थोर गणिती रामानुजन

जानेवारीत मी अमेरिकेत बोस्टन याठिकाणी कामानानिमित्त गेलो होतो. कुठेही गेलो की स्थानिक गोष्टी जाणून घेण्यासाठी तेथील वर्तमान पत्रे वाचण्याची मला सवय. माझ्या राहण्याच्या ठिकाणी हॉटेलमध्ये लॉबीत Community Advocate नावाचे दर आठवड्याला प्रसिद्ध होणारे एक पत्रक होते. त्यात मला एक लेख आढळला जो त्या भागातील Donald Manzoli नावाच्या एका व्यक्तीवर होता. आयुष्यात अनेक टक्के टोणपे खाल्लेला, पण गणितावरील प्रेम जागृत असलेल्या नावाच्या व्यक्तीवर तो होता. त्याने म्हणे थोर भारतीय गणिती रामानुजनच्या काही गणिती सूत्रांवर काम करून प्रतिष्ठित Rocky Mountain Journal of Mathematics मध्ये प्रसिद्ध केले होते. मी ते वाचून चकित झालो. एक तर त्या व्यक्तीच्या जिद्दीबद्दल, गणित विषयावरील प्रेमावर. त्याहून अधिक चकित झालो ते आपल्या रामानुजनची अजूनही असलेली कीर्ती.

गेल्यावर्षी केव्हातरी पुण्यातील एका रस्त्यावर एके ठिकाणी जुन्या पुस्तकांच्या ढिगात मी पुस्तकं शोधत होतो. ब्रिटीश राजवटीच्या काळात दक्षिण भारतातील अल्पायुषी ठरलेल्या श्रीनिवास रामानुजन नावाच्या गणितज्ञाची कहाणी सांगणारे पुस्तक हाती लागले होते. पुस्तकाचे नाव ‘श्रीनिवास रामानुजन-एका गणितज्ञाची घडण’, लेखक प्रा. द. भ. वाघ, १९८७ साली, म्हणजे, रामानुजनच्या जन्मशताब्दीच्या निमित्ताने प्रकाशित झाले होते. रामानुजन बद्दल मला थोडेफार जुजबी माहिती होतीच. शाळेत गणित या विषयात, आपल्यापैकी कित्येकांसारखेच, माझी विशेष काही गती अशी कधीच नव्हती. पण पुढे शिक्षण संगणकक्षेत्रात तसेच व्यवसाय देखील त्यातच असल्यामुळे गणिती ज्ञान आवशक होते, संगणकक्षेत्रातील त्याचा उपयोग, तसेच गणिताची एकूणच महती जाणत असल्यामुळे ते पुस्तक मी उचलले, पण वाचण्याचा काही योग आला नाही. हा ब्लॉग लिहिण्याच्या निमित्ताने ते वाचले. प्राचीन भारताची गणित विषयातील प्रगती सर्वज्ञात आहे. आर्यभट्ट, वराहमिहीर आणि इतर प्राचीन गणितज्ञ यांच्यासारखी प्रतिभा असलेला रामानुजन, वैयक्तिक आयुष्यात दारिद्र्य, सामाजिक परिस्थिती, आजारपण यांना तोंड देत देत आपले गणितातील काम करत राहिले.

E722715B-3E56-4081-9D7F-A934A06C5219

तसे पहिले तर रामानुजनवर इतक्यातच एक सिनेमा आणि एक नाटक देखील आले आहे. सिनेमाचे नाव आहे The Man Who Knew Infinity आणि नाटकाचे नाव आहे Death of a Mathematician. चित्रपट काही अजून पाहता आला नाही, पण नाटक मी पहिले होते. दोन्ही अर्थातच त्याच्या आयुष्यावर आहे. जेवढे गणितातील त्याचे कार्य प्रसिद्ध आहे, तेवढेच त्याचे व्यक्तिमत्व, त्याचे आयुष्य रोचक आहे, नाट्य आहे, जे इतके दिवस सर्वसामान्यांना अपरिचित होते. ते या दोन कलाकृतींमुळे पुढे आले आहे. मूळ इंग्रजीत श्रीनिवास शारंगपाणी यांनी लिहिलेले हे नाटक हिंदीत स्वतंत्र थिएटर या नावाच्या नाटक मंडळीने गेल्यावर्षी नोव्हेंबर हिंदी नाट्यमहोत्सवात सादर केले होते. रामानुजन यांच्या व्यक्तीमत्वात असलेला साधेपणा, खरेतर भोळेपणाकडे झुकणारा स्वभाव, त्यांची नमक्कलदेवी वर असलेली अपार भक्ति, घरचे दारिद्र्य, धार्मिक वातावरण, यांचे दर्शन नाटकात येते. त्यांची पत्नी आणि आई यांच्यात असलेले घरगुती भांडण, वादविवाद यामुळे निर्माण झालेले ताणतणाव, भावनिक आंदोलने यांचे चित्रण येते. याची परिणीती म्हणून, वयाचा तेहतीसाव्या वर्षी झालेला अतिसारामुळे झालेले निधन हे सर्व चटका लावून जाते. The Man Who Knew Infinity हा चित्रपट त्याच नावाच्या पुस्तकावर आधारित आहे. तोही पाहिला पाहिजे.

रामानुजानने विद्यापीठीय शिक्षण घेतले नव्हते, कुणाकडून मार्गदर्शन विशेष असे मिळाले नव्हते, ग्रंथालयाची देखील मदत झाली नव्हती. अल्पायुषी रामानुजन हे गणितात एवढे अचाट काम केले की लंडनच्या Royal Society तसेच केम्ब्रिजच्या ट्रिनिटी कॉलेजची फेलोशिप त्याला मिळाली, त्याच्या सर्व गणिती सूत्रांचा, प्रमेयांचा, शोधांचा संग्रह केम्ब्रिज विद्यापीठाने प्रसिद्ध केला, हे सर्व अद्वितीय आहे. रामानुजनचा जन्म दिवस, म्हणजे डिसेंबर २२, हा भारतात, राष्ट्रीय गणित दिवस(National Mathematics Day) म्हणून साजरा केला जातो, याचा मला थांगपत्ताच नव्हता. अजून दोन वर्षांनी म्हणजे २०२० मध्ये, रामानुजनच्या अकाली मृत्यूला १०० वर्षे होतील. या निमित्ताने नक्कीच जगभर, विशेषतः केम्ब्रिज विद्यापीठात कार्यक्रम होतील. तामिळनाडू मध्ये त्याच्या नावाची एक गणित संशोधन संस्था देखील आहे, जिचे नाव आहे Ramanujan Mathematical Society.

जाताजाता एक सांगितले पाहिजे, अमेरिका हा देश जसा वरून भोगवादी आहे, तसाच तितकाच ज्ञानाधिष्ठित आहे, यांचे पदोपदी दर्शन आपल्या घडू शकते, अर्थात आपण जर ते पाहायचे ठरवले तर! अशी कितीतरी उदाहरणे देता येतील. त्याच बोस्टन प्रवासात मला भेटलेल्या एका कॅबचालकाबद्द्ल, ज्याने Media Ecology या विषयात प्राविण्य मिळवले आहे, याबद्दल मी पूर्वी लिहिले होते.

