबर शिकारीला गेला आहे हे पहिले दृश्य होते. दोन काठ्यांनी आणलेला धनुष्य-बाणाचा आभास, एका स्त्री-कलाकाराने केलेली हरिणाची भूमिका हे छान वाटले. दुष्यंत राजा अगदीच मामुली वाटला. लोक-संगीत, यक्षगान नृत्याविष्कारावर आधारित हा नाट्य-प्रयोग नटला आहे. रंगमंचाच्या मध्यभागी दोन वादक(एक पेटी-वादक, आणि एक ढोलकवाला) होते, आणि एक गायक, जो सूत्रधार देखील होता. दुष्यंत-शकुंतला यांची कथा प्रसिद्धच आहे, ती काही सांगत बसत नाही. पण ह्या एक तास पन्नास मिनिटांच्या दीर्घ एकांकीच्या प्रयोगात मला विशेष मजा आली नाही. प्रयोग तसा रुक्षच वाटला. शकुंतलेची भूमिका करणाऱ्या अभिनेत्रीने थोडीसी जान आणली आहे. कन्नड भाषा, तिचा वेगळा बाज, वेगवेगळे शब्द ऐकताना तसे छान वाटले. पण एकूणच ह्या नाटकात जे नाट्य आहे, राग, प्रेम, पश्चाताप इत्यादी भावनेचे प्रदर्शन आहे, जे अगदी कमीच वाटले. प्रयोग संपल्यानंतर सर्व कलाकारांची ओळख करण्यात आली, तसेच ह्या नाटकाचा पुढील प्रयोग पाहण्यासाठी आप्तेष्टांना घेवून येण्याचे आवाहन करण्यात आले.

असो. काही दिवसातच आषाढ मास सुरु होईल. त्याचा पहिला दिवस हा कालिदास दिन म्हणून साजरा केला जातो.  त्या निमित्ताने हा वेगळा प्रयोग पाहिल्याचे समाधान मिळाले. प्रयोग संपल्यानंतर रात्री परत घरी जायचा प्रश्न होता. पाऊस अजून पडतच होता. मनाचा हिय्या करून, हे नाटक पाहून बंगळूरू भेटीचे सार्थक झाले असे मनाची समजूत घालून परतीचा प्रवास मी सुरु केला. वर सुरुवातीला म्हटले खरे की बंगळूरू मध्ये पाऊस पाडून हवा छान होते वगैरे, पण बऱ्याचदा असे होते की पाऊस थोडाफार पडतो संध्याकाळी, पण तो घरी परतणाऱ्या लोकांना काळ वाटतो, कारण, पावसामुळे जमणारे पाणी, जोराच्या वाऱ्यामुळे पडणारी झाडे, फांद्या, यामुळे होणारी वाहतुकीची कोंडी!