साखर खाल्लेला माणूस

साखर खाल्लेला माणूस हे नाटक प्रशांत दामले आणि शुभांगी गोखले यांचे आहे, त्यावर मी आधी इंग्रजीत(का कोणास ठाऊक!) लिहिले होते. जुलै २०१७ मध्ये पाहिले होते आणि त्याच वेळी लिहिले होते. मराठीत देखील लिहायला सुरुवात केली होती, पण अर्धवट राहिले होते, कच्चा खर्डा तसाच पडला होता. परवा नजरेस पडला. तो पूर्ण करून आज इथे देतो आहे.

नाटकांबद्दल मी माझ्या ब्लॉग वर नेहमीच लिहीत आलो आहे. आज परत योग आला आहे, तेही पुण्याच्या बालगंधर्व रंगमंदिर मध्ये पाहिलेल्या नाटकाबद्दल. कित्येक दिवसांनी मी बालगंधर्व मध्ये नाटक पहिले. पूर्वी मी तेथे खुपदा नाटकं पहायचो. नुकतेच बालगंधर्व रंगमंदिर सुरु होऊन गेल्याला ५० वर्षे झाली(सुवर्ण महोत्सवी वर्ष). त्यानिमित्ताने त्याचे नुतनीकरण केले गेल्याचे मी ऐकले होते. तेही पाहायचे राहिले होतेच. तर मी पहिले ते नाटक म्हणजे सध्या गाजत असलेले साखर खाल्लेला माणूस. प्रशांत दामले आणि शुभांगी गोखले यांची प्रमुख भूमिका असलेले हे नाटक. दोघेही माझे आवडते कलाकार. शुभांगी गोखले यांची नाटके मी पूर्वी पाहिलेली नाहीत. पण प्रशांत दामलेची तर मी कित्येक नाटके पहिले आहेत. प्रशांत दामलेची रेकॉर्ड असलेली एकाच दिवशी पाच नाटकांचे पाठोपाठ प्रयोग या बालगंधर्व मध्येच होते, त्यावेळेस त्याचे चार दिवस प्रेमाचे हे नाटक पाहिले होते.

साखर खाल्लेला माणूस हे त्याचे नवे नाटक येऊनही बरेच दिवस झाले. आता तर ते नाटक लंडन वारी देखील करून आले आहे. आपण सगळे जण लहानपणी एक कविता वाचली असते ज्याची सुरुवात “ Johnny, Johnny..Yes, Papa, eating sugar? No, Papa!”. मला माहित आहे की, ब्लॉगचे शीर्षक “साखर खाल्लेला माणूस” असे आहे, मुलगा नाही. असो. पुण्यातील बालगंधर्व रंगमंदिर येथे मला बर्‍याच काळाने नाटक पहायची संधी मिळाली. पूर्वी मी तिथे नेहमीच नाटकं बघायचो. हे थिएटर आपले 50 वे वर्ष साजरे करीत आहे. खुद्द बालगंधर्वांनीच नाट्यगृहाची पायाभरणी केली होती. गेल्या महिन्यात 5 दिवसाचा उत्सव आयोजित केला होता, ज्याला मी भेट देऊ शकलो नव्हतो.

तर ह्या नाटकात प्रसिद्ध नाट्य कलाकार प्रशांत दामले आणि शुभांगी गोखले यांनी मुख्य भूमिका साकारली आहे. दोघेही माझे आवडते अभिनेते आहेत. मी पूर्वी शुभांगी गोखलेचे कुठले नाटक पाहिलेले आठवत नव्हते; तिने स्टेजवर फारसे काम केलेले नाही (पण तिने काम केलेले श्रीयुत गंगाधर टिपरे किंवा अग्निहोत्र ह्या मालिका मला आवडायच्या आणि तिचे काम देखील). यापूर्वी मी प्रशांत दामलेची बरीच नाटके बर्‍याचदा पाहिले आहेत. मी काही वर्षांपूर्वी एकाच दिवशी पाच नाटकांतून त्याला लिम्कामध्ये विक्रमी कामगिरी करताना देखील पाहिले आहे. त्याची स्वतःची वेबसाइट आहे आणि खरं तर मी त्या वेबसाइटवरच या नाटकासाठी तिकिटे बुक केली आहेत. हे नाटक गेल्या वर्षी सुरू करण्यात आले होते. खरं तर, नुकतीच नुकतीच ती लंडनमध्येही गेली होती. या नाटकाची जाहिरात शुगर कोटेड ब्लॅक कॉमेडी म्हणून केली जाते. हे नाटक शुगर कोटेड तसेच ब्लॅक कॉमेडी देखील नाही. त्यामध्ये प्रशांत दामले असतील तेव्हा हा विनोद नक्कीच कसा आहे हा विनोद नाही. पण मधुमेहाच्या रोगाने ग्रस्त अशा मध्यमवयीन व्यक्तीवर एक विनोदी भाष्य आहे.

मला अशाच थीमवर खूप काळापूर्वी नाटक (वाजे पाउल आपले) पाहिल्याचे आठवले. त्या नाटकात मध्यमवयीन व्यक्तीला हृदयरोग होण्याचे आणि त्याच्याशी कसा सामना करायचा हे दाखवले गेले होते. मला वाटते की हे पुण्याच्या प्रोग्रेसिव्ह ड्रामाटिक असोसिएशन नावाच्या मंडळाने आयोजित केले होते आणि मुख्य कलाकार दिलीप वेंगुर्लेकर होते. विख्यात मराठी लेखक विश्राम बेडेकर यांनी हे लिहिलेले (Norman Barasch and Caroll Moore यांचे इंग्रजी नाटक Send Me No Flowers वर बेतलेले होते). साखर खाल्लेला माणूस  हे उच्च मध्यमवर्गीय कुटूंबातील नाटक आहे, जिथे एका खाजगी विमा कंपनीत वरिष्ठ कार्यकारी असलेला मध्यमवयीन पतीला, एक दिवस मधुमेह झाल्याचे समजते. मग त्याची नेहमीच काळजी घेणारी पत्नी आणि कुटुंबातील इतर लोक थोडे जास्तीच संवेदनशील होतात आणि टोकाच्या प्रतिक्रिया देत त्याचे जगणे हैराण करतात. हे नाटक प्रेक्षकांना हास्याच्या सागरात डुबक्या मारून आणते,  याचे कारण अनेक प्रेक्षक देखील स्वतःच्या जीवनात ह्याच परिस्थितीतून जात असतात.

प्रशांत दामले त्याच्या अभिनयामुळे प्रसंगानुरूप विनोद निर्माण करण्यात, अचूक टायमिंग, आणि सहकलाकारांबरोबर असलेले tuning या मुले बहार आणतो. या नाटकातील पात्र साकारताना या सर्व गोष्टी करण्याची त्याला पूर्ण संधी आहे. त्याची सहकलाकार शुभांगी गोखलेही त्याची उत्तम साथ करतात. हे एक वेगवान नाटक आहे, प्रेक्षकांना श्वास  उसंत देखील देत नाही. या जोडप्याच्या मुलीचे प्रेम प्रकरण या नाटकाची आणखी एक बाजू आहे. वडीलांचे मुलीशी असलेले नात्याचेही छान सादरीकरण केले आहे. प्रत्येक प्रसंगामध्ये तयार झालेल्या विनोदामुळे आणि कलाकारांमधील ऊर्जेमुळे प्रेक्षक खुर्चीवर अडकून राहतात. प्रशांतला गाण्याची आवड आहे, त्याने या नाटकातही गायले आहे. एक छोटीशी चूक मला लक्षात आली ती म्हणजे तो संवादाच्या वेळी भारतीय आयुर्विमा महामंडळ (एलआयसी)चे ‘जिदंगीके साथ, जिंदगीके बाद’ ह्या घोषवाक्याचा संदर्भ येतो. हे घोषवाक्य एलआयसीचे आहे, कुठल्या खाजगी विमा कंपनीचे नाही.

आम्ही थिएटर जवळ जंगली महाराज रस्त्याच्या नुकत्याच नूतनीकरण केलेल्या भागात(smart city प्रकल्पाच्या अंतर्गत) चक्कर मारली. दिवसभर पाऊस पडत होता. या नवीन ओल्या रस्त्याने संध्याकाळी चालताना मस्त वाटत होते. रस्त्याचा नूतनीकरण केलेला विभाग बर्‍याच मोठा आहे. आशा आहे की हे असेच राहील. असो, नाटकाकडे परत येतो . मी प्रशांतच्या दुसर्‍या नाटकाबद्दल ब्लॉग लिहिला आहे (कार्टी काळजात घुसली). जरूर पहा आणि प्रतिक्रिया कळवा!

आधुनिक कला आणि सामाजिक परिवर्तन

आज गिरीश कार्नाड यांचा पहिला स्मृतीदिन. गेल्या वर्षी(म्हणजे २०१९ मध्ये) १० जूनला त्यांचे निधन झाले. पाच-सहा वर्षांपूर्वी माझी त्यांचासोबत ईमेल वर बातचीत झाली होती. निमित्त होते ते त्यांच्या एका कन्नड पुस्तकाचे मी करत असलेल्या भाषांतराचे. आगोम्मे ईगोम्मे असे त्याचे कन्नड नाव. भाषांतर तसे अजूनही संपलेले नाही. ह्या वर्षी होईल असे वाटले होते, पण झाले नाही, त्यातच लॉकडाऊनचे देखील निमित्त झाले.

त्या पुस्तकातील मी पूर्वी काही भाषांतरित लेख ह्याच ब्लॉगवर प्रसिद्ध केले होते. पहिला ब्लॉग एका कथेचे भाषांतर होते(सर्व काही संपल्यावर). दुसरे होते ते नाटक कलेच्या मुळाबद्दलच्या एका पौराणिक कथेचे(Origin of theatrical arts). तसेच त्यांनी गुरुदत्तच्या चरित्राच्या पुस्तकाला  लिहिलेल्या प्रस्तावनेचे देखील मी नुकतेच भाषांतर केले होते(गुरुदत्त कोण?). आज त्यांच्या स्मृतीदिनानिमित्त त्यांचाच पुस्तकातील एक वैचारिक लेख भाषांतरित स्वरूपात येथे देत आहेत. गिरीश कार्नाड प्रसिद्ध होते म्हणजे त्यांचे स्पष्ट आणि परखड विचार. ते भाषणे देखील भरपूर करत, त्यांना विविध ठिकाणी व्याख्यानाला बोलावणे येत असे. पुण्यात एकदा मी त्यांचे संगीताबद्दल विचार, शुभा मुदगल यांनी आयोजित केलेल्या बाजा गाजा या संगीत महोत्सवामध्ये, ते देखील इंग्रजीत.

हा लेख देखील म्हणजे त्यांचे एक भाषण आहे. ते देखील मुळ इंग्रजीत होते. त्यांचे कन्नडमधील भाषांतर त्यांच्या उपरोल्लिखित पुस्तकात त्यांनी प्रसिद्ध केला होता(आधुनिक कले मत्तू सामाजिक परिवर्तने असे त्या लेखाचे कन्नड शीर्षक). भाषणाचे निमित्त होते नेदरलँड्मधील एक कार्यक्रम. भारताच्या स्वातंत्र्याच्या सुवर्णमहोत्सवानिमित तेथील Royal Tropical Institute ने India’s Culture in Motion हा कार्यक्रम आयोजित केला होता, १९९८ मध्ये. त्यावेळी त्यांनी केलेले अध्यक्षीय भाषण म्हणजे हा लेख होय. मुळ लेख बराच मोठा आहे. सोयीसाठी मी दोन भागांत ब्लॉग रुपात प्रसिद्ध करणार आहे. खाली दिलेले भाषांतर पहिला भाग आहे. पुढचा भाग नंतर प्रसिद्ध करणार आहे.

Girish Karnad

Girish Karnad. Photo from back-cover of his Kannada book Agomme Igomme

जाता जाता, गिरीश कार्नाड यांच्या चरित्राचे परिचय करून देणारा ब्लॉग(नोडनोडता दिनमान, आडाडाता आयुष्य#१) मी लिहिला होता. तसेच त्यांनी रचलेल्या तलेदंड नाटकाच्या प्रयोगाबद्दल देखील मी लिहिले होते(बसवण्णा, गिरीश कार्नाड आणि तलेदंड). ते देखील जरूर वाचा आणि ह्या श्रेष्ठ आणि बहुरंगी अश्या व्यक्तिमत्वाच्या स्मृतीला श्रद्धांजली अर्पण करूयात!

आधुनिक कला आणि सामाजिक परिवर्तन

भारतीय स्वातंत्र्याच्या सुवर्ण महोत्सवाच्या निमित्ताने हे संमेलन आयोजित केले गेले आहे. याचा प्रमुख उद्देश असा आहे की, भारतात गेल्या अर्ध-शतकात, समाजात कलेच्या क्षेत्रात झालेलं वेग-वेगळे बदल आणि त्यांचा मागोवा, आणि त्यांचे विश्लेषण करणे हा आहे. सांस्कृतिक क्षेत्रात तरी स्वातंत्र्य-पूर्व आणि स्वातंत्र्योत्तर काळ असे निश्चित असे कालखंड आहेत असे म्हणता येते. स्वातंत्र्योत्तर काळात क्रियाशील असलेल्या शक्ती ह्या स्वातंत्र्य-पूर्व काळातील वसाहतवादी युगात उगम पावून वाढीस लागल्या आहेत. त्यामुळे ह्या शक्तींचा परिचय करून घेताना, त्यामागील प्रक्रिया देखील जाणून घेणे अगत्याचे आहे.

माझ्या विवेचनाच्या आरंभी मला ब्रिटीश काळातील दोन आयमाकडे आपले लक्ष वेधायचे आहे. पहिला आयाम म्हणजे, शिक्षण आणि राज्यकारभारात/व्यवहारात झालेले इंग्रजी भाषेचे आगमन हे होय. १९३३ मध्ये, लॉर्ड मॅकॉलेने लिहिलेल्या टिप्पणी असे म्हणते, ‘येथील मुळनिवासी जनतेला इंग्रजी साहित्य, तसेच विज्ञान समजण्यासाठी इंग्रजी भाषा शिक्षणाचे माध्यम होणे गरजेचे आहे, तसेच, सर्व पौर्वात्य शिक्षणासाठी देण्यात येणारी सरकारी मदत थांबवण्यात येत आहे’. या धोरणामुळे आमच्या सुशिक्षित समाजाची विचार प्रक्रियाच शासकीय भाषेनुसार नियंत्रित झाली. स्वतः भारतीयांत आपल्या जीवनाच्या विविध अंगांचा, पाश्च्यात परिकल्पनाचा झालेल्या परिचयामुळे, साम्राज्यवादाच्या चौकटीत ठेवून विवेचन करण्याची सुरु झाली. याचा परिणाम असा झाला की भारतीय बुद्धीजीवी समाजात स्वतःकडे पाहण्याची पद्धतीच बदलून गेली.

त्याच बरोबर, आमच्या समाजात एक नवी मूल्यव्यवस्था निर्माण झाली. आमच्या दैनदिन जीवनात देखील, काय बरोबर, किवा काय चुकीचे आहे, हे पाश्च्यात तर्क-पद्धतीनुसार ठरवू लागलो.