 

Advertisements

गेली एकवीस वर्षे

पुण्यात मुंबई प्रमाणेच प्रायोगिक नाटकं करणाऱ्या मंडळींची, तसेच ती सादर करण्याऱ्या मंडळांची संख्या बरीच आहे. त्यातील कित्येक बरीच जुनी आहेत, उदाहरणार्थ, प्रोग्रेसिव्ह ड्रामाटिक असोसिएशन हिने तर पन्नास वर्षे नुकतीच पूर्ण केली. नाटक कंपनी नावाची अशीच एक प्रायोगिक नाटकं करणारी संस्था. तीला दहा वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने नाट्य महोत्सव सुरु आहे. जुने ५ ते ९ दरम्यान. मुंबईत देखील झाला महोत्सव, पण गेल्या आठवड्यात. त्यांचे एक महत्वाचे नाटक म्हणजे ‘गेली एकवीस वर्षे’. त्या नाट्य महोत्सावात हे नाटक सादर केले जात आहेच, पण इतरही नाटके, जशी, दोन शूर, महानिर्वाण, पेशंट, बिनकामाचे संवाद, इन्स्टिट्यूट ऑफ पावटालॉजी ही देखील आहेत.

मी ‘गेली एकवीस वर्षे’ या नाटकाचा प्रयोग काही वर्षांपूर्वी पाहिला होता, मला आठवते, २०१० मध्ये त्यांना इटली मध्ये पुरस्कार मिळाल्यानंतर. आज त्याबद्दल लिहायचे आहे. दोन शूर, पेशंट ही नाटके पाहिली नाहीत मी अजून. बिनकामाचे संवाद हे पहिले होते पूर्वी आणि त्याबद्दल येथे लिहिले देखील आहे. सतीश आळेकारांचे महानिर्वाण तसे जुनेच नाटक, तेही खूप आधी पहिले होते. ‘गेली एकवीस वर्षे’ हे नाटक लिहिले आहे धर्मकीर्ती सुमंत याने, दिग्दर्शन अलोक राजवाडे, प्रमुख भूमिका अमेय वाघ. अशी ही दमदार नामावली असलेले हे नाटक. नवीन पिढीचे, नव्या दमाचे, वेगळा विचार करणारे, मांडणारे असे हे मनस्वी कलाकार.

IMG_2412

हे नाटक म्हणजे एकवीस वर्षाच्या तरुणाचा हुंकार आहे. खरे तर त्या पिढीचीच मनोवस्था म्हटली पाहिजे. जन्मल्यापासून एकविसाव्या वर्षापर्यंत काय केले याचा शोध, आत्मशोध यात आहे. थोडीशी निराशा, हतबलता दाखवणारे हे नाटक आहे. अर्थात सगळी परिस्थितीच तशी आहे असे मानण्याचे कारण नाही. नव्या पिढीच्या विचारांना, मनात होत असलेल्या आंदोलनांना वाट करून देणारे, निचरा करणारे हे नाटक आहे. माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्राचा बोलबाला आहे काही वर्षांपासून. अपेक्षांचे ओझे, जे घरगुती, तसेच सामाजिक देखील असते, त्याचा परिणाम सर्वसामान्य तरुणांवर काय होतो आहे, याची चर्चा आहे. अमेय वाघ प्रमुख भुमिका करतो आहे. नाटकात त्याचा सहज वावर अतिशय परिणामकारक आहे.

ह्या नाटकात तरुण पिढीचा जो प्रतिनिधी दाखवला आहे, तो अधून मधून इतिहासातील घटनांचे संदर्भ देत असतो आणि प्रश्न विचारत असतो. त्यात मग जुलूस सारखी नाटकांचा संदर्भ, मार्क्सवादी आणि इतर विचारांचा संदर्भ, त्यातून होणारी गोंधळाची मानसिकता निर्माण झालेली आहे. त्यातच ह्या सगळ्या बदलेल्या परिस्थितीत स्वतः काय करावे, कुठली विचारधारा अंगीकारावी हा पेच पडलेला आहे. पण हा खरंच प्रश्न पडला आहे का? कारण आजूबाजूला पहिले तर असेही दिसते की नवनवीन पिढी ह्या सर्व बदलांना सामोरे जात, आपले स्थान निर्माण करते आहे. की ह्या नाटकातील तरुण भरकटलेला, अतिसंवेदनशील आहे. म्हणजे असेही म्हणता येईल का समाजाची संवेदनशीलता कमी होती आहे. ह्या सर्व बदलांचा रेटा मुकाट्याने सहन करत आहे असा निष्कर्ष काढायचा?

IMG_2413

लहान चणीचा, पोरसवदा दिसणारा, आखूड चड्डीत अमेय असणारा वाघने हातवारे करत, प्रश्न विचारणारा तरुण मस्त साकारला आहे. नाटकाच्या सुरुवातीला असणारे त्याचे आणि आई बाबा यांच्यातील संवाद हे तर अगदी घराघरात दिसणारेच आहे. भाषाही तशीच तरुणाईची, शिव्या, आणि इतर बिनधास्त संदर्भ आहेतच. हा तरुण तर एकवीस वर्षाचा झाला आहे, हे तर एक निमित्त आहेच लेखजोखा घेण्यास, पण दुसरा अजून एक संदर्भ असा आहे की भारतात आणीबाणीच्या वेळेस असणारे तरुण आज पालक आहेत त्यांना काय वाटते आहे आजकालच्या परिस्थितीबद्दल हे ही आहे. नेपथ्य आणि प्रकाशयोजना छानच, आणि साजेशी आहे, अजिबात विसंगत, बुचकळ्यात टाकणारी वाटत नाही.

तर असा हा तरुण एका रिअलिटी शो मध्ये जातो, आणि मग पुढे काय होते, हे नाटकातच पहिले पाहिजे. ह्या नाटकाचा प्रयोग आजच जून ७ ला पुण्यात आहे. जरूर पाहण्यासारखा आहे. मध्ये केव्हातरी धर्मकीर्ती सुमंतची मुलाखत कुठेतरी पाहिल्याचे आठवते. त्यात त्याने त्याच्या विचारांची, नाटकातून ती मांडण्याची प्रक्रिया याबद्दल अतिशय आश्वासक रीतीने बोलला होता. त्याचा व्हिडियो मिळत नाही दुर्दैवाने. अलोक राजवाडे, धर्मकीर्ती सुमंत या दोघांनी आणि अमेय वाघ आणि इतर कलाकारांनी केलेल्या ह्या प्रामाणिक, समरसून केलेल्या प्रयोगाला दाद द्यायलाच हवी.