दुसरा आयाम असा की, मद्रास, कलकत्ता, मुंबई या सारखी नगरे निर्माण झाली आणि त्यांची वाढ झाली/होऊ लागली. अशा शहरीकरणामुळे, एका नवीनच मानसिकता समाजात वाढीस लागली. ब्रिटिशांच्या आधी सुद्धा, भारतात शहरे होती, नाही असे नाही; पण त्यांची मनोभूमिका वेगळी होती. त्या काळी समुद्र-किनारी असलेल्या राज्यांच्या व्यतिरिक्त, भारतातील बहुतेक शहरे ही समुद्र किनाऱ्यापासून लांब, अंतर्गत भूभागावर वसली गेली होती. ब्रिटीश संस्कृती ही ह्याच्या अगदी विरुद्ध अशी समुद्रगामी अशी होती. त्यांचा सर्व व्यापार हा सागरावर अवलंबून होता. त्यामुळे स्वाभाविकपणे त्यांनी समुद्रकिनारी शहरे वसविली. त्यामुळे भारतात त्यांनी ज्या तीन ठिकाणी नवीन शहरे निर्माण केली, त्यांना त्यांचा स्वतःचा असा पूर्वेईतिहास काही नव्हता. ह्या शहरात त्यांनी थाटलेल्या कारखान्याच्या आसपास, आणि ब्रिटीशांनी दिलेल्या सवलतीमुळे, एतद्देशीय भारतीय व्यापारी आकर्षित होवून ह्या शहरात येवू लागले. त्यामुळे हळूहळू ब्रिटीश साम्राज्य आपले पाय रोवू लागले. साहेबाच्या प्रती निष्ठा, कौतुक वाढीस लागले, त्याच्या सारखेच दिसावे ही भावना देखील वाढीस लागली. तसेच एका तऱ्हेचा Bourgeois समाजच निर्माण झाला, जो ब्रिटीश व्यापाराचा केंद्रबिंदू झाला.

पुरातन अथवा मूळच्या भारतीय नगरांत आणि वसाहतवादी अर्थव्यवस्थेतून नवीनच उदयास आलेल्या ह्या तीन शहरात मध्ये सुरुवातीपासूनच एक सांस्कृतिक भेद होता. भारतातील मुळच्या नगरात जरी लोक राहत असले तरी, त्या नगरांच्या आसपास असलेल्या गावामधून राहत असलेला समाज, याची जीवन मूल्ये ही साधारण एकच असत. देव, धर्म, जाती, कुटुंबव्यवस्था, सामाजिक संबंध वैगरे गोष्टी, त्या दोन्ही समजातील लोकाच्या आचरणात विशेष भेद नसे.

याविरुद्ध, ब्रिटीश वसाहतवादी काळातील ह्या नवीन नगरात ‘शहरी’ आणि ‘ग्रामीण’ असा भेद तीव्र होत गेला, असे दिसते. मुक्त अर्थव्यवस्थेवर आधारित व्यापार, वैयक्तिक कर्तृत्व शक्तीला मिळालेला वाव, तसेच सामाजिक जीवनात, धर्म-जाती-मत यांचे झालेले निराकरण, अशी ही सर्व ह्या नवीन शहरी संस्कृतीची वैशिष्ट्ये होती. एकूणच आधुनिक आणि पाश्चिमात्य नागरी जीवन हे लक्ष्य होते.

यामुळे, ग्रामीण भागातील लोक, ह्या दृष्टीने मागे राहू लागले, त्यांच्या मध्ये अज्ञान वाढीस लागले. शहरातील जीवन हे पुढारलेले आहे, अशी भावना वाढीस लागली, या सर्वामुळे, शहरे आणि ग्रामीण भाग यातील अंतर आणखीन वाढू लागले. ब्रिटीशांनी, शहरी भागात शाळा, महाविद्यालये, आधुनिक हॉस्पिटल इत्यादी सुविधामुळे, ह्या भावनेला आणखी चालना मिळाली.

इथे एका गोष्टीचा उल्लेख करावयास हवा. हा शहरी समाज कितीही पुढारलेला होऊ लागला, पाश्चिमात्यांचे अनुकरण करू लागला असला तरी, घरात त्याचा प्रवेश झाला नाही. कुटुंबात, जाती-मत-कुलाचार, संप्रदाय, याथाप्रकार चालूच राहिले. यामुळे, शहरी जीवनात एक प्रकारचे द्वंद आणि दांभिकता निर्माण झाली(ह्या विषयावर विचारवंत आशिष नंदी यांनी लेखन केले आहे).

नाट्य आणि संस्कृती

पाश्चिमात्यांचे अनुकरण हा शहरी समाजाच्या जीवनाच्या शैलीचा भाग झाला, हे जरी खरे असले तरी, सांस्कृतिक अनुकरण सार्वजनिक क्षेत्रात सोपे असते. घरातील व्यवहार त्याने दुषित होत नाहीत. ह्या नवीन मध्यमवर्गाने, हा सांस्कृतिक बदल, कोठे आणला असेल तर तो रंगभूमी वर.

असे दिसून येते की, येथील मनोरंजनाचे स्वरूपच ब्रिटिशांच्या रंगभूमीच्या दोन आयामांमुळे बदलून गेले. पहिला बदल झाला तो शहरी/नागरी रंगभूमीवर असलेला procemium arch. सांप्रदायिक भारतीय रंगभूमीवर, प्रेक्षक आणि रंगभूमी ह्या दोघात कायम देवाणघेवाण, संवाद असे. तो यामुळे तुटला. नवीन प्रकाश्योजानेद्वारे, आता रंगभूमीवरील नटांवर/कलाकारांवर तो केंद्रित झाला, आणि प्रेक्षागृहात अंधार ठेवण्याची प्रथा सुरु झाली. रंगभूमीवरचे नाट्य आत्ता जणूकाही लांबवर एका कक्षात घडत असलेले स्वप्नवत भासू लागले(अपवाद अर्थात, गाण्याला अथवा सांगितला मिळणारा वन्समोअर, किंवा हास्य-विनोदाला मिळणारी प्रेक्षकांची प्रतिक्रिया)

दुसरा महत्वाचा बदल घडून आला, तो नाटकासाठी असलेली तिकीट-विक्रीच्या व्यवस्थेमुळे. नाटकामुळे मनोरंजन करून घ्यायचे असेल तर, त्यासाठी उचित दाम मोजला पाहिजे अशी वृत्ती वाढू लागली. या आधी, राजे-राजवाडे, समाजातील धनिक व्यक्ती, देवस्थान वगैरे ही मंडळी, नाटकाच्या प्रयोगाचा खर्च उचलत असत, ज्या मुळे प्रेक्षकांना काही दाम द्यावा लागत नसे.

ब्रिटिश रंगभूमी आणि त्यांची इंग्लिश शिक्षण पद्धती या दोन उपक्रमामध्ये एक सिद्धांत अंतर्भूत होता. तो म्हणजे, शेक्सपियरच्या नाटकात ब्रिटीश समाजाचे यथार्थ चित्रण आले आहे, यावर असलेला दृढ विश्वास, हा होय आणि त्याच्या नाटकात चितारलेला ब्रिटीश समाज हा जगातील इतर समाजापेक्षा श्रेष्ठ आहे, असा मुद्दा उपस्थित केला जाई. भारतातील बुद्धीजीवी समाजात, ह्या एका नाटकाने टाकलेला प्रभाव हा अभूतपूर्व असा होता. ब्रिटिशांचे अनुकरण करणे आणि आपण त्यांच्या पेक्षा कुठल्याही बाबतीत कमी नाही, मागे नाही, ही त्या बुद्धीजीवी समाजाची त्या वेळी गरज बनली होती.

आपल्याकडे तत्व-ज्ञान, पुराण, महाकाव्य, ही सर्व असल्यामुळे, ब्रिटिशांची बरोबरी स्थापन करण्यास मदत झाली. ब्रिटीशांनी अकस्मातपणे नाटकाकडे मोर्चा वळवला. शेक्सपियरच्या तोडीस तोड भारतीय नाटककार उभा करणे आवश्यक झाले. सर विलियम जोन्स याने शाकुन्तालाचे भाषांतर केले होते आणि त्यांची प्रशंसा केली होती. जर्मन महाकवी गटे याने तर शाकुंतल नाटकाला डोक्यावर घेतले होते. भारतात कालिदासाला जरी श्रेष्ठ नाटककार म्हणून मान्यता मिळाले असले तरी, तो राष्ट्रीय अस्मितेचा भाग तो पर्यंत तरी बनला नव्हता. आता त्याला शेक्सपियर ऑफ इंडिया असे नामाभिधान त्याला बहाल करण्यात आले.

शेक्सपियरच्या उदाहरणावरून त्यावेळचे भारतीय बुद्धिजीवी समाज किती ढवळून निघाला हे जर पाहायचे असेल तर १९व्या शतकात आलेल्या भाषांतरांची संख्या पहिली तर लक्षात येईल. शेक्सपियरच्या नाटकाची नव्हे, तर कालीदासाच्या नाटकांची! १९व्या शतकात उत्तरार्धातील केवळ २० वर्षात, ‘शाकुंतल’ ची चार मराठी भाषांतरे, तर २ कन्नड भाषांतरे आली होती.

अण्णासाहेब किर्लोस्कर(ज. १८४३) हे मराठी व्यावसायिक रंगभूमीचे जनक. त्यांनी रंगभूमी वर आणलेले पहिले नाटक हे ‘शाकुंतल’ हेच होते. त्यांनी अश्या संस्कृत कृती वर आधारित नाटके आणून नाटक कंपन्यांना समाजात प्रतिष्ठा मिळवून दिली, हे खरे आहे. पण त्यांनी असेही म्हटले आहे की मला ‘इंग्लिश’ पद्धतीची रसनिर्मिती करायची आहे, हे लक्षात घेतले पाहिजे.

ब्रिटीश सरकार सारख्या विदेशी राज्यकर्त्यांचा विरोध करायला हवा असे मानणाऱ्या राजकीय विचारवंतामध्ये ही शेक्सपियर मुळे कशी संदिग्धता निर्माण झाली होती, त्याचे मराठी नाटककार कृष्णाजी खाडिलकर हे उत्तम उदाहरण आहेत. त्यांचे एक नाटक ‘कीचकवध यांच्या नाटकात, सैरंध्री आपल्या आप्तजनांना गमावते, त्या वेलची तिची दर्शवलेली विपन्नावस्था ही सरळ सरळ त्या काळातील भारतमातेच्या अवस्थेशी मिळते जुळते असे आहे. त्या नाटकात सैरंध्रीचा पाणउतारा करणारा, तिच्या वर हात टाकणारा कीचक, हा त्यावेळी भारताचा प्रमुख लॉर्ड कर्झन आहे हे ही स्पष्ट होते.ब्रिटीशांनी ह्या नाटकावर, राजकीय हिंसेला खतपाणी मिळेल ह्या विचाराने, बंदी आणली. त्याच खाडीलकारांचे दुसरे नाटक ‘सवाई माधवरावांचा मृत्यू’ ह्यात नायकाचे पात्र ह्याम्लेटवर तसेच खलनायकाचे पात्र हे इयागोवर आधारित होते.

खाडीलकरांचे समकालीन नाटककार राम गणेश गडकरी ह्यांनी तर ‘शेक्सपियरच्या पुढ्यात मी अपूर्ण आहे. त्याची ३६ नाटके आणि माझी फक्त १८च नाटके आहेत’ असे जाहीर केले. किर्लोस्कर, खाडीलकर, गडकरी, ह्यासारख्या उच्चवर्णीय व्यक्तींनी, मराठी समजात चाललेल्या ब्रिटीश विरोधी चळवळीबद्दल असणाऱ्या भावनांना वाट करून दिली, तसेच खतपाणी देखील घातले.

१९व्या शतकाच्या मध्यात ब्राम्हण तसेच इतर उच्चवर्णीय समाजात नाटकाच्या प्रती तिरस्काराची भावना होती. देवळातील उत्सवाशी निगडीत अथवा धार्मिक उद्देशाने केल्या जाणाऱ्या अशा उपक्रमाव्यतिरिक्त नाटक निषिद्ध होते. तसे केल्यास जातीभ्रष्ट होण्याची भीती त्यात असे. धार्मिक कारणाव्यतिरिक्त, मनोरंजासाठी म्हणून कथा सांगणे, नृत्य, संगीत तसेच जादूचे खेळ हे सर्व इतर जातीच्या समाजात प्रचलित होते. (इथे एखादे उदाहरण पुरेसे आहे. रायचूरचे अपराळ तम्मण्णा १९०० मध्ये ‘श्री कृष्णपारिजात’ नाटक लिहून रंगभूमीवर आणले. ते लोकप्रिय झाले. तसे असले तरी त्यावेळच्या माध्व ब्राम्हण समजाचा रोष ओढवून घेतला. नाटकावर बहिष्कार टाकण्यात आला. तेव्हा तम्मण्णा यांच्या बंधूनी ते नाटक मठाधिपतींच्या समोर सादर करून आणि त्यांना हे नाटक धर्मप्रसाराचे काम करते आहे असे पटवून दिले, आणि बहिष्कार काढून टाकण्याची विनंती केली. आणि याउपर धर्मकार्य केल्यावाद्दल तम्मण्णाला शाबासकी देण्यात आली.)

हिंदू-मुस्लीम समाजामध्ये त्यावेळी नाटककलेच्या प्रती असलेला पूर्वग्रह एका बाजूला, तर ब्रिटीश समाजात नाटकाचे स्थान अत्यंत महत्वाचे होते. ब्रिटीश भारतात पाय ठेवल्यापासून, त्यांनी ब्रिटन मधून नाटक कंपन्या भारतात येत राहिल्या. त्यांच्या विलासी नाटक प्रयोगांना भरपूर उत्तेजन मिळे. त्यातील स्त्री भूमिका ‘मेमसाहेब’ करत असत. ह्यावरून नाटककलेला असलेली प्रतिष्ठा दिसून येते.

मुंबईतला पारसी समाज ब्रिटिशांचे अनुकरण करण्यात पुढे होता. त्यांनी १८५० मध्ये मुंबईमध्ये पारसी नाटक मंडळ स्थापन केली. १८५३ मध्ये लखनौचे नवाब वाजीद अली शाह हे एका फ्रेंच सांगितीकेवरून प्रभवित होवून ‘इंदर सभा’ हे संगीत नाटक लिहून घेतले. ते त्याचे प्रयोग करीत आणि स्वतः त्यात नृत्य करीत असत. त्यावेळेस देशभर त्याचे शंभराहून अधिक प्रयोग झाले.

१८८० च्या सुमारास महाराष्ट्रात ब्राम्हण आणि इतर उच्चवर्गीय समाजातील लोक, तसेच बंगाल मधील ब्रिटीशांनी पोसलेले जमीनदार यांनी नाटकाचे आधीचे संकेत मोडून स्वतःची अशी व्यावसायिक नाटके रंगभूमीवर आणली. किर्लोस्कर आदी मंडळीना मिळालेल्या यशामुळे नाटक कंपन्यांची एक समृद्ध अशी परंपराच सुरु झाली, जी पुढील ७५ वर्षे टिकून राहिली. procemium arch, सुमधुर नाट्यसंगीत, आणि ह्या नाटक कंपन्यांची असलेली एक विशिष्ट अशी आर्थिक व्यवहार पद्धती ह्या सर्व गोष्टी ह्या नवीन रंगभूमीची वैशिष्ट्ये होती. पौराणिक-ऐतिहासिक नाटके सुद्धा ब्राह्मण्य शैलीमध्ये सादर केली जायची, ज्याचे उदात्तीकरण होण्यास हे नाटकासारखे नवीन माध्यम पूरकच ठरले. त्याच वेळेला लोकसंगीतातून स्फूर्ती घेवून सादर केले जाणारे लोकनाट्य तसेच ग्रामीण नाट्य प्रकार हे कनिष्ठ दर्जाचे आहेत असा समज दृढ होत गेला. शतकानुशतके आपली लोकनाट्य परंपरा जीवित ठेवणाऱ्या ह्या कलाकारांना नुकत्याच उदयास आलेल्या व्यावसायिक रंगभूमीवर प्रवेश मिळाला नाही.(ह्या बाबतीत पारसी रंगभूमीने त्यांचे स्वागत करून अधिक उदारपणा दाखवला)

आमच्या संस्कृतीच्या व्याख्येमध्ये एक नवीन, मुलभूत बदल होवू घातला होता; जो देशातील वेगवेगळया भागात, वेगवेगळ्या कलाप्रकारात; वेगवेगळया रीतीने, जरी दिसायला सुरुवात झाली असली तरी, त्याचे मूळ स्वरूप आणि परिणाम एकच होता असे दिसते. उच्चवर्गातील समाजाने आतापर्यंत ज्या परंपरागत व्यवसायांना आपल्या पासून दूर ठेवले होते, त्याच गोष्टी आता ‘संस्कृती’, ‘कला’, ‘दोन हजार वर्षांची परंपरा” ह्यासारखी लेबलं लावून स्वीकारार्ह होत गेल्या.

आमच्याकडे अनादी काळापासून काही कलाप्रकार कनिष्ठ वर्गातील समाजाने आपल्या व्यवसायाचा भाग म्हणून जपून ठेवले, त्याचे संवर्धन केले. ह्या समाजाला, वर्गाला, शहरातील नाट्य चळवळीबाहेर जाणून बुजून ठेवण्यात आले. ह्या नवीन नाटक कंपन्या शहरी संस्कृतीच्या गौरवाचा, अभिमानाचा विषय ठरू लागला. नाट्यकलेने स्वतःची जात बदलली असे म्हणावे लागेल.

(क्रमशः)

चौक

एक काळ असा होता ज्या वेळी नाटकं पाहण्याचा आणि त्यातही प्रायोगिक नाटकं पाहण्याचा चस्का लागला होता. अर्थात नाटकं अजूनही पाहत असतो पण, प्रायोगिक नाटकं आजकाल विशेष होत नाहीत. काही ठिकाणे आहेत, जसे सुदर्शन रंगमंच, सकळ ललित कलाघर, वगैरे. पूर्वी ती मी स्नेहसदन, पत्रकार नगर येथे देखील एक खुला रंगमंच होता, तेथे ती नाटकं होत असत. पंधरा वर्षांपूर्वी(२००४ मध्ये) मकरंद साठे लिखित आणि अतुल पेठे दिग्दर्शित एक नाटक, ज्याचे नाव चौक, ते मी पहिले होते, पण बालगंधर्व मध्ये. ते नाटक अर्थात व्यावसायिक नव्हते, प्रयोगीकच होते. ते नाटक आठवायचे कारण म्हणजे कालचा महाराष्ट्र दिन, तोही साठावा. त्यानिमित एका दुरचित्रवाणी वाहिनीवर सुरु असलेल्या विचारमंथनात महाराष्ट्रात, प्रामुख्याने १९९१ नंतर खाउजा(खाजगीकरण, उदारीकरण, जागतिकीकरण)चे वारे वाहू लागले, त्या नंतर, एकूणच identity crisis(एखाद्याची अस्मिता अथवा ओळख याविषयी प्रश्न) निर्माण झाला आहे का, ह्या वर चर्चा सुरु होती. चौक हे नाटक देखील त्याचाच वेध घेते.

२००४ मधील या प्रयोगात माधुरी पुरंदरे, गजानन जोशी आणि इतर बरेच कलाकार होते(त्यांची नावे आता आठवत नाहीत). खरे तर हा एक दीर्घांक आहे, एकूणच आपली स्वतःची ओळख हरवून बसण्यामुळे निर्माण झालेले प्रश्न एकूणच अस्वस्थ करणारा अनुभव दिला होता. नाटक तसे गुंतागुंतीचे आहे, सरळ काहीतरी विषय नाही(जसे ऐतिहासिक, कौटुंबिक, विनोदी वगैरे). हे नाटक म्हणजे नाटककारची एकूणच सामाजिक परिस्थितीवर भाष्य आहे. अच्युत आठवले हे प्रमुख पात्र. त्यांच्या एका कादंबरीत(अच्युत आठवले आणि आठवण, २००३) सुद्धा याच नावाचे प्रमुख पात्र आहे. या नाटकात एका चौकात traffic jam झाला आहे.  हि आपल्या दृष्टीने नेहमीचीच गोष्ट आहे.  पण मकरंद साठे त्या घटनेतून काही नवीन सांगू पाहतात.  Traffic jam मध्ये अनेक लोकं अडकलेली आहेत. बेरोजगार लोकं, पांढरपेशे लोकं, विचारवंत, समाजसुधारक, वारकरी वगैरे लोकं आहेत. त्यामुळे सगळी एकमेकांशी भांडत आहेत. सगळे वैतागले आहेत, कोणाजवळ उत्तर नाही हे असे का झाले आहे, नुसता गोंधळ गडबड सुरु आहे. एकमेकांच्यात होणाऱ्या वादविवादात, आरोप-प्रत्यारोपातून असे समजते कि लोकं आपण कोण आहोत हे विसरून गेले आहेत. समाजातील सगळेजण एकमेकांपासून तुटत जात आहे, एकमेकांशी संबंध नाही असे एकूण निरर्थेकतेकडे जाणारे असे वातावरण आहे.

ह्या गर्दीत सरळ सरळ दोन गट दिसतात. ज्यांच्या भावना पटकन भडकतात असे लोक, आणि दुसरे काही जण असे आहेत कि त्यांना काही झाले तरी  त्याच्या भावना भडकत नाहीत. दोघेही टोकाची भूमिका घेणारे, त्यामुळे समाजाचा समतोल बिघडतो, आणि हे आपण नेहमी पाहतो.  भारतात जागतिकीकरणाच्या निमित्ताने identity crisis होतो आहे, झाला आहे. आपली एक आधीची संस्कृती आणि आताची संस्कृती यात दरी असल्यामुळे असे प्रश्न निर्माण होत आहेत. ह्या नाटकात तेच दाखवण्याचा प्रयत्न आहे. अर्थात मकरंद साठे हे त्यांच्या इतर पुस्तकांतून अश्या गोष्टींचा वेध घेत असतात. रंगनाथ पठारे देखील असाच काहीसा प्रयत्न त्यांच्या कादंबऱ्यांतून करत असतात.

मराठी विश्कोशात मकरंद साठे यांच्या बद्दलच्या नोंदीत या नाटकाचा असा उल्लेख आहे, ‘….आर्थिक उदारीकरण व जागतिकीकरण यांच्या रेट्यामुळे आधुनिक नागर जीवनात सामाजिक, राजकीय, आर्थिक व सांस्कृतिक मूल्यांमध्ये प्रचंड प्रमाणात घुसळण होते आहे. या स्थितीमुळे गोंधळलेल्या, भांबावलेल्या सामान्य माणसाच्या संभ्रमावस्थेचे प्रतीकात्मक चित्रण चौक या नाटकात वाहतुकीच्या कोंडीचे प्रतीक वापरून साठे यांनी केले आहे….’. हिच संभ्रमावस्था उत्तर-आधुनिक विचारधारेचे(post modernism, आधुनिकोत्तर विचारधारा) व्यवच्छेदक लक्षण आहे असे मानतात.

मकरंद साठे लिखित आणि अतुल पेठे दिग्दर्शित अजून एक नाटक मी पहिले होते, त्याचे नाव सूर्य पाहिलेला माणूस, आणि ते अर्थातच डॉ. श्रीराम लागू यांच्या भूमिकेमुळे, अभिनयामुळे, संवाद यामुळे ते बरेच चर्चेत होते. त्यावर देखील लिहायचे आहे, बघू कधीतरी.

 

 

 

रंग सम्राज्ञी कुकनूरु रहमानव्वा

रंग सम्राज्ञी कुकनूरु रहमानव्वा

मूळ कन्नड लेख: अजित फोफर्डी
प्रसिद्धी: कस्तुरी मासिक ऑगस्ट 2019

मराठी अनुवाद: प्रशांत कुलकर्णी

अनुवादकाची टीप: रहमानव्वा हि स्वातंत्र्यपूर्व काळातील गायक-नटी. अमीरबाई आणि गोहरबाई कर्नाटकी या दोन बिळगी भगिनीसारखीच(ज्यांच्या बद्दल मी पूर्वी ह्याच ब्लॉगवर लिहिले आहे). रहमानव्वा कायमच कन्नड रंगभूमीवर कार्यरत राहिल्या. अमीरबाई पुढे हिंदी चित्रपटात गेली, तर गोहरबाई पुढे बालगंधर्वांच्या सोबत मराठी रंगभूमी वर आली. या दोघी गायिका म्हणून प्रसिद्धीस आल्या. तर रहमानव्वा हिने नाटकातील अभिनय आणि नाटक मंडळी चालवणे हे प्रामुख्याने केले. रहमानव्वा हि हैदराबाद-कर्ह्यानाटकातील, तर बिळगी भगिनी मुंबई-कर्नाटक भागातील. तश्या अपरिचित कलावती बद्दल कस्तुरी ह्या कन्नड मासिकात वाचले. तिच्या बद्दल मराठी वाचकांना माहिती करून देणारा हा लेख मला अनुवादित करायला खूप आनंद झाला.

परिचय

रहमानव्वाचा जन्म मुळा नक्षत्रावर झालेला. गुरांचा चरायवास नेणे हे तिचे काम करी. पण तिचे नशीब असे की नाटकांतून भूमिका करायला मिळाल्या. मग त्यांनी मागे वळून पाहिलेच नाही. कायम हिरोईनचे काम त्यांना मिळाले! सहा दशकांहून अधिक काल कन्नड रंगभूमीवर रंगनायकी म्हणून त्यांनी मिरवले. आपल्या अकरा मुलांपैकी सहा मुलांना तिने रंगभूमीवरच जन्म दिला. मरण पावलेल्या मुलाला मूठमाती देऊन आला दिवस चेहर्‍याला रंग लावून ती रंगभूमीची पायरी चढली. जगलेल्या पाच मुलांना तिने रंगभूमीस अर्पण केले. अशी होती त्यांची रंगभूमीवरील श्रद्धा, संलग्नतेचे प्रतीक. रंगभूमीच त्यांचा श्वास आणि तेच त्यांचे दुसरे नाव. ही पुरुषाशी छाती असणार्‍या स्त्रीने स्वातंत्र्य लढ्यात सुद्धा भाग घेतला होता. भूमिगत स्वातंत्र्यसैनिकांकरीता जंगलात जाऊन त्यांच्या साथी जेवणाचे डबे झाडांवर बांधून आली. रझाकार चळवळीच्या दरम्यान तिने पुरुषी वेश धरण करून हेरगिरीसुद्धा केली. स्वातंत्र्यसैनिकांना आपल्या नाटक कंपनीत अन्न वस्त्र देऊन सहारा दिला. देशासाठी अहर्निश सेवा करणार्‍या या मातेच्या पाचवीला गरीबी पूजली होती. ती मरण पावल्यानंतर स्मशानभूमीत तिला दफन करण्यासाठी जागा देण्यास मज्जाव केला. तिच्या मुलांनी कुर्‍हाडी घेऊन प्रतिकार केल्यावर तिच्या दफनाची सोय झाली.

 

सुरुवातीचे दिवस

तो 1915चा काळ होता. उत्तर कर्नाटक, त्यातही हैदराबाद-कर्नाटक म्हणजे निरक्षरांचा प्रदेश. त्यातील कोप्पळ जिल्ह्यातील यलबुर्गी तालुक्यातील कुकनुरू हे कुग्राम. तेथील एका देवदासी असलेल्या घरी हुसेनव्वा नावाच्या शिक्षिकेच्या पोटी तिचा जन्म झाला. त्यात तिचा मुळा नक्षत्रावर जन्म झाला. अशी मुले ही घरदार विकून, माता पित्यांच्या जीवाला धोका निर्माण करतात असा अंधविश्वास तेथील समजात आहे, आजही तो आहे.

ह्या मुलीचे नाव रहमानबी असे ठेवण्यात आले. तिची आई सततच्या आजारपणामुळे ती जन्मल्यावर सहा-आठ महिन्यातच, जसे कावळा बसायला आणि फांदी तुटायला एकच गाठ पडली तसे होऊन, निर्वतली. रहमानबीचे वडील कोण माहीत नाही. तिची आज्जी हसनव्वा हिच्यावर नातीचा सांभाळ करण्याची जबाबदारी येऊन पडली. दररोज चारेक घरी जाऊन भिक्षा मागून आणल्यावरच तिची तोंडाची आणि पोटाची गाठ पडे. त्यातच नातीचा अतिरिक्त भार तिच्यावर आला. तरीही तिने 7-8 वर्षे कसाबसा तिचा सांभाळ केला. कुकनूरु गावाजवळील तळकल्लू गावातील वेंकरेड्डी नावच्या श्रीमंत जमीनदाराच्या घरी रहमानबीला तिने गुरांचा सांभाळ करण्यासाठी सोडून आली. त्यावेळेस रहमानव्वा पूर्ती दहा वर्षांची देखील झालेली नव्हती. स्वतःकडून तिचे नीट पालनपोषण होत नसल्यामुळे, जमीनदाराच्या घरी कमीत कमी दूध दुभते खाऊन पिऊन काही बाही काम करत जगेल या उद्देशाने तिने हे पाऊल उचलले असावे.

बाहेरचे जग कसे असते, जीवन म्हणजे काय, याचा काहीही गंध अजून त्या कोवळ्या मुलीला, रहमानबीला थांगपत्ता देखील नव्हता. ती त्या जमीनदाराकडे गुरेढोरे सांभाळत खाऊन पिऊन ती वाढत होती. दिवस उजाडल्यावर गुरांना जंगलात चरायला घेऊन जाणे, दिवसभर त्यांच्या सोबत तेथे राहून, संध्याकाळी घरी परत येऊन, गुरांना त्यांच्या गोठ्यात बांधून, रात्रीचे जेवण करून तेथेच रात्री ती झोपत असे. अशी चार पाच वर्षे तिची दिनचर्या होती.

एके दिवशी तिचे नशीब फळफळले. नशिबाचे दरवाजे कोणाला कसे किलकिले होतील हे सांगता येत नाही तसेच झाले. अचानकपणे तिला कित्तूरच्या राणी चन्नम्मा हिची भूमिका एका नाटकात करायला मिळाली आणि ती रातोरात कन्नड रंगभूमी वरील नायिका बनली. दुसर्‍या दिवशी सकाळी तळकल्लू गावातील लोकांच्या तोंडी हिचेच गुणगान दिसत होते. “आपल्या वेंकरेड्डी यांच्या घरातील गुरे पाळणार्‍या मुलीने, म्हणजे आपल्या रहमानीने नाटकात चन्नम्माची भूमिका जबरदस्त केली…काशी काय शिकली ही मुलगी हे सगळे, आणि कधी शिकली, शाब्बास!” तिचा हा पराक्रम आसपासच्या पंचक्रोशीत पसरायला वेळ लागला नाही. दुसर्‍या दिवशी ती जेव्हा परत गुरे घेऊन जंगलात जाऊ लागली तेव्हा गावातील लोकांनी तिला बोलावून तिची वाह वाह केली, तिला दूध प्यायलाही दिले, आग्रहाने तिला जेवायलाही दिले.