The Seagull

पुणे विद्यापीठात ललित कला केंद्र(Center for Performing Arts) नावाची संगीत, नृत्य, नाटक इत्यादी प्रयोगक्षम कलांचे शिक्षण देणारी जुनी आणि नावाजलेली संस्था आहे. त्यांच्या तर्फे नेहमीच काहीना काही कार्यक्रम, चर्चासत्र, परिषद इत्यादी सुरु असते. मी पूर्वी बऱ्याचदा गेलो आहे. काल त्यांनी एका नाट्यप्रयोगाचे आयोजन केले होते. तेही संस्थेच्या आवारात असलेल्या खुल्या रंगमंचावर, अंगण-मंच असे त्याला म्हणतात. नाटक होते ते प्रसिद्ध रशियन कथाकार, नाटककार अन्तन चेखोव्ह(Anton Chekhov) याचे  The Seagull. मराठीत प्रयोग होता. रशियन साहित्याचे मराठीत अनुवादित केलेली पुस्तके एकेकाळी खूप लोकप्रिय होती. महेश एलकुंचवार त्यांच्या पश्चिमप्रभा पुस्तकात त्यांनी अन्तन चेखोव्हबद्दल आणि त्याच्या नाटकांबद्दल म्हणतात, “…कमालीची लोकप्रिय असली तरी त्यांचे प्रयोग करणे महाकठीण आहे….ही कारागिरी नुसती रचनेत नसून व्यक्तिचित्रणात, संवादात, दृश्यसंकल्पनेत, सगळीकडे आहे. त्यामुळे दिग्दर्शकाला, नटांना त्याची खोल जाणीव येऊन त्यांनी एकमताने ensemble acting काम केले व अतिशय सूक्ष्म आणि अभिजात अभिनय तोही परस्परपूरक असा असा तरच या नाटकांना न्याय मिळून चांगला प्रयोग उभा राहण्याची शक्यता. नाहीतर सर्व चमू तोंडावर आपटण्याचीच शक्यता. बरे असे आपटले तर चेखोव्हना दोष देण्याची सोय राहिली नाही इतके त्यांचे मोठेपण अबाधित व सिद्ध आहे. त्यामुळे त्यांच्या नाटकांच्या वाटेला कोणी जातच नाही. मराठी रंगभूमीवर इतक्या पाश्चात्य कलाकृतींचे अनुवाद झाले आहेत पण एवढी दीडशे वर्षांची संपन्न परंपरा असलेल्या रंगभूमीवर चेखोव्हला हात लावायचे कोणी धैर्य दाखवले नाही ही गोष्ट खुपच बोलकी आहे…”.ह्या पार्श्वभूमीवर मी अतिशय उत्सुकतेने आणि भीतभीतच साशंक मानाने प्रयोग पाहायला गेलो.

एलकुंचवार पुढे म्हणतात की पत्रे अभिनीत करायची तर पूर्णपणे अंगात भिनवून घ्यावी लागतात, internalize करून घ्यावी लागतात. हा प्रयोग ललित कला केंद्राच्या नाट्यविद्येचे विद्यार्थी यांनी सादर केला आहे. प्रवीण डोळे यांनी अनुवाद आणि नाट्य-दिग्दर्शन केले आहे. प्रयोग संध्याकाळी अंगण-मंच येथे होता. खुल्या रंगमंचावर नाटक पाहणे हा एक छान अनुभव असतो. वर मोकळे आकाश, आजूबाजूला झाडी, नुकताच सूर्य अस्ताला गेल्यामुळे असलेला संधीप्रकाश, समोर मोठेसे अर्धवर्तुळाकार असा रंगमंच.  गेल्या गेल्या आम्हाला नाटकाबद्दलचे एक पत्रक देण्यात आले, तसेच खुल्या रंगमंचावर प्रयोग असल्यामुळे डासांपासून बचाव करण्यासाठी ओडोमॉस देखील देण्यात आले! आम्ही जाऊन स्थानापन्न होईपर्यंत संगीत सुरु झाले होते, वातावरण निर्मिती होत होती. नाटक सुरु झाले आणि हळू हळू रशियन नावे असलेली आणि पोशाख असलेली, पण मराठी बोलणारी माणसे अवतरू लागली. मोठे असे खुले रंगमंच असल्यामुळे ही माणसे विविध कोपऱ्यातून अवतरत होती. हे झेपायला थोडा वेळ लागला. चेखोव्हचे हे नाटक चार अंकी आहे, बाकीची बरीचशी एक अंकी आहेत. मॉस्कोपासून दुरवर एका खेड्यात तळ्याकाठी असलेल्या घरी काही लोक जमत आहेत अशी सुरुवात होती.

नाटकात एकूण पात्रे दहा. इरिना-अभिनेत्री, Constantine-इरीनाचा तरुण मुलगा, नीना-जमीनदाराची तरुण मुलगी, बोरीस-लेखक, प्योत्र-इरीनाचा आजारी भाऊ/निवृत्त सरकारी अधिकारी, एव्हजिनी-डॉक्टर, इलिया-फार्महाउसचा व्यवस्थापक, पोलीना-इलीयाची पत्नी, माशा-इलिया आणि पोलीना यांची तरुण मुलगी, सेमिऑन-शिक्षक. या दहा माणसांव्यतिरिक्त आणखीन एक महत्वाचे पात्र म्हणजे seagull पक्षी. हे सगळे लोक, जे आपापल्या क्षेत्रात काही करू पाहत असतात, आशा अपेक्षा, यश अपयश यांचे सगळे गाठोडे घेऊन हवापालटासाठी गावाकडील तळ्याकाठी असलेल्या फार्महाउस मध्ये आलेले असतात. कोणाला वाढत्या वयाची भीती, कोणा नाटककाराला चांगली नाटकं लिहिता येत नसल्यामुळे आलेले नैराश्य, तर कुणाला प्रेम गमावून बसण्याची भीती, तर कुणाला आणखी काही अपेक्षा, किंवा अपेक्षाभंगाचे दुःख, गोंधळलेली ही माणसे. कधी उपहास, तर कधी थेट, तर कधी हलके फुलके चिमटे काढत हे नाटक एका दुर्घटनेपाशी थांबते. बाकीचे तपशील सांगत नाही, रसभंग होण्याची शक्यता आहे.

चार अंकी हे नाटक चांगलेच रंगले. नाटकात भडक नाट्यमयता बिल्कूल नाही, सगळे कसे आपल्या घरी घडते आहे असे वाटते. सगळ्यांनी बरीच मेहनत घेतलेली दिसत होती. वेशभूषा, रंगभूषा साजेशी होती. पार्श्वसंगीत छानच होते, पक्षांच्या समयोचित किलबिलाट, घोडा, टांग्यांचा आवाज, संवाद देखील नीट ऐकू येत होते. शेवटच्या अंकात पार्श्वसंगीत जवळ जवळ नाहीसे झाले, का ते समजले नाही. प्रकाशयोजना अधिक परिणामकारी झाली असती असे वाटून गेले. व्यक्तिरेखेतील बारकावे लवकरच प्रस्थापित होत गेले, त्यामुळे मजा येत गेली. आम्हाला दिलेल्या पत्रिकेत प्रवीण भोळे यांची एक नोंद आहे. त्यात ते म्हणतात की प्रत्ययवादी(expressionism) शैलीतील हे नाटक  दिग्दर्शित करण्याचे आव्हान होते आणि स्तानिस्लाव्स्कीने(Stanislavsky)  आखून दिलेल्या method physical action ची पद्धत वापरली आहे.

असो. नाटक संपता संपता पर्यंत रात्र झाली होती. कुठेही कंटाळा आला नाही, अनुवादित नाटक, नवखे अभिनेते, असे असून सुद्धा. १८९० मधील हे नाटक, म्हणजे रशियातील १९१७ च्या क्रांतीच्या आधीचा हा काळ. त्याकाळच्या रशियन जीवनाचे प्रतिबिंब ह्या नाटकात येते असे म्हणता येईल. ह्याचा आजही संध्याकाळी त्याच ठिकाणी अजून एक प्रयोग आहे. जरूर जाऊन अनुभव घेऊन या असेच मी म्हणेन.

Oedipus Rex Opera

आपल्या पुण्यात प्राचीन ग्रीक नाटकांचे(ज्या ग्रीक शोकांतिका म्हणून जास्त प्रसिद्ध आहेत) प्रयोग सादरीकरण कधी झालेले ऐकले नाही(चू. भू. द्यावी घ्यावी!). शेक्सपियरच्या नाटकांचे मराठीत अथवा इंग्रजीत, कधी कधी प्रयोग होत असतात. मी तीही विशेष पाहिली नाहीत. राजा लिअर(King Lear) पाहिल्याचे आठवते आहे. सूर्य पाहिलेला माणूस हे डॉ. श्रीराम लागू यांचे ग्रीक पार्श्वभूमी असलेले नाटक पहिले आहे, पण ते मूळ ग्रीक नाटक नव्हे, ते आहे मकरंद साठे यांचे. काल सकाळी सकाळीच समजले की Oedipus Rex, हे इडिपस राजाच्या जीवनावरील प्राचीन ग्रीक नाटक होणार आहे. म्हटले जाऊयात. पु ल देशपांडे यांनी राजा ओयादिपौस या नावाने ते नाटक अनुवादित केले होते हे माहीत होते. पुण्यातील Alliance Francaise या फ्रेंच भाषा शिकवणाऱ्या संस्थेतर्फे होणार होते. गेली ७० वर्षे फ्रान्स मध्ये Aix-en-Provence Festival नावाचा एक संगीत महोत्सव होतो. त्या निमित्ताने हा कार्यक्रम होणार होता. पुण्यातील IISER या संस्थेच्या प्रेक्षागृहात तो होणार होता. तेथे सातच्या आत गेलो, रंगमंचावर काहीच हालचाल नव्हती. रंगमंच देखील नाटकाच्या प्रयोगाला छोटासा वाटत होता. मनात पाल चूकचुकली. थोड्यावेळात आयोजक आले, आणि त्यांनी सांगितले की हा Oedipus Rex या नाटकावर आधारित ओपेरा आहे आणि ते आम्हाला त्याचे रेकॉर्डींग दाखवणार आहेत. मग सगळा उलगडा झाला.

त्या ओपेराची माहिती असलेला थोड्यावेळात आमच्या हातात एक कागद दिला गेला. त्यात त्या ओपेराचे शब्द(libretto) होते. तो ओपेरा Igor Stravinsky या संगीतकाराने बसवला होता. ओपेराचे शब्द मूळ नाटकावरून फ्रेंच आणि मग लॅटिन भाषेत आणले होते, त्यावर आधारित तो ओपेरा असणार होता. त्याबद्दल सांगताना निवेदिकेने आधीच कल्पना दिली की हा ओपेरा लॅटिनमध्ये असल्यामुळे तो समजणार नाही. त्यामुळे ओपेराच्या मूड मध्ये जाऊन त्याचा आस्वाद घ्यावा लागेल. आधी दिलेल्या libretto च्या कागदावरून थोडेफार समजेल. त्यात लॅटिन, आणि इंग्रजी या दोन्ही भाषेत शब्द होते. काहीतरी वेगळे पाहायला मिळेल म्हणून आसनावर सरसावून बसलो.

नुकतेच मी मुंबई भेटी दरम्यान परत नव्याने सुरु झालेले Royal Opera House पाहून आलो होतो. अर्थात त्यावेळेस तेथे ओपेरा नव्हता. पण आतील कलात्मक, वैशिष्ट्यपूर्ण रचना पाहण्यासारखी आहे. Pretty Woman सारख्या सिनेमातून ओपेरा म्हणजे काय असतो याची झलक आपल्याला झाली असते. मराठी संगीत नाटक ओपेरावरून आले असे म्हणतात. ओपेराचा आकृतिबंध संगीतीकेचा. निवेदन आणि संवाद दोन्ही पद्य रूपात साधारण असते, जोडीला बऱ्याचदा नृत्य(ballet) देखील असते. साधारण प्रेम, विरह, सूड, दुःख अश्या भावना तार स्वरात गाऊन, नृत्य, आणि पाश्चिमात्य कंठ आणि वाद्य संगीत, प्रामुख्याने ग्रीक, लॅटिन शब्द, उंची पाश्चिमात्य पोशाख असे सर्व त्यात असते. श्रीकृष्ण पंडित यांचे एक ओपेराच्या गोष्टी म्हणून एक पुस्तक आहे, ज्यात त्यांनी तीन ओपेरांच्या संहितेचे अनुवाद दिले आहेत. मी २०१४ मध्ये फिलाडेल्फिया मध्ये गेलो असता, तेथील The Barnes Foundation मध्ये एक ओपेराची झलक A Taste of Opera(Ainadamar) दाखवणारा कार्यक्रम पाहिला होता. त्यात लोर्का या स्पेनच्या नाटककाराच्या जीवनाची कथा सांगितली होती. या सर्वामुळे ह्या ओपेराची चित्रफीत पाहायला मी उत्सुक होतो.

Oedipus Rex या सोफोक्लेसकृत ग्रीक शोकांतिकेची कथा, अगदी थोडक्यात, साधारण अशी आहे. एका ग्रीक पुराणककथेवर आधारित हे नाटक आहे. राजा इडिपसला आपले पिता म्हणजे राजा लुईस आहेत हे माहीत नसते. राजा लुईस यांच्या मरणाला तो कारणीभूत झालेला असतो. तसेच गंमत म्हणजे अजाणतेपणी त्याचा दिवंगत राजा लुईसच्या पत्नीबरोबर, म्हणजे आईबरोबर विवाह होतो. काहीतरी धार्मिक अनाचारामुळे प्लेग रोगाच्या साथीने प्राचीन ग्रीसमधील थेब्सला ग्रासले असता, याला जबाबदार कोण याचा शोध घेण्यासाठी राजा इडिपस फर्मान काढतो. प्रजेच्या आवाहनानुसार तो ते करत असता, त्याला उमजते की तो स्वतःच याला जबाबदार आहे. त्याला हेही समजते की राजा लुईसच्या मृत्यूला देखील तोच जबाबदार आहे तसेच त्याची आई म्हणजे त्याची पत्नी जोकोस्टा आहे, हे समजल्यावर तर तो भ्रमिष्ट होतो, आणि आपले स्वतःचे डोळे काढून घेतो आणि अंध होतो. ही त्याची नियती आणि शोकांतिका.