गुरे पळणारी रहमानबी उर्फ रहमानी उर्फ रहमानव्वा हीने राणी चिन्नम्माची भूमिका केलांनंतर काही दिवसातच त्यावेळच्या मुघल राज्यात(म्हणजे हैदराबाद-कर्नाटक भागात) रहमान जान ह्या नावाने प्रसिद्ध झाली. सुमारे सहा दशके तिने कन्नड व्यावसायिक रंगभूमीवर कार्यरत राहिली. नायिका म्हणून रंगभूमीवर प्रवेश करून, शेवटपर्यन्त नायिकेच्या भूमिकाच केल्या, आणि नायिका म्हणूनच तिने एग्झिट घेतली. तिने पुरुष भूमिकादेखील ती स्त्री कलाकार आहे ओळखू न येईल अशा बेमालूमपणे केल्या.

कन्नड रंगभूमीवरील त्याकाळातील बहुतेक सर्व रथी महारथी कलाकारांबरोबर तिने काम केले. तिने स्वतःची अशी नाटक कंपनी दोनदा काढली, आणि दोन्ही वेळेस हात पोळून घेतले. रंगभूमीवर दंतकथा ठरलेले आनेक प्रतिभावंत कलावंत जसे, एलिवाळ सिद्धय्या स्वामी, दुर्गादास, मरुळसिद्धय्या, अर्जुनसा नाकोड, डंबळ संकणणा, गोकाक विरय्या हे सर्व तिच्या नाटक कंपनीत कधीना कधी काम केले होते, यावरून तिचा दबदबा दिसून येतो. त्या खडतर काळी रहमानव्वाच्या कंपनीत शंभरेक लोक काम करत असत, यावरून तिचे रंगवैभव समजून येते.

रहमानव्वा ही फक्त नाट्यकलाकार आणि नाटक कंपनीची मालकीण एवढीच तिची ओळख असे म्हटले तर ते चुकीचे ठरेल. ती एक स्वातंत्र्य सैनिक देखील होती. यालबुर्गी तालुका बोर्डची ती सदस्य होती, तिच्या मार्फत तिने समाजसेवा देखील केली आहे. कर्नाटक नाटक अकादमी पुरस्कार, कर्नाटक राज्य राज्योत्सव पुरस्कार तिला मिळाले आहेत. 1950 पर्यन्त तिने अनेक नट नट्यांना तिने नाट्यकलेत तयार केले आहे. केवळ कर्नाटकातच नव्हे तर, शेजारील महाराष्ट्र तसेच आंध्र प्रदेश येथे देखील तिने आपली कला सादर करून कर्नाटक रंगभूमीची पताका उंचावत ठेवली आहे. अशी ही कुकनूरची रहमानव्वा उर्फ रहमान जान ही कन्नड कलाजगतात दंतकथा ठरलेल्या अमीरबाई कर्नाटकी, शांता हुबळीकर, लक्ष्मीश्वर बच्चासानी, आर. नागरत्नम्मा, ए व्ही वरदचार्य, एम पीर, आर. नागेंद्रराव, हंदीगनूर सिद्धरामप्पा सारख्या एव्हरग्रीन प्रतिभावंतापेक्षा वेगळी नाही.

अदृष्टाच्या वाटा

गुरे पाळणारी रहमानव्वा नाटकात कशी गेली ह्याची कथा देखील रोचक आहे. ती ज्यांच्याकडे राहायची ते वेंकरेड्डी जमीनदार स्वतः कलाप्रेमी होते तसेच कलेला प्रोत्साहन, आश्रय देणारे होते. ते स्वतः अभिनय देखील करत. त्यांच्या गावातील जत्रा, सण समारंभातून नाटकांचे प्रयोग ते आयोजित करत असत. जानपद, आणि इतर संस्कृती कार्यक्रम आयोजित करण्यात ते हौशी होते. गावातील आणि आसपासच्या गावातीलही स्थानिक कलाकारांना प्रोत्साहन देऊन त्यांना ते सहभागी करून घेत असत. वर्षातून असे एक दोन वेळेस असे कार्यक्रम होत असत. घराघरांतून वर्गणी काढून नाटकं करण्याची परंपरा होती त्या गावात, काही हजार रुपये जामा होत असत . ती पद्धत आजही आहे, पण आज वर्गणी लाखोंनी गोला होते. घरटी ठराविक रक्कम किंवा शेतकरी कुटुंब असेल तर एकरी एक ठराविक रक्कम अशी गोळा करण्याची पद्धत त्यावेळेपासून आहे. नाटकांतील पुरुष पात्र त्या त्या गावातील पुरुष मंडळी करतात, आणि महिला पात्रांसाठी शेजारील शहरातून महिला कलाकारांना बोलवण्याची परंपरा आजही आहे.

वेंकरेड्डी जमीनदारांनी त्या वर्षी(1920) कित्तूर राणी चेन्नम्मा हे नाटक करण्याचे ठरवले. कन्नड व्यावसायिक रंगभूमीवर ह्या नाटकाचा स्वतःच असा रोचक इतिहास आहे. वेंकरेड्डी यांना हेच नाटक करण्याची स्फूर्ति झाली ती अब्बिगेरी बसवनगौडा यांच्या मुळे. ते हेच नाटक त्यांच्या कन्नड साहित्य सेवा संगीत नाटक मंडळी तर्फे ते करत असत. त्या वेळेस सुरू असलेल्या स्वातंत्र्यलढ्याच्या धामधुमीत हे नाटक जनामनात खूप लोकप्रिय झाले होते. हे नाटक पाहून क्रोधित झालेल्या बेळगावी जिल्ह्यातील नागनूर संस्थांनातील राजमहिलांनी त्यावेळच्या ब्रिटिश कलेक्टरच्या मुस्काटात मारली होती. या घटनेनंतर ब्रिटिश सरकारने अब्बिगेरी यांच्या कित्तूर राणी चेन्नम्मा, झाशी राणी लक्ष्मीबाई, नरगुंद बंडाय या सारख्या नाटकांवर बंदी आणली. त्यामुळे अब्बिगेरी यांच्या नाटक कंपनी तोट्यात जाऊ लागली. तरीसुद्धा या आदेशाविरुद्ध अब्बिगेरी यांनी दिल्लीच्या कोर्टापर्यंत जाऊन आले., बराच पैसे आणि वेळ खर्च झाला, पण ब्रिटिश सरकार नमले नाही.

वेंकरेड्डी जमीनदारांनी कित्तूर राणी चेन्नमा हे नाटक पहिले होते. त्यांना त्या नाटकावर नंतर बंदी आली आहे हे देखील समजले होते. तरी सुद्धा त्यांनी आपल्या गावात तेच नाटक करायचे ठरवले. त्याची गावात तालिम देखील सुरू झाली. दोन तीन महिन्यात रंगभूमीवर रंगीत तालिम होणार होती. गावातल्या लोकांमध्ये या नाटकबद्दल चर्चा सुरू झाली होती, उत्सुकता वाढत होती. रंगीत तालिमीच्या काही दिवस आधीच नाटकात राणी चेन्नम्माचे काम करणारी हुबळीची नाती जमनाबाई ही अचानकपपणे गायब झाली.

कित्तूर राणी चेन्नम्मा

प्रमुख कलाकार जमनाबाई बेपत्ता झाल्या मुले वेंकरेड्डी आणि गावातील इतर आयोजकांवर डोक्याला हात लावून बसण्याची वेळ आली. त्यावेळेस गावातील काही मुलं वेंकरेड्डी कडे आली आणि म्हणाली, ‘धनी धनी, तुमच्या घरातील ती गुरे पाळणारी मुलगी आहे ना, ती रहमानव्वा, तिला कित्तूर राणी चेन्नम्मा या नाटकाचे संवाद माहिती आहेत आणि खूप छान बोलते. तो हुबळीची नटी जशी तलवारबाजी करायची, तसेच ही रहमानव्वा देखील करते’. वेंकरेड्डी जमीनदाराला हे ऐकून हायसे वाटले. त्याने तातडीने जंगलात गुरे चरायला घेऊन गेलेल्या रहमानव्वा निरोप धडला आणि तिला बोलावून घेतले. ती घाबरत घाबरत नाटकाची तालिम जेथे सुरू होती, तेथे आली. तेव्हा तिचे अंदाजे १३-१४ वर्षे वय असावे. तालमीच्या वेळेस जमनाबाईला धरायला देण्यात येणार्‍या गाढवाला रहमानव्वाच्या हाती सोपवले. कित्तूर राणी चेन्नम्माचे संवाद म्हटण्यास तिला वेंकरेड्डी यांनी आदेश दिला. रहमानव्वाने न घाबरता तिने ते संवाद म्हटले आणि तसेच गाणी देखील म्हटली. ह्या मुलीने एखाद्या वीरासारखी सकच्छ सदी नेसून जमनाबाई यांच्या सारखेच आवेशपूर्ण आविर्भावात म्हंटलेले संवाद ऐकून तिचा तो अभिनय आवेश पाहून वेंकरेड्डी आणि त्यांचे सहकारी अवाक झाले. सगळ्यांना आनंद झाला. जमनाबाईल जायचे असेल तर जाऊदे ह्या मुलीकडून राणी चेन्नम्माचे पात्र करवून घेऊया या निर्णयापर्यन्त सर्वजण आले. तिचा तो सडसडीत बांधा, तार स्वरातील ध्वनि, चेहर्‍यावर राजकुमारीसारखे तेज, हे सर्व पाहुन वेंकरेड्डी समोरचा मोठा प्रश्न अगदी सहजपणे सुटला.

नाटकाच्या पहिल्या प्रयोगासाठी अजून काहीच दिवस शिल्लक होते. नाटकाच्या तालिम मास्तरांनी सगळ्या कलाकारांना एकत्र करून रात्रंदिवस तालिम करवून घेवून, रंगीत तालिम सुद्धा घेतली. रहमानव्वाचे संवाद थोडे अशुद्ध भाषेत होते, ते तिला समजावून त्यात सुधारणा करून घेतली. रंगभूमिवर प्रवेश कसं करायचा, प्रवेश संपल्यावर परत विंगेत कसे याचे हे देखील तिला सांगितले. सिंहासनावर कसे बसावे, हात कसे वर करावे, समोर असलेल्या कुठल्या पात्रावर कशी तिची दृष्टीफेक असावी, तसेच दीर्घ श्वास घेऊन ब्रिटीशांच्या विरोधी आक्रोश कसा करायचं, ब्रिटिश कप्तान जॉन ठ्याकरे समोर असताना करावयाचे अभिनिवेश हे सर्व तिला बारकाईने तालिम मास्तरांनी समजावले.

नाटकाच्या पहिल्यावहिल्या प्रयोगाचा दिवस उजाडला. कित्तूर राणी चेन्नम्मा होऊन ती रंगभूमीवर ती आलीच. गावातील लोक अभिमानाने एकमेकांना सांगू लागले, हीच आमच्या गावची रहमानव्वा, अगदी कौतुकाने विचारात होते की कशी करते आहे रहमानव्वा चेन्नम्माची भूमिका. तिचे ब्रिटिश सैन्याविरुद्ध आवेशपूर्ण संवादफेक पाहून प्रेक्षक भारावून जात असत.

तळकल्लू आणि आसपासच्या पंचक्रोशीतील गावांतील लोकांमध्ये तिचेच नाव, तिचीच प्रशंसा होत होती. पहिला प्रयोग रात्री झाला, आणि दुसर्‍या दिवसाच्या सकाळपासून ती रहमानव्वा न राहता रहमान जान झाली. तेव्हा पासून ह्या भागात केव्हाही हे नाटक झाले की कित्तूर राणी चेन्नम्माच्या भूमिकेत तिचे नाव कायमच झाले. जवळ जवळ दशकभर हे पात्र करत असलेल्या हुबळीची जमनाबाई, गदगची रत्नम्मा ह्या दोघीही हलल्या. आणि रहमानव्वाच्या नशिबाचे दार किलकिले झाले.

स्वातंत्र्यलढ्यातील धामधूम

दररोज रात्री नाटकाच्या तालिमघरात जाऊन नाटकाच्या तालमी पहात बसण्याचा रहमानव्वाच छंद तिला त्याच नाट्यक्षेत्रात ओढून घेऊन आला आणि तिच्या मेहनतीमुळे आणि प्रतिभेमुळे हुबळीच्या जमनाबाई आणि गदगची रत्नम्मा ह्या दोघींना प्रेक्षकांना विसरायला लावले. तिच्या जीवनात भाग्योदय झाला. तिच्या मधील कला प्रतिभा ओळखून वेंकरेड्डी यांनी तिला एक नाटक कंपनी देखील काढून दिली., जिचे नाव श्रीरंजनी नाट्य संघ, तळकल्लू असे होते. त्या वेळच्या अनेक ख्यातकीर्त नाटक कंपन्यांनी तिला आपल्याकडे खेचण्याचा प्रयत्न केला. एक दोन वर्षातच कुकनूर रेहमानव्वा हैदराबाद-कर्नाटक भागात आपल्या अभिनयाच्या जोरावर नाव कमावले. त्यावेळेस तिचे वय अवघे १५-१६ वर्षांचे होते. तो काल प्रामुख्याने पौराणिक, ऐतिहासिक, नाटकांचा होता. सामाजिक नाटकांची संख्या तशी कमीच. पण पुढे सामाजिक नाटकांची संख्या वाढू लागली.

तिने एणगी बाळप्पा यांच्या कलावैभव नाट्यसंघ, बसवनप्पा यांच्या श्री शारदा नाटक मंडळी, हंदीगनूर सिद्धरामप्पा यांच्या गजानन नाटक मंडळी, विश्वरंजनी नाटक मंडळी, चिंदोडी विरप्पा यांच्या श्री करीबसवरज ड्रामा कंपनी या सारख्या नाटक कंपन्यात काम केले. त्या नंतर वेंकरेड्डी यांनी काढलेल्या नाटक कंपनीत कायम शेवटपर्यन्त काम करीत राहिली. कित्तूर राणी चेन्नम्मा या नाटकात तिने नायिकेचे काम करून नाट्यक्षेत्रात आपले पाय ठेवले, आणि शेवटपर्यन्त तिने नयिकेच्याच भूमिका केळया. ही कामगिरी अतिशय दुर्मिळ आहे.

हेमरेड्डी मालम्मा, बेलवडी मालम्मा, चित्रांगदा, द्रौपदी, तारामती, कुंती, जयंती, सिंगल राणी, नरसम्मा, सीता, सारख्या पौराणिक, ऐतिहासिक नायिकेच्या भूमिका केल्या, तसेच सामाजिक नाटकांतून देखील नायिकेच्याच भूमिका तिने निभावल्या. नायकीचे किंवा त्याच तर्‍हेचे खलनायिकेचे पात्र जर नाटकात मिळणार नसेल तर ती काम करण्यास नकार द्यायची. किंवा नाटक कंपनी सोडून जात असे.

संपूर्ण रामायण, कुरुक्षेत्र, रक्तरात्री, अक्षयांबर, सत्य हरिश्चंद्र, चित्रांगदा, मातंग कन्या, रेणुका यल्लम्मा, लंका दहन, दैवदुरंत कर्ण, अग्नि कमल, बालचंद्र, नेल्लुरू नंबक्का, टिपू सुलतान, बडतनद भूत, दत्तूपुत्र, निर्मला, हसिरू बळी, गुणसागरी, गुलाबकावली, स्त्री रत्न, हळ्ळी हुडुगी, बेळ्ळि चुक्की, तायी करळू, सिंदूर रक्षण, हुच्चर राज्य, रत्न मांगल्य ह्या सारख्या शंभराहून अधिक नाटकातून रहमानव्वा नायिकेच्या भूमिका केल्या. साठ वर्षांच्या कारकिर्दीत तिने नाटकांचे हजारेक प्रयोग केले.