Oedipus Rex Opera

Oedipus Rex Opera

हा ओपेरा(Oedipus Rex/Symphonie de Psaumes ) जो मी व्हिडियो स्क्रीनिंग रूपात पाहिला हा दोन अंकी होता, आणि २०१६ मध्ये Paris च्या Grand Theater de Provence झालेल्या प्रयोगाचे ते रेकॉर्डींग होते. निवेदकाने ह्या ओपेराच्या इतिहासाबद्दल थोडसे कथन केले. यांचे प्रयोग १९२७ पासून सुरु आहेत. संवाद, जे पद्य रूपात आहेत ते लॅटिन भाषेत आणि निवेदन(narration) हे फ्रेंच भाषेत आहे. हा ओपेरा असल्यामुळे मूळ नाटकातील काही महत्वाच्या घटनांचेच चित्रण यात केले गेले आहे. नाटकात आणि ह्या ओपेरात प्रजाजन हा महत्वाचा घटक असल्यामुळे, येथे सुद्धा जवळ जवळ ४०-५० जणांचा कोरस आहे, आणि त्यांचे गाणे देखील बऱ्याच वेळेस येते. नेपथ्य अगदी जुजबी, वेशभूषा तर आजच्या जमान्यातील. प्रजा शर्ट, जीन्स आशा रूपात, आणि राजा तर सुट, बूट, टाय अश्या रूपात. इतर काही पात्रे जसे की जोकोस्टा गाऊन परिधान करून आले होते. मी हा पाहिला अंक पाहिला, दुसऱ्या अंकांचा सुरुवातीची काही मिनिटे पाहिला आणि भूक लागली म्हणून उठून निघून गेलो. अर्थात शब्दतर काही कळत नव्हते, कथा थोडीशी मोघम माहिती होती, म्हणून थोडेफार काय चालू आहे हे समजत होते. नेपथ्य, वेशभूषा देखील प्रेक्षणीय नसल्यामुळे नेत्रसुख विशेष नव्हते. कंठ आणि वाद्य संगीताचे श्रवणसुख घेण्याचा प्रयत्न केला, पण एका विशिष्ट मर्यादेपलीकडे समजत न्हवते, गाढवाला गुळाची चव ती काय येणार! त्यातल्या त्यात अभिनय(प्रामुख्याने राजाची भूमिका केलेल्या अभिनेत्याचे ), भावभावना यांचा अविष्कार थोडाफार उमजत होता, ही जमेची बाजू.

पुण्यात Alliance Francaise च्या निमित्ताने बरेच असे कार्यक्रम आखले आहेत. ते त्यांच्या संकेतस्थळावर जाणता येतील.

‘मंद्र’चा कन्नड नाट्यानुभव

प्रसिद्ध कन्नड लेखक डॉ. भैरप्पा यांच्या पुस्तकांचे भाषांतरकार म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या उमा कुलकर्णी यांचे आत्मकथन संवादु अनुवादु नुकतेच वाचले. त्यांनी अर्थात फक्त भैरप्पा यांचीच पुस्तके मराठी आणली नाहीत, इतर बऱ्याच कन्नड लेखकांची पुस्तके त्यांनी मराठीत केली आहेत. आत्मकथनात त्यांनी भैरप्पा यांच्या कादंबऱ्या अनुवादित करतानाचे अनुभव मांडले आहेत. भैरप्पा यांच्या संगीत विषयाशी निगडीत ‘मंद्र’ या कादंबरीचा उल्लेख आला. मी मूळ कन्नड आणि तसेच मराठी अनुवादही वाचलेला नाही. पण झाले असे की दहा एक वर्षांपूर्वी मी बंगळूरू येथे गेलो असता, माझ्या नेहमीच्या सवयीप्रमाणे तेथील प्रसिद्ध अश्या रंग शंकरा या नाट्यगृहात कन्नड नाटक पाहायचे असे ठरवले होते. त्या वेळेस भैरप्पा यांच्या या कादंबरीवर आधारित मंद्र नाटकाचा प्रयोग पहिला होता त्याची आठवण मनात रेंगाळली. रंग शंकराचे बंगळूरू मधील स्थान म्हणजे पुण्यात बालगंधर्व रंगमंदिरचे जे स्थान आहे तेच तेथे आहे. तेथील नाट्य चळवळीत ह्या जागेचे महत्वाचे स्थान आहे. त्या कन्नड नाट्यानुभावाबाद्द्ल बद्दल थोडे आज.

मंद्र(ಕನ್ನಡ: ಮಂದ್ರ) नाटक हे एका प्रथितयश गायकाच्या आयुष्याचा चढता उतरता असा आलेख आहे. काळाच्या ओघात मानवी षड्रिपूंनी ग्रासलेल्या गायकाचे चित्रण आहे. तसे पहिले तर ही शोकांतिकाच आहे. मला तरी त्यावेळेस र. वा. दिघे यांच्या ‘गानलुब्धा मृगनयनी’ या कादंबरीची आठवण झाली. मंद्र हे नाटक बेंगळुरूच्या कला गंगोत्री ह्या जुन्या हौशी नाट्य संस्थेने सादर केले होते. या नाटकात अर्थात संगीत, नृत्य हे सर्व विषयाच्या ओघाने आले आहेच, तरीही हे रूढार्थाने संगीत नाटक नाही. पण नाटकाची मूळ कथावस्तू अर्थात मोहनलाल नावाच्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय गायकाच्या जीवनातील आरोहाचे, अवरोहाचे, त्याच्या मनःस्थितीचे दर्शन घडवणारे आहे. त्याच प्रमाणे मोहनलालच्या जीवनात आलेल्या स्त्रियांच्या मनःस्थितीचे दर्शन काही प्रमाणात घडवणारे आहे, जे आणखीन विशेष प्रमाणात आले असते तर नाटकाला आणखीन वेगळा परिमाण लाभला असता.

भैरप्पा यांनी त्यांच्या आयुष्याच्या सुरुवातीला संगीताचे धडे  घेतले होते असे कुठेतरी वाचले होते. त्यामुळे संगीत क्षेत्रातील बारकावे नाटकात आले आहेतच. कलेचे कुठलेही क्षेत्र घ्या, इतिहास आपल्याला अशी बरीच उदाहरणे देता येतील जेथे कलाकाराचे स्वैराचारी जीवन, त्याच्या अधोगतीस कारण ठरते. शेवटी अति तेथे माती होतेच. अर्थात कलाकाराचे कला जीवन, आणि त्याचे वैयक्तिक जीवन ह्या दोन वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत, हेही तितकेच खरेच आहे. तर हा प्रथितयश गायक मोहनलाल हा गुरु देखील आहे, संगीत शिक्षणाचे पवित्र कार्य करतो आहे. आपल्या जीवनात विविध काळात विविध स्त्रिया त्याच्या जीवनात शिष्या म्हणून येतात. तो त्यांच्या कडे कसे पाहतो, प्रेम, की वासना, त्या स्त्रिया कशा त्याला आधीन होतात, व्याभिचार असेल, किंवा आणखी काही असेल, काही नकार देतात, मग त्याचा अहंकार कसा दुखावतो, त्याच्या गायन कलेवर कसा परिणाम होतो, वगैरे वगैरे. मोहनलालच्या गायनाच्या सर्जनता विविध स्त्रियांशी असे संबंध असल्यामुळे येते असे या नाटकात(आणि बहुधा मूळ कादंबरीत देखील) मांडले आहे. तसेच गाणे शिकायचे आहे म्हणून कलेसाठी समर्पण करणाऱ्या स्त्रिया दाखवल्या आहेत, हे ही पटत नाही. ह्या स्त्रियांची प्रेम आणि वासना यात गल्लत झाली आहे हे समजत नाही. हे सर्व आजकालच्या स्त्रीमुक्तीच्या काळात, #MeToo च्या काळात हे नक्कीच पटत नाही. पण असे हे पूर्वी होत असे, आणि आजही होत आहे हे नक्की. असे करणारी व्यक्ती कलाकार असल्यामुळे ते चूक, की बरोबर, समर्थनीय, की असमर्थनीय, नैतिक, का अनैतिक वगैरे सर्व गोष्टी आपण कसे त्याकडे पाहतो यावर सर्व अवलंबून आहे. मला तरी त्यावेळेस हे नाटक म्हणून काही खूप ग्रेट असे वाटले नव्हते. मानसिक आंदोलने दाखवणारे संवाद, अभिनय, संगीत, नृत्य वगैरे सर्व गोष्टी ठिक आहेत. नाटकाला नेपथ्य असे देखील काही विशेष नाही.

भारतीय शास्त्रीय संगीतात मंद्र, तार स्वर अशी संकाल्पना आहे, जे स्वर सप्तकातील खालचे, आणि वरचे सूर दर्शवतात. मंद्र स्वर हे खर्जातील, म्हणून शांत, सात्विक भाव निर्माण करतात, या उलट तार स्वर भावना उद्दीपित करणारे असे मानले जातात. नाटकाचे(तसेच कादंबरीचे नाव) मंद्र असे आहे. पण नाटकात मुख्य पात्राच्या विषयसुखाच्या भावनेचा जो तार-अविष्कार आहे, त्यावरून तरी या अडीच तासांच्या नाट्यप्रयोगात मंद्र सूर असा लागला नाही असेच  म्हणावे लागेल. असो. हे कन्नड नाटक मराठी रंगभूमीवर यायला काही हरकत नाही. भैरप्पांच्या मराठी वाचकांना चाहत्यांना नक्कीच नाटकाचा विषय आवडेल, तसेच संगीत रसिकांना देखील भावेल असे वाटते. या पूर्वीही ह्या ब्लॉगवर मी पाहिलेल्या कन्नड नाटकांच्या बद्दल लिहिले आहे, ते येथे जरूर पहा.

 

शिवाजी अंडरग्राउंड इन भीमनगर मोहल्ला

ब्लॉगचे शीर्षक जरा विचित्र वाटते आहे ना? आहेच ते. पण ते एका नाटकाचे नाव देखील आहे. मी गेली काही दिवस वर्तमानपत्रातून या नाटकाच्या प्रयोगाच्या जाहिराती पाहतो आहे. मला पाच-साडेपाच वर्षांपूर्वीची संध्याकाळ आठवते आहे. २०१२ च्या ऑक्टोबरमध्ये मी नुकताच अमेरिकेच्या सलग ३-४ महिन्याच्या वास्तव्यानंतर भारतात परतलो होतो.  नाटकं, संगीत कार्यक्रम, आणि इतर पुणेरी गोष्टींना मी पारखा झालो होतो. मनात रुखरुख लागून राहिली होती. हे माझे नाटकाचे वेड एके दिवशी, तेही सोमवारी रात्री, या नाटकाच्या प्रयोगाला मला खेचून घेऊन गेले. मी अर्थात नाटकाचे वेधक नाव वाचूनच नाटकाला गेलो. पण प्रयोग पाहून मी जाम खुश झालो होतो. काही वर्षांपूर्वी मध्यंतरी हे नाटक करणाऱ्या कलाकारांच्या गाडीला अपघात झाला होता असे मी वाचले होते, त्यात एक कलाकार दगावला देखील होता. नंतर काही दिवस प्रयोग बंद झाले होते असे दिसते. २०१२ सालाच्या सुरुवातीला आलेले हे नाटक. त्याचे प्रयोग परत जोरात सुरु झाले आहेत असे वाटते.

तर हे नाटक नावाप्रमाणेच हटके आहेच. नावातच शिवाजी, मोहल्ला, भीमनगर असे शब्द आहेत, जे हिंदू, मुस्लीम, दलित घटकांकडे निर्देश करतात की काय असे पहिल्या नजरेत वाटून जाते. नंदू माधव हा जुना जाणता गुणी नट ह्या नाटकाचा दिग्दर्शक आहे. दूर खानदेशातील एका गावातील लोकांनी एकत्र येऊन केलेले हे नाटक आहे. मी गेल्यावर्षी कर्नाटकात शिरसी जवळील हेग्गडू गावातील निनासम ह्या संस्थेला भेट देण्यासाठी गेलो होतो. ही संस्थाच त्या गावातील नाटक-प्रेमी मंडळीनी उभी केली आहे. तेथील लोक कशी नाटकं करतात तसे हे नाटक वाटले. तर ह्या नाटकात शिवाजी महाराज यांच्या नावाखाली समाजात चालू आहे त्यावर उपहास, टीका विनोदी पद्धतीने मांडली गेली आहे. शिवाजी महाराज, त्यांचा इतिहास, त्यांचे कार्य, स्वराज्य स्थापना इत्यादी सर्व गोष्टी आपल्याला माहीत असतात, त्याबद्दल भरपूर संशोधन झाले आहे, अजून चालू आहे, लिहिले गेले आहे. ह्या नाटकातून शिवाजी महाराज कसे धर्मनिरपेक्षवादी, दलितांच्या प्रती कळवळा असणारे, उदारमतवादी, सुधारणावादी कसे होते ह्या पैलूंवर प्रकाश झोत टाकला आहे.