रहमानव्वाच्या बरोबर कन्नड रंगभूमी वरील त्यावेळच्या अनेक प्रथितयश कलाकारांनी काम केलेले दिसते. रक्तरात्री नाटकात एलिवाळ सिद्धय्यास्वामी यांनी अश्वथाम, आणि ही द्रौपदी. सत्य हरिश्चंद्र नाटकात हंदीगनूर सिद्धरामप्पा हे राजा हरिश्चंद्र तर हिची भूमिका ताराबाई होती. कित्तूर चेन्नम्मा, कित्तूर रुद्रम्मा नाटकातून डी. दुर्गादास हे मल्लसर्ज झाले होते, तर हिने अनुक्रमे राणी चेन्नम्मा आणि रुद्रम्मा ह्या भूमिका केल्या होत्या.

रहमानव्वा एकदा जुन्या मैसूर येथील शांतिनिवास नाटक कंपनी मध्ये जाऊन एका नाटकात अभिनय केला तेव्हा डॉक्टर राजकुमार आणि पंढरीबाई तेथे होते, त्यांनी तिचा अभिनय पाहून तोंडात बोटे घातली.

कुकनूर रहमानव्वा ही हैदराबाद-कर्नाटक ह्या तश्या मागासलेल्या भागातील ग्रामीण संस्कृतीतील प्रतिभा होती. हिने एखाद्या वेळेस कन्नड चित्रपट क्षेत्रात जर पदार्पण केले असते तर, तिने लीलावती, पंढरीबाई सारख्या प्रसिद्ध कलाकारांबरोबर बरोबरीने काम केले असते. पण तशी तिला संधि मिळाली नाही. अभिनय कलेचा जीवंत आविष्कार असलेल्या रंगभूमीलाच तिने आपले मानले. अनेक छोट्या मोठ्या कलाकारांना तिने बरोबर घेऊन त्यांना तयार करून त्यांच्या बरोबर काम केले. गरिबीवर मात करून कलेच्या झेंडा तिने उंच फडकावला आणि नाट्य क्षेत्रात मैलाचा दगड बनली.

जाती धर्मपलीकडील कुटुंब

रहमानव्वा रंगभूमी वर येऊन 3-4 वर्षातच म्हणजे तिच्या वयाच्या 16 व्या वर्षी तीचे लग्न नंदराज मेवुंडी या एका हौशी नटासोबत झाले. जाती धर्मनिरपेक्ष तत्वे पाळण्याची सुरवात तिच्या लग्नापासूनच झाली. नंतर पाती नंदराज दलाली संस्थेची खासगी नोकरी सोडून काही वर्षे रहमानव्वा सोबतच नाटक कंपनीत काम केले.

तिच्या मुलांची नावे तिने हिंदू आणि मुस्लिम अशी दोनशी ठेवली. थोरल्या मुलाला, जमालसाब, याला, ती बाबण्णा असे संबोधित असे. सून मेहबूबबील महादेवी असे ती म्हणायची. उम्मरसाबला उमेश, जन्नतबील ललिता, महम्मदबीला मंजुळा, सून गोरीमाळला चेन्नम्मा असे ती संबोधित असे. नातवांना ममता, नवीन, दानम्मा, आप्पाजी, राज, शाहिरा, यशवंत, सरोजा अशी नावे तिने ठेवली!

हिंदू मुस्लिम दोन्ही सण ती साजरे करत असे. रामजान, बकरी ईद, बिर्याणी, शिर कूर्मा असे पदार्थ, तर दसरा, दिवाळी, गुढी पाडवा या दिवशी कडबू, पुरणपोळी, खिचडी या सारखे पदार्थ ती घरी करत असे. दर्ग्याला जाऊन फुले, चादर अर्पण करून येत असे. देवळात जाऊन अभिषेकादी पूजन करत असे. तिच्या घरातील देव्हार्‍यात मक्का मदिनाच्या चित्रांसोबत नटराज, शिव, राम, कृष्ण, पुट्टज्जा पंचाक्षरी यांचे चित्र होती, आणि ती त्यांची समान पुजा करीत असे. आजही तिचा थोरला मुलगा असलेला बाबण्णा ही पुजा पद्धती चालवत आहे. प्रत्येक वर्षी गदगच्या पंडित पंचाक्षरी गवायी यांच्या पुण्यतिथिच्या वेळेस जाऊन त्यांच्या समाधीचे ती दर्शन घेत असे.

खरे सांगायचे म्हणजे, तिच्या एवढे धर्मनिरपेक्ष भावनेने काम करणारे त्या वेळच्या नाटक मंडळीत दुसरे कोणी नव्हते. धर्मनिरपेक्ष बद्दल बोलणारे राजकारणी आणि समजतील इतरांनी तिच्या कडून हे शिकायला हवे.

काट्याकूटांचा रस्ता

जरी रहमानव्वा साठ वर्षे नाट्यक्षेत्रात किर्तिच्या शिखरावर राहिली, तरी तिची वाटचाल ही अतिशय खडतर होती, काट्याकूटांनी भरलेली होती. तिच्या आयुष्यातील अनेक अश्या कठीण प्रसंगांकडे पहिले तरी अंगावर काटा येतो.

त्यावेळच्या अनेक नाट्यकलाकारांसारखे रहमानव्वा ने देखील एक नाही तर दोन नाटक कंपन्या सुरू केल्या. श्री महामाया नाट्यसंघ, श्री ललित कला नाट्य संघ ह्या ती दोन नाटक कंपन्या. त्यातून तिने काही कमवण्यापेक्षा तिने गमावलेच अधिक. सुमारे 16-17 वर्षे कुकनूर मध्ये कंपनी चालवल्यावर सहा एकरी शेतजमीन घेता आली, हाच तो काय लाभ. पण दुर्दैव असे की, तिचा धाकटा मुलगा मुन्ना ह्याला मोटार अपघातात गंभीर जखमी झाल्यावर मणिपाल हॉस्पिटल मध्ये उपचारासाठी, ती शेतजमीन देखील विकवी लागली. पण मुन्ना त्या अपघातातून बारा होऊन परत नाटकातून काम करायला लागला. ती शेतजमीन विकल्यानंतर आजही तिला रहमानव्वाचे शेत असेच ओळखतात. 1960 मध्ये धारवाड जवळ सत्तुरू गावाजवळ एका भीषण मोटार अपघातात तिची मुले ललिता, मंजुळा, जावई निंगनगौडा हे जागीच मरण पावल्याचे तिला पाहावे लागले. मुन्ना वाचला तरी, अपंग झाला, तिची नातवंडे अनाथ झाली.

ती इतरांसारखी नाटक कंपनी चालवली नाही. त्या काळात तिच्या कंपनीत काम करणार्‍यांसाठी राहण्याची व्यवस्था तिने उत्तम ठेवली होती. खाण्या पिण्याची आबाळ कधी झाली नाही. इतर कंपन्यात साहसा जेवणासाठी सार भात एवढेच नव्हते. 1966 मध्ये आंध्रप्रदेश मधील आडवाणी यांच्या बदन्याळ येथील मुक्कामात तिच्या नाटक कंपनीला आग लागली आणि संपूर्णपणे नष्ट झाली. तरी सुद्धा तिने माघार घेतली नाही. असेल नसेल ती दागिने, आणि इतर पैसा लाऊन तिने परत नाटक कंपनी उभी केली. ती शेवटपर्यन्त तिने यशस्वी पणे चालवली.

बर्‍याच लोकांना माहिती नाही. डॉक्टर राजकुमार, मंजुळा, वज्रमुनी, यांच्या अभिनयाने नटलेला एक कन्नड चित्रपट ‘संपत्तिगे सवाल’ याचे मुळ कथा ही उत्तर कर्नाटकातील नाटककार पी. बी.
धुत्तर्गी हे होत. त्यांना रंगभूमीवर आणले ते कुकनूर रहमानव्वा कल्मनी हिने. ही गोष्ट धुत्तर्गी यांनी राजकुमार यांना सांगितल्यावर रहमानव्वाची भेट घेतली आणि तिला धन्यवाद दिले.

धुत्तर्गी यांनी लिहीलेल्या ‘ताईय करळू’ हे नाटक त्यावेळच्या प्रसिद्ध कलाकार, नाटक कंपनी मालक एणगी बाळप्पा हे नाटक करण्यास असमर्थता दर्शवल्यावर रहमानव्वाने आपल्या नाटक कंपनीतर्फे ते केले, त्यात तिने नायिकेची म्हणजे गौरम्माची भूमिका देखील केली. त्या नंतर बर्‍याच नाटक कंपन्यांनी देखील करून बक्कळ पैसा कामावला असा इतिहास आहे. अशी ही धाडसी रहमानव्वा होती.

तिने फक्त नाटक कंपनीच चालवली नाही. तिला आपल्या राज्याबद्दल कळकळ होती. रहमानव्वाने नाटक कंपनी सुरू केल्याचा काळ हा स्वातंत्र्यलढ्याच्या धामधुमीचा होता. तिने भूमीगत स्वातंत्र्य सैनिकांना कायमच आपल्या नाटक कंपनीत आश्रय दिला, अन्न, निवारा दिला. ब्रिटिश सरकारचे पोलिस त्यांच्या शोधात नाटक कंपनीत आले असता, त्या स्वातंत्र्य सैनिकांना रंगभूषा करून नाटकातील पात्र आहेत असे सांगून त्यांना गुंगारा देत असे. या स्वातंत्र्य सैनिकांसाठी ती जंगलात त्यांच्या साठी अन्न पाठवत असे.

नंतरच्या काळात हैदराबाद राज्याचा नवाबाची राजकार संघटना देश विरोधी कारवाया करत असताना, हल्ले करत असताना देखील तिने स्वातंत्र्य सैनिकांना मदत करणे थांबवले नाही. राजकरांशी मुकाबला करण्यासाठी स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या मार्गदर्शनाखाली मुरडी भीमज्जी, पुंडलिकप्पा ज्ञानमोठे, डॉक्टर जी. एस. मेलकोटे, आर. व्ही. भिडप, पुंडलिक कुष्टगी, कोळुरू मल्लप्पा, जनार्दन राव देसाई, बुर्ली बिन्दुमाधवराव, जयतीर्थ राजपूरोहित, कोळेकर नरसिंहरायरू गजेंद्रगड वगैरे कुष्टगी येथील शिबीर असो किंवा इतर उपशिबिरे असोत, रहमानव्वाने या सर्वांना मदत केली. राजकरांच्या हालचालीची माहिती ह्या लोकांना ती पुरवत असे. ही माहिती मिळवायला ती वेश बदलून आपल्या गावातील चहा दुकानात, विड्या देखील फुकट, सोंग घेत ती लोकांत मिसळत असे. ह्या बद्दल अनेकांनी दुजोरा दिला आहे, जसे की कर्नाटक विधान परिषदेचे माजी सभापती डी. बी. कळ्मणकर, गुलबर्ग्याचे प्रसिद्ध वकील कुसुमाकर देसाई, गजेंद्रगडचे अंदानप्पा कुंदरगी,

गाढ रंग श्रद्धा

रहमानव्वाची रंगभूमीप्रती अपार श्रद्धा होती. हे अनेक घटनांमधून दिसून येथे. मुडगल येथे तिच्या नाटक कंपनीचा मुक्काम पडलेला. ताराबाईची भूमिका ती करत होती. ती गर्भवती होती, दिवस अगदी भरलेले होते. तिचे दृश्य संपवून विंगेतून ग्रीन रूम मध्ये आली आणि तेथेच प्रसूत झाली. तिला मुलगी झाली, तिचे नाव मंजुळा. पुढच्या दृश्यात तिच्या मुलाला बाबण्णा याला साडी नेसवून त्याला नाटकात पुढील दृश्यांसाठी पाचारण केले. आणि तिसर्‍याच दिवशी पुढील प्रयोगासाठी ती सज्ज झाली!

पुढे नाटक कंपनीचा मुक्काम गब्बुरू येथे होता. तेच नाटक आणि तिची भूमिका देखील तीच-ताराबाई हिची. तेथेही ती प्रसूत झाली ग्रीन रूम मध्येच, ह्या वेळेस मुलगा झाला, मुन्ना त्याचे नाव. अजून एक उदाहरण द्यायचे तर, कंपनीचा मुक्काम यलबुर्गा येथे होता. नाटकाचे नेपथ्य लावायचे काम चालू होते. त्याच वेळेस तिला प्रसूतीकळा सुरू झाल्या. ह्या वेळेस चेन्नम्मा नावच्या मुलीला तिने जन्म दिला. असेच अजून एक दोनदा झाले, जसे मुद्दापुर, सिंधनूर येथील नाटक कंपांनीच्या मुक्कामी झाले. दोनही वेळेस झालेली मुले मात्र फार जगली नाही. बळ्ळारी जिल्ह्यात मुक्काम होता. ती गरोदर होती, आणि एक दोन दिवसापूर्वीच ती प्रसूत झाली होती. ओली बाळन्तीण. नाटक कंपनीचा मुक्कामचा शेवटचा दिवस, पुढे जायची तयारी सुरू झाली होती. पुढच्या मुक्काम ठरला होता. तान्ह्या मुलाला तेथेच झोपवून, साथीदारांना सांगून ती पुढे व्यवस्था करण्यास गेली. परत आल्यावर समजले, ते मूल दगावले आहे. तिने धैर्याने त्याचा अंत्यविधी करून, डोळ्यातील अश्रुंनी पुढील नाट्य प्रयोगासाठी चेहर्‍यावर रंग लावला. अशी ही महान रंगभक्त!

दुसर्‍या एका प्रसंगात, एके ठिकाणी, ती रंगभूमी असतानाच, तिला गर्भपात झाला! पण थोडेसे उपचार करून परत पुढील दृश्यासाठी रंगभूमीवर परत आली. तिच्या अकरा मुलांपैकी सहा मुले जी रंगभूमीवर जन्मली, ती सर्व जगलीच नाही, त्याला हे सर्व करणीभूत असावे. फक्त दोनच जगली-मुन्ना आणि मंजुळा. ती दोघेही पुढे चांगले अभिनेते झाले. तिच्या मुलांपैकी आता फक्त बाबण्णा हे एकटेच अजूनही आहेत. त्यांचे वय 75, आणि ते आजही अभिनय करत आपले जीवन जगत आहेत.

धैर्यवान स्त्री

रहमानव्वा सारखी धीरोदत्त स्वभावाची स्त्री कलाकार कन्नड नाट्य क्षेत्रात दुसरी नसावी. दिसायला सुंदर, प्रतिभावंत, उदार मनाची, जेव्हा अन्याय होतो आहे असे दिसले की ती पेटून उठे. एकदा लिंगनबंडी मौनेश्वरच्या जत्रेत तिच्या नाटक कंपनीचा मुक्काम होता. आधीच्या दोन्ही मुक्कामात तिच्या नाटक कंपनीचे नुकसान झालेले होते. तिला काही कारणाने परवाना मिळाला नव्हता. कंपनीतील 50-60 जणांचा खाण्या पिण्याचा प्रश्न होता. नाटक झाले तर पोटा पाण्याची व्यवस्था होणार होती. रहमानव्वाने नाटक सुरू करून टाकले. पोलिस आले आणि नाटक बंद करण्यास संगितले. ती त्यांच्या हातापाया पडून नाटक सुरू ठेवण्याविषयी विनंती केली, पण त्याचा काही फायदा झाला नाही. तर मग तिने काय करावे? तिने आपल्या मुलांना सांगून त्या पोलिसाला थिएटरच्या मागे झाडाला बांधून टाकले! नाटक संपल्यानंतर त्याला सोडले आणि वर म्हटले काय करायचे ते करून घ्या!