पडदा उघडल्या उघडल्या एक गोंधळ सादर होते, आणि त्यात इंद्र, यम असे लोक अवतीर्ण झाल्यामुळे मी मनात म्हटले परत एखादा दशावतारी खेळासारखा बाज आहे की काय. शाहिरी, पोवाडे तर भरपूर आहेतच. तर त्याचे असे होते, एके दिवस परलोकाचा अधिपती इंद्र हा यमराजाला पृथ्वीतलावरून शिवाजीमहाराजांना घेऊन यायचा हुकुम सोडतो. यमराजाला ते सापडतात देखील. इंद्राला शिवाजी महाराजांचे विचार हवे असतात. पण ते पृथ्वीतलावर राहिले आहेत असे सांगितल्यावर शिवाजी महाराज आपला फेटा त्याच्याजवळ ठेवून ते परत पृथ्वीतलावर येतात. यम देखील त्यांच्या मागे मागे येत राहतो. आहे की नाही मजेशीर कल्पना. यमराज परत तो फेटा घेऊन परत कोण शिवाजीमहाराज असतील हे शोधत फिरतो, आणि भीमनगर मोहल्ला नामक शहरातील एका भागात दाखल होतो. तेथे त्याला शिवाजीमहाराज कसे होते, त्यांचे वेगळे स्वरूप कसे लोकांनी समजावून घेतले आहे हे त्याच्या लक्षात येते. नाटकाला नेपथ्य असे काहीच नाही. मराठी भाषेचा बाज देखील वेगळाच असा वापरला आहे.

Shivaji Underground in Bhimnagar Mohalla

नाटकातील एक दृश्य

Shivaji Underground in Bhimnagar Mohalla

नाटकाची जाहिरात

तर असे हे वेगळ्या धाटणीचे धम्माल नाटक, जसे वर सांगितले, परत जोरात चालू आहे. जरूर पहा. पाचशेच्या वर प्रयोग झाले आहेत असे ऐकतो आहे. प्रसिद्ध शाहीर संभाजी भगत यांचे या नाटकातील जोमदार पोवाडे हे नक्कीच आकर्षण आहे. विषय तसा वाद ओढवून घेणारा असला तरी अजूनतरी विरोध, वाद यांचा सामना या नाटकाला करावा लागला नाही. लोकांना आवडले आहे, तसेच पुरस्कार देखील बरेच मिळाले आहेत. नुकताच शिवजयंती सोहळा, नेहमीप्रमाणे, दोनदोनदा साजरा झाला. ह्या नाटकाच्या निमित्ताने थोडीफार विचारप्रवर्तक असे काही तरी ऐकायला, पाहायला चांगली संधी आहे.

वसंतोत्सव मधील संगीत सौभद्र

डिसेंबरच्या शेवटच्या आठवड्यात २०१८ सालच्या वसंतोत्सव हा प्रसिद्ध गायक वसंतराव देशपांडे यांच्या स्मरणार्थ चालणारा संगीत कार्यक्रम जाहीर झाला. गेली काही वर्षे मी तेथे जातोय. ह्यावर्षी मी जाऊ शकणार नव्हतो, त्यामुळे मी मनातून चरफडलो. माझे त्याच सुमारास कामानिमित्त पुण्याबाहेर प्रवासाचे बेत हाकले गेले होते. ह्या वर्षीचे वसंतविमर्श चर्चासत्र देखील हुकणार होते. तबला वादनाच्या घराण्याच्या परंपरेबाबत तबलावादक योगेश सामसी बोलणार होते. शुक्रवारी १९ जानेवारीला रात्री उशिरा मी परत पुण्यात आलो. त्याच दिवशी वसंतोत्सवाचा पहिला दिवस होता. दुसऱ्या दिवशी सकाळी मित्राचा निरोप आला की त्याच्याकडे एक तिकीट आहे, आणि मला येणार का अशी विचारणा केली. मी तत्काळ होकार भरला. त्या दिवशी संगीत सौभद्र या नाटकाचा प्रयोग रंगणार होता. वसंतराव देशपांडे यांनी संगीत नाटकं, नाट्यगीते या क्षेत्रात भरीव काम केले असल्यामुळे, वसंतोत्सव मध्ये संगीत नाटकाचे प्रयोग होत असतात. मला नाटकांची आवड तशी उशीरच लागली. कुठल्याही विषयाची आवड लागली की मी त्या विषयाच्या इतिहासात शिरतो, आधी काय झाले आहे हे अभ्यासण्याचा प्रयत्न करतो. तसेच नाटकांविषयी देखील झाले. त्यामुळे बरीचशी जुनी संगीत नाटके परत परत नवनव्या संचात, रूपात सादर केली जाणारी, पाहिली गेली होती. पण हे नाटक निसटले होते.

image

संगीत सौभद्र ह्या संगीत नाटकाचे लेखक अण्णासाहेब किर्लोस्कर. ह्यांनी संगीत शाकुंतल हे नाटक लिहून किर्लोस्कर संगीत नाटक मंडळी स्थापन केली. त्यांचा जन्म योगायोगाने विष्णुदास भावे यांनी संगीत सीता स्वयंवर हे संगीत नाटक सादर करून मराठी नाटकांची परंपरा ज्या वर्षी महाराष्ट्रात सुरु केली, त्याच वर्षी म्हणजे १८४३ साली झाला. त्याला होऊन ३०-४० वर्षे झाली होती. त्या युगात अर्थातच सुरुवातीची नाटके ही संगीत नाटके होती. संगीत शाकुंतल हे आता सादर होत नाही, त्यामुळे मी पाहिलेले नाही. शाकुंतल हे कालिदासाचे संस्कृत नाटक. लोक परंपरेवर आधारित लोकशाकुंतल हे कन्नड नाटक मी नुकतेच पहिले होते. संगीत सौभद्र हे किर्लोस्कर यांनी लिहिलेले आणि सादर केलेले दुसरे संगीत नाटक. अतिशय प्रसिद्धही झाले होते. मराठी नाटकांच्या इतिहासाबद्दल, त्यातही संगीत नाटक, नाटक मंडळी, कन्नड-मराठी रंगभूमीमधील देवाण-घेवाण याबद्दल माझ्या अमीरबाई कर्नाटकी या पुस्तकाच्या अनुवादामुळे बरेच जाणता आले. त्याबद्दल मी बरेच लेख देखील लिहिले आहेत. ह्या सर्व पार्श्वभूमी मुळे वसंतोत्सव मधील संगीत सौभद्रच्या प्रयोगाबाबत उत्सुकता होती.

संगीत नाटकं पूर्वीच्या काळी रात्रभर चालत असत. अर्थात वसंतोत्सवमध्ये ते शक्य नव्हते. त्यामळे तीन तासात ते बसले पाहिजे, आणि तसे ते त्यांनी बसवले आहे. ह्या नाटकात प्रसिद्ध गायक राहुल देशपांडे, आनंद भाटे यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत. त्यांनी केलेले नाट्यगीतांचे गायन हेच अर्थात मोठे आकर्षण होते. आम्हाला कार्यक्रम स्थळी पोहोचायला थोडासा उशीरच झाला होता. आतमध्ये जाण्यासाठी रसिक रांगेत उभे होते आणि रांग बरीच मोठी आणि लांबवर पसरली होती. नाटकांना प्रेक्षक कमी होत आहेत, त्यातही संगीत नाटकांना तर त्याहून कमी झाले आहेत असे चित्र सध्या आहे. त्या पार्श्वभूमीवर ही गर्दी तशी अनपेक्षित होती. १८८२ मध्ये या नाटकाचा पहिला प्रयोग झाला. तेव्हापासून विविध काळात विविध कलाकारांनी हे नाटक सादर केले आहे(जसे दिनानाथ मंगेशकर, स्वरराज छोटा गंधर्व, जयमाला शिलेदार). वयाच्या साठ-सत्तरीच्या पुढील रसिकांपैकी बऱ्याचश्या रसिकांनी १९६०-७० मध्ये झालेले प्रयोग पाहिलेले असणार. त्यामुळे झालेली ही गर्दी प्रामुख्याने स्मरणरंजन, पुन:प्रत्ययाचा आनंद यासाठीच होती हे उघड होते. माझ्यासारखे प्रेक्षक जे प्रथमच हे नाटक पाहणार होते, आणि इतर सध्याच्या पिढीतील प्रेक्षक ते उत्सुकतेपोटीच आले होते.

नाटकाचे कथानक प्रसिद्ध आहेच. महाभारतातील पांडवांपैकी अर्जुन आणि कृष्णाची बहिण सुभद्रा यांच्या विवाहाची कथा. कथा कसली, तो एक फार्सच म्हणावा असा आहे. टिपिकल हिंदी सिनेमात शोभण्यासारखी अशीच. माझ्याकडे १९६३ मध्ये प्रसिद्ध झालेले संगीत सौभद्र नाटकाची संहिता असलेले पुस्तक आहे. त्याला अर्थातच किर्लोस्कर यांची छोटीशी प्रस्तावना आहे, तसेच प्रसिद्ध लेखक, समीक्षक भीमराव कुलकर्णी यांचा देखील ‘सौभाद्राचा अभ्यास’ या नावाचा एक निबंध आहे. त्यांनी नाटकाच्या कथेचे मूळ स्फुर्तीस्थान काय असावे याबद्दल सांगितले आहे. ही कथा वेगवेगळया रूपात महाभारतात, भागवतात, तसेच इतर प्राकृतग्रंथातून, तसेच मोरोपंतांच्या आर्यामध्ये देखील येते. त्यांनी या निबंधातून नाटकाची समीक्षा ना सी फडके, गंगाधर गाडगीळ यांनी कशी केली याचा देखील आढावा घेतला आहे. तसेच नाटकात रंजकता, रहस्यमयता, कथानक आणि नाट्यपदांचा संबंध आणि इतर अनेक गोष्टी ज्यामुळे हे नाटक कसे एक मैलाचा दगड होऊन बसले याची चर्चा केली आहे. हा निबंध मुळातून वाचण्यासारखा आहे.

image

असो. तर आम्ही आत सभामंडपात जाऊन स्थानापन्न होई पर्यंत तिसरी घंटा होऊन गेली होती, आणि नांदी सुरु झाली होती. त्या नांदीच्या योगे प्रेक्षकांना आजच्या नाटकाचे प्रयोजन, म्हणजे सुभद्रेचा विवाह, याचे सुतोवाच झाले. राहुल देशपांडे नारद, तर आनंद भाटे कृष्ण झाले होते, तर अर्जुन अस्ताद काळे नावाच्या नटाने साकारला होता. बाकीची पात्रे जसे की सुभद्रा, बलराम, रुक्मिणी कोणी साकारले होते ते समजले नाही.  संगीत नाटकांत पूर्वी ऑर्गन वापरला जात असे. सुदैवाने अजूनही काही जण ऑर्गन, त्या पद्धतीने वाजवणारे आहेत, त्यापैकी प्रसिद्ध आणि अभ्यासू वादक राजीव परांजपे हे एक. ते साथीला ह्या नाटकात होते. नांदीनंतर अर्जुन, जो संन्याश्याच्या रुपात आहे, त्याने प्रवेश केला. कारण अर्थात उघड आहे, सुभद्रेचा विवाह त्याच्याबरोबर न ठरवता, तर तो दुर्योधनाबरोबर बलरामाने ठरवले होते, त्यामुळे त्याचा प्रेमविरह झाला होता! नारदमुनी परमेश्वराचे गुणगान ‘राधाधर मधूमिलिंद’ या प्रसिद्ध गीताद्वारे गायन करत अवतरतात. कळलाव्या नारदाला कृष्णाचे कारस्थान माहिती असल्यामुळे ते अर्जुनाला आशा न सोडण्याचा सल्ला देतो. अर्जुनाचा सुभद्रेचे अपहरण केलेल्या राक्षसाबरोबर हातापायी होऊन, सुभद्रा आणि अर्जुन यांची भेट होते. मग पुढे कृष्णाचे बलरामाची समजूत काढणे, संन्याशी अर्जुनाचे सुभद्रेच्या महालात मुक्काम करणे, तसेच कृष्ण आणि रुक्मिणी यांतील रुसवा फुगवा हे सर्व कथानकात येते. ‘प्रिये पहा’ हे नाट्यपद कृष्णाचे रुक्मिणी सोबत प्रेमालाप करतानाचे आनंद भाटे यांनी छान गायले. पण त्याचा अभिनय यथातथाच आहे असे म्हणावे लागेल. त्यानेच म्हटलेले ‘कोण तुजसम सांग’ हे नाट्यपद देखील जोरदार झाले. अशी अनेक नाट्यपदे एकामागून एक येत गेली, प्रेक्षकांच्या वाहवा मिळवत कथानक हळू हळू पुढे सरकत गेले आणि शेवट अर्थातच, आणि अपेक्षेप्रमाणे गोड होतो.

हे तसे पाच अंकी नाटक, दोन अंकात सादर केले. वसंतोत्सव मधील रंगमंच प्रत्येक वर्षी वेगळी असतो, आणि अतिशय आकर्षक असतो. ह्या वर्षी देखील तो देखणा असा होता, प्रकाशयोजना देखील चांगली होती. रंगमंच खुला असल्यामुळे दोन प्रवेशांच्या दरम्यानचे नेपथ्य प्रेक्षकांसमोरच बदलत होते. आम्ही दोघे मित्र नाटक पाहत, नाट्यगीतं ऐकत, संपूर्ण वेळ तेथे हजर होतो. माझ्या डोळ्यासमोर सारखे त्याकाळी हे नाटक कसे सादर होत असावे आणि प्रेक्षक कसा त्याचा आस्वाद घेत असावेत, त्याची मनातून कल्पना करत होतो. एकूणच त्यादिवशीची शनिवार संध्याकाळ या नाटकाच्या निमित्ताने  कारणी लागले असे वाटले.