तिच्या नाटक कंपनीचा सुरपुर जवळ रंगमपेठ येथे मुक्काम होता. दोन गुंड लोकं नाटकाचे तिकीट न घेता नाटक पाहायला थिएटर मध्ये येऊन बसले. थिएटर पूर्ण भरलेले पण गल्ला मात्र रिकामा. तिने रंगमंचावर जाऊन घोषणा केली, जे आपल्या बापचे मुलं असतील त्यांनी तिकीट घ्यावे, आणि जे नसतील त्यांनी तिकीट न घेता नाटक पाहावे! झाले, सगळे लोकं उठले, आणि तिकीट घेऊन आले आणि मग नाटक सुरू झाले. सुरपूर मध्येच एका खासगी बसचा कंडक्टर दरात थांबून आत चढणार्‍या स्त्रियांच्या अंगलट येत असे. बाजूला सरक असे म्हटल्यावरही ती तिथेच उभा राहत असे आणि वर म्हणत असे, याचे तर या, नाही तर मागच्या बसने या. रहमानव्वाने जेव्हा हे पहिले तेव्हा त्या कंडक्टर कॉलर पकडून त्याला खाली ढकलून ती मग वर बस मध्ये चढली, तेव्हा त्याने ब्र ही उच्चारला नाही!

असेच एकदा चिंचोळी येथे नाटक कंपनीचा मुक्काम होता. काही गुंड लोकं तिकीट न घेता नाटकाला येऊन बसले. ती लोकं नाटक कंपांनीच्या लोकांना जुमानत नव्हते. मग तिने पुढे जाऊन त्यांचा समाचार घेऊन त्यांना पोलिसात दिले आणि मग पुढे नाटक सुरू केले. रहमानव्वाच्या रंगयात्रेत असे अनेक प्रसंग आहेत.

नायिकेची भूमिका करत रंगभूमीवर पदार्पण केलेल्या रहमानव्वाने आयुष्यभर नायिकेच्याच भूमिका केल्या. दुय्यम भूमिका केल्याच नाहीत. इतिहासात अशी कलाकार दुसरी कोणी नसावीच. तिला कोणी गॉडफादर नव्हते, स्वतःची कारकीर्द तिने स्वतःनेच घडवली. इतक्यातच नाटक अकादमीने तिच्या आयुष्यावर एक टेलिफिल्म तयार केली आहे. त्याचे दिग्दर्शक आहेत परमेश्वर. तिच्या कष्टाच्या दिवसात सरकार, समाजाने तिला काही मदत केली नाही. तिच्या मृत्यूनंतरही तिच्या दफनासाठी देखील काहीतरी वाद झाला. अशी ह्या दुर्दैवी कलावतीची स्थिती.

मराठी हॅम्लेट

मी माझ्या आधीच्या ब्लॉग मध्ये म्हटल्याप्रमाणे मी शेक्सपिअरचे इतक्यात पाहिलेले हॅम्लेट हे दुसरे नाटक. त्याआधी राजा लिअर पहिले होते तेही कथकली सादरीकरणात. हॅम्लेट हे मराठी नाटक झी मराठीने आणले आहे. गेल्या काही वर्षांत मराठी चित्रपटांसोबत नाट्यनिर्मिती क्षेत्रात देखील ते उतरले आहेत, ही नक्कीच चांगली गोष्ट आहे. आज ह्या मराठी हॅम्लेट नाटकाविषयी लिहायचे आहे.

शेक्सपिअरची नाटके म्हणजे काही विचारायला नको खरे तर. गेली चारशे वर्षे ती कुठे ना कुठे काही ना काही रुपात, भाषेत जगभर सादर केली जातात. ही सार्वकालिक नाटके आहेत. मराठीत देखील त्याच्या नाटकाच्या भाषांतराची, रूपांतराची मोठी परंपरा आहे. वि वा शिरवाडकरांनी त्यांच्या शोध शेक्सपिअरचा या पुस्तकात त्याचा छान आढावा घेतला आहेत. शेक्सपिअरचे नाट्यविश्व कायमच विविध रूपात आपल्यासमोर येत राहते. मी त्याच्या Twelfth Night या नाटकाचे पिया बहुरुपिया नावाचे हिंदी अविष्करण पाहिले होते. मी दोन-तीन वर्षांपूर्वी कर्नाटकातील निनासम येथे एका शिबिरानिमित्त गेलो होतो, तेव्हा तेथे शेक्सपियर मनेगे बंदा(ಶೇಕ್ಸಪಿಯರ ಮನೆಗೆ ಬಂದ, अर्थ शेक्सपियर येती घरा) ह्या नाटकाचा प्रयोग पाहिला होता. हे नाटक म्हणजे शेक्सपियर वरील नाटककाराचे असलेले प्रेम/आदर दर्शवायचा एक प्रयत्न. एका दृष्टीने पहिले तर ती एक प्रकारची जिवंत डॉक्युमेंटरीच म्हणावी लागेल. त्याच्या वेगवेगळया नाटकांची चर्चा, त्यातील प्रसंग आणि पात्रे याचे सादरीकरण, असे एकमेकात गुंफून एक संगीतमय कार्यक्रम होता तो. शेक्सपियरचा एकूण प्रभाव आणि त्याच्यावरील प्रेमच म्हणजे हे नाटक. मराठीतही एकूणच शेक्सपिअरच्या नाटकांचा अनेक अंगाने देखील अभ्यास झाला आहे, त्याची देखील मोठी परंपरा आहे. हॅम्लेट या नाटकाइतकी शेक्सपिअरच्या इतर नाटकांची चर्चा झाली नाही असा इतिहास आहे. हॅम्लेटविषयी प्रसिद्ध इंग्रजी साहित्यिक टी एस इलियट म्हणतो की हे नाटक वाड्मयातील मोना लिसा आहे.

Halmet

मराठी हॅम्लेट

मराठीत हॅम्लेट नाटक प्रथम आले ते नाना जोग यांच्या भाषांतरामुळे. प्रसिद्ध नट दामू केंकरे यांनी हॅम्लेट रंगवला होता. त्याच भाषांतरवर बेतलेले सध्याचे झी मराठीचे नाटक आले आहे. सुमित राघवन याने अतिशय ताकदीने हॅम्लेट उभा केला आहे. हॅम्लेटच्या मनातील गोंधळ, अस्वस्थता, संशय, राग, हतबलता इत्यादी अनेक भावना विविध प्रकारे त्याने मांडल्या आहेत. सुनील तावडे, तुषार दळवी या सारखे इतर कसलेले अनुभवी नट देखील त्यात आहेत. चंद्रकांत कुलकर्णी यांचे नाट्यदिग्दर्शन लाभले आहे. हॅम्लेटचा काळ उभा करण्यासाठी नेपथ्य(जे किल्ल्याचे-castle, तसेच राजदरबाराचे आहे), प्रकाशयोजना, वेशभूषा जी लागते त्यात काही कसूर नाही, आणि त्या जोडीला असलेले संगीत(जे राहुल रानडे यांनी दिले आहे). या सर्वांद्वारे प्रेक्षकांना त्या काळात घेऊन जाते आणि एखादे मराठी नाटक पाहतो आहे असे न वाटता इंग्लंडमधील नाटक पाहतो आहे असे भासू लागते, हे या प्रयोगाचे यश आहे. बालगंधर्व रंगमंदिरातील प्रयोगाची मी वरून तिकिटे राखली होती. तिथे गेल्यावर समजले की मला बाल्कनीतील आसने मिळाली आहेत. थोडा मी हिरमुसलो. नाटक बाल्कनीतून नव्हे तर पहिल्या पाच रांगेतून पाहायचे असते! पण हळूहळू नाटक जेव्हा सादर होत गेले, मला त्याचा आस्वाद घेताना मी बाल्कनीतून ते पाहतो याची आठवणसुद्धा झाली नाही.

हॅम्लेटची कथा थोडक्यात सांगतो. तशी ती प्रसिद्ध आहेच. ते एक सूडनाट्य आहे. तसेच शोकांतिका देखील आहे, ती देखील हॅम्लेटच्या एकलेपणाची. डेन्मार्कचा राजा असलेल्या वडिलांच्या खुनानंतर त्याचा काका राजपुत्र हॅम्लेटच्या आईबरोबर विवाह करतो. इतक्या घाईघाईत आईने त्याला राजी व्हावे, हे त्या राजपुत्र हॅम्लेटला पटत नाही. वडिलांच्या मृत्यूनंतर दुःखीकष्टी झालेला असतो. त्याला वडिलांच्या हत्येचा सूड घ्याचा असतो, पण तो पुरता गोंधळात पडलेला असतो(तसेच इतरांना देखील त्याच्या वागणुकीवरून गोंधळात टाकतो). आईच्या व्यभिचारी वर्तनाचा देखील त्याच्या मनावर परिणाम झालेला असतो, एकूणच घृणा वाटत असते. काय करावे त्याला समजत नाही(जगावे की मरावे, to be or not to be, हे ह्या नाटकातीलच हॅम्लेटच्या तोंडी असलेले प्रसिद्ध वाक्य. ह्या नाटकात स्वगतं देखील बरीच आहेत). ह्या सगळ्यातून तो त्याच्यावर प्रेम असलेल्या मुलीच्या प्रेमावर देखील शंका घेऊ लागतो. ह्या सगळ्यातून तो सूड घेतो, पण त्याचा मानसिक प्रवास आपल्या समोर उलगडत जातो.

नाटकात भुताचे एक पात्र आहे, जे हॅम्लेटला वडिलांच्या खुनाबद्दल माहिती देण्यासाठी निर्माण केले आहे. खरेतर नाटक त्याच प्रसंगापासून सुरु होते. ते ज्या पद्धतीने सादर केले गेले आहे, तेथेच प्रेक्षकांच्या मनाचा ताबा घेते. शेवटचा तलवारबाजीचा द्वंद्वाचा प्रसंग देखील खराखुरा वठला आहे. या सगळ्यात हॅम्लेट झालेला सुमित राघवन याने भूमिकेचे सोने केले आहे. ठिकठिकाणी टाळ्या पडतात. अनेक भावभावनांचे प्रदर्शन, एकूण त्याचा वावर, त्याचा एकूण पेहराव हे सगळे एकूण मस्तच जमले आहे त्याला. हॅम्लेट वडिलांच्या खुनाचा सूड घेण्यासाठी एका नाटक मंडळीला पाचारण करतो, आणि नाटक सादर करायला लावतो. त्यावेळेस त्याच्या तोंडी शेक्सपिअरने अभिनायासंबंधी, नाटकासंबंधी काही विचार मांडले आहेत, ते देखील टाळ्या खेचणारे आहेत. अडीच तास खिळवून ठेवणारे, मनाची पकड घेणारे हे नाटक जरूर पाहण्याजोगे आहे.

 

कथकलीतील राजा लिअर

गेल्या एक-दीड महिन्यात मला शेक्सपियरच्या दोन नाटकांचे भारतीय आविष्करण पाहण्याचे भाग्य मला लाभले. शेक्सपियरची नाटके मूळ इंग्रजीतून मी कधी पाहिली नाहीत. लंडनला ती कधीतरी पाहण्याचे माझे स्वप्न आहे. मी इतक्यात पाहिलेल्या नाटकांपैकी त्यातील एक होते हॅम्लेट, जे मराठी रंगभूमीवर झी मराठीने आणले आहे. दुसरे किंग लियर हे नाटक( Kathakali King Lear). आणि हे नाटक केरळच्या सुप्रसिद्ध नृत्य-नाट्य प्रकार असलेल्या कथकलीच्या रूपात सादर करण्यात आले, तेही खुद्द पुण्यात! त्याबद्दल आज येथे थोडेसे. हॅम्लेट बद्दल नंतर कधीतरी. वि वा शिरवाडकर यांचे नटसम्राट हे सुप्रसिद्ध नाटक खरे तर किंग लिअरचेच रुपांतर आहे, अर्थात बरेच बदल असलेले. पण कल्पना तीच, आणि ती देखील शोकांतिकाच.

शरद भुताडिया अभिनीत राजा लिअर हे नाटक बऱ्याच वर्षांपूर्वी(२००१) पाहिले होते(जे विंदा करंदीकर यांच्या भाषांतरावर आधारित होते). कथकलीतील राजा लिअर पाहायला मिळणार म्हणून मी तसा हरखून गेलो होतो. कथकलीचा प्रयोग देखील मी कधी पाहिला नव्हता. कथकली हा प्रकार तसे पहिले तर मुकनाट्य प्रकार. मुद्राभिनय आणि इतर तंत्रे वापरून, शब्दांविना गोष्ट सांगायची. मी पूर्वी कधीतरी लक्षद्वीप बेटांवर जाताना केरळ मधील कोची येथे उतरलो होतो, तेव्हा कार्यक्रम पहायचा हुकला होता. पुण्यात झालेल्या कथकली राजा लिअर ह्या कार्यक्रमाचे स्थळही खरे तर आकर्षण होते. संध्याकाळ होऊन हळू हळू रात्र चढत होती. हवेतील गारवा देखील सुसह्य होता. पुण्यातील प्रसिद्ध विज्ञान संशोधन केंद्र, जे पाषण रस्त्यावर आहे, त्याच्या क्रिकेट क्रीडांगणावर एका बाजूला हिरवळीवर कथकलीचा रंगपट उभारला गेला होता. अगदी मोजकेच प्रेक्षक कार्यक्रमाला आले होते. तेथे गेल्यावर एक पत्रक देण्यात आले, त्यात या अनोख्या प्रयोगाबद्दल सविस्तर दिले होते. ते पत्रक खरे तर अमेरिकेत नाटकाला गेल्यावर देण्यात येणाऱ्या playbook सारखे होते.

दोन भिन्न संस्कृतीतील दोन वेगळ्या कालाप्रकारांचा संगम असलेल्या कथकलीच्या रूपातील राजा लिअर हे नाटक खरे तर १९८९ मध्ये रंगभूमीवर आले होते. पण त्याची सुरुवात १९८८ मध्येच झाली होती. म्हणजे तीस वर्षांपूर्वी. त्यावेळेस त्याचे जगभर दहा वर्षे प्रयोग होत राहिले. लंडनच्या ग्लोब थिएटर मध्ये १९९९ मध्ये शेवटचे काही प्रयोग होऊन ते थांबले. ऑक्टोबर २०१८ मध्ये निर्मात्यांनी (The Annette Leday/Keli Company) परत हे नाटक पुनर्जिवित करायचे ठरवेले. Trivandrum Alliance Francaise ने केरळ मध्ये तालमी आयोजित केल्या. आधीच्या निर्मितीची कागदपत्रे, विडियो वगैरे पाहून अभ्यास करून हा प्रयोग सज्ज करण्यात आला. हे सगळे वाचून प्रयोगाच्या विषयी उत्सुकता ताणली गेली होती.

आम्ही त्या क्रिकेट मैदानावरील हिरवळीवर स्थानापन्न झालो होतो. रंगमंचावर कथकलीच्या दरम्यान असणारा पडदा ओढला गेला होता. आजूबाजूस केरळी कलाकार त्यांच्या पांढऱ्या लुंग्यांवर आणि काही वाद्यांसोबत दिसत होते. तेवढ्यात कथकली मधील प्रमुख पात्र जे कथकली वेशात कुठून तरी येऊन पडद्यामागे अंतर्धान पावतो. कथकली हे केरळ मध्ये प्रामुख्याने मंदिराच्या पटांगणात होतो(केरळ मधील मंदिरे अतिशय वेगळी असतात, मी ती पाहिली आहेत. मी गुरुवायुर मंदिराच्या आवारात मोहिनीअट्टम नृत्य पहिल्याचे आठवले). प्रयोग सुरु करण्यापूर्वी दोन वादक त्यांचे वाद्य घेऊन मंदिरात आशीर्वचनपर वादन करतात. तसेच काहीसे वादन आम्ही बसलो होतो त्यामागे सुरु झाले. आणि वातावरण एकदम बदलले.

प्रसिद्ध साहित्यिक विंदा करंदीकर यांचे राजा लिअर नाटकाचे मराठी भाषांतराचे पुस्तक माझ्याकडे आहे, ते तसे थोडेफार वाचले होते. वर उल्लेल्ख केलेलेया शरद भुताडिया यांचा प्रयोग ह्याच भाषांतरावरून सज्ज केला आहे. त्यात गो वि करंदीकर यांची दीर्घ प्रस्तावना, भाष्य देखील आहे, अनेक अंगाने नाटकाची चिकित्सा केली आहे. एकूण पाच अंकात असलेल्या ह्या मोठ्या नाटकात मोठमोठे संवाद त्यात तर आहेत, तसेच दीर्घ स्वगतं देखील त्यात आहेत. हे सगळे कथकलीच्या माध्यमातून कसे सादर होणार ह्याचीच उत्सुकता लागून राहली होती. हे नाटक म्हणजे शेक्सपिअरकृत अनेक ज्या शोकांतिका आहेत त्यातील एक शोकांतिका आहे. काय आहे या जगप्रसिध्द काव्यनाट्याची कथा. थोडक्यात सांगतो. आम्हाला दिलेल्या पुस्तिकेत थोडक्यात अशी एकूण नऊ प्रवेशात विभागलेली या नाटकाची कथा सांगितली आहे.

वार्धक्याकडे झुकलेला राजा लिअर आपले राज्य तीन मुलींच्यात वाटायचे ठरवतो. पण एक वेडसर अट घालतो, ती अशी की त्या मुलीनी बापाला पटवून द्यायचे की त्या त्याच्यावर किती जास्त प्रेम करतात ते. असे प्रेमाचे हीन प्रदर्शन तिसऱ्या मुलीला, म्हणजे कॉर्डेलीयाला पसंत नाही, आणि त्यात भाग घेत नाही. अर्थातच मुर्ख राजाला हे अपमानास्पद वाटते. तीचा विवाह फ्रान्सच्या राजाशी होतो, आणि तो तीला काही न देता तिची पाठवणी करतो. इतर दोन्ही मुली प्रेमाचा देखावा करून राज्य मिळवतात आणि आपल्या बापाला ते हाकलून देतात. राजा लिअरचे अर्थात या सर्वामुळे मानसिक संतुलन बिघडते. कॉर्डेलीया त्याला तश्या स्थिती आधार देते, सावरते, आणि त्याला बरे करण्याच्या मार्गात असते. पण तेवढ्यात इतर दोन मुली (ज्यांचे जेथे विवाह झाले आहेत, ते राज्य, म्हणजे ब्रिटीश) आणि कॉर्डेलीयाच्या फ्रेंच राजाचे सैन्य यांत युद्ध सुरु होते. त्यात कॉर्डेलीयाचा पराभव होतो, तीला कैद होते, तीला मृत्युदंड होतो. हे सर्व समजून अतीव शोकाने, मानसिक संतुलन बिघडलेल्या स्थितीत त्याचा मृत्यू होतो. दुर्वासगोत्री पित्याचा(राजा लिअर) अविवेक आणि मुलींचा तितकाच तीव्र अहंकार यांच्या संघर्षातून ही शोकांतिका उभी राहते.

अश्या ह्या विविध चढ उतार असलेल्या वादळी नाटकातील विविध प्रसंग, भावभावनांचा कल्लोळ, विविध प्रकारचे वातावरण या सर्वांचे प्रदर्शन या कथकली नाट्यनृत्य सादरीकरणातून प्रभावीपणे विना संवाद आपल्यासमोर सादर होते. राजा लिअर झालेला प्रमुख कथकली कलाकार तर अतिशय लाजवाब. कथकलीची रंगीबेरंगी भव्यता, हावभाव, हस्तमुद्रा हे अतिशय प्रेक्षणीय झाले. केरळी मार्शल आर्ट प्रकार कलारीपयट्टू वापरून काही युद्धाचे प्रसंग रंगवले आहेत. जंगलातील वादळवारा तालवाद्याच्या (चेन्डा, आणि मद्दलम) वैशिष्ट्यपूर्ण वादनाने निर्माण होते. शेवटचा प्रसंग ज्यात राजा लिअर मृत कॉर्डेलीयाच्या जवळ बसून जो विलाप करतो त्याला तोड नाही. विनाव्यत्यय असलेल्या ह्या ९० मिनिटाचे सादरीकरण सगळ्यांना अगदी भारावून टाकते.

अमर फोटो स्टुडिओ

अमर फोटो स्टुडिओ हे नाटक गेली दोन-तीन वर्षे गाजते आहे, सातत्याने प्रयोग होत आहेत. परवा गांधीजयंती होती आणि त्याच्या निमित्ताने सुट्टी होती, आणि हे नाटक बालगंधर्वला पाहिले. अमर फोटो स्टुडिओ म्हणजे एखाद्या फोटो स्टुडिओ भोवती हे नाटक असणार हे उघड होते. मी मनात म्हणत होतो की कोण जाते आजकालच्या मोबाईल फोटोग्राफीच्या जमान्यात, फोटो स्टुडिओ मध्ये. एका वाक्यात सांगयचे म्हणजे नाटक टाईम मशीन(कालयंत्र) संकल्पनेवर आधारित आहे. मला तरी वाटते ही science fiction संकल्पना मराठी रंगभूमीवर प्रथमच येते आहे. मग याला science fiction(sci-fi) नाटक म्हणायचे की काय? याच संकल्पनेवर आधारित Back to the Future हा sci-fi फँटसी सिनेमा आपल्याला माहीत असतो. सध्या मराठी रंगभूमीवर सुरू असलेली अमर फोटो स्टुडिओ ही देखील एक फँटसी प्रकार आहे. पण नाटकाचे हे वेगळेपण सोडल्यास मला तरी हे नाटक विशेष भावले नाही.

अमर फोटो स्टुडिओ

अमर फोटो स्टुडिओ

नाटक लिहिले आहे मनस्विनी लता रविंद्र यांनी. त्यांचे कसदार स्तंभलेखन मी वाचले आहे. नाटकाची सुरुवातच एकजण गळफास घेत आत्महत्येच्या तयारीत असलेला दिसतो. हा अपू आणि त्याची प्रेयसी तनू यांचं एकमेकांवर प्रेम आहे. अपू हा आत्मविश्वास नसलेला तरुण, तर तनू संशयी, पझेसिव्ह अशी. तो अमेरिकेला उच्च शिक्षण घेण्यासाठी निघणार आहे. त्याची परत येण्याची वाट पाहण्याची तनूची तयारी नाही. तनूला ब्रेक अप हवा आहे. अपूचा आत्मविश्वास ढळण्याचे एक कारण दिले आहे ते मला तरी तद्दन फालतू आणि न पटणारे वाटले.  अपूचे वडिल, आजोबा, पणजोबा, खापरपणजोबा हे सगळेच वयाच्या २७व्या वर्षी घरातून पळून गेले आहेत आणि आता तोही २७ वर्षांचा असल्याने आपण पळून जाऊ, अशी त्याला भीती वाटतेय. तनुच्या वडिलांची देखील अशीच काहीशी पार्श्वभूमी असते, ज्यामुळे तिचे त्यांच्याबद्दल गैरसमज असतात.

ते दोघे अमेरिकेला निघालेल्या अपूचा व्हीसासाठी फोटो काढायला एका फोटो स्टुडिओपाशी येतात, ज्याचं नाव आहे अमर फोटो स्टुडिओ. एक विचित्र बोलणारा, विक्षिप्त म्हातारा त्या स्टुडिओचा मालक आहे. टाईम मशीन ही संकल्पना व्यक्तीला आधीच्या किंवा पुढील काळात घेऊन जाते. वर्षे कितीही असू शकतात! काहीतरी एक trigger लागतो काळ पुढे मागे जाण्यास. तसा trigger  नाटकात camera click ने येतो. कल्पना छान आहे; कृष्ण धवल अशी नेपथ्य, संगीत, प्रकाशयोजना या द्वारे ते छान जुळवूनही आणले आहे. फोटो काढायला आलेला अपू दुसऱ्याच क्षणी १९४२ सालात जातो आणि तनू १९७७ मध्ये, जो आणीबाणीचा काळ. मग वेगवेगळ्या काळात वेगळ्याच माणसांना घेऊन येते आणि वेगवेगळे प्रसंग त्यांच्या समोर  येत जातात आणि नाटक पुढे जात राहते.

काळाचा मोठा पट समोर असल्याने भरपूर शक्यता निर्माण होतात. उदा. अपु जातो थेट व्ही. शांताराम यांच्या फिल्म शुटींग मध्ये. तर तनु जाते ती आणिबाणीच्या काळात, एका हिप्पिच्या संगतीला. त्यामुळे धमाल मात्र होते. गाणी, नाच हे देखील ओघाने येतो. एकूणच काय मग नाटक हे नाटक न राहता एक म्युझिकल शो होऊन बसतो. कधी या काळातील तर कधी त्या काळातील प्रसंग असे येत राहतात. भूतकाळातल्या स्त्रियांचे पुरुषप्रधान व्यवस्थेतलं शोषण आणि त्यांचं दुय्यम स्थान आणि त्यावर भाष्य येते. दोघेही आपापल्या जन्मदात्या पित्यांचा मागोवा या निमित्ताने घेतात, त्यांना अधिक समजावून घेतात. हा एक नाटकाचा भावनिक पैलू येतो.

नाटक वेगवान आहे. आजच्या पिढीतील दमदार कलाकारांना घेऊन हे नाटक केले असल्यामुळे उर्जा सतत जाणवत राहते. वेशभूषा, नेपथ्य आणि पार्श्वसंगीत, प्रकाशयोजना या सर्वांना विविध काळ चितारायचे असल्याने भरपूर वाव आहे. सुव्रत जोशी हा अपु, पर्ण पेठे ही अवखळ, उत्फुल अशी अभिनेत्री तनु आहे. तिचा वाय झेड हा सिनेमा मी पाहिला होता. नाटकात यापूर्वी सखी गोखले हे पात्र करायची, ती नुकतीच गेली परदेशी (लंडनला) शिकायला गेली. फोटो स्टुडिओ मालक अमेय वाघ ने साकारला आहे. त्याने हिप्पी व्यक्ती, व्ही. शांताराम हे देखीलही साकारले आहेत, जे मस्त जमले आहेत. त्याचा म्हातारा फोटो स्टुडिओ मालक नाही आवडला. त्याचे गेली एकवीस वर्षे हे नाटक मी पूर्वी पाहिले होते. ही सर्व टोळी झी मराठी वरील दिल दोस्ती दुनियादारी या मालिकेतील आहे. 

तर अशा या फार्सिकल नाटकात पुढे काय होते, ते दोघे परत आजच्या काळात कसे येतात, परत पॅच अप होते का, हे सर्व नाटक पाहिल्यानंतर समजेल. पाहायचे की नाही ते तुम्ही ठरवा, करमणूक नक्कीच होईल, पण हाती काही लागेल की नाही हे सांगता येणार!

लेबेदेव आणि बंगाली रंगभूमी

मागील आठवड्यात सुट्टीच्या दिवशी असाच दूरचित्रवाणीवर channel surfing करत असताना एके ठिकाणी थबकलो. जुने कलकत्ता शहर, एक गोरा असा इंग्रज वाटणार मनुष्य, हिंदी, बंगाली बोलणाऱ्या स्त्रिया वगैरे पाहून काहीतरी स्वातंत्र्यपूर्व काळातील काही तरी चालू असावे असे वाटून रेंगाळून तो कार्यक्रम पाहिला.  एका जुन्या मालिकेचे भाग पुन्हा प्रक्षेपित केले जात होते. नाव होते लेबेदेव की नायिका. हे नाव वाचल्यावर डोक्यात प्रकाश पडला. दोन वर्षांपूर्वी याच नावाचे एक बरेच जुने असे हिंदी पुस्तक जे FTII Open Day मला मध्ये मिळाले होते. त्याचे लेखक प्रतापचंद्र ‘चंद्र’ यांनी लिहिले, पुस्तकाचा विषय लक्षात होता. लेबेदेव (Herasim Lebediff or Gerasim Lebedev)) नावाचा कोणी एक रशियन वादक, भाषातज्ञ होता, अठराव्या शतकाच्या शेवटी शेवटी काही काळ त्याचे वास्तव्य त्यावेळच्या कलकत्त्यात होते. त्याच्यावर ते पुस्तक, खरे तर लघुकादंबरी अशी होती. ही मालिका त्यावर बेतलेली होती. लगेच मग ते पुस्तकही मी वाचले, तसेच त्या मालिकेचे काही भाग युट्युब वर देखील पहिले. Bengali Theatre नावाचे किरोणमोय राहा यांनी बंगाली रंगभूमीचा इतिहासाचा पट मांडलेले पुस्तक माझ्याजवळ होते तेही बाहेर काढले आणि लेबेदेवबद्दलचा भाग वाचले.

Lebedev and Bengali Theater

लेबेदेव की नायिका

तर ह्या रशियन लेबेदेवचा आणि बंगाली नाट्यसृष्टी यांचा काय असा विशेष संबंध असावा? तुम्ही जर नाट्यप्रेमी असाल तर आपल्याला माहिती असेलच की बंगाली रंगभूमी ही मराठी रंगभूमी सारखीच संपन्न आहे, मोठा इतिहास आहे. एकूणच भारतीय रंगभूमीला मोठी परंपरा आहेच, लोकरंगभूमी असो, किंवा भरतमुनींचे नाट्यशास्त्र असो. पण ब्रिटीश भारतात येई पर्यंत ती कुठेतरी खंडीत झाली. बंगाली रंगभूमीचे देखील तसे झाले. भारतीय रंगभूमीच्या उगमाची गोष्ट सांगणाऱ्या गिरीश कर्नाड यांच्या एका कन्नड लेखाचे भाषांतर मी पूर्वी केले होते. असो. तर बंगाल मध्ये जत्रा नावचा लोकंरंगभूमीचा प्रकार परंपरेने होताच. भारतात कलकत्ता येथे ब्रिटिशांनी राजधानी स्थापन केली, आणि तेथील बंगाली लोकांवर पाश्चात्य संस्कृतीचा प्रभाव पडू लागला. त्यामुळे बंगाली संस्कृतीची, भाषेची पीछेहाट होऊ लागली. त्यातच लेबेदेव नावाचा एक रशियन संगीतकार, वादक मद्रासवरून ब्रिटीश music band group बरोबर कलकत्त्यात आला.

त्याने जवळ जवळ दहा वर्षे कलकत्त्यात राहून बंगाली भाषा शिकला, दोन मूळ इंग्रजी नाटकांचे बंगालीत भाषांतर/रुपांतर करून ती स्थानिक नाट्यकलावंताना घेऊन बसवली. त्यातील एकाचे दोन हाउसफुल प्रयोग देखील केले. पहिला प्रयोग १७९५ मध्ये झालां आणि येथेच अशा रीतीने त्याने आधुनिक बंगाली रंगभूमीची (proscenium stage) मुहूर्तमेढ रोवली. हे त्याचे कार्य, आणि इतिहासात त्याचे नावाचा उल्लेख केला जातो. त्याने नाट्यगृह देखील बांधले असा उल्लेख आहे. दहा वर्षांच्या वास्तव्यानंतर भारतातून निघून गेला, आणि त्याचे कार्य तसे अल्पजीवी ठरले, कारण त्यानंतर ह्या रूपात बंगाली नाटकं रंगभूमीवर येण्यास आणखीन चाळीस वर्षे जावी लागली. त्या काळात लेबेदेवने केलेल्या या दोन प्रयोगांना खूप महत्व आहे. कारण कलकत्त्यात नुसते बंगाली लोकं राहत नव्हती तर, बहुभाषिक, परदेशी लोकं देखील होते. ते आणि आधुनिक बंगाली लोकंही शेक्सपियरकृत इंग्रजी नाटकांना (काही संस्कृत नाटकांची इंग्रजी भाषांतरेही असत), त्यांच्यासाठी म्हणून असलेली नाट्यगृहात जात असत. स्थानिक बंगाली लोकसंगीत कलाकार, लोकनाट्य कलाकार, कोठीवाल्या, मुजरेवाल्या स्त्रिया आणि इतर स्थानिक कलाकार यांना घेऊन नाट्यगृह बांधून रुपांतरीत नाटकाचे बंगालीमध्ये प्रयोग करणे हे खूप मोठे काम होते.

लेबेदेवच्या सोबत एक स्थानिक बंगाली विद्वान होते, गोलोकनाथ दास असे त्यांचे नाव. त्यांनी बरीच मदत केली असा उल्लेख आहे. कुसुम नावाची के गायिका, तसेच चम्पा नावाची दुसरी एक स्त्री कलाकार, आणि इतरही स्त्री पुरुष कलाकारांची त्यांची एक टोळी जमली होती. त्यात चम्पावर त्याचा विशेष स्नेह होता, आणि वर उल्लेख केलेल्या कादंबरीत त्या दोघांचा संबंध हाही एक प्रमुख विषय आहे. आता ही कादंबरी किती काल्पनिक, आणि किती इतिहासाशी प्रामाणिक आहे हा भाग वेगळा. पण त्याच्या  दुसऱ्या एका रुपांतरीत नाटकाचा प्रयोग होण्याआधी त्याचे नाट्यगृहच नष्ट करण्यात आले. आणि मग विमनस्क मनस्थिती मध्ये लेबेदेव एकूणच या सर्वातून बाहेर पडून भारतदेश सोडून निघून गेला, आणि त्याचे कार्य, त्याची दूरदृष्टी याला तात्पुरता लगाम बसला.

मी कोलकत्याला अजून कधी गेलो नाही, बंगाली नाटकं देखील पाहिली नाहीत कधी अजून. पण सध्या तरी रविंद्रनाथ टागोर यांच्या जीवनाचा, साहित्य-विश्वाचा धांडोळा घेणे चालू आहे. पुढे मागे कोलकाता, आणि इतर आसपासचा भाग पाहायचा आहे, इतिहासात डोकायचे आहे. बघूयात कसे काय जमते ते. जाता जाता अजून एक. लेबेदेव आणि त्याचे कलकत्ता मधील वास्तव्य, कार्य, त्याची नायिका या सर्वांवर एक छानसी period film होऊ शकते.

 

 

Chitragada

Chitrangada

These days, I am hooked on reading about Ravindranath Tagore, his life, his works, Shantiniketan and other various facets of his personality and life. I traveled to Bengaluru last month. One of my favorites things to do whenever I go there, is to catch up on plays and latest on theater scene here. I was fortunate to witness two shows this trip. One of them was Girish Karnad’s famous, classic play Taledand, in Kannada. The other one was Chitraa. This one was in English. It is a modern day adaption of Ravindranath Tagore’s Bengali play Chitrangada written in 1891. After learning about this show, I did not really want to miss this, despite being on weekday evening, as the play was by Tagore. It was perfect opportunity for me to extend my immersion into Tagore era.

I rushed to the Rang Shankara that evening where this play was to take place. I was handed over a pamphlet containing information about the play. As I entered inside, I noticed a young man was playing flute in one corner of the stage. He was standing, while his accompaniment tabla player was sitting. He played few pieces for fifteen minutes or so before the play began. I had an idea of the story line of play as I had read it earlier somewhere. It is a dance-drama style treatment to a Mahabharata side story. This story is that of princess, named Chitrangada, of kingdom of Manipur, in north east of India and one of the five in-exile Pandavas, Arjun. There are many such side stories in Mahabharata, throwing light on eternal human qualities through ages of mankind.

 

Chitrangada

Ticket of the play, with catchy design

The play was produced by Red Polka Productions, which is Bengaluru based amateur theater company.  Chitrangada is only child of the King of Manipur and also heir to the throne. She dresses like a man and is the protector of the land. One day, she meets Arjuna and falls in love with him. She is concerned about her manly appearance, also not being beautiful. Arjuna is impressed by her fighting abilities but all along believes her to be a man. Chitrangada believes he could never be her lover the way  she is. She receives a boon from Kamadeva, Hindu God of Love, and she transforms herself into a beautiful woman. When she meets Arjuna again, he cannot help but fall in love with her. But later she reveals her true self to his shock. What happens next? How does Arjuna react to that? To get answers, you need to watch the play. I don’t want to spoiler here. This play is about journey from bodily love, lust to pure, transcendental love.

Chitragada

Still from the play. Courtesy Internet

The 95 minute play keeps the audiences spellbound from the word go. After opening solo dance, the pair of Kamadeva and his seemingly homosexual companion (Vasanta, God of Seasons) enters the scene. Warrior princess prays for change in her look which she is granted. The pair brings in humor in the play which is refreshing. Arjuna, who is dressed like a common person, as he is in exile, enters and falls for her. There are nicely choreographed dance sequence between them which are sensuous to watch. I somehow did not find actor who was portraying Arjuna quite apt for the needs of the role. He lacked energy as Arjuna the warrior, Arjuna as romantic lover, too.

Mahabharata is full of such stories, as I said earlier. Earlier this year, I had watched, famous Marathi music drama(संगीत नाटक) of bygone era, called Sangit Soubhadra, which also happens to be on Arjuna and his marriage to Subhadra, sister of Krishna. This particular show of Bengali play, was a different experience to watch, as it was in English, plus heavy on dance, music, songs. A lot has been written about Tagore’s plays and his treatment to theatrical possibilities and experiments. Chitrangada is just one of his 52 plays handling various contemporary subjects in different styles and forms.

Chitrangada finds mention in Bhyrappa’s Kannada mega novel Parv. I am reading its Marathi translation right now, so more about it later. Apart from Chitrangada, Arjuna had married Uloopi. She is said to adapt Babruvahana, the son of Chitrangada and Arjuna. I had watched Kannada movie titled Babruvahana, played by Dr Rajkumar, Kannada megastar of 1970s. This was another reason to catch the play.

बसवण्णा, गिरीश कार्नाड आणि तलेदंड

मी जुलै महिन्यात बेंगळुरूला गेलो होतो. नाटकांची एकूणच आवड आणि त्यात कन्नड समजत असल्यामुळे, एखादे तरी बसवण्णा नाटक पाहण्याचा योग जुळवून आणतोच. त्यातच बेंगळुरू मधील प्रसिद्ध रंगशंकरा हे नाट्यगृह माझ्या वास्तव्याच्या जवळच आहे. ह्या वेळेस १९८९ मध्ये गिरीश कार्नाड यांनी लिहिलेले तलेदंड(कन्नड मध्ये ತಲೆದಂಡ) ह्या नाटकाचा प्रयोग पाहिला. कर्नाटकातील प्रसिद्ध समाजसुधारक, लिंगायत समाजाचे संस्थापक महात्मा बसवेश्वर (उर्फ बसवण्णा) यांच्या जीवनातील विशिष्ट घटनांवर आधारित हे नाटक. असे म्हणतात की कलाकाराची महानता ही त्याच्या आजूबाजूला घडत असलेल्या घटनांना कलेच्या माध्यमातून प्रतिसाद देणे, व्यक्त होणे यात आहे. ह्या नाटकाला जवळ जवळ तीस वर्षे झाली. नाटकाच्या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत कार्नाड म्हणतात की ने नाटक म्हणजे त्यावेळी चालू असलेल्या अयोध्या मंदिर विषय, मंडल आयोग जो आरक्षणाविषयी होता, चळवळीच्या निमित्ताने निर्माण झालेली राजकीय, सामाजिक परिस्थिती वर भाष्य आहे असे सूचित केले आहे.

Taledand

तलेदंड नाटकाच्या पुस्तकचे मुखपृष्ठ

कर्नाटकात नुकत्याच झालेल्या निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर लिंगायत समाजाची भलावण, आणि इतर राजकारण हे सर्व ताजेच होते. तसेच काही वर्षांपूर्वी उमा कुलकर्णी यांनी केलेला मराठी अनुवाद वाचला होता. त्यामुळे जेव्हा ह्या नाटकाचा प्रयोग होत आहे हे समजले तेव्हा त्याबद्दल उत्सुकता आणखीनच वाढली. धावपळ करून, सवड काढून त्या शनिवारच्या दुपारी मी रंगशंकरा मध्ये धडकलो. अर्धगोलाकार रोमन कोलोसियम सारखी अतंर्गत रचना असेलेल रंगशंकराचे नाट्यगृह तुडुंब भरले होते. नाटकाबद्दल लिहिण्याआधी बसवण्णा यांच्या बद्दल थोडेसे.

बसवण्णा यांचा जन्म आजच्या महाराष्ट्र कर्नाटक सीमेवरील बसवनबागेवाडी(त्यावेळी नुसते बागेवाडी) येथे बाराव्या शतकात ब्राम्हण कुटुंबात झाला. त्याभागात कलचुरी घराण्याचा राजा बिज्जल हा राज्य करीत होता. त्याच्या पदरी बसवण्णा मंत्री होते. शैवपंथाचे अनुयायी असलेल्या बसवण्णा यांनी अनेक सामाजिक सुधारणांना हात घातला. सामाजिक समानता, जातीय एकात्मता, स्त्री-पुरुष समानता यांसारखे काळापुढचे विचार त्यांनी आपल्या कन्नड कवनांमधून(ज्याला वचन साहित्य) असे म्हणतात. मूर्तीपुजाविरोध, कर्मकांड विरोध, संस्कृत भाषेऐवजी कन्नड भाषेचा पुरस्कार त्यांनी केला. लिंगायत समाजाची स्थापना केली, हजारो अनुयायी मिळवले. त्यांनी कर्नाटकात बिजापूरजवळ कुडलसंगम येथे समाधी घेतली. कुडलसंगम हे ठिकाण कृष्णा आणि मलप्रभा या नदीच्या संगमावर वसले आहे. जवळच आलमट्टी धरण आहे. मी दोन्ही ठिकाणी गेलो होतो खूप पूर्वी. असो. पुढील काळात त्यांचे विचार, वचन साहित्य त्यांच्या नंतर इतर वचनकारांनी वाढवले. आज लिंगायत समाज हा कर्नाटकात(प्रामुख्याने उत्तर कर्नाटक भागात), महाराष्ट्रात मोठ्या संख्येने पसरला आहे. कन्नड वचन साहित्याला कर्नाटकात दास साहित्याप्रमाणे मोठे स्थान आहे, परंपरा आहे, संस्कृतीचा भाग आहे.

तलेदंड या कन्नड शब्दाचे विवेचन करताना कार्नाड लिहितात, ‘तलेदंड याचा शब्दशः अर्थ शिरच्छेदाने मृत्यू (तले-शीर, दंड-शिक्षा). मध्ययुगीन कर्नाटकात एखाद्या प्रतिज्ञापूर्ती नंतर किंवा प्रायश्चित्त या सारख्या कारणांसाठी आपले मस्तक उतरवून देण्याची पद्धत सर्वसामन्यांमध्ये रूढ होती. बसवण्णा आपल्या वचनांमध्ये हा शब्द वारंवार वापरतात. काही अमंगल प्रसंगी किंवा दोष निर्देशाच्या प्रसंगी ‘माझे शीर पडू दे’ किंवा  ‘मी माझे मस्तक अर्पण करतो’ अशा अर्थाने तो शब्द वापरला आहे’. बाराव्या शतकातील राजा बिज्ज्ल, आणि बसवण्णा यांची प्रमुख पात्रे असलेली नाटकात कार्नाड यांनी जाती-व्यवस्थेच्या विरोधी भाष्य केले आहे, मानवताधर्माचा पुरस्कार केला आहे. असे करताना ते इतिहासातील तपशील किती त्यांनी तसाच ठेवला आहे, काही छोटे मोठे बदल केले आहेत, नाटकाच्या उद्देश्यानुसार, किंवा नाटक आटोपशीर ठेवण्याच्या दृष्टीने, हे पहिले पाहिजे. पण ते विशेष महत्वाचे नाही.

 

हे तीन अंकी नाटक आहे. हा कन्नड प्रयोग बेंगलुरूच्या रंगसीरी ह्या हौशी नाट्यसंस्थेने केला होता. संदीप पै हे नाट्यदिग्दर्शक आहेत. त्या दिवशी ते नाट्यगृहात खाली ऑनलाइन राखलेली तिकीटे देण्याच्या ठिकाणी थांबले होते, प्रेक्षकांचे स्वागत करत होते. आत गेलो तेव्हा रंगमंचावर मागील बाजूस, पण मध्येच छोटासा गायक, गायिका तसेच वाद्यवृंद विराजमान झाला होता. बाकी सारा अंधार, पण त्यांच्यावर अंधुकसा स्पॉट होता. त्यांनी हळुवार आवाजात वचन गायन सुरु केले. सहसा रंगमंचासमोर असलेल्या बेचक्यात वाद्यवृंद असतो. ऐतिहासिक असे नाटक असल्यामुळे पात्रे अनेक. राजा बिज्जल, त्याची पत्नी, त्यांचा मुलगा ज्याने बसवण्णाची धास्ती घेतली आहे, खुद्द बसवण्णा, त्याचे अनेक अनुयायी, आणि बरेच जण. राजा बिज्ज्ल आणि बसवण्णा यांचे संबंध सौहार्दपूर्ण असतात. पण बसवण्णा यांनी आपल्या कारभारात जातीयता न मानता केलेला व्यवहार अनेकांना रुचत नाही. पुढे पुढे तर बसवण्णा यांचे, त्यांच्या विचारांचे प्रस्थ वाढते, अनुयायी वाढतात. त्यातच मग एका ब्राम्हण मुलाचे आणि खालच्या जातीच्या चांभार मुलीचे लग्न करून देण्याच्या प्रस्तावाला बसवण्णा मान्यता देतात, स्वतः हजेरी लावतात. आणि हा रोष शिगेला पोहोचतो, त्यांचे अनुयायी, आणि इतर यांच्यात हिंसा होते, आणि होत्याचे नव्हते होऊन बसते. सनातनी मंडळींचा प्रकोप होतो, रक्तपात होतो. बसवण्णा यांच्या मनाला अतोनात क्लेश होतो. आणि तेथेच नाटक संपते.

प्रयोग अतिशय रंगतो. बसवण्णा यांची भूमिका निभावलेल्या कलाकाराचे अतिशय छान काम झाले आहे. ऐतिहासिक पार्श्वभूमीवरचे नाटक असूनही नेपथ्य अतिशय आटोपशीर आहे, वेशभूषा ही साजेशी आहे. मध्ये मध्ये वचन साहित्यातील वेचे मांडली जातात, त्याने नेमका परिणाम साधतो.

गिरीश कार्नाड यांच्या आत्मचरित्र नुकतेच प्रसिद्ध झाले होते, त्याबद्दल मी पूर्वी लिहिले होते. अतिशय प्रगल्भ, अनुभव संपन्न आयुष्य जगलेल्या कार्नाड यांचे खेळता खेळता आयुष्य जरूर वाचा